Role of nutrition in carcinogenesis and cancer prevention. Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit & Academisch Medisch Centrum Nijmegen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Role of nutrition in carcinogenesis and cancer prevention. Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit & Academisch Medisch Centrum Nijmegen"

Transcriptie

1 Role of nutrition in carcinogenesis and cancer prevention Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit & Academisch Medisch Centrum Nijmegen

2 Rol van voeding in de carcinogenese en kankerpreventie Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit & Academisch Medisch Centrum Nijmegen Symposium Nutrition and Cancer, Warmenhuizen, 25 september 2009

3 Voeding?

4 opstapeling genetische veranderingen tumorgroei > 30 jaar opstapeling epi-genetische veranderingen

5 5 10% van kanker is erfelijk

6

7 Voeding in de carcinogenese DNA-reparatie carcinogeenmetabolisme proliferatie celcyclus voeding, nutriënten, overgewicht & lichamelijke activiteit hormoonregulatie apoptosis differentiatie inflammatie & immuniteit Naar WCRF/AICR, 2007

8

9

10 Voeding, lichamelijke activiteit en kankerpreventie > 7000 epidemiologische studies ondersteunt met resultaten van dier-en celstudies Wereld Kanker Onderzoeksfonds November 2007

11 Systematische Literatuur Studie Samenvatten van de literatuur om te voorkomen.

12 Totstandkoming rapport Peer Reviewers Beoordeling protocol en eindrapportage SLR centra Methodology Task Force Ontwikkeling methodologie Systematic Literature Review Centra Literatuur studie, meta-analyses Panel Interpretatie van de resultaten Fase 1 Fase 2 Fase 3 Advies groep Advies en terugkoppeling naar SLR centra en uitvoerend team WCRF

13 Belangrijkste conclusie 30-40% van alle gevallen van kanker kunnen worden voorkomen door gezonde voedingsgewoonten en verhoogde lichamelijke activiteit

14

15 Overgewicht verhoogt het risico op kanker in de Dikke darm Borst (na de menopauze) Slokdarm Pancreas Endometrium Nier (Prostaat) Aanbeveling: Streef naar een slank postuur, maar vermijd ondergewicht

16 Lichamelijke activiteit verlaagt risico: Colonkanker Borstkanker (na de menopauze) Endometriumkanker Neem iedere dag minimaal een ½ uur lichaamsbeweging

17 Aanbeveling: Als u alcohol drinkt, beperk het aantal glazen per dag tot 2 voor mannen en 1 voor vrouwen Alcohol verhoogt risico op kanker van: mond hoofd-halsgebied slokdarm maag colon, rectum borst lever

18 Rood vlees en vleeswaren verhogen risico Dikke darmkanker rund, varkens, paard, lam Aanbeveling: max 500 gram (bereid) per week, waarvan weinig tot niets bewerkt (roken, zouten, conserveren)

19 Groenten en fruit beschermt tegen kanker van: mond hoofd-halsgebied slokdarm maag Aanbeveling: kies voor veel groenten, fruit, volkorenproducten en peulvruchten en varieer zo veel mogelijk

20 Verdere aanbevelingen Supplementen: vertrouw NIET op supplementen ter bescherming: voedingsbehoeften zijn alleen via voeding te bereiken Overlevenden van kanker: Volg de aanbevelingen voor de preventie van kanker

21 Richtlijnen Goede Voeding 2006 (kwalitatief) 1. Zorg voor een gevarieerde voeding. 2. Zorg dagelijks voor voldoende lichaamsbeweging. 3. Gebruik dagelijks ruim groente, fruit en volkoren graanproducten. 4. Eet regelmatig (vette) vis. 5. Gebruik zo weinig mogelijk producten met een hoog gehalte aan verzadigd en transvet. 6. Beperk frequent gebruik van gemakkelijk vergistbare suikers en dranken met een hoog gehalte aan voedingszuren. 7. Beperk de inname van keukenzout. 8. Bij alcoholgebruik: wees matig.

22 ?

23 Observationele studies- vragenlijsten Eens kijken aantal hamburgers gegeten in een typische maand? Drie nee, ik schrijf op twee.

24 Humaan-experimentele studies

25

26 Voedingsonderzoek voor en na kanker VOOR DIAGNOSE Preventie NA DIAGNOSE Tijdens en na behandeling > 7000 studies Substantieel bewijs < 100 studies Matig bewijs

27

28 Nog veel te doen! Voeding bij preventie: veel duidelijk bij deskundigen, niet bij consumenten Voeding bij overleving: veel duidelijk bij consumenten, niet bij de deskundigen

29 Voeding bij kankerpreventie en overleving Wageningen Universiteit UMC St Radboud Nijmegen

30 Thanks for your attention! Questions?

31 Symposium Nutrition and Cancer Minder kanker en betere behandelresultaten door gezonde voeding?

voeding en kanker van preventie naar overleving Prof. Ellen Kampman Wageningen Universiteit, UMC st Radboud Nijmegen

voeding en kanker van preventie naar overleving Prof. Ellen Kampman Wageningen Universiteit, UMC st Radboud Nijmegen voeding en kanker van preventie naar overleving Prof. Ellen Kampman Wageningen Universiteit, UMC st Radboud Nijmegen Inhoud Preventie van kanker Overleving van kanker Onderzoeker Consument Patiënt 3 4

Nadere informatie

Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit, VUmc Amsterdam, UMC St. Radboud

Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit, VUmc Amsterdam, UMC St. Radboud Voeding en Kanker van preventie naar overleving Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wageningen Universiteit, VUmc Amsterdam, UMC St. Radboud preventie behandeling overleving onderzoeker consument patiënt Kanker:

Nadere informatie

Fabels en feiten over goede voeding

Fabels en feiten over goede voeding Fabels en feiten over goede voeding Prof. dr. ir. Ellen Kampman, Wageningen Universiteit, VUMc Amsterdam, Radboudumc Nijmegen 20ste AVL-Symposium Oncologie in perspectief 5 juni 2014 Goede voeding Wat

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Kanker en Voeding. een Alpe D HuZes/KWF leerstoel. Ellen Kampman, 14 mei 2014

Kanker en Voeding. een Alpe D HuZes/KWF leerstoel. Ellen Kampman, 14 mei 2014 Kanker en Voeding een Alpe D HuZes/KWF leerstoel Ellen Kampman, 14 mei 2014 Wat is gezonde voeding? Koffie verhoogt het risico op kanker Koffie verhoogt het risico op kanker Wat moet je eten als je kanker

Nadere informatie

Kanker en vitaminen. fundament of wankele basis voor suppletie? Ellen Kampman, Wageningen Universiteit, UMC St Radboud, VU Amsterdam

Kanker en vitaminen. fundament of wankele basis voor suppletie? Ellen Kampman, Wageningen Universiteit, UMC St Radboud, VU Amsterdam LWDO Kanker en vitaminen fundament of wankele basis voor suppletie? Ellen Kampman, Wageningen Universiteit, UMC St Radboud, VU Amsterdam Te onderscheiden Preventie van kanker Tijdens behandeling voor kanker

Nadere informatie

INFOBLAD. Meeste invloed. Gezond leven

INFOBLAD. Meeste invloed. Gezond leven GEWICHT, VOEDING, BEWEGEN EN ALCOHOL INFOBLAD Ongeveer 30% van kanker zou voorkomen kunnen worden. Een garantie om kanker te voorkomen is er niet. Je kan wel het risico op kanker verkleinen door een gezonde

Nadere informatie

Nieuwe Richtlijnen Goede Voeding

Nieuwe Richtlijnen Goede Voeding Nieuwe Richtlijnen Goede Voeding Wat zijn de nieuwe voedingsaanbevelingen vanuit de wetenschap? Prof. Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Inhoud Voedingsonderzoek is moeilijk! Hoe komen Richtlijnen tot

Nadere informatie

Voeding en kanker. Katleen Wils, oncologische diëtiste Ann Bellekens, hoofddiëtiste AZ Sint Maarten

Voeding en kanker. Katleen Wils, oncologische diëtiste Ann Bellekens, hoofddiëtiste AZ Sint Maarten Voeding en kanker Katleen Wils, oncologische diëtiste Ann Bellekens, hoofddiëtiste AZ Sint Maarten Inhoud 1. Diëtisten in het AZ Sint Maarten 2. Preventieve voedingsadviezen 3. Voedingsadviezen tijdens

Nadere informatie

Nieuwe wegen naar gezonde voeding

Nieuwe wegen naar gezonde voeding Nieuwe wegen naar gezonde voeding 1 Wat eten we en wordt het beter? Matthijs van den Berg Hoofd van het Centrum Voeding, Preventie en Zorg bij het RIVM. 2 Wat eten we en wordt het beter? Matthijs van den

Nadere informatie

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking Samenvatting De zogeheten Richtlijnen goede voeding zijn bedoeld om de overheid steun te bieden bij het ontwikkelen van een voedingsbeleid en bij het volgen van de effecten van dat beleid. Het advies vormt

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

Wetenschappelijke onderbouwing Nederlandse voedingsrichtlijnen

Wetenschappelijke onderbouwing Nederlandse voedingsrichtlijnen Wetenschappelijke onderbouwing Nederlandse voedingsrichtlijnen Prof Daan Kromhout Gezondheidsraad Gezondheidsraad 1 De commissie Wat zijn Richtlijnen goede voeding? Geïntegreerde boodschappen gebaseerd

Nadere informatie

Het programma. De boodschappenkar. Even voorstellen: Door de bomen het bos niet meer zien? Feiten en fabels

Het programma. De boodschappenkar. Even voorstellen: Door de bomen het bos niet meer zien? Feiten en fabels De boodschappenkar Door: Anne Mesman-de Winter, Diëtist Het programma over goede voeding Informatie over de Richtlijnen goede voeding Hoe ziet volgens u een gezond boodschappenmandje eruit? Toelichting

Nadere informatie

Verklein de kans op Darmkanker

Verklein de kans op Darmkanker Verklein de kans op Darmkanker 1...er is zoveel te bereiken Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds streeft naar een wereld waarin niemand een kanker krijgt die voorkomen

Nadere informatie

Op gewicht. Verklein de kans op kanker

Op gewicht. Verklein de kans op kanker Op gewicht Verklein de kans op kanker Over Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds Ons werk Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is dé specialist op het gebied van kankerpreventie door gezonde voeding en

Nadere informatie

Verklein de. kans op kanker. 10 adviezen voor een gezonder leven

Verklein de. kans op kanker. 10 adviezen voor een gezonder leven Verklein de kans op kanker 10 adviezen voor een gezonder leven Over Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds Ons werk Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is dé specialist op het gebied van kankerpreventie

Nadere informatie

GEWICHTSTOENAME TIJDENS BORSTKANKER: WAT IS DE BESTE BEGELEIDING?

GEWICHTSTOENAME TIJDENS BORSTKANKER: WAT IS DE BESTE BEGELEIDING? GEWICHTSTOENAME TIJDENS BORSTKANKER: WAT IS DE BESTE BEGELEIDING? PLAN VAN DE UITEENZETTING 1. INLEIDING 1.1 EPIDEMIOLOGIE 1.2 FACTOREN DIE TOT EEN GEWICHTSTOENAME LEIDEN 2. RISICO'S DOOR OVERGEWICHT EN

Nadere informatie

Eetdagboek. Voedingsleer. Maaike Oelen

Eetdagboek. Voedingsleer. Maaike Oelen Eetdagboek Voedingsleer Maaike Oelen Inhoud. Antropometrische gegevens.... Activiteiten.... Vrijdag 9-9-.... Maandag -9-... Eetdagboeken... 4.Dagboek vrijdag 9-9-... 4. Dagboek maandag -9-... 4 Verbeteringen...

Nadere informatie

Matig alcoholgebruik en gezondheid

Matig alcoholgebruik en gezondheid 1 Matig alcoholgebruik en gezondheid Martijn B. Katan Vrije Universiteit Amsterdam Afdeling Gezondheidswetenschappen @martijnkatan KNAW-symposium Ad Fundum, Tolhuistuin, Amsterdam, 5 april 2017 2 Agenda

Nadere informatie

Hoe & Waarom. Voeding, leefstijl en kanker Preventie

Hoe & Waarom. Voeding, leefstijl en kanker Preventie Hoe & Waarom Voeding, leefstijl en kanker Preventie inhoud Wat is kanker? 2 Doelstelling De Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WCRF NL) helpt mensen bij het maken van keuzes die het risico op kanker

Nadere informatie

Voeding bij borstkanker. Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012

Voeding bij borstkanker. Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012 Voeding bij borstkanker Drs. Rianne van Lieshout Diëtist Paramáx, Máxima Medisch Centrum 3 oktober 2012 Voeding en borstkanker Antioxidanten, het wondermiddel tegen kanker? Anti-oxidanten helpen kanker

Nadere informatie

Eet gezond. Verklein de kans op kanker

Eet gezond. Verklein de kans op kanker Eet gezond Verklein de kans op kanker Over Stichting Wereld Kanker Onderzoek Fonds Ons werk Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is dé specialist op het gebied van kankerpreventie door gezonde voeding en

Nadere informatie

BEWEEG- DAGBOEK. Beweegt u genoeg?

BEWEEG- DAGBOEK. Beweegt u genoeg? BEWEEG- DAGBOEK Beweegt u genoeg? Beweegt u genoeg? Hoe vult u het dagboek in? Lihaamsbeweging is erg belangrijk voor een goede gezondheid. Het verlaagt onder andere uw risio op kanker. Beweegt u genoeg?

Nadere informatie

Verklein de kans op kanker De 10 aanbevelingen voor kankerpreventie

Verklein de kans op kanker De 10 aanbevelingen voor kankerpreventie Verklein de kans op kanker De 10 aanbevelingen voor kankerpreventie 1 Verklein uw kans op kanker samen kanker voorkomen Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Inhoud Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek

Nadere informatie

It takes two to tango

It takes two to tango It takes two to tango Voeding & leefstijl bij kanker 19 november 2016 Ilse Kavak-Scholten Inhoud Kanker Ondervoeding Kankercachexie Voedingsadviezen Beweging Feiten en fabels Rol fitnessprofessional Take

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

Voeding Voeding: een krachtig wapen in de strijd tegen kanker!

Voeding Voeding: een krachtig wapen in de strijd tegen kanker! T egen K anker Voeding Voeding: een krachtig wapen in de strijd tegen kanker! Nieuwsbericht, nummer 1 - januari 2009 jaargang 11 WAT IS GEZONDE VOEDING TEGEN KANKER? Uit wereldwijd onderzoek blijkt dat

Nadere informatie

Dikke darm kanker is een veelvoorkomende vorm van kanker. Enkele feiten op een rij:

Dikke darm kanker is een veelvoorkomende vorm van kanker. Enkele feiten op een rij: COLOgen-Test Dikke darmkanker Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De COLOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op dikke darmkanker te bepalen. In deze

Nadere informatie

Voeding en kanker van de monden de keelholte

Voeding en kanker van de monden de keelholte E. Kampman Voeding en kanker van de monden de keelholte Ruim 30% van alle gevallen van kanker zijn vermijdbaar door verbetering van voedingsgewoonten en verhoging van lichamelijke activiteit. Zo luidt

Nadere informatie

Voedselconsumptie Vergeleken met de Richtlijnen goede voeding Belangrijkste bevindingen

Voedselconsumptie Vergeleken met de Richtlijnen goede voeding Belangrijkste bevindingen Voedselconsumptie 212-214 Vergeleken met de Richtlijnen goede voeding 215 Het RIVM onderzoekt de voedselconsumptie in Nederland. Deze factsheet geeft in het kort weer hoe volwassenen (19-79 jaar) in de

Nadere informatie

Bewegen x vakleerkracht = toekomst 2

Bewegen x vakleerkracht = toekomst 2 Bewegen x vakleerkracht = toekomst 2 Workshop voeding Vincent Verdoorn Fontys Sporthogeschool (Bewegen + voeding) x vakleerkracht = toekomst 2 Workshop voeding Vincent Verdoorn Fontys Sporthogeschool Inhoud

Nadere informatie

Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op?

Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op? Gezonde leefstijl, hoe pak je dit op? Jolande van Teeffelen, diëtist Van de mensen met OSAS heeft 90% overgewicht Vetafzetting door overgewicht kan obstructie van de luchtweg veroorzaken. Maar de apneu

Nadere informatie

KanKerpreventie in de praktijk

KanKerpreventie in de praktijk Beweeg elke dag minimaal 30 minuten De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker Streef uw leven

Nadere informatie

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet De Schijf van Vijf is het voorlichtingsmodel dat het Voedingscentrum

Nadere informatie

Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht. Graag in samenwerking

Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht. Graag in samenwerking Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht Graag in samenwerking Voor zowel kinderen als volwassenen zijn overgewicht en obesitas de belangrijkste risicofactoren voor de ontwikkeling van

Nadere informatie

Voedingsadvies bij zwangerschapsdiabetes. diabetes gravidarum

Voedingsadvies bij zwangerschapsdiabetes. diabetes gravidarum Voedingsadvies bij zwangerschapsdiabetes diabetes gravidarum 2 Deze brochure is bedoeld voor vrouwen met diabetes gravidarum. In deze brochure wordt informatie gegeven over o.a. de richtlijnen voor de

Nadere informatie

2. Schijf van Vijf samengevat

2. Schijf van Vijf samengevat 2. Schijf van Vijf samengevat 2.1 De essentie van de Schijf van Vijf De Schijf van Vijf is het beeldmerk dat laat zien wat gezond eten inhoudt. Het beeldmerk wordt onderbouwd met de Richtlijnen Schijf

Nadere informatie

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Is er een verband

Nadere informatie

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015

Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Voedingsrichtlijn Diabetes 2015 Esther Pekel diëtist Diabetescentrum 2015 1 Voedingsrichtlijn 2015 1e wetenschappelijke onderbouwde voedingsrichtlijn DM geschreven i.o.v. de NDF in 2006. 2e herziene richtlijn

Nadere informatie

Gids voor. Voeding en leefstijl na kanker. Richtlijnen ter preventie van kanker KANKER PREVENTIE

Gids voor. Voeding en leefstijl na kanker. Richtlijnen ter preventie van kanker KANKER PREVENTIE Gids voor De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker Voeding en leefstijl na kanker GEWICHT

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

Infofiche 2. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen

Infofiche 2. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen Infofiche 2 Doelstellingen De leerlingen kunnen voedingsaanbevelingen interpreteren en toepassen, rekening houdend met verschillende factoren zoals leeftijd en mate van fysieke activiteit. De leerlingen

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie

Darmkanker opsporen? Poepsimpel!

Darmkanker opsporen? Poepsimpel! Darmkanker opsporen? Poepsimpel! Dokter Luc Colemont was enkele maanden geleden te gast bij LM Limburg om zijn missie uit te dragen. Want de missie van de liberale mutualiteit en de dokter is dezelfde.

Nadere informatie

Dienstverlenende werkzaamheden Les 7

Dienstverlenende werkzaamheden Les 7 Dienstverlenende werkzaamheden Les 7 voedingsadvies Julie hebben in les 1 al een voedingsdagboek moeten invullen en in les drie heb je als het goed is geleerd hoe de schijf van vijf werkt. Met deze kennis

Nadere informatie

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum Pre-diabetes Vasculair Preventie Centrum Wat is pre-diabetes? Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het glucosegehalte in uw bloed (bloedsuiker) is, vooral s ochtends voordat u gegeten

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

lyondellbasell.com PROSTAATKANKER

lyondellbasell.com PROSTAATKANKER PROSTAATKANKER Prostaat Kanker Ongeveer 1 op de 7 mannen krijgt de diagnose Prostaatkanker te horen. Je kent misschien zelf wel iemand die het heeft of ervoor behandeld is. Ondanks dat dit schokkende cijfers

Nadere informatie

Gezond gewicht. en kankerpreventie. samen kanker voorkomen. 1 Gezond gewicht

Gezond gewicht. en kankerpreventie. samen kanker voorkomen. 1 Gezond gewicht Gezond gewicht en kankerpreventie 1 Gezond gewicht samen kanker voorkomen Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Inhoud Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds streeft naar een wereld waarin niemand

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Stel het niet uit, begin nu!

Stel het niet uit, begin nu! Gezonde NIEUWE IK Stel het niet uit, begin nu! Veel mensen denken dat hun risico om kanker te krijgen erfelijk wordt bepaald of een kwestie is van noodlot. Onderzoek wijst echter uit dat ons voedingspatroon

Nadere informatie

Voeding en Dieet Stomazorg Symposium De Naakte Waarheid

Voeding en Dieet Stomazorg Symposium De Naakte Waarheid Voeding en Dieet Stomazorg Symposium De Naakte Waarheid Hoeveelheden per dag volwassenen 19-50 jaar 5 opscheplepels groente (250 gram) 2 porties fruit (200 gram) vrouw: 4-5 snee bruin- of volkoren brood

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Beter eten: Voeding bij ziekte en herstel

Beter eten: Voeding bij ziekte en herstel Beter eten: Voeding bij ziekte en herstel 23 juni 2015, Beter eten: voeding in de zorg Prof. dr. ir. Ellen Kampman Wie is ziek? Chronische ziekten: 5,3 miljoen Nivel, 2013 Chronische ziekten: 5,3 miljoen

Nadere informatie

Zorg bij hart- en vaatziekten

Zorg bij hart- en vaatziekten Zorg bij hart- en vaatziekten Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 4 Wanneer moet je een arts raadplegen 4 Voorkomen van hart- en vaatziekten 5 Wat kun je er zelf aan doen 6 Geneesmiddelen 6 De Hartstichting

Nadere informatie

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Voeding na transplantatie 1 Algemene voedingsrichtlijnen Jemina Van Loo 24/06/2013 2 Inleiding Optimale gezondheid bereiken of bewaren 1) Medicatie 2) Gezonde voeding gezond gewicht gezonde voedingskeuzes

Nadere informatie

Gezonde voeding (voor ouderen)

Gezonde voeding (voor ouderen) Gezonde voeding (voor ouderen) We worden steeds ouder Europe 29% North America 25% Eastern Asia 21% LA & Caribbean 14% 1953 Schijf van vijf 2004 1981 voorjaar van 2016 1965 1991 Algemene voedingsadviezen

Nadere informatie

Gezonde leefstijl helpt kanker te voorkomen

Gezonde leefstijl helpt kanker te voorkomen Tweede rapport van het World Cancer Research Fund Gezonde leefstijl helpt kanker te voorkomen ir. H. De Geeter Projectverantwoordelijke NICE De preventie van kanker wordt de volgende decennia wereldwijd

Nadere informatie

Dieetadvies bij jicht

Dieetadvies bij jicht VOEDING & DIEET Dieetadvies bij jicht ADVIES Dieetadvies bij jicht Jicht ontstaat als urinezuur in het lichaam wordt opgehoopt, vooral in de gewrichten. De behandeling die u krijgt, heeft tot doel de hoeveelheid

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Blijf jezelf. Zo zorgt u goed voor uzelf Als u te maken hebt met ongewenst urineverlies, is het goed om eens stil te staan bij wat u

Nadere informatie

Voedselconsumptiepeiling : De consumptie van voedingsmiddelen

Voedselconsumptiepeiling : De consumptie van voedingsmiddelen Presentatie VIVES, 26 oktober 2016 Voedselconsumptiepeiling 2014-2015: De consumptie van voedingsmiddelen en de inname van voedingsstoffen Karin De Ridder Coordinator Team Nutrition, Activities & Health

Nadere informatie

Slagaderverkalking??!! Sanne Mooij Verpleegkundig specialist vasculaire zorg

Slagaderverkalking??!! Sanne Mooij Verpleegkundig specialist vasculaire zorg Slagaderverkalking??!! Sanne Mooij Verpleegkundig specialist vasculaire zorg programma Kalk in mijn slagader wat is dat hoe is het daar gekomen hoe voorkom ik verdere groei Fabels en feiten Kalk in de

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Feiten en Fabels. over risicofactoren voor kanker. Dr.ir. A. Pijpe, epidemioloog Afd. Psychosociaal onderzoek en Epidemiologie

Feiten en Fabels. over risicofactoren voor kanker. Dr.ir. A. Pijpe, epidemioloog Afd. Psychosociaal onderzoek en Epidemiologie Feiten en Fabels over risicofactoren voor kanker Dr.ir. A. Pijpe, epidemioloog Afd. Psychosociaal onderzoek en Epidemiologie (tevens werkzaam bij de Gezondheidsraad, Den Haag) 15 oktober 2015 Voorkomen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

De voedingsmiddelendriehoek.

De voedingsmiddelendriehoek. Hoofdstuk 8 De voedingsmiddelendriehoek. 1. De voedingsdriehoek invullen. 2. De drie maaltijden per dag opnoemen. 3. Zeggen wanneer we best drinken en hoeveel liter we drinken. 4. Tips opnoemen om gezond

Nadere informatie

Na kanker. Aanbevelingen voor een gezonde voeding en leefstijl

Na kanker. Aanbevelingen voor een gezonde voeding en leefstijl Na kanker Aanbevelingen voor een gezonde voeding en leefstijl Over het Wereld Kanker Onderzoek Fonds Inhoud Onze visie Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds streeft naar een wereld waarin niemand een kanker

Nadere informatie

Beweeg! ter preventie van kanker

Beweeg! ter preventie van kanker Beweeg elke dag minimaal 30 minuten WCRF's lichaamsbewegingsrichtlijn De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter

Nadere informatie

Goed eten ter preventie van kanker

Goed eten ter preventie van kanker Beweeg elke dag minimaal 30 minuten WCRF's voedingsrichtlijn De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie

Nadere informatie

Vegan super health, mythe of waarheid?

Vegan super health, mythe of waarheid? Vegan super health, mythe of waarheid? Voedingswetenschap en activisme Martine van Haperen Vegetus.nl What The Health? Google trends: vegan in Nederland Wie ben ik? Veganist Vegetus en Gewoon Vegan Gewichtsconsulent

Nadere informatie

Voeding bij diabetes mellitus

Voeding bij diabetes mellitus Voeding bij diabetes mellitus Inleiding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn nauwelijks anders dan adviezen voor een goede voeding. De gedachte dat iemand met diabetes helemaal geen suiker mag eten

Nadere informatie

Consumptie van koolhydraten in Nederland

Consumptie van koolhydraten in Nederland Consumptie van koolhydraten in Nederland Caroline van Rossum 1 Inhoud Voedselconsumptie meten Inname Bronnen Waar en wanneer Verschillen in bevolking Veranderingen 2 Voedselconsumptiepeilingen Inzicht

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Aanbevelingen ter preventie van kanker

Aanbevelingen ter preventie van kanker Beweeg elke dag minimaal 30 minuten De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen om kanker te voorkomen Streef uw leven

Nadere informatie

meer bewegen minder kans op kanker

meer bewegen minder kans op kanker meer bewegen minder kans op kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? pagina 3 Oorzaken en risicofactoren van kanker pagina 4 Relatie tussen bewegen en kanker pagina 6 Wat is gezond bewegen? pagina 8 Meer

Nadere informatie

Slank blijven. ter preventie van kanker. Geef kanker geen kans 2008 Wereld Kanker Onderzoek Fonds / WHE S12 SB. Richtlijnen ter preventie van kanker

Slank blijven. ter preventie van kanker. Geef kanker geen kans 2008 Wereld Kanker Onderzoek Fonds / WHE S12 SB. Richtlijnen ter preventie van kanker WCRF's lichaamsgewichtrichtlijn De aanbevelingen om kanker te voorkomen zijn door het Wereld Kanker Onderzoek Fonds in drie richtlijnen samengevat. Richtlijnen ter preventie van kanker GEWICHT Slank blijven

Nadere informatie

Voeding in beweging. Overzicht. Even voorstellen... Hoezo Maastricht? Voedingsonderzoek in Maastricht. Epidemiologie: onderzoek in populaties

Voeding in beweging. Overzicht. Even voorstellen... Hoezo Maastricht? Voedingsonderzoek in Maastricht. Epidemiologie: onderzoek in populaties Overzicht Voeding in beweging Voordracht voor KLV Alumni kring Oost 24 oktober 2013 Wat doet een Wageninger in Maastricht? Pijlers van gezonde voeding Paradigma s in de voeding: Geschiedenis Toekomst?

Nadere informatie

NDF VOEDINGSRICHTLIJN DIABETES 2015

NDF VOEDINGSRICHTLIJN DIABETES 2015 NDF VOEDINGSRICHTLIJN DIABETES 2015 HANNE VAN BALLEGOOIJEN nr. 1 Het begint met een idee DISCLOSURE De totstandkoming van deze richtlijn is gefinancierd door het Diabetes Fonds. Geen van de leden van de

Nadere informatie

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen?

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Een leven lang vitaal Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Oudste vrouw van de wereld Japanse Misao Okawa, 115 jaar Gemiddelde levensverwachting Mannen en vrouwen in de 20 ste

Nadere informatie

Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?)

Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?) Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?) Gezond zijn levert dus niet alleen meer Als voorbeeld vergelijken we twee jaren op, vijftigjarigen zonder en met diabetes maar ook veel betere en vitalere

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

GEZOND HEIDS VOOR GIDS MANNEN

GEZOND HEIDS VOOR GIDS MANNEN GEZOND HEIDS GIDS VOOR MANNEN Wereld Kanker Onderzoek Fonds Onze visie De droom en ambitie van het Wereld Kanker Onderzoek Fonds is een wereld zonder kanker. Wij willen dat door gezonde keuzes in voeding

Nadere informatie

Even voorstellen. VoedingOnline. Inhoud presentatie. 1b. Risicofactoren. 1a. Vitaminestatus. Vitamines en kanker: labwaarden cruciaal

Even voorstellen. VoedingOnline. Inhoud presentatie. 1b. Risicofactoren. 1a. Vitaminestatus. Vitamines en kanker: labwaarden cruciaal Even voorstellen. Vitamines en kanker: labwaarden cruciaal 14 mei 2012 Manon Verheul-Koot VoedingOnline e-books en e-learning modules voor professionals www.voedingonline.nl Inhoud presentatie 1. Vitaminestatus

Nadere informatie

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit Geef kanker minder kans eet volop groente en fruit Iedereen heeft zo zijn eetgewoonten. De één eet wat meer dan de ander. De één lust graag dit, de ander dat. Vaste eetgewoonten zijn er steeds minder.

Nadere informatie

Voedingsaanbevelingen ter preventie van kanker

Voedingsaanbevelingen ter preventie van kanker Voedingsaanbevelingen ter preventie van kanker Op uw gezondheid! U bent baas over uw eigen lichaam. Gelukkig maar. Dat brengt natuurlijk een zekere verantwoordelijkheid met zich mee. Alles wat u eet en

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJK STELSEL VAN ZIEKTEKOSTENVERZEKERING VAN DE EUROPESE INSTELLINGEN VOORAF IN TE VULLEN VRAGENLIJST

GEMEENSCHAPPELIJK STELSEL VAN ZIEKTEKOSTENVERZEKERING VAN DE EUROPESE INSTELLINGEN VOORAF IN TE VULLEN VRAGENLIJST GEMEENSCHAPPELIJK STELSEL VAN ZIEKTEKOSTENVERZEKERING VAN DE EUROPESE INSTELLINGEN PMO.3 Preventieve geneeskunde VOORAF IN TE VULLEN VRAGENLIJST INSTELLING:......... Naam en voornaam van de aangeslotene:...

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 3. Gezonde voeding

GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 3. Gezonde voeding GEZONDHEIDSKUNDE-AFP LES 3 Gezonde voeding 1 INLEIDING Thema 3 hoofdstuk Gezonde voeding blz. 149 Onderwerpen: -Persoonlijke verschillen -Voeding en levensfasen -Voedingsmiddelen en voedingsstoffen -Richtlijnen

Nadere informatie

Schijf van Vijf-spel. Opdracht 4C. Opdracht

Schijf van Vijf-spel. Opdracht 4C. Opdracht Opdracht 4C Schijf van Vijf-spel Opdracht Doel: Introductie: 15 min. Opdracht 1: Opdracht 2: Kinderen worden bewust gemaakt van wat gezonde basisvoeding is. Dit zijn producten uit de Schijf van Vijf. Als

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen. De kinderen kunnen reflecteren over hun eigen eetgewoonten.

De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen. De kinderen kunnen reflecteren over hun eigen eetgewoonten. Infofiche 1 Doelstellingen De leerlingen kennen de basisprincipes van een gezonde voeding en zien het belang in van een evenwichtige en gevarieerde voeding. De leerlingen weten aan welke voedselgroepen

Nadere informatie

IBD en voeding. MDL verpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis

IBD en voeding. MDL verpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis IBD en voeding MDL verpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis Inhoudsopgave 1. Algemene voedingsadviezen 2 2. Diarree 4 3. Ondervoeding 7 4. Overgewicht 7 5. Stoma 8 6. Aanvullende informatie en patiëntenverenigingen

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten. voor Marokkaanse Nederlanders. Zorg goed voor uw hart

Hart- en vaatziekten. voor Marokkaanse Nederlanders. Zorg goed voor uw hart Hart- en vaatziekten voor Marokkaanse Nederlanders Zorg goed voor uw hart Zorg goed voor uw hart Deze folder gaat over gezondheid en hart- en vaatziekten. Eerst vertellen we wat hart- en vaatziekten zijn.

Nadere informatie