LCP NETHERLANDS LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2014 Partner Partner Senior Consultant

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LCP NETHERLANDS LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2014 Partner Partner Senior Consultant"

Transcriptie

1 LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2014 Inzicht in de pensioenbeheer-, vermogensbeheer- en transactiekosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension Fund Consulting ALM Consulting Actuarial Services Corporate Consulting Training Communication

2 2 Insight Clarity Advice Actuarieel adviesbureau Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. adviseert pensioenfondsen, (internationale) ondernemingen, ondernemingsraden en verzekeraars. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. is onderdeel van Lane Clark & Peacock LLP (LCP). LCP heeft eigen kantoren in Nederland (Utrecht), België (Brussel), Engeland (Londen en Winchester), Ierland (Dublin), en de Verenigde Arabische Emiraten (Abu Dhabi). Wij bedanken de mensen van LCP die dit rapport mogelijk hebben gemaakt: Kathryn Gant Sarah Gunn Linda van Houten Jeroen Koopmans Bram van den Langenberg Evert van Ling Johan van Soest Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Jeroen Koopmans, Evert van Ling of Johan van Soest van ons kantoor te Utrecht. Dit rapport mag gereproduceerd worden in zijn geheel of in delen, zonder toestemming vooraf, mits de bron duidelijk wordt vermeld. Bekijk een volledige lijst van onze diensten op Utrecht, oktober 2014 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V.

3 3 Inhoud p5 Voorwoord p7 1. Management samenvatting p7 1.1 Pensioen: in beweging of op hol? p8 1.2 Pensioenbeheerkosten p8 1.3 Vermogensbeheerkosten, transactiekosten en rendement p9 1.4 Aanbevelingen p11 2. Inleiding p Pensioen: in beweging of op hol? p Transparantie in rapportage p Hervormingen en uitvoeringskosten p Verdere consolidatie gewenst? p29 5. Kosten van vermogensbeheer en rendement p Vermogensbeheerkosten en transactiekosten p Beleggingsrendement p Conclusies kosten versus rendement p37 6. Best practises p Kerncijfers p Presentatie vermogensbeheerkosten en transactiekosten p Verantwoording van kosten p38 7. Tot slot p14 3. p p Opzet van het onderzoek Algemene gegevens geanalyseerde pensioenfondsen Kostensoorten p18 4. Pensioenbeheerkosten p Totale pensioenbeheerkosten p Administratiekosten p Controle- en advieskosten p Accountantskosten en overige kosten

4 1

5 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2014 Voorwoord 5 Voorwoord Dit jaar brengen wij ons derde rapport uit met een analyse van de door Nederlandse pensioenfondsen gemaakte uitvoeringskosten, nu over de jaren 2011 tot en met Dit rapport bevat de resultaten op basis van 234 jaarverslagen. Bij alle discussies over ons pensioenstelsel is er toenemende aandacht voor het functioneren van de pensioenfondsen. De economische crisis, de euro crisis, de reservetekorten en de pensioenkortingen hebben een grote aanslag gepleegd op het vertrouwen van burgers in financiële instellingen, waartoe pensioenfondsen ook gerekend worden. Gaan de pensioenfondsen wel verantwoord met ons geld om en hoe kunnen we dat controleren? Voor de toekomst van het pensioenstelsel is het noodzakelijk dat het vertrouwen in de fondsen terugkeert. De pensioenfondsen kunnen daar een bijdrage aan leveren door transparant te zijn over de door hen gemaakte uitvoeringskosten. Voorwoord De Nederlandsche Bank (DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) doen als toezichthouders onderzoek naar de uitvoeringskosten. DNB kijkt daarbij vooral naar de financieringsaspecten en AFM naar de wijze waarop de fondsen over hun uitvoeringskosten rapporteren aan hun stakeholders. De Pensioenfederatie heeft zich vanaf 2011 intensief beziggehouden met dit onderwerp. In oktober 2013 is een nieuwe versie uitgegeven van haar Aanbevelingen uitvoeringskosten. Zij is uiteraard zeer geïnteresseerd in de mate waarin de pensioenfondsen gehoor geven aan de Aanbevelingen. Deze 2014 editie is het resultaat van een samenwerking tussen de Pensioenfederatie en LCP, zonder dat dit onze onafhankelijkheid met betrekking tot de analyse en de conclusies heeft beïnvloed. Wij zijn er trots op dat ons onderzoek hierdoor erkenning krijgt van de koepelorganisatie van pensioenfondsen. Dit rapport geeft op hoofdlijnen inzicht in de kosten die door pensioenfondsen gemaakt worden. Uiteraard komen niet alle aspecten in detail aan de orde. Bent u als pensioenfondsbestuurder geïnteresseerd om meer inzicht op detailniveau te krijgen, dan helpen wij u graag met een benchmark. Utrecht, oktober 2014 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V.

6 Jeroen Koopmans Partner LCP Netherlands De kosten van pensioenfondsen worden steeds vaker inzichtelijk gemaakt, maar niet per definitie beter. Regelmatig worden de Aanbevelingen van de Pensioenfederatie niet volledig gevolgd en ontbreekt essentiële informatie. Het gebeurt bovendien zelden dat het bestuur een oordeel geeft over de omvang van de gemaakte kosten.

7 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting Pensioen: in beweging of op hol? De wereld waarin de pensioenfondsen moeten functioneren is sterk veranderd. De financiële weerbaarheid is aangetast door de economische crisis, maar zeker ook door de sterke toename van de levensverwachting. Daar boven op kwam nieuwe pensioenwetgeving, werd de AOW aangepast en is het fiscale pensioenkader drastisch gewijzigd. Vanaf 2015 staan opnieuw ingrijpende aanpassingen in ons pensioenstelsel op stapel. Voor veel (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden is de pensioenregeling nog steeds een black box en de vele snel op elkaar volgende wijzigingen maken dat er niet beter op. Dit schaadt het vertrouwen in de pensioensector. De sector zal er alles aan moeten doen om het vertrouwen van haar klanten te herwinnen, want dat is de onmisbare basis voor een solidair gefinancierd en collectief uitgevoerd pensioenstelsel. Bij herwinnen van vertrouwen hoort openheid. Openheid over voorgenomen beleid, bij het uitvoeren van het beleid en ook bij het achteraf verantwoording afleggen over het gevoerde beleid. Een van de elementen daarbij is openheid over de gemaakte kosten en een uitleg waarom deze kosten noodzakelijk waren om de kwaliteit van de pensioenregeling of van de serviceverlening aan alle belanghebbenden te verbeteren. Met name de AFM dringt daar op aan. De pensioensector zelf was daar al van doordrongen en mede dankzij de in 2011 gepubliceerde Aanbevelingen van de Pensioenfederatie geven de meeste pensioenfondsen inmiddels een redelijk tot goed cijfermatig inzicht in de kosten van het pensioen- en vermogensbeheer. Het merendeel geeft ook inzicht in de transactiekosten. Management samenvatting Helaas constateren wij ook dat een behoorlijk aantal pensioenfondsen de Aanbevelingen niet volledig toepast, waardoor kosten- en rendementscijfers niet eenduidig te interpreteren zijn en de onderlinge vergelijkbaarheid van pensioenbeheerkosten, vermogensbeheerkosten en transactiekosten beperkt wordt. Bovendien schort het naar onze mening nog te vaak aan een toelichting in het jaarverslag of en waarom het bestuur van mening is dat de gemaakte kosten nodig waren en van een aanvaardbaar niveau. Het zou goed zijn indien de pensioenfondsen ook op dit vlak stappen zetten. Door de versoberingen in veel pensioenregelingen zullen de te ontvangen werkgevers- en werknemersbijdragen mogelijk omlaag gaan, maar de pensioenbeheerkosten zullen naar onze verwachting niet of nauwelijks dalen. Integendeel, de hervormingen van het pensioenstelsel zullen in 2014 en ook in 2015 waarschijnlijk leiden tot extra kosten. Het is aan de besturen om hier kritisch naar te kijken en daarover verantwoording af te leggen aan alle belanghebbenden.

8 8 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting Ook in 2013 is er een verdere vermindering van het aantal pensioenfondsen te zien geweest. Vooral de pensioenfondsen met minder dan deelnemers werden opgeheven. Deze ontwikkeling heeft in de afgelopen jaren geleid tot een beperkte verlaging van de pensioenbeheerkosten. De grootste kostenpost voor pensioenfondsen betreft echter de vermogensbeheerkosten en daarbij hebben wij geen kostenreductie waargenomen. 120 De 3-jaarsgemiddelde pensioenbeheerkosten bedragen 120 per deelnemer. 1.2 Pensioenbeheerkosten De 234 door ons geanalyseerde pensioenfondsen beslaan 98% van de Nederlandse pensioenfondsenmarkt. Ongeveer 94% van deze fondsen heeft in het jaarverslag 2013 de pensioenbeheerkosten als bedrag per deelnemer gepubliceerd. Jaarlijks spenderen de pensioenfondsen circa 1,0 miljard aan pensioenbeheerkosten. Dit komt neer op 120 per deelnemer per jaar, gemeten over een 3-jaarsperiode. Voor de onderzochte pensioenfondsen was dit 3-jaarsgemiddelde vorig jaar nog 121. Zonder het ABP en PFZW bedragen de kosten per deelnemer 145 per jaar. De variatie in het niveau van de pensioenbeheerkosten is bijzonder groot. Ongeveer 80% van de pensioenbeheerkosten wordt besteed aan administratie. Een andere grote kostenpost betreft de controle- en advieskosten (exclusief de kosten voor de accountantscontrole). Deze zijn nauwelijks afhankelijk van de omvang van het pensioenfonds. In hoofdstuk 4 wordt in meer detail ingegaan op de pensioenbeheerkosten. 0,54% De vermogensbeheerkosten bedragen in 2013 gemiddeld 0,54% van het pensioenvermogen. 0,09% De transactiekosten bedragen in 2013 gemiddeld 0,09% van het pensioenvermogen. 1.3 Vermogensbeheerkosten, transactiekosten en rendement Circa 93% van de pensioenfondsen rapporteerde de vermogensbeheerkosten en 74% de transactiekosten. De gewogen gemiddelde vermogensbeheerkosten bedroegen in ,54% van het gemiddelde pensioenvermogen, 1 basispunt meer dan in De gerapporteerde transactiekosten in 2013 waren gemiddeld 0,09% van het pensioenvermogen, 1 basispunt minder dan in De grootste fondsen gaven relatief meer uit aan vermogensbeheerkosten en minder aan transactiekosten. Van de onderzochte pensioenfondsen was het gemiddelde beleggingsrendement in 2013 gelijk aan 3,4%, waar dit in 2012 voor deze fondsen 13,5% was.

9 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting 9 We hebben geen directe relatie gevonden tussen de vermogensbeheerkosten (inclusief transactiekosten) van pensioenfondsen en het behaalde beleggingsrendement. Er blijken wel aanmerkelijke kostenverschillen tussen bedrijfstakpensioenfondsen en ondernemingspensioenfondsen. Op basis van onze relatief beperkte historische informatie lijkt het redelijk om te stellen dat er ruimte voor kostenbesparingen is, zonder dat dit ten koste hoeft te gaan van de performance. Wij zijn ons ervan bewust dat deze besparingen in eerste instantie bereikt moeten worden door te optimaliseren binnen het bestaande beleid. Het kostenniveau is immers niet het enige aspect op basis waarvan beleggingsbeleid gevormd wordt. Desondanks dienen pensioenfondsen kritisch te zijn op hun vermogensbeheerkosten, aangezien een daling van deze kosten met 1 basispunt al zal leiden tot een besparing van circa 100 miljoen per jaar. De kosten die verband houden met vermogensbeheer en de behaalde beleggingsrendementen worden behandeld in hoofdstuk Aanbevelingen In dit rapport hebben wij enkele aanbevelingen en overwegingen opgenomen. Hierna volgen de hoofdlijnen hiervan. Wij nodigen u graag uit de onderbouwing ervan in hoofdstukken 4 tot en met 6 te lezen. Management samenvatting Gebruik uniforme deelnemerdefinitie Pensioenfederatie Ter bevordering van de vergelijkbaarheid dienen de pensioenfondsen de deelnemerdefinitie van de Pensioenfederatie te hanteren. Een afwijkende kostenberekening per deelnemer kan desgewenst aanvullend gepubliceerd worden Rapporteer totale pensioenbeheerkosten Naar onze mening dienen alle verschuldigde pensioenbeheerkosten per jaar inzichtelijk gemaakt te worden, inclusief kosten die separaat door de werkgever worden betaald. Vrijval uit een kostenvoorziening behoort niet in mindering gebracht te worden op de gerapporteerde kosten Maak een verschuiving van pensioenbeheerkosten naar vermogensbeheer inzichtelijk Indien een deel van de totale pensioenbeheerkosten wordt aangemerkt als vermogensbeheerkosten, dan dienen de pensioenfondsen dat cijfermatig inzichtelijk te maken, inclusief onderbouwing. De Pensioenfederatie kan dit ondersteunen door hiervoor nadere aanbevelingen op te stellen.

10 10 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting Uniformeer het inzicht in behaalde beleggingsrendementen Pensioenfondsen dienen de beleggingsrendementen bij voorkeur te vermelden als het bruto beleggingsrendement inclusief renteafdekking en daarbij apart de totale beleggingskosten te rapporteren, zodat ook het netto rendement eenvoudig vastgesteld kan worden. Indien andere rendementen gerapporteerd worden, dan dient duidelijk vermeld te worden om welk rendement het dan gaat Rapporteer de kosten in de kerncijfers van het jaarverslag Om gegevens beter toegankelijk te maken voor belanghebbenden, geven wij pensioenfondsen in overweging om de pensioenbeheerkosten per deelnemer, de vermogensbeheerkosten en de transactiekosten (beide als percentage van het gemiddelde pensioenvermogen) als onderdeel van de kerncijfers in het jaarverslag te rapporteren.

11 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Inleiding Pensioen: in beweging of op hol? Pensioenregelingen worden geacht werknemers en gepensioneerden zekerheid te geven over hun pensioeninkomen en dat is ook heel lang gelukt. De laatste twaalf jaar is daar een enorme verandering in gekomen. De eerste klap was de internetcrisis, daarna kwamen de kredietcrisis en de eurocrisis, en nu ondervinden we de gevolgen van de extreem lage rentestand. Pensioenfondsen kregen te maken met herstelplannen, werkgevers met premieverhogingen. Deelnemers zagen hun eigen bijdragen omhoog gaan en werden, samen met de gepensioneerden, geconfronteerd met het achterwege blijven van indexaties. Een groot aantal van hen zag hun opgebouwde pensioenen gekort worden. De pensioenwetgeving is volledig op de schop gegaan, met de invoering van de Pensioenwet en het Financieel Toetsingskader in 2007, de introductie van de PPI s in 2011 en de Wet versterking bestuur pensioenfondsen in Bovendien staan er wetsvoorstellen inzake pensioencommunicatie, een nieuw Financieel Toetsingskader en de introductie van een Algemeen Pensioenfonds op de rol. Daarnaast zijn er langlopende discussies over rekenrente, doorsneepremies en indexaties. De (fiscale) wetswijzigingen per 1 januari 2014 zijn nog maar nauwelijks verwerkt in de pensioenregelingen of de volgende wetswijzigingen per 1 januari 2015 dwingen opnieuw tot aanpassingen. En dan is nu ook de nationale pensioendialoog van start gegaan, om tot een nieuwe opzet van ons pensioenstelsel te komen. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat menig deelnemer of gepensioneerde het gevoel heeft gekregen dat zijn pensioen van alle kanten belaagd wordt en dat zekerheid heeft plaats gemaakt voor onzekerheid. Inleiding De indruk kan gaan overheersen dat je het pensioen maar beter zelf kunt regelen, want dan ben je tenminste baas over je eigen geld. Uit (inter)nationaal onderzoek blijkt echter steeds dat deze ieder voor zich benadering leidt tot lagere pensioenuitkomsten voor deelnemers en gepensioneerden. Om de solidaire financiering en collectieve uitvoering van pensioenregelingen ook voor de toekomst te behouden, is het van belang dat het vertrouwen in de pensioensector wordt hersteld. 2.2 Transparantie in rapportage Voor een deelnemer is de ultieme toets of zijn pensioenfonds uiteindelijk een pensioen zal uitkeren dat overeenkomt met zijn verwachting. Pensioenfondsen geven geen 100% pensioenzekerheid, maar zullen moeten aantonen dat zij, gegeven het beschikbare premiebudget en de feitelijke economische ontwikkelingen, een optimaal resultaat hebben behaald. Het is daarom voor elk pensioenfonds van belang dat zij aan haar achterban laat zien dat zorgvuldig is omgegaan met de aan haar toevertrouwde premies en met welk resultaat. Dit geldt temeer daar de individuele deelnemer niet de vrijheid heeft om zelf het pensioenfonds te kiezen waar hij zich bij wil aansluiten.

12 12 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Inleiding Aanbevelingen uitvoeringskosten De Pensioenfederatie heeft in 2011 een belangrijke aanzet gegeven voor verbetering van de jaarverslagen met de publicatie van haar Aanbevelingen uitvoeringskosten. In 2012 is daar een nadere uitwerking voor de kosten van vermogensbeheer aan toegevoegd. Eind 2013 is dit verder aangevuld en is een nieuwe versie van de Aanbevelingen gepubliceerd. In ons rapport Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2013 hebben wij al geconstateerd dat veel pensioenfondsen de Aanbevelingen ter harte hebben genomen bij het opstellen van hun jaarverslag over 2012 en deze lijn is doorgetrokken bij de jaarverslagen over Dat is een goede zaak. AFM-onderzoek naar verantwoording beleggingskosten De AFM heeft in juli van dit jaar een rapport gepubliceerd met de resultaten van haar onderzoek naar de wijze waarop kosten van vermogensbeheer en transactiekosten in de jaarverslagen van pensioenfondsen worden verantwoord. Zij doet daarin aanbevelingen om ook ten aanzien van deze kosten zoveel mogelijk transparantie te betrachten en onder andere in het jaarverslag aan te geven waarom deze kosten zijn gemaakt, welk deel incidenteel is en welk deel structureel. In jaarverslag of elders? Het jaarverslag, met inbegrip van de jaarrekening, is bij uitstek het document waarin een organisatie verantwoording aflegt over de financiële gevolgen van haar beleid. De AFM is daarom voorstander van een kostenverantwoording in het jaarverslag. Anderzijds is een jaarverslag slecht toegankelijk voor financieel niet onderlegde lezers. Er zal dus uitleg gegeven moeten worden in een meer leesbare en voor meer mensen begrijpelijke vorm. Dat kan in aanvulling op het jaarverslag via publicaties op de website, een uitgebreide Q&A, in een nieuwsbrief of door het geven van presentaties. Om deze reden is onder andere de Pensioenfederatie er voorstander van om de pensioenfondsen zelf te laten beslissen op welke wijze zij aan hun achterban de noodzakelijke toelichting wil geven. Kostenopsomming is niet gelijk aan verantwoording Ruimhartige toepassing van de Aanbevelingen van de Pensioenfederatie leidt er toe dat de financieel geïnteresseerde lezer in de jaarrekening een gedetailleerde specificatie vindt van de door het pensioenfonds gemaakte kosten. Dat betekent echter nog niet dat ook de achterliggende redenen en doelstellingen duidelijk worden. Wij pleiten er daarom voor dat pensioenfondsen in hun jaarverslag meer dan tot nu toe de link leggen tussen enerzijds het voorgenomen beleid en de overwegingen die daarbij een rol speelden en anderzijds de werkelijke ontwikkelingen

13 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Inleiding 13 gedurende het verslagjaar. Het jaarverslag is in onze ogen tot nu toe te vaak een feitenrelaas in plaats van een weergave van de overwegingen die het bestuur heeft gehad om het voorgenomen beleid te wijzigen of juist ongewijzigd te laten. Het is aan het bestuur van het pensioenfonds om te beoordelen of dat voldoende is of dat het nodig is om aanvullend uitleg te geven aan de achterban. In het verlengde van de gewenste transparantie is het naar onze mening niet meer dan logisch dat het jaarverslag van een pensioenfonds ook in de openbaarheid komt door deponering bij de Kamer van Koophandel. Deze wettelijke verplichting wordt echter niet door alle pensioenfondsen nageleefd. 2.3 Hervormingen en pensioenbeheerkosten Zoals we vorig jaar al schreven, leiden de vele pensioenhervormingen tot aanvullende kosten bij de pensioenfondsen. De wijzigingen in de pensioenwetgeving in 2014 en 2015 noodzaken tot extra communicatie met de deelnemers, aanpassingen in de IT-sfeer, opnieuw vaststellen van de premie en daarover rapporteren aan DNB (rekening houdende met de toetsingscriteria van DNB) en ten slotte de mogelijke invoering van een netto pensioenregeling voor deelnemers met een pensioensalaris van meer dan Dit leidt zeer waarschijnlijk tot extra pensioenbeheerkosten in 2014 en 2015, die uiteindelijk ten laste komen van deelnemers en pensioengerechtigden. Inleiding 2.4 Verdere consolidatie gewenst? In de markt bestaat het idee om te streven naar verdere consolidatie van pensioenfondsen, zodat uiteindelijk slechts een beperkt aantal fondsen resulteert. Doelstelling hiervan is een verdere beperking van uitvoeringskosten, die daardoor een besparing van honderden miljoenen euro s zou kunnen opleveren. Het is ons niet duidelijk of men een beperking van het aantal pensioenfondsen voor ogen heeft, of dat het meer gaat om te komen tot een beperkt aantal grote tot zeer grote uitvoeringsorganisaties. Uit ons onderzoek blijkt overigens dat het niet altijd de grootste pensioenfondsen zijn die de laagste uitvoeringskosten hebben. Groei van organisaties staat dan ook lang niet altijd garant voor verbetering van efficiency en controle.

14 14 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek 3.1 Algemene gegevens geanalyseerde pensioenfondsen DNB publiceert op haar website regelmatig statistische gegevens over alle pensioenfondsen die onder haar toezicht staan. Per 31 december 2013 stonden er in totaal nog 382 pensioenfondsen onder toezicht van DNB. Dat betekent dat het aantal pensioenfondsen de afgelopen 15 jaar met 2/3e is afgenomen. In de eerste acht maanden van 2014 is het aantal pensioenfondsen met 15 verder afgenomen. 234 Ons onderzoek is gebaseerd op de jaarverslagen van 234 pensioenfondsen. Van de 382 pensioenfondsen per 31 december 2013 hebben, volgens de gegevens van DNB, nog 281 fondsen eigen pensioenverplichtingen. Met andere woorden, 101 pensioenfondsen hebben geen eigen pensioenverplichtingen, bijvoorbeeld omdat zij volledig verzekerd zijn, alleen verplichtingen voor risico deelnemer hebben, of de verplichtingen al hebben overgedragen aan een andere uitvoerder in verband met de (voorgenomen) liquidatie van het pensioenfonds. Ons onderzoek is gebaseerd op de jaarverslagen van 234 pensioenfondsen. Hierbij zitten ook (volledig) verzekerde pensioenfondsen. Wij hebben pensioenfondsen die per 31 december 2013 in liquidatie zijn, maar waarvoor de verplichtingen nog niet zijn overgedragen, zoveel mogelijk buiten ons onderzoek gehouden. De karakteristieken van de pensioenfondsen worden getoond in onderstaande figuren. Verdeling naar soort pensioenfonds Ondernemingspensioenfonds (OPF) Bedrijfstakpensioenfonds (BPF) Beroepspensioenfonds (BRF) 159

15 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek 15 Verdeling naar aantal deelnemers (actief + pensioengerechtigd) kleiner dan groter dan De vermindering van het aantal pensioenfondsen van 280 (in ons vorig onderzoek) naar 234 wordt voornamelijk veroorzaakt doordat een groot aantal pensioenfondsen met minder dan deelnemers is opgeheven of in liquidatie is. De groep met kleinste pensioenfondsen, met minder dan deelnemers, is nagenoeg gehalveerd. In de groep daarboven ging het aantal pensioenfondsen per saldo van 151 naar 136. De representativiteit van de pensioenfondsen in ons onderzoek is groot. De 234 door ons geanalyseerde pensioenfondsen hebben, gemeten naar pensioenvermogen, betrekking op circa 98% van de totale pensioenfondsenmarkt. Gemeten naar aantal deelnemers is de representativiteit 95%. In lijn met onze bevindingen in voorgaande jaren blijft het opvallend dat de (rekenkundig) gemiddelde dekkingsgraad van bedrijfstakpensioenfondsen afneemt naarmate het aantal deelnemers stijgt, terwijl het omgekeerde geldt voor ondernemingspensioenfondsen. Wel geldt dat alle gemiddelde dekkingsgraden een stijgende lijn laten zien. De gemiddelde dekkingsgraad van de onderzochte pensioenfondsen was eind %, eind % en eind %. Zie ook de volgende tabel. Gemiddelde dekkingsgraad per 31 december % De geanalyseerde jaarverslagen hebben betrekking op 98% van de pensioenfondsenmarkt. Opzet van het onderzoek Omvang OPF BPF BRF Totaal Kleiner dan % n.v.t. 128% 113% % 112% 106% 113% % 110% 120% 113% n.v.t. 109% n.v.t. 109% Groter dan n.v.t. 107% n.v.t. 107% Totaal 114% 110% 112% 113%

16 16 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek De gewogen gemiddelde dekkingsgraad kan berekend worden als het totale pensioenvermogen gedeeld door de totale pensioenverplichtingen. De gewogen gemiddelde dekkingsgraad komt dan uit op 110%. De drie grootste pensioenfondsen van Nederland bepalen al ruim de helft van deze dekkingsgraad. Voor deze drie komt de gewogen dekkingsgraad uit op 107% en voor de overige pensioenfondsen op 114%. 3.2 Kostensoorten Ons onderzoek is gericht op de pensioenbeheerkosten en vermogensbeheerkosten (inclusief transactiekosten) zoals die door pensioenuitvoerders in hun jaarverslagen 2011 tot en met 2013 zijn gepubliceerd Pensioenbeheerkosten Met betrekking tot de pensioenbeheerkosten hebben wij ervoor gekozen om een 3-jaarsgemiddelde te hanteren, zodat eventuele eenmalige kosten bij een pensioenfonds het algemene beeld niet onnodig vertekenen. Daar waar kosten gerelateerd worden aan aantallen deelnemers, is in dit onderzoek de deelnemerdefinitie uit de Aanbevelingen uitvoeringskosten van de Pensioenfederatie toegepast. Het aantal deelnemers is daarbij gelijk aan het aantal actieve deelnemers plus het aantal pensioengerechtigden. In deze definitie worden gewezen deelnemers derhalve niet meegenomen. Het detail waarin deze pensioenbeheerkosten inzichtelijk gemaakt worden in de jaarverslagen, varieert aanzienlijk tussen de pensioenfondsen. Waar diverse fondsen uitgebreid inzicht geven in de verschillende kosten die gemaakt zijn, gebeurt dat bij een aantal andere pensioenfondsen in het geheel niet. Om de totale kosten toch enigszins te verbijzonderen, hebben wij in ons onderzoek de diverse kosten zoveel mogelijk gerubriceerd naar de volgende kostensoorten: Administratiekosten Dit betreft in ons onderzoek een ruim begrip, waaronder ook personeelskosten en huisvesting van een eventueel pensioenbureau vallen. Controle- en advieskosten Deze kosten betreffen voornamelijk actuarieel en juridisch advies. Hieronder vallen ook de controlekosten van de waarmerkend actuaris, aangezien deze vaak niet separaat inzichtelijk zijn. De advieskosten met betrekking tot de beleggingen zijn zoveel mogelijk buiten beschouwing gelaten bij deze rubriek.

17 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek 17 Accountantskosten Dit betreft voornamelijk de accountantskosten die betrekking hebben op de controle van de jaarrekening, welke kosten verplicht separaat verantwoord dienen te worden in de jaarrekening. De advieskosten van de accountant worden, voor zover dit inzichtelijk is gemaakt door de pensioenfondsen, geschaard onder de rubriek Controle- en advieskosten. Overige kosten Onder overige kosten vallen bijvoorbeeld de bestuurskosten, de kosten voor intern toezicht en de verschuldigde kosten aan toezichthouders DNB en AFM. Ook indien een pensioenfonds de pensioenbeheerkosten niet nader heeft gespecificeerd, zijn deze verwerkt onder overige kosten. Indien een deel van de pensioenbeheerkosten wordt toegerekend aan de vermogensbeheerkosten, dan is deze aftrek meestal ook op deze plek verwerkt. In hoofdstuk 4 wordt cijfermatig ingegaan op de pensioenbeheerkosten van pensioenfondsen in de jaren 2011, 2012 en Kosten van vermogensbeheer In de door de Pensioenfederatie opgestelde Aanbevelingen uitvoeringskosten uit 2013 worden met betrekking tot de kosten van vermogensbeheer op hoofdlijnen de volgende kosten onderscheiden: vaste beheerkosten van beleggingen; prestatieafhankelijke vergoedingen; kosten bewaarloon; belastingen; overige kosten; en transactiekosten. In verband met de beperkte historische data hebben wij ervoor gekozen om met betrekking tot de kosten van vermogensbeheer alleen de gepubliceerde gegevens over 2012 en 2013 te hanteren. Hiervan is derhalve geen 3-jaarsgemiddelde vastgesteld. Opzet van het onderzoek In hoofdstuk 5 wordt nader ingegaan op de kosten van vermogensbeheer bij de pensioenfondsen in 2012 en Tevens besteden wij aandacht aan de behaalde beleggingsrendementen.

18 18 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 4. Pensioenbeheerkosten De totale pensioenbeheerkosten worden door ons onderverdeeld in administratiekosten, controle- en advieskosten, accountantskosten en overige kosten. In onderstaande figuren wordt globaal inzicht gegeven in de verdeling van de totale pensioenbeheerkosten in deze kostensoorten. Hierbij maken wij onderscheid in pensioenfondsen tot deelnemers, van tot deelnemers, van tot deelnemers en van tot deelnemers. Dit betreft 232 van de 234 geanalyseerde pensioenfondsen. Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (34x) 14% 7% 53% Administratie Controle en advies Accountant Overig 26% Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (136x) 15% 4% 18% 63% Administratie Controle en advies Accountant Overig

19 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 19 Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (52x) 15% 7% 2% Administratie Controle en advies Accountant Overig 76% Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (10x) 1% 2% 13% Administratie Controle en advies Accountant Overig 84% Duidelijk is te zien dat het aandeel administratiekosten toeneemt naarmate een fonds groter is. De omvang van de administratieve werkzaamheden hangt voor een groot deel nauw samen met het aantal deelnemers. De andere werkzaamheden hebben veel meer het karakter van vaste lasten en drukken dus veel zwaarder op de kleinere pensioenfondsen (37-47% van de totale pensioenbeheerkosten) dan op de grotere pensioenfondsen (16-24% van de totale pensioenbeheerkosten). De verdeling van de kosten is in de loop der jaren relatief gelijk gebleven. Zo besteden de pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en al drie jaar achter elkaar 63% van de totale pensioenbeheerkosten aan administratie. Hierna wordt eerst in detail ingegaan op de omvang van de totale pensioenbeheerkosten. In hoofdstukken 4.2 tot en met 4.4 gaan wij nader in op de diverse kostensoorten. Pensioenbeheerkosten

20 20 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 1,0mrd De kosten van pensioenbeheer bedragen gemiddeld 1,0 miljard per jaar. 120 De 3-jaarsgemiddelde pensioenbeheerkosten zijn 120 per deelnemer. 4.1 Totale pensioenbeheerkosten De 234 geanalyseerde pensioenfondsen hebben in de jaren 2011, 2012 en 2013 in totaal gemiddeld circa 1,0 miljard per jaar betaald aan pensioenbeheerkosten. Dit bedrag is exclusief vermogensbeheer- en transactiekosten, die in hoofdstuk 5 aan de orde komen. Vorig jaar hadden wij de jaarverslagen van 280 pensioenfondsen geanalyseerd. Ook toen waren de 3-jaarsgemiddelde pensioenbeheerkosten gelijk aan 1,0 miljard. Het aantal pensioenfondsen is in vergelijking met vorig jaar dus met 46 afgenomen, terwijl de totale pensioenbeheerkosten op een gelijk niveau zijn gebleven. Voor de 234 geanalyseerde pensioenfondsen geldt dat de pensioenbeheerkosten in de jaren 2010 tot en met 2013 jaarlijks afgerond 1,0 miljard waren. In 2011 en 2012 is een kleine daling zichtbaar van in totaal bijna 2%, maar in 2013 waren de kosten gemiddeld bijna 4% hoger dan in 2012 (gecorrigeerd naar aantal deelnemers). Daarbij geldt bovendien dat de kosten voor alle door ons gedefinieerde kostensoorten hoger waren. Gemiddeld ontvingen de 234 pensioenfondsen circa 30,8 miljard per jaar aan bijdragen (stijging van 29,0 miljard in 2011 naar 32,6 miljard in 2013). De kosten ten behoeve van pensioenbeheer zijn dus ongeveer 3,3% van de ontvangen bijdragen. Met de deelnemerdefinitie van de Pensioenfederatie zijn de 3-jaarsgemiddelde totale pensioenbeheerkosten van de onderzochte pensioenfondsen gelijk aan 120 per deelnemer. Dit betreft een met aantallen gewogen gemiddelde, waardoor de kosten van de twee grootste fondsen, ABP en PFZW, een grote invloed op het gemiddelde hebben. De gemiddelde pensioenbeheerkosten van deze twee pensioenfondsen zijn gelijk aan 84 per deelnemer, terwijl de kosten voor de 234 overige fondsen gelijk zijn aan 145 per deelnemer. We zien daarbij grote verschillen tussen in omvang vergelijkbare pensioenfondsen. De totale pensioenbeheerkosten nemen toe naarmate een pensioenfonds meer deelnemers heeft, maar de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer dalen dan over het algemeen. Van de 136 pensioenfondsen met tot deelnemers bedragen de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer 335 per jaar. De onderlinge variatie blijft echter groot, zoals uit de volgende grafiek blijkt.

21 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 21 Pensioenbeheerkosten per deelnemer, fondsgrootte deelnemers pensioenfondsen gemiddelde: 335 Kosten ( ) Aantal deelnemers De 3-jaarsgemiddelde kosten liggen voor deze pensioenfondsen tussen 108 en 955 per deelnemer. De dalende lijn geeft de lineaire trend weer. Onmiskenbaar blijkt hieruit dat schaalgrootte van belang is voor het verkleinen van de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer. Niettemin is ook een behoorlijk aantal kleinere pensioenfondsen in staat de pensioenbeheerkosten te beperken tot het niveau dat bij de grotere fondsen wordt gezien. In de grafiek is te zien dat bij pensioenfondsen met vergelijkbare aantallen deelnemers soms zeer grote verschillen bestaan tussen de gemiddelde kosten per deelnemer. Het is belangrijk dat besturen, deelnemersraden en verantwoordingsorganen van de pensioenfondsen met relatief hogere kosten zich bewust zijn van deze verschillen en zich een oordeel vormen over de vraag of deze gerechtvaardigd zijn en dat toelichten in het jaarverslag. Transparantie De Pensioenfederatie had tot doel gesteld om 95% van de pensioenfondsen te bewegen om de pensioenbeheerkosten per deelnemer inzichtelijk te maken in het jaarverslag over boekjaar Dit percentage betrof een weging naar pensioenvermogen, waardoor dit doel makkelijker gehaald wordt indien de grootste fondsen hieraan zouden voldoen. Uit ons onderzoek blijkt dat ruim 94% van de 234 geanalyseerde pensioenfondsen de kosten per deelnemer in het jaarverslag 2013 hebben gepubliceerd, waaronder alle bedrijfstakpensioenfondsen. Vorig jaar was dit nog 86%. Wanneer wij een met het pensioenvermogen gewogen percentage berekenen, dan komt dit uit op ruim 99%. In de volgende grafiek wordt inzichtelijk gemaakt dat de mate van transparantie mede afhankelijk is van de omvang van een pensioenfonds. 94% Over 2013 rapporteerde 94% van de pensioenfondsen de kosten per deelnemer. Pensioenbeheerkosten

22 22 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Publicatie van uitvoeringskosten per deelnemer, verdeling naar aantal deelnemers groter dan % % % % kleiner dan % 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% In de jaarverslagen wordt aanmerkelijk meer aandacht besteed aan het onderwerp kosten dan in voorgaande jaren. Met name in de toelichting bij de jaarrekening worden de pensioenbeheerkosten veel beter dan in voorgaande jaren gespecificeerd. Ook in de bestuursverslagen wordt hier uitgebreid aandacht aan besteed, waarbij meer dan voorheen het bestuur ook een toelichting geeft op verschillen in kosten ten opzichte van het voorgaande jaar. Dit betreft overigens nog wel de minderheid van de pensioenfondsen, dus hier kan nog een flinke slag gemaakt worden. Het is belangrijk dat een bestuur aan de belanghebbenden bij het pensioenfonds uitlegt welke overwegingen zij heeft gehad bij genomen beleidsbesluiten, om de daaruit voortvloeiende pensioenbeheerkosten te accepteren. Hiermee voorkomen de pensioenfondsen dat zij door de buitenwereld alleen vergeleken worden op de harde cijfers. Ook voor de pensioenfondsen gaat het uiteindelijk om de prijs-kwaliteitverhouding. Dalende trend? De genoemde gemiddelde kosten ad 120 per deelnemer laten een daling zien ten opzichte van ons rapport uit 2013, toen de 3-jaarsgemiddelde kosten nog 125 per deelnemer bedroegen. Hier lijkt dus een forse daling plaatsgevonden te hebben. Voor de 234 nu geanalyseerde pensioenfondsen geldt echter dat de 3-jaarsgemiddelde kosten gelijk waren aan 121, zodat gesteld kan worden dat de verdwenen pensioenfondsen relatief hogere pensioenbeheerkosten per deelnemer hadden. De 3-jaarsgemiddelde pensioenbeheerkosten van deze fondsen zijn dus nagenoeg gelijk gebleven (daling van 1 per deelnemer). Ook zien wij dat de gemiddelde kosten per deelnemer in 2013 met 122 aanmerkelijk hoger waren dan die in 2012 ( 118). Bij deze gepubliceerde stijging van de kosten in 2013 dient bovendien opgemerkt te worden dat, net als vorig jaar, een deel van de pensioenbeheerkosten geherrubriceerd is door de pensioenfondsen zelf.

23 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 23 Bij een groter aantal fondsen wordt een deel van de kosten die eerder onder pensioenbeheerkosten vielen, nu gerubriceerd als kosten met betrekking tot het vermogensbeheer. In de jaarverslagen zijn dan meestal ook de vergelijkende cijfers aangepast door de pensioenfondsen. Hoewel een herrubricering goed te verdedigen en in lijn met de Aanbevelingen van de Pensioenfederatie is, merken wij op dat de transparantie hierbij beter zou kunnen. Bij diverse pensioenfondsen is in de jaarrekening wel te lezen welk bedrag uit de pensioenbeheerkosten wordt gehaald, maar is niet te zien dat dit bij de vermogensbeheerkosten wordt opgeteld omdat daar slechts één totaalbedrag is vermeld. Het is goed te beseffen dat een verschuiving van pensioenbeheerkosten naar vermogensbeheerkosten een grote invloed kan hebben op de kosten per deelnemer en tegelijkertijd niet of nauwelijks invloed heeft op de vermogensbeheerkosten als percentage van het belegd vermogen. Welke kosten aan het vermogensbeheer worden toegerekend is niet altijd duidelijk en zal deels ook een arbitraire keuze zijn geweest. Bijzonderheden met betrekking tot kosten 2013 De door ons berekende kosten per deelnemer in 2013 zijn gelijk aan 122. Hierbij worden de totaal door de pensioenfondsen gepubliceerde pensioenbeheerkosten gedeeld door de som van het totaal aantal actieve deelnemers en pensioengerechtigden. Wanneer wij de gewogen gemiddelde kosten per deelnemer voor 2013 berekenen aan de hand van de kosten per deelnemer die de pensioenfondsen zelf hebben gepubliceerd in het jaarverslag, dan komen de kosten per deelnemer circa 7% lager uit. Dit verschil kent meerdere oorzaken, waarvan wij hierna de meest voorkomende toelichten: Andere deelnemerdefinitie Een beperkt aantal pensioenfondsen hanteert een andere definitie ter bepaling van het aantal deelnemers. Het grootste deel hiervan berekent de kosten per deelnemer (nog steeds) over het totaal aantal deelnemers, inclusief de slapers. De overige pensioenfondsen hebben gekozen voor een normdeelnemer, die echter per pensioenfonds verschilt. Geconstateerd kan dus worden dat deze pensioenfondsen zich niet aan de Aanbevelingen van de Pensioenfederatie houden. In een aantal gevallen worden de kosten per deelnemer overigens genoemd op basis van beide definities. Saldering pensioenbeheerkosten met baten Een aantal pensioenfondsen heeft ervoor gekozen om de kosten per deelnemer te baseren op met baten gecorrigeerde pensioenbeheerkosten. Vaak betreft dit dan de vrijval uit de kostenvoorziening, maar het komt ook voor dat een deel van de pensioenbeheerkosten niet wordt meegenomen omdat die voor rekening van de werkgever komen. Pensioenbeheerkosten

24 24 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Toerekening vermogensbeheerkosten Hiervoor meldden wij al dat steeds meer pensioenfondsen een deel van de pensioenbeheerkosten toerekenen aan vermogensbeheer. In een beperkt aantal gevallen is echter niet inzichtelijk gemaakt welk deel van de pensioenbeheerkosten als vermogensbeheerkosten aangemerkt zijn. Onvolledige kosten Meerdere pensioenfondsen komen zelf op lagere kosten per deelnemer doordat zij, bewust of onbewust, niet alle pensioenbeheerkosten meetellen bij de berekening. Diverse malen zijn wij tegen gekomen dat eenmalige projectkosten niet verwerkt worden in de kostenberekening, maar het komt ook voor dat een pensioenfonds bijvoorbeeld alleen de administratiekosten meeneemt. Een enkel pensioenfonds berekende overigens de pensioenbeheerkosten te hoog, door de aan verzekeraars verschuldigde garantiekosten en/of solvabiliteitsvergoedingen mee te nemen. Aanbevelingen Wij hebben tijdens ons onderzoek gemerkt dat steeds meer pensioenfondsen zich hebben geconformeerd aan de berekeningmethode zoals beschreven in de Aanbevelingen van de Pensioenfederatie. Desondanks geldt dat het voor bijna een derde van de pensioenfondsen niet mogelijk is om de kosten per deelnemer 1-op-1 vast te stellen aan de hand van de totaal gerapporteerde pensioenbeheerkosten in de jaarrekening en het aantal actieve en pensioengerechtigde deelnemers. Om de vergelijkbaarheid van (de kosten van) pensioenfondsen verder te vergroten, is het wenselijk dat de Aanbevelingen van de Pensioenfederatie beter nagevolgd dan wel inhoudelijk aangescherpt worden. Naar aanleiding van de hiervoor genoemde constateringen, herhalen wij graag onze aanbevelingen van vorig jaar. Gebruik uniforme deelnemerdefinitie Pensioenfederatie. Rapporteer totale pensioenbeheerkosten. Maak verschuiving van pensioenbeheerkosten naar vermogensbeheerkosten inzichtelijk. 1. Ter bevordering van de vergelijkbaarheid dienen pensioenfondsen de deelnemerdefinitie van de Pensioenfederatie te hanteren. Een afwijkende kostenberekening per deelnemer, bijvoorbeeld op basis van het totaal aantal deelnemers inclusief slapers, kan desgewenst aanvullend gerapporteerd worden. 2. Naar onze mening dienen alle verschuldigde pensioenbeheerkosten per jaar inzichtelijk gemaakt te worden, inclusief kosten die separaat door de werkgever worden betaald. Vrijval uit een kostenvoorziening behoort niet in mindering gebracht te worden op de gerapporteerde kosten. 3. Indien een deel van de totale pensioenbeheerkosten wordt aangemerkt als vermogensbeheerkosten, dan dienen pensioenfondsen dat cijfermatig inzichtelijk te maken, inclusief onderbouwing. De Pensioenfederatie kan dit ondersteunen door hiervoor nadere aanbevelingen op te stellen.

25 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Administratiekosten De administratiekosten vormen de grootste pensioenbeheerkostenpost voor pensioenfondsen, al is in de inleiding van dit hoofdstuk al aangegeven dat dit niet altijd geldt voor de kleine pensioenfondsen. Het ABP vermeldt nagenoeg alle pensioenbeheerkosten als overige kosten in haar jaarverslag, zodat deze in ons onderzoek ook bij de overige kosten zijn opgenomen. Door alle andere pensioenfondsen werd in de jaren 2011 tot en met 2013 gemiddeld circa 675 miljoen besteed aan administratiekosten. Dit is gelijk aan 80% van de totale pensioenbeheerkosten van deze fondsen. Indien deze 80% ook voor het ABP maatgevend is, dan komen de totale gemiddelde administratiekosten voor alle pensioenfondsen uit op circa 810 miljoen per jaar. Door pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen de en wordt gemiddeld circa 4 miljoen per jaar aan administratie uitgegeven, wat neerkomt op 125 per deelnemer. De kleinere pensioenfondsen, met deelnemersaantallen tussen en , zijn gemiddeld 212 per deelnemer kwijt aan administratie. Voor pensioenfondsen met minder dan deelnemers lopen de 3-jaarsgemiddelde administratiekosten per deelnemer op tot 395 per deelnemer, waarbij deze variëren tussen 68 en ruim Dit wordt inzichtelijk gemaakt in de volgende figuur. Administratiekosten per deelnemer, fondsgrootte tot deelnemers pensioenfondsen gemiddelde: Kosten ( ) Aantal deelnemers Conclusies dienen met enige voorzichtigheid getrokken te worden. Gemiddeld genomen geldt dat de administratiekosten per deelnemer afnemen naarmate het aantal deelnemers toeneemt. Het is blijkt echter dat grotere pensioenfondsen lang niet altijd lagere administratiekosten per deelnemer hebben dan de kleinere fondsen. Pensioenbeheerkosten

26 26 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 4.3 Controle- en advieskosten De controle- en advieskosten vormen een tweede belangrijke kostenpost voor een pensioenfonds. Ruim 10% van de pensioenfondsen vermeldt de controle en advieskosten echter niet apart. De pensioenfondsen die deze kosten wel apart hebben vermeld, besteden hier gemiddeld ongeveer per jaar aan. Ook hier is de variëteit groot. Zo is voor de pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en het 3-jaarsgemiddelde , waarbij deze gemiddelde controle- en advieskosten uiteen lopen tussen en 2,4 miljoen per jaar. Zie ook de volgende figuur. Totale controle- en advieskosten, fondsgrootte tot deelnemers pensioenfondsen gemiddelde: Kosten (x 1.000) Aantal deelnemers Ongeveer 20% van de 52 pensioenfondsen in deze categorie heeft helemaal geen uitsplitsing gemaakt naar deze controle- en advieskosten. Duidelijk is dat op dit punt nog verbetering van de verslaglegging nodig is. Dit geldt ook voor de getoonde controle- en advieskosten aan de onderkant van de range, die niet erg waarschijnlijk ogen vanwege het geringe bedrag. In de figuur is verder te zien dat de trendlijn licht stijgend is, maar dicht tegen het gemiddelde aan zit. Hetzelfde is ook waarneembaar bij de pensioenfondsen met minder dan deelnemers. Dit betekent dat de controle- en advieskosten nauwelijks afhankelijk zijn van de grootte van het pensioenfonds. Overigens dient te worden bedacht dat voor de grote pensioenfondsen er een verschuiving kan optreden tussen de administratiekosten en de advieskosten, omdat daar minder gebruik gemaakt wordt van externe adviseurs en meer van een interne adviesafdeling. Zo geven negen BPF en geen aparte vermelding van advies- en controlekosten.

27 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Accountantskosten en overige kosten De gemiddeld gerapporteerde accountantskosten bedragen per jaar. De 136 pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en zijn circa 4% van de totale pensioenbeheerkosten kwijt aan de accountantscontrole, met een 3-jaarsgemiddelde van circa Ook hier zijn grote verschillen tussen de fondsen te constateren. Van de 136 fondsen hebben er 2 geen accountantskosten gepubliceerd in de jaarverslagen. Van de overige 134 worden de accountantskosten getoond in de volgende figuur. Totale accountantskosten, fondsgrootte tot deelnemers 250 pensioenfondsen gemiddelde: Kosten (x 1.000) Aantal deelnemers In voorgaande jaren meldden wij dat de hoogte van de accountantskosten voornamelijk afhankelijk zal zijn van de complexiteit van de pensioenregelingen en het pensioenfonds, en in mindere mate van de grootte van een fonds. Dat bleek in eerdere jaren ook uit de gepubliceerde gegevens. Opmerkelijk genoeg is daar dit jaar verandering in gekomen. In de figuur is een trend waarneembaar dat grotere pensioenfondsen hogere accountantskosten hebben dan kleinere pensioenfondsen. Deze omslag wordt blijkens de jaarverslagen vooral veroorzaakt doordat kleinere pensioenfondsen de accountantskosten hebben weten te drukken door scherpere prijsafspraken te maken met hun accountant en doordat een flink aantal kleinere fondsen met waarschijnlijk relatief hoge accountantskosten inmiddels is opgeheven. De stijgende trendlijn wordt bovendien versterkt doordat de grotere pensioenfondsen meer zijn gaan betalen aan hun accountant. Pensioenbeheerkosten

28 28 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Net als vorig jaar constateren we dat bedrijfstakpensioenfondsen gemiddeld aanmerkelijk lagere accountantskosten hebben dan de ondernemings- en beroepspensioenfondsen, bij vergelijkbare omvang. Gemiddeld zijn de kleine BPF en ongeveer 15% minder kwijt voor de accountantscontrole, oplopend tot gemiddeld bijna 40% voor middelgrote BPF en. Overige kosten De overige kosten bedragen gemiddeld 26% van de totale pensioenbeheerkosten. Dit betreffen onder andere contributies aan de toezichthouders en bestuurskosten, maar regelmatig zijn deze kosten niet nader gespecificeerd in de jaarverslagen. Ook indien een pensioenfonds niet of nauwelijks een uitsplitsing heeft gemaakt van de pensioenbeheerkosten, hebben wij de kosten gerubriceerd onder overige kosten. Hierin zullen dan ook gegarandeerd administratiekosten en advieskosten zitten. Het relatief hoge percentage van 26% wordt mede veroorzaakt doordat het ABP nagenoeg alle pensioenbeheerkosten als overige kosten heeft gerubriceerd. Zonder dit fonds is het totale aandeel van de overige kosten circa 12%.

29 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Kosten van vermogensbeheer en rendement Kosten van vermogensbeheer en rendement In oktober 2013 heeft de Pensioenfederatie een herziene nadere uitwerking gepubliceerd van de Aanbevelingen uitvoeringskosten uit november 2011 en de Nadere uitwerking kosten vermogensbeheer uit maart De kosten van vermogensbeheer wil de Pensioenfederatie graag als percentage van het gemiddeld belegde vermogen zien. Tevens wordt aanbevolen om inzicht te geven in de transactiekosten, eveneens als percentage van het gemiddeld belegde vermogen. Onder transactiekosten worden onder andere de kosten van aan- en verkoop van beleggingstitels gezien. Vermogensbeheerders waren tot 2012 niet gewend om deze kosten inzichtelijk te maken. De pensioenfondsen en hun vermogensbeheerders hebben in 2012 een enorme slag gemaakt, en dat heeft zich voortgezet in In 2011 had ongeveer 2/3e van de pensioenfondsen inzicht gegeven in de vermogensbeheerkosten. Ruim 25% had zich toen gewaagd aan een inschatting van de transactiekosten. In 2012 had maar liefst 86% van de pensioenfondsen een opgave gedaan van de vermogensbeheerkosten, en 65% van de fondsen had ook een inschatting gegeven van de transactiekosten. In 2013 zijn deze percentages verder opgelopen naar 93% respectievelijk 74%. 93%/74% Van de 234 pensioenfondsen rapporteert 93% de vermogensbeheerkosten. 74% geeft ook inzicht in transactiekosten. Kosten van vermogensbeheer en rendement Gewogen naar het pensioenvermogen, zoals de Pensioenfederatie toetst, zijn deze percentages zelfs bijna 97% respectievelijk 93%. In de volgende figuur geven wij inzicht in de mate waarin pensioenfondsen de vermogensbeheerkosten hebben gepubliceerd in 2013, onderverdeeld naar vermogensklassen. Publicatie van vermogensbeheerkosten, verdeling naar pensioenvermogen groter dan 100 miljard 100% 100% 10 miljard miljard 92% 92% 1 miljard - 10 miljard 81% 100% 100 miljoen - 1 miljard 71% 92% kleiner dan 100 miljoen 57% 71% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Vermogensbeheerkosten Transactiekosten

Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen.

Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2013 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension Fund

Nadere informatie

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen.

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2013 Jeroen Koopmans 1 oktober 2013 Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. Even voorstellen drs. Jeroen Koopmans

Nadere informatie

LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2012 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen.

LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2012 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2012 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension Fund

Nadere informatie

Wij bedanken de mensen van LCP die dit rapport mogelijk hebben gemaakt: Bram van den Langenberg

Wij bedanken de mensen van LCP die dit rapport mogelijk hebben gemaakt: Bram van den Langenberg LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2015 Inzicht in de pensioenbeheer-, vermogensbeheer- en transactiekosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension

Nadere informatie

Bram van den Langenberg. Bekijk een volledige lijst van onze diensten op Utrecht, oktober 2016 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V.

Bram van den Langenberg. Bekijk een volledige lijst van onze diensten op  Utrecht, oktober 2016 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2016 Inzicht in de pensioenbeheer-, vermogensbeheer- en transactiekosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds XYZ xx oktober Kostenbenchmark 2016 Voorbeeldrapportage

Stichting Pensioenfonds XYZ xx oktober Kostenbenchmark 2016 Voorbeeldrapportage Stichting Pensioenfonds XYZ xx oktober 2016 Kostenbenchmark 2016 Voorbeeldrapportage Inhoudsopgave Inleiding Uitvoeringskosten 2013-2015 van Nederlandse pensioenfondsen Rapport Werk in uitvoering 2016

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Kosten van het fonds

Kosten van het fonds Kosten van het fonds Het bestuur hecht eraan om transparant te zijn over de kosten van het fonds. Waar mogelijk zijn de kosten inzichtelijk gemaakt conform de aanbevelingen die de Pensioenfederatie hieromtrent

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016

Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016 Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016 Op woensdagmiddag 9 maart, aansluitend aan de jaarbijeenkomst van de Vereniging Gepensioneerden Getronics (VGG), organiseerde Stichting Voorzieningsfonds Getronics

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Analyse financiële positie

Analyse financiële positie Analyse financiële positie Notitie voor deelnemers en gepensioneerden oktober 2012 2 Samenvatting Aanleiding SPOA krijgt regelmatig vragen van deelnemers over de financiële situatie bij het pensioenfonds.

Nadere informatie

MEMO. 1. Inleiding. 2. Pensioenuitvoeringskosten

MEMO. 1. Inleiding. 2. Pensioenuitvoeringskosten MEMO Aan: Stichting Pensioenfonds Openbare Apothekers Van: Lonneke Thissen Datum: 15 februari 2015 Betreft: Benchmark kosten en rendement Kenmerk: 1. Inleiding Op verzoek van het bestuur van Stichting

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Terugblik 2011 in cijfers

Terugblik 2011 in cijfers Terugblik 2011 in cijfers U vindt hier een samenvatting van het jaarverslag 2011. Het volledige jaarverslag kunt u downloaden via www.pensioenfondsricohnederland.nl. Financiële situatie Door de kredietcrisis

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

PMT transparant in kosten pensioen

PMT transparant in kosten pensioen PMT transparant in kosten pensioen PMT is het pensioenfonds van de sector Metaal en Techniek. De werkgevers en werknemers in de bedrijfstak besturen het fonds. Als bedrijfstakpensioenfonds is PMT not-for-profit,

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Datum Briefnummer Behandeld door Doorkiesnummer 15-2-2012 20120215 N.W. Dijkhuizen 630

Datum Briefnummer Behandeld door Doorkiesnummer 15-2-2012 20120215 N.W. Dijkhuizen 630 Pensioenfonds Productschappen Bezoekadres Laan van Zuid Hoorn 165 2289 DD Rijswijk Postadres Postbus 3042 2280 GA Rijswijk Telefoon 070 4138630 Fax 070 4138650 E-mail info@pbodnl Website wwwpbodnl KvK

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr. 155 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de

Nadere informatie

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Beleggingen Het totaal rendement over het afgelopen boekjaar 2010 is uitgekomen op 15,6%. Als we naar de onderverdeling kijken zien we het

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015 Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Dekkingsgraad (UFR): 108,3% Beleidsdekkingsgraad: 110,0% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2015 1 e halfjaar:

Nadere informatie

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 1 Agenda Introductie APF Wat is een Algemeen Pensioenfonds? Het nut van een APF Wat zijn de belangrijkste bouwstenen van De Nationale APF?

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics. Verkort Jaarverslag 2009

Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics. Verkort Jaarverslag 2009 Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics Verkort Jaarverslag 2009 Inleiding 2009 is voor de Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics (hierna Pensioenfonds SABIC-IP) weer een bijzonder

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Jaarbericht 2015 AUGUSTUS 2016 In dit Jaarbericht over 2015 legt Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland op hoofdlijnen verantwoording af voor het

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Jaarbericht 2014 AUGUSTUS 2015 In dit Jaarbericht over 2014 legt Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland op hoofdlijnen verantwoording af voor het

Nadere informatie

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN 1 GEVOLGEN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN 2 REKENRENTE,

Nadere informatie

Extra informatie pensioenverlaging

Extra informatie pensioenverlaging Extra informatie pensioenverlaging Wat is de invloed van de verlaging op mijn netto pensioen? Als u nog niet met pensioen bent, kunnen we u nu niet zeggen hoe uw netto pensioen

Nadere informatie

Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u uitsluitend over de pensioenregeling(en) die onder het beheer van SPAN vallen.

Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u uitsluitend over de pensioenregeling(en) die onder het beheer van SPAN vallen. Van het SPAN bestuur In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds. Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u

Nadere informatie

DNBulletin: Pensioenfondsen gaan in herstelplannen uit van hoge rendementen

DNBulletin: Pensioenfondsen gaan in herstelplannen uit van hoge rendementen DNBulletin DNBulletin: Pensioenfondsen gaan in herstelplannen uit van hoge rendementen Datum 18 mei 2017 Thema Pensioenen Pensioenfondsen verwachten uit hun financiële tekorten te komen door hoge rendementen

Nadere informatie

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Nationaal Pensioen Onderzoek II Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Het Nationaal Pensioen Onderzoek is een onafhankelijk initiatief van Financial Marketing-bureau Bridgevest, Pensioen Bestuur

Nadere informatie

Verkort jaarverslag PHI 2010

Verkort jaarverslag PHI 2010 Verkort jaarverslag PHI 2010 uitgave van stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de houtverwerkende industrie Voorwoord 2010 was een roerig jaar. Ook voor Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houtverwerkende

Nadere informatie

Persbericht. ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende

Persbericht. ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende Persbericht ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende Hoofdpunten: Verlaging pensioen met 0,5% per 1 april 2013 definitief Mogelijk aanvullende

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Toelichting op de voorgenomen besluiten liquidatie en collectieve waardeoverdrachten PMA

Toelichting op de voorgenomen besluiten liquidatie en collectieve waardeoverdrachten PMA Toelichting op de voorgenomen besluiten liquidatie en collectieve waardeoverdrachten PMA Woord vooraf De afgelopen jaren zijn de deelnemers meer en meer geconfronteerd met de turbulentie rondom pensioenen

Nadere informatie

Verkorte kerngegevens fonds

Verkorte kerngegevens fonds Samenvatting jaarverslag 2010 Deze samenvatting is een ingekorte versie van het Jaar verslag 2010 van Pensioenfonds Horeca & Catering (PH&C). Hierin leest u over de belangrijkste onderwerpen en ontwikkelingen

Nadere informatie

2013 IN HET KORT PENSIOENEN IN BEWEGING. Stichting Shell Pensioenfonds

2013 IN HET KORT PENSIOENEN IN BEWEGING. Stichting Shell Pensioenfonds 2013 IN HET KORT PENSIOENEN IN BEWEGING Stichting Shell Pensioenfonds DEKKINGSGRAAD De dekkingsgraad is de verhouding tussen het aanwezige vermogen (het geld dat het Pensioenfonds bezit) en de pensioenverplichtingen

Nadere informatie

vba _beleggingsprofessionals JOURNAAL 12 PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie

vba _beleggingsprofessionals JOURNAAL 12 PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie Auteur Eric Veldpaus 1 In april 2011 bracht de AFM het rapport Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht (AFM, 2011)

Nadere informatie

PENSIOEN UPDATE In Nederland

PENSIOEN UPDATE In Nederland PENSIOEN UPDATE In Nederland Oktober 2015 Het pensioenlandschap in het algemeen, maar ook hoe werknemers naar pensioen kijken, verandert in rap tempo. Zowel in 2014 als in 2015 zijn grote bezuinigingen

Nadere informatie

2009: een actief jaar met interessante ontwikkelingen

2009: een actief jaar met interessante ontwikkelingen Verkort jaarverslag 2009 2009: een actief jaar met interessante ontwikkelingen Het jaar 2009 stond in het teken van het treffen van maatregelen om de financiële positie van het fonds weer op het gewenste

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Pensioen Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen. Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen

Pensioen Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen. Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen 14 De lijsten van pensioenfondsen met de hoogste en de laagste vermogensbeheerkosten die onder andere door Pensioen Pro en De Nederlandsche Bank (hierna:

Nadere informatie

2014 IN HET KORT BEHEERST VERANDEREN. Stichting Shell Pensioenfonds

2014 IN HET KORT BEHEERST VERANDEREN. Stichting Shell Pensioenfonds 2014 IN HET KORT BEHEERST VERANDEREN Stichting Shell Pensioenfonds 2014 in het kort belicht enkele gebeurtenissen en cijfers over het afgelopen jaar van Stichting Shell Pensioenfonds (het Pensioenfonds).

Nadere informatie

Uw pensioen in onzekere tijden

Uw pensioen in onzekere tijden Uw pensioen in onzekere tijden Stichting Pensioenfonds 1 Inleiding Dekkingsgraad per 31 december 2011 is 83,7%. Het pensioenfonds loopt (ver) achter op herstelplan. Voorlopig kortingsbesluit is noodzakelijk.

Nadere informatie

VOORGENOMEN LIQUIDATIE PENSIOENFONDS

VOORGENOMEN LIQUIDATIE PENSIOENFONDS VOORGENOMEN LIQUIDATIE PENSIOENFONDS Deelnemersvergadering 14 september 2015 Voorgenomen liquidatie pensioenfonds 14 september 2015 Pagina 1 AGENDA Regelingen pensioenfonds Achtergrond Voorgenomen besluit

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2016 537 Besluit van 20 december 2016 tot wijziging van het Besluit uitvoering Pensioenwet en Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met

Nadere informatie

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds PROFIELSCHETS NIET UITVOEREND BESTUURDER Stichting Stichting behoort tot de grootste ondernemingspensioenfondsen van Nederland met een belegd vermogen van bijna 18 miljard euro. Het pensioenfonds voert

Nadere informatie

Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014

Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014 Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014 1 Doel van deze bijeenkomst Toelichting waarom overstap naar nieuwe pensioenuitvoerder Toelichting waarom nieuwe pensioenregeling per 1-1-2015

Nadere informatie

Kostentransparantie. Kostentransparantie. Bindend besluit December 2015. Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik

Kostentransparantie. Kostentransparantie. Bindend besluit December 2015. Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik Kostentransparantie Bindend besluit December 015 Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik Richtlijn 1: wanneer het kostenoverzicht opstellen Vanaf 1 juli 01 moet er een online kostenoverzicht zijn voor

Nadere informatie

Pensioenen Oktober 2015

Pensioenen Oktober 2015 Pensioenen Oktober 2015 Agenda Waarom deze bijeenkomst? Waarom Pensioenfonds PGB? Pensioenregelingen 2016 Volgende stappen Vragen 2 Waarom deze bijeenkomst? Informeren over veranderingen op pensioengebied

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds.

In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds. Van het SPAN bestuur In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds. Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Herstelplan. In dit nummer. oktober 2015. Waar ging het ook alweer over?

Nieuwsbrief. Herstelplan. In dit nummer. oktober 2015. Waar ging het ook alweer over? Nieuwsbrief oktober 2015 Herstelplan In de nieuwsbrieven van juli (over o.a. het nieuwe Financieel ToetsingsKader nftk ) en augustus 2015 (over beleggen) informeerden we u al eerder over de eisen die De

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

Pensioen Nieuws. Lichte daling dekkingsgraad

Pensioen Nieuws. Lichte daling dekkingsgraad Pensioen Nieuws Een uitgave van Stichting Pensioenfonds AVEBE #11 juni 14 1 Financiële situatie Pensioenfonds AVEBE 2 Bereid je tijdig voor op je pensioen Uw pensioenoverzicht: weet hoe u er voor staat

Nadere informatie

Deelnemersvergadering mogelijkheden PMA. Amsterdam, 26 augustus 2013

Deelnemersvergadering mogelijkheden PMA. Amsterdam, 26 augustus 2013 Deelnemersvergadering mogelijkheden PMA Amsterdam, 26 augustus 2013 Agenda Bestuur De stand van zaken; Vervolgtraject; Onderzochte mogelijkheden; Toelichting op drie mogelijkheden; Vragen. Deelnemersraad

Nadere informatie

2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 samenvatting van het jaarverslag In het Jaarverslag 2014 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Verkort jaarverslag 2013

Verkort jaarverslag 2013 Verkort jaarverslag 2013 Wat waren in 2013 de belangrijkste feiten en gebeurtenissen voor GE Pensioen? U leest het in deze verkorte versie van het jaarverslag 2013. Naast deze bondige versie treft u ook

Nadere informatie

Jaarbericht Terugblikken en vooruitkijken. delta lloyd pensioenfonds

Jaarbericht Terugblikken en vooruitkijken. delta lloyd pensioenfonds delta lloyd pensioenfonds Jaarbericht 2010 Terugblikken en vooruitkijken In dit Jaarbericht leest u wat er in 2010 bij het pensioenfonds gebeurde. We gaan wat dieper in op onze beleggingen en andere financiële

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst

Informatiebijeenkomst Stichting Pensioenfonds DHV Informatiebijeenkomst 24 september 2013 2013 Royal HaskoningDHV, All rights reserved Alleen voor intern gebruik Agenda Opening Jaarverslag 2012 Paul Canisius Actuele ontwikkelingen

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum Betreft Financiële positie pensioenfondsen

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum Betreft Financiële positie pensioenfondsen > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Henk Brouwer, voorzitter bestuur Amsterdam, 23 mei 2012 2011: een roerig jaar Positief: - positief rendement (8 miljard euro) - meer en beter inzicht in kosten - kostprijs

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

Wat is nu precies de rol van de werkgever, de vakbonden en het bestuur van het pensioenfonds?

Wat is nu precies de rol van de werkgever, de vakbonden en het bestuur van het pensioenfonds? Veelgestelde vragen en antwoorden Ontbinding Stichting Pensioenfonds Bavaria (in liquidatie) Wat gaat er op 1 april 2017 gebeuren? Dan gaan de opgebouwde pensioenaanspraken van de actieve en gewezen deelnemers

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Belanghebbendenvergadering. 24 september 2015

Belanghebbendenvergadering. 24 september 2015 Belanghebbendenvergadering 24 september 2015 Agenda 1. Opening 2. Actuele ontwikkelingen Ballast Nedam N.V. 3. Jaarverslag 2014 4. Nieuwe pensioenregelgeving en herstelplan 5. Toekomst pensioenfonds 6.

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN?

WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN? WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN? Bijeenkomst voor pensioengerechtigden Dick Vis, voorzitter Stichting Pensioenfonds Urenco Nederland 20 september 2016 Agenda 1. Samenvatting jaarverslag 2015 2.

Nadere informatie

2e kwartaal 2016 Den Haag, juli 2016

2e kwartaal 2016 Den Haag, juli 2016 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2016 Den Haag, juli 2016 Samenvatting cijfers per 30 juni 2016 Dekkingsgraad (UFR): 99,0% Beleidsdekkingsgraad: 99,6% Belegd vermogen: 23,3 miljard Rendement 1 e halfjaar 2016:

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

Buitengewone vergadering van deelnemers 22 november 2010

Buitengewone vergadering van deelnemers 22 november 2010 Buitengewone vergadering van deelnemers 22 november 2010 Agenda 1. Opening, mededelingen en ingekomen stukken 2. Pensioenregeling uitgevoerd door BNPF 3. Vergelijking andere pensioenfondsen 4. Herstelplan

Nadere informatie

Jaarbericht 2014. Financiële positie Pensioenfonds Forbo 3. 2014 in cijfers 5. Wijzigingen in de pensioenregeling 7

Jaarbericht 2014. Financiële positie Pensioenfonds Forbo 3. 2014 in cijfers 5. Wijzigingen in de pensioenregeling 7 Jaarbericht 2014 Financiële positie Pensioenfonds Forbo 3 2014 in cijfers 5 Wijzigingen in de pensioenregeling 7 De organisatie Pensioenfonds Forbo 8 Kerncijfers 11 2014 stond vooral in het teken van gewijzigde

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 15 december 2015 GEWIJZI Vooraf 08 Herziening IORP-richtlijn G 01 Toekomst pensioenstelsel 09 Payroll - motie Hamer G 02 03 04 05 Algemeen pensioenfonds

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Een overzicht van de kerncijfers vindt u op van het volledige jaarverslag.

Een overzicht van de kerncijfers vindt u op <pagina 8 en 9> van het volledige jaarverslag. 12 vragen over het jaarverslag 2013 De hoofdpunten uit het jaarverslag van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (SPV) behandelen we aan de hand van 12 vragen en antwoorden. Een volledig exemplaar

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur?

Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur? Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur? Onderweg naar huisbijeenkomst 2016 Frans Glorie KPMG Audit Pensioen- & Verzekeringssector 1 Terug in de tijd. 1922 WTL 2016 APF 2015

Nadere informatie

Verkort jaarverslag SBZ 2011

Verkort jaarverslag SBZ 2011 Verkort jaarverslag SBZ 2011 uitgave van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Zorgverzekeraars Verkort jaarverslag SBZ 2011 1 Voorwoord Hoe ging het in 2011 met SBZ? In het complete jaarverslag 2011 gaan

Nadere informatie

NOTULEN DEELNEMERSVERGADERING VAN DE STICHTING JAN HUYSMAN WZ. FONDS 25 september 2012 Datum : 25 september 2012 Steller : D.W. Slok-Uittenbogaard

NOTULEN DEELNEMERSVERGADERING VAN DE STICHTING JAN HUYSMAN WZ. FONDS 25 september 2012 Datum : 25 september 2012 Steller : D.W. Slok-Uittenbogaard Datum : 25 september 2012 Steller : D.W. Slok-Uittenbogaard Voorzitter: R.J.P. Siebesma AGENDA: 1. Opening 2. Notulen deelnemersvergadering d.d. 20 september 2011 3. Samenstelling bestuur en verantwoordingsorgaan

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Nummer 14 > Jaargang 10 > November 2012 inhoud > Financiële positie: dekkingsgraad blijft laag [p.1] Bestuur / Verantwoordingsorgaan [p.2] Uniform Pensioen

Nadere informatie

ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST

ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST In aanvulling op de eerder tussen de werkgever en diens werknemers gesloten pensioenovereenkomst maken met ingang van 1 januari 2008 de hierna vermelde bepalingen deel

Nadere informatie

Ontwikkelingen in 2012

Ontwikkelingen in 2012 1 Jaarbericht 2012 Ontwikkelingen in 2012 2012 was, in alle opzichten, weer een bewogen jaar. We kregen onder meer te maken met hectische ontwikkelingen op de financiële markten, met veranderingen in de

Nadere informatie

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij 3 De beschikbare premieregeling In Nederland bestaan grofweg twee categorieën pensioenregelingen: beschikbare premieregelingen enerzijds en middelloon-

Nadere informatie

INGETROKKEN PER 3 NOVEMBER 2015

INGETROKKEN PER 3 NOVEMBER 2015 NBA Alert Audit Alert 24 februari 2012 Audit Alert 24 Paragraaf ter benadrukking van aangelegenheden in controleverklaring ingeval van voorgenomen korting pensioenaanspraken op of vóór 1 april 2013 Deze

Nadere informatie

Goed jaar Metro Pensioenfonds, toch geen verhoging pensioenen

Goed jaar Metro Pensioenfonds, toch geen verhoging pensioenen Verkort jaarverslag 2014 In dit verkorte jaarverslag 2014 zetten we de hoofdpunten uit het volledige jaarverslag van Metro Pensioenfonds voor u op een rij: we blikken terug op het pensioenjaar 2014 en

Nadere informatie

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012.

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Kwartaalbericht 2012 Samenvatting 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Meer informatie over de dekkingsgraad vindt u op de website. Beleggingsrendement 4,2%

Nadere informatie

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Peter de Bruijne Voorzitter Bestuur Pensioenfonds ING 31 oktober 2013 QR code website Pensioenfonds ING Agenda Financiële situatie Klanttevredenheid

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Unisys Nederland

Stichting Pensioenfonds Unisys Nederland BELANGRIJKE KNOPEN DOORGEHAKT Afgelopen tijd zijn belangrijke knopen doorgehakt voor de toekomst van SPUN. Unisys heeft met haar werknemers nieuwe afspraken gemaakt over pensioen. Daardoor verandert ook

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG KNVG Maarssen 4 september 2012 Agenda 1) Wie is APG? 2) Ontwikkelingen van vandaag 3) Uitdagingen voor morgen

Nadere informatie

Gelden de kortingen op het pensioen per en voor beide regelingen?

Gelden de kortingen op het pensioen per en voor beide regelingen? Veelgestelde vragen DE KORTINGEN Gelden de kortingen op het pensioen per 1-9-2016 en 1-3-2017 voor beide regelingen? Ja, de kortingen gelden zowel voor de middelloon als de CDC regeling, ongeacht het afgesproken

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag 2013

Verkort Jaarverslag 2013 Verkort Jaarverslag Han Thoman: Ons bestuur is zich echt goed bewust van de risico s die het pensioenfonds loopt. Voorzitter Han Thoman Onze financiële positie is redelijk maar moet nog beter Een jaar

Nadere informatie

SPNG. veranderingen. was voor. een jaar van grote. Verkort jaarverslag 2013 >

SPNG. veranderingen. was voor. een jaar van grote. Verkort jaarverslag 2013 > 2013 was voor SPNG een jaar van grote veranderingen. Verkort jaarverslag 2013 > 2013 was voor SPNG een jaar van grote veranderingen. Eind 2012 liep het herverzekeringscontract met Nationale-Nederlanden

Nadere informatie