De kloof, die een ravijn dreigt te worden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De kloof, die een ravijn dreigt te worden"

Transcriptie

1 De kloof, die een ravijn dreigt te worden Door Drs. Maurice de Hond Crisis van de parlementaire democratie Bij het lezen van Geert Mak s boek over de geschiedenis van de 20 e eeuw In Europa viel me een bepaald patroon op: Gebeurtenissen, die wij nu als historische momenten van de 20 e eeuw erkennen, werden doorgaans op het moment dat ze gebeurden door de tijdgenoten niet direct als zodanig herkend. Pas door datgene wat er in de jaren daarna op volgde kregen ze een prominente positie in de geschiedenis. Neem bij voorbeeld de moord in Sarajevo in de zomer van 1914 van de Oostenrijkse troonopvolger en zijn vrouw. Pas later werd dit gezien als de start van de Eerste Wereldoorlog. Die belangrijke gebeurtenissen kwamen nooit uit de lucht vallen, maar ze vielen altijd binnen de context van de ontwikkelingen op sociaal, economisch en politiek terrein. Het boek van Mak staat hier in feite vol van. Hoe zou de achterkleinzoon van Geert Mak, als hij rond de volgende eeuwwisseling de eeuw van zijn vader beschrijft, de gebeurtenissen van het begin van die 21 e eeuw duiden? Hoe groot zijn de gebeurtenissen, die wij nu wel als heel bijzonder zien, in dat toekomstig historische perspectief? Denk eens aan 9/11, de oorlog in Irak, of -op Nederlandse schaalde moorden op Fortuyn en Van Gogh. Welke ervan zullen vrijwel vergeten zijn en welke worden gezien als een historisch moment, wellicht zelfs een keerpunt in de geschiedenis? Als ik me vooralsnog beperk tot Nederland dan ben ik ervan overtuigd dat de opkomst en dood van Fortuyn, de moord op Van Gogh en diverse andere binnenlandse politieke zaken uit de periode in de toekomst geplaatst kunnen en zullen worden binnen een veel grotere trend: de crisis van het systeem van parlementaire democratie, zoals het rond 1850 in Nederland gestalte heeft gekregen. En het zou me niet verbazen als de komende tien jaar op dat vlak veel meer zal gaan veranderen dan er de afgelopen 175 jaar is veranderd; goedschiks of kwaadschiks. Einde van tijdperken Om te realiseren wat er fundamenteel aan de hand is kan ook hierbij de geschiedenis ons helpen. Grote veranderingen, zoals in de 16 e eeuw (ontstaan van de Republiek der Nederlanden), eind van de 18 e eeuw (Amerikaanse onafhankelijkheid en de Franse Revolutie) en begin van 20 e eeuw (algemeen kiesrecht voor alle burgers in de meeste Westerse landen), kunnen geplaatst worden binnen belangrijke sociaal-economische en technologische veranderingen van die tijd. Het ontstaan van het Protestantisme, de ontdekking van een nieuw continent, en de industrialisatie zijn aanwijsbare factoren bij die historisch fasen in de geschiedenis. Ook daarbij zijn er steeds terugkerende patronen. Terwijl die veranderingen zich voltrekken worden zij hetzij door de machthebbers niet onderkend of worden zij gebagatelliseerd. Zij vertrouwen op de middelen, die tot dan toe wel gewerkt hebben (zoals vaak militaire kracht) om de status quo te kunnen handhaven. Vaak is het dan een kwestie van uitstel omdat de grootschalige ontwikkelingen gewoon doorgaan en de machtsbasis zichtbaar of onzichtbaar steeds verder wordt uitgehold. Uiteindelijk komt het dan tot een uitbarsting. Een revolutie of een oorlog, die na een fase van vernietiging en wederopbouw, leidt tot een nieuw evenwicht met nieuwe machthebbers (die soms ten dele de oude zijn). De Franse Revolutie is daar een spectaculair voorbeeld van, maar 1

2 ook laat de geschiedenis van Rusland tussen 1880 en nu vele varianten zien van hetgeen ik bedoel. Vaak verloren de machthebbers abrupt de macht (en doorgaans ook hun leven), maar de geschiedenis kent ook vele voorbeelden dat machthebbers kort voordat zij dreigden hun macht volledig te verliezen hun machtssysteem aanpasten en daardoor een deel van hun macht konden behouden. Een mooi voorbeeld hiervan is de wijze waarop in 1848 Nederland een parlementaire democratie werd. In Parijs en Berlijn waren er grote volksopstanden aan de gang. Koning Willem II (Nederland was pas ruim 30 jaar een monarchie!) was bevreesd dat het naar Nederland zou overslaan. Al een tijd was er een beweging onder de gegoede burgerij aan de gang om de macht van de Koning in te perken en te delen met die burgerij. Zo had Thorbecke in 1846 een model gepubliceerd voor een parlementaire democratie in Nederland, waarbij de verantwoordelijkheid voor de Koning lag bij een Regering, die kon rekenen op de steun van de meerderheid van het Parlement. In maart 1848 gaf Willem II aan een staatscommissie onder leiding van deze Thorbecke de opdracht om te komen tot voorstellen om de staatsvorm in Nederland te veranderen. Drie weken later was het rapport klaar vrijwel identiek aan het voorstel van Thorbecke uit en nog in hetzelfde jaar werden de voorstellen met kleine wijzigingen (de leden van de tot dan toe door de Koning benoemde Eerste Kamer konden voorkomen dat ze voortaan rechtstreeks door de kiezer gekozen werden, maar door de Provinciale Staten). Het systeem had trouwens nog alle kenmerken van die tijd. Het kiesrecht werd alleen verleend aan mannen, die voldeden aan eisen van opleiding en inkomen (slechts 15% van de mannen vielen onder die definitie). En degenen die gekozen konden worden moesten aan nog zwaardere eisen voldoen. Geleidelijk zijn deze criteria in de 19 e eeuw verruimd, en in 1918 is uiteindelijk (met dank aan de Russische Revolutie van eind 1917!) het Algemeen Kiesrecht ingevoerd. Sindsdien is het systeem in Nederland niet fundamenteel gewijzigd. Slechts wat kleine wijzigingen zijn aangebracht, zoals het verlagen van leeftijden en het afschaffen van de opkomstplicht. Einde van ons huidig systeem? Is het nu zo dat, ondanks alle veranderingen op sociaal- economisch terrein van de afgelopen 100 jaar dit systeem zo goed en flexibel is, dat ingrijpende veranderingen niet nodig zijn? Of sluit dit systeem steeds minder aan op de maatschappelijke en technologische ontwikkelingen en loopt zij langzamerhand op haar einde? Steeds meer kom ik tot de conclusie dat dit laatste het geval is. En dat veel van de problemen die zich binnen de Nederlandse samenleving aan het afspelen zijn direct of indirect het gevolg zijn van de mismatch tussen ons politieke- en bestuurssysteem en de eisen die de samenleving er anno 2005 aan stelt. Ik zie veel verschijnselen die daarop wijzen: Nieuwe gemeentelijke partijen, die al vanaf de jaren negentig in grote steden (denk aan Utrecht, Hilversum, Rotterdam), direct de grootste worden. Fortuyn die in mei 2002 zonder tussenkomst van Volkert van der G. landelijk minstens 25% had gaan scoren. Het gebrek aan vertrouwen in de huidige regering, de politiek en alle politieke leiders, die uit peilingen blijkt. Nu staat de PvdA hoog en de VVD laag, maar als er een CDA-PvdA regering was geweest dan had de VVD er nu heel goed voor gestaan en zou de PvdA nu kleiner zijn dan de SP. Het systeem is volledig uit het lood geslagen. Wat werden de machthebbers (en daar reken ik de media ook toe) verrast door de slechte uitslagen van de drie regeringspartijen PvdA, VVD en D66 in 2002, terwijl men toch dacht dat 2

3 Paars het goed gedaan had! Ze herkenden niet welke veenbrand al een tijd aan de gang was en velen meenden na de verkiezingen in 2003 dat de situatie toch wel weer was genormaliseerd. Een veenbrand die gevoed wordt door de koof tussen politiek en burgers. En aangezien de oorzaak van die kloof niet wordt onderkend, constateer ik dat het optreden van de politici deze kloof alleen maar vergroot met alle gevolgen van dien. Waarom voldeed het systeem lange tijd wel en nu niet meer? En wat is de essentie van het probleem? Ik ben oud genoeg om me de vijftiger jaren nog te herinneren; de periode waarin de verzuiling nog in volle glorie bestond. Het overgrote deel van de bevolking was relatief laag opgeleid. Televisie bestond niet of amper. Politieke leiders kende men vrijwel alleen via de krant of radio. En zij waren duidelijk de aanvoerders van de verschillende zuilen. Hun opvattingen en die van hun kiezers waren goed in lijn met elkaar. Vaak ook omdat leiderschap inhield dat de opvatting van die aanvoerder automatisch die van de leden van die zuil werd. Een systeem waarin de politicus een mandaat kreeg van vier jaar en daarbinnen kon doen wat hij vond dat moest gebeuren sloot hier goed op aan. De katholiek, die lid was van de KRO, een katholieke krant las, stemde KVP en steunde Romme door dik en dun. Op dezelfde manier werd Drees gesteund door de socialisten, die lid waren van de Vara en het Vrije Volk lazen. Ik woonde in Amsterdam-West en ik kende persoonlijk mensen die deel uit maakten van ieder van de zuilen, van het communisme tot aan de drie afzonderlijke partijen, die later het CDA hebben gevormd. Dat waren mensen die tussen 1900 en 1930 geboren waren, doorgaans voor hun 15 e van school waren gegaan en mede daardoor- een groot respect hadden voor mensen die gestudeerd hadden, derhalve een soort blind vertrouwen hadden in hun politieke leiders. Het is daarom niet verbazingwekkend dat van verkiezing tot verkiezing de verschuivingen bij de partijen tot uiterst klein bleven. Sinds het begin van de zestiger jaren is dit patroon doorbroken. Dat kan zowel toegeschreven worden aan het feit dat de naoorlogse generatie gemiddeld veel hoger opgeleid werd dan de vooroorlogse generatie als aan het feit dat vooral door de opkomst van televisie de bevolking steeds beter geïnformeerd werd en de politiek en politici van dichterbij konden volgden. Terwijl een groot deel van de voororlogse generatie nog wel vrij trouw bleef aan hun oude zuilen was dat bij de naoorlogse generatie niet het geval. Zij maakten door de jaren heen een steeds groter deel uit van het electoraat en daarom zien we door de jaren heen de verschuivingen tussen de verkiezingen steeds groter worden. In 1977 was het nieuwe record een verschuiving van 10 zetels (PvdA), in 1994 werd dat 20 zetels (CDA) en in 2002 was dat al 26 (LPF). In de gemeente Rotterdam zagen we in 2002 zelfs al een verschuiving van bijna 35% (Leefbaar Rotterdam)! Nieuwe kiezers met een oud systeem Het electoraat van 2005 is daardoor totaal anders dan het electoraat van 50 jaar daarvoor. Beduidend hoger opgeleid, veel meer informatiebronnen tot hun beschikking. En mede daardoor is men ook meerdimensionaler in de overtuigingen geworden. Niet alleen komen allerlei combinaties voor (bij voorbeeld: leest De Telegraaf, is lid van de KRO en stemt SP), maar ook is men veel minder voorspelbaar in de opvattingen over belangrijke politieke kwesties. Als bij voorbeeld gemeten wordt hoe men denkt over 25 belangrijke politieke issues dan zijn er nog maar weinigen, die over de gehele linie links of rechts antwoorden. Velen zullen in het gebied eindigen met 10 tot 15 antwoorden aan de linkse of rechtse kant. En complete identieke patronen in antwoorden komen weinig voor. Vrijwel iedereen heeft inmiddels een unieke set aan opvattingen. 3

4 Het politiek systeem is echter nog identiek aan die van 50 jaar geleden. Kiezers stemmen op een partij. Die beschouwt dat als een mandaat om vier jaar lang vrijwel autonoom keuzes te maken binnen het politieke krachtenveld. En desgevraagd wordt door politici aangegeven dat als het de kiezer niet bevalt hij of zij bij de volgende verkiezingen het via hun stemkeuze kunnen laten merken. Hoe weinig het oordeel van de kiezer in de tussentijd een rol speelt werd me duidelijk toen ik bij lezingen voor diverse fracties in de Tweede Kamer vroeg of zij bij hun fractieoverleg over belangrijke onderwerpen wel eens gebruik maken van opinieonderzoek, waaruit blijkt wat hun eigen kiezers van die onderwerpen denken. Dat bleek niet of vrijwel nooit voor te komen. Budget was er niet voor beschikbaar en men leek bij interne besluitvorming het vooral lastig te vinden om ook nog mee in beschouwing te nemen wat de kiezers in feite de mandaatverstrekkers- over het bewuste onderwerp denken. Hiermee zijn we dicht gekomen bij de oorzaak van de toenemende kloof tussen de politiek en burger. Terwijl de burger in de afgelopen 50 jaar is geëvolueerd tot een (vrij) goed opgeleide, (vrij) goed geïnformeerde, zelfstandige kiezer, los van welke zuil dan ook, wordt hij in het politieke systeem en (mede daardoor) door de politici nog behandeld als een laag opgeleide, slecht geïnformeerde, tot een zuil behorende, burger à la de gemiddelde kiezer in de vijftiger jaren. Luister maar hoe vele politici redeneren als het gaat om vormen van direct invloed van de burger in het politieke proces, zoals het kiezen van de burgemeester, de minister-president of het houden van het correctief referendum. Met allerlei argumentaties geven zij aan waarom de burgers deze keuzes niet kan worden toevertrouwd. Op die manier wordt de doodstraf weer ingevoerd, Dan wordt Frans Bauer wellicht wel de Minister-President, Zij kunnen niet de afwegingen maken in complexe zaken, die wij wel kunnen. Als ik de mensen hoor, die dat zeggen (en het zijn niet alleen de politici, maar ook vele anderen, die deel uitmaken van het huidige machtssysteem) dan heb ik het gevoel dat zij een beeld schetsen waarbij meer dan 50% van de Nederlanders uit Tokkies bestaan. In feite drukken ze impliciet (en vaak zelfs ook expliciet) uit dat ze geen vertrouwen hebben in de burgers. En daar zit nu precies de essentie van de problematiek waarin de samenleving is belandt. Want, zoals men uit de dagelijkse praktijk kan leren, krijg je in ieder geval geen vertrouwen terug als je geen vertrouwen geeft! De basis van de kloof Onze hele Nederlandse bestuurssysteem is doortrokken van deze mentaliteit: De politiek heeft geen vertrouwen in de kiezer. (OK, eens in de vier jaar mag er gestemd worden, maar de politieke partijen gaan daarna wel een vertaalslag maken van wat de kiezer met zijn stem bedoeld heeft. Alle belangrijke beslissingen in de vier volgende jaren nemen wij zelf, op basis van het mandaat dat u ons verstrekt heeft). Maar ook zie je dat de hele wijze waarop het openbaar bestuur en de publieke diensten geregeld zijn vanuit diezelfde mentaliteit gaat. Topdown, met een ingebouwd wantrouwen dat lagere organen of de mensen op de werkvloer wel uitvoeren wat men aan de top beslist. Het Ministerie van Onderwijs bij voorbeeld vertrouwt in feite de scholen en de leraren niet en daarom wordt in detail aangegeven wat de leerlingen per jaar dienen te leren en wordt via vrijwel dagelijkse circulaires aangegeven wat men verder nog verwacht. We zijn in de laatste 50 jaar op allerlei terreinen overvoerd met wetten en regels (soms ook onderling tegenstrijdig) en een steeds uitdijend aantal ambtenaren om die regels te bedenken of de uitvoering ervan te controleren. 4

5 Juist door de geschetste veranderingen binnen het electoraat leidt dit tot een interessante paradox: De burger is in de laatste 50 jaar door het groeiend opleidingsniveau en verbreding van de informatiebronnen steeds beter toegerust om zelf verantwoordelijkheden te dragen. Maar het politieke systeem en de wijze waarop de overheid (en de publieke diensten) opereert haalt die individuele verantwoordelijkheid steeds meer weg. Want juist door de toename aan regels en controle op de uitoefening ervan straal je uit dat de overheid de verantwoordelijkheden voor de gang van zaken naar zich toe heeft getrokken. Dat is de kern van de toename van de kloof. En dat proces gaat des te sneller als op belangrijke momenten de burger kan zien hoe ineffectief de overheid opereert. Dat geldt bij voorbeeld bij grote rampen (neem bij voorbeeld de vuurwerkramp in Enschede), bij politieke debatten over onbelangrijke zaken, terwijl heel Nederland in rep en roer is (het debat over de wet op Godslastering in november) of bij Parlementaire Enquetes of onderzoeken (zoals nog onlangs over de Betuwe- en HSL-lijn). Aan de ene kant straalt de politiek dus uit de kiezer niet te vertrouwen en aan de andere kant laat men regelmatig zien zelf het vertrouwen van de kiezer niet waard te zijn. Het is fascinerend om politici met regelmaat te horen zeggen dat de burgers hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen, maar tegelijkertijd een systeem in stand houden dat op geen enkele wijze de burger verantwoordelijkheid geeft bij belangrijke besluitvorming op landelijk, regionaal, gemeentelijk of buurtniveau. Maar ook op terreinen als onderwijs, gezondheidszorg, misdaadbestrijding, openbaar vervoer, bejaardenzorg krijgt de burger weinig verantwoordelijkheden. Een (groot) deel van de financiering geschiedt vanuit de overheid en de aansturing en controle op de uitvoering binnen de door de overheid gestelde regels geschiedt ook centraal. Het effect ervan is anno 2005 dramatisch. Uit onderzoek blijkt namelijk dat het vertrouwen in de politiek, de regering en alle politici laag tot heel laag is. Maar ook dat de mate van tevredenheid over de (semi-)publieke diensten erg laag is. Elke burger is ervaringsdeskundige ten aanzien van diverse van deze publieke diensten en men is vaak ontevreden over de beschikbaarheid, kwaliteit, de prijs, de efficiency, de wachttijd en/of de klantvriendelijkheid. En die ontevredenheid daarover slaat vervolgens weer terug op het oordeel over de politiek. Zij immers stralen uit de verantwoordelijkheid over die diensten te gaan. Vragen over spectaculaire misstanden die in de media worden beschreven worden immers door Kamerleden gesteld en ministers behandeld, waardoor men impliciet en expliciet de verantwoordelijkheid over de gang van zaken claimt. Als afnemer van die diensten stelt de burger met regelmaat vast dat zaken niet goed of niet efficiënt zijn geregeld. Wachttijden zijn lang. Afspraken worden niet nagekomen. Vele dingen worden dubbel gedaan. Maar hoe je die ervaring als klant met de verantwoordelijken voor die diensten kan delen, waardoor men wellicht verbeteringen zou kunnen aanbrengen, is onduidelijk. Terwijl men in het bedrijfsleven langzamerhand heeft geleerd om goed met de klanten te communiceren en uit de ervaring van die klanten te leren om de producten en de dienstverlening te verbeteren, is dat amper het geval met die diensten die direct of indirect ressorteren onder ons politieke systeem. Oplossingen voor problemen worden dus vooral top-down genomen en dat houdt doorgaans in dat de regels verder toenemen en complexer worden en nog minder aansluiten met de werkelijkheid. De crisis neemt alleen maar toe. 5

6 Door de jaren heen is het systeem eigenlijk niet veranderd. Het historisch patroon herhaalt zich. Hoewel de machthebbers langzamerhand wel beseffen dat de kloof tussen de burger en de politiek groter is geworden onderkennen ze het structurele aspect eraan niet en denken ze vooral als ze hun zaakjes maar beter uitleggen dat de burger het op den duur wel zal gaan begrijpen. Of men denkt dat als de burger nu even ontstemd is omdat er ongewenste veranderingen worden ingezet, maar dat men op den duur wel positiever wordt als men gaat merken dat die veranderingen gaan werken! Consensus over wat er werkelijk aan de hand is, laat staan consensus over de veranderingen, die snel moeten worden aangebracht, is er niet. Zelfs over relatief kleine systeemveranderingen in het licht van het beschrevene, zoals raadgevend referendum en kiezen van de burgemeester, wordt heel lang gesproken, voorstellen worden vaak afgezwakt en ook soms nog na geruime tijd ook weer afgestemd. Het patroon is bekend: machthebbers zullen niet makkelijk en niet vrijwillig afstand doen van een deel van hun macht. Zij omkleden het vaak met mooie bestuurskundige argumenten, maar de essentie is dat zij een deel van hun eigen zeggenschap niet willen afgeven. Denkt u dat de Eerste Kamer in Nederland ooit zal worden afgeschaft omdat tweederde deel van de Eerste Kamer zelf twee keer zal besluiten dat dit moet gaan gebeuren (vereiste voor een herziening van de Grondwet)? Doordat degenen die deel uitmaken van dit machtssysteem weinig met de burgers te maken hebben maar vooral met elkaar, zien ze de essentie van de problematiek niet. Onderzoek heeft geleerd dat een groot deel van de leden van gemeenteraden en provinciale staten werkzaam zijn als ambtenaar of bij semi-overheidsdiensten. Het systeem is haast autarkisch, waarbij een keer per vier jaar een verkiezing plaatsvindt, waarbij de burger zich uitspreekt over de krachtsverhouding binnen de vertegenwoordigende lichamen. Zij bepalen vervolgens onderling wie de bestuurders worden en met welk programma er bestuurd gaat worden. Bezien we de wijze waarop de media hun activiteiten volgen dan valt op dat de agenda s doorgaans door de politiek zelf wordt bepaald en niet door de burger of de media wordt aangedragen. En doordat de bestuurders van de afzonderlijke Europese landen een Europa geschapen hebben van en voor bestuurders (en voor hen is het al heel moeilijk om er onderling uit te komen), waarbij de burger op nog meer afstand staat dan al het geval is in de afzonderlijke landen, verwijdert Europa alleen maar de kloof die er in Nederland is. Ronald Plasterk heeft in een column in De Volkskrant in het midden van 2003 een interessante vergelijking gemaakt tussen de Verenigde Staten van Amerika en de Verenigde Staten van Europa. In de VS wordt datgene wat dicht bij de burgers staat geregeld door de afzonderlijke staten. Buitenlandse en financiele politiek wordt op landelijk niveau geregeld. In de Verenigde Staten van Europa is het precies andersom. Buitenlandse politiek blijft in handen van de landen (zie de verschillen in standpunten rondom Irak), maar datgene wat dichter bij de burgers staat wordt steeds meer vanuit Brussel geregeld. Als de externe omstandigheden voor de burgers rustig en overzichtelijk zijn dan is het wel vervelend dat het systeem zo slecht aansluit bij de wensen en mogelijkheden van die burgers, maar het is niet echt heel belangrijk voor het dagelijks bestaan. De situatie wordt echter veel explosiever als zich veranderingen voltrekken die voor de gemiddelde burger bedreigend zijn. Een stagnerende economie gecombineerd met toenemend gevaar voor terroristische aanslagen maakt de behoefte aan leiders die visie en kracht uitstralen veel groter dan voorheen. En als men dan ook nog bepaalde ingrijpende hervormingen wil gaan uitvoeren van het sociaaleconomische systeem waarin we jarenlang hebben geopereerd (los van het feit hoe noodzakelijk dat misschien ook is) dan is steun en vertrouwen van de burger helemaal een vereiste. 6

7 Er is geen vertrouwen in de politiek, niet in de regering, niet in afzonderlijke politici. En dat is niet de schuld van de personen op het Nederlandse politieke toneel, maar dat is een uitvloeisel van het totale politieke- en bestuurssysteem van Nederland. Veel politici en andere opinieleiders stralen uit dat dit gebrek aan vertrouwen een tijdelijk verschijnsel is: conjunctureel. Samenhangt met bepaalde personen of bepaalde modetrends. Op te lossen door wat meer naar de mensen te luisteren of de doelstellingen wat beter uit te leggen. Maar ik denk dat er sprake is van een groot, structureel probleem met gigantische risico s. En helaas geeft de geschiedenis ook daarvan veel voorbeelden. Ontwikkelingen met grote globale gevolgen, zoals opkomend moslimextremisme, sterke economische groei van China, massale verspreiding van het internet, gaan gepaard met ingrijpende veranderingen van machtsverhoudingen. En dat houdt in dat veel zekerheden verdwijnen, nieuwe spanningen ontstaan en we weten uit de wereldgeschiedenis dat dit tot veel onrust en onzekerheid kan leiden. En als er juist dan sprake is van een grote kloof tussen de burgers en hun leiders dan dreigt er groot gevaar: een grote, ingrijpende, schokkende gebeurtenis kan het systeem dat eigenlijk al uit het lood is geslagen, volledig onderuit halen. Stel dat zich in Nederland (maar het kan ook elders in Europa) een aanslag voordoet van de omvang van die op het WTC in de VS (en er zijn diverse deskundigen, die aangeven dat een terroristische aanslag met behulp van een atoomwapen, binnen 10 jaar, waarschijnlijk is), hoe houdt zich het systeem dan? En als dat gecombineerd wordt met een forse economische dip, dan heb je een explosief mengsel dat met ongekende kracht kan huishouden. Wat moet/zal er gaan gebeuren? Stel dat er onder de verantwoordelijken in politiek en media een breed besef is van de omvang van de problematiek, de grootte van de dreiging en een soort consensus van de vele maatregelen die op kort termijn genomen moeten worden, dan zou er een kans zijn dat een ingrijpende en chaotische periode vermeden kan worden. En daarbij gaat het niet alleen om maatregelen als het al dan niet invoeren van een referendum of het kiezen van de burgemeester en de Minister-President, maar een totale vernieuwing van de politieke en bestuursstructuur, die uitgaat van een ingebouwd vertrouwen in de burger zelf. Door die burger bij de belangrijke beslissingen en bij de uitvoering van de (Semi-)publieke taak echt een belangrijke rol te geven ontstaat er ook een situatie waarin die burgers mede-verantwoordelijkheden gaan dragen bij die beslissingen en uitvoeringen. Nu is het zo dat we als burger in feite voortdurend kunnen stellen dat we op geen enkele manier verantwoordelijkheid hebben en dragen over wat dan ook door politici en bestuurders wordt gedaan. Onze invloed is namelijk zo indirect (eens in de vier jaar op een partij stemmen) dat vaak niet eens meer duidelijk is hoe dat stemmen is omgezet in besluitvorming waarop ik als kiezer achteraf kan aangesproken worden. Als bij voorbeeld bij een belangrijke beslissing een raadplegend referendum is gehouden waarbij een meerderheid voor is geweest dan hebben de kiezers die voor hebben gestemd ook echt een medeverantwoordelijkheid voor de beslissing en zullen een groot deel van degenen die tegen hebben gestemd erkennen dat ze zich zullen moeten neerleggen bij een zichtbare meerderheid onder de bevolking die gesproken heeft. Vanuit degenen die de macht hebben, of er op een of andere manier bij betrokken zijn, zal de mate van urgentie van deze ingrijpende verandering niet worden erkend. En min of meer op vrijwillige wijze een deel van de eigen macht afstaan is iets wat men dan helemaal niet kan verwachten. En in dat geval zal de kruik net zo lang te water gaan tot het barst. Een revolutie is dus het moment waarop de bevolking massaal uitdrukking geeft geen vertrouwen meer te hebben in het bestaande systeem en eist of veroorzaakt dat het bestaande systeem abrupt eindigt. Dat kunnen vormen zijn van een gewelddadige revolutie (neem de 7

8 Franse Revolutie of de Oktoberrevolutie), maar dat kan ook op andere manieren, zoals is gebleken in Portugal in het midden van de zeventiger jaren, Oost-Europa aan het eind van de tachtiger jaren, en eigenlijk nu ook weer het geval is in de Ukraine. Maar het zou ook kunnen gebeuren dat bij verkiezingen een persoon of groepering, wiens doelstelling het is het bestaande systeem snel te laten verdwijnen, de macht krijgt van de kiezer om dat ook te doen. Hoe groter de kloof wordt tussen de bestaande politiek en de kiezers en hoe groter de dreigingen, hoe groter de kans is dat iemand van buiten het bestaande systeem vanuit de kiezer een absolute macht krijgt om die veranderingen aan te brengen. Het interessante daarbij is dat het niet eerst in Nederland zelf hoeft te gaan gebeuren. Het zou ook het eerst kunnen gebeuren in een ander land van de EU. Als er een politieke beweging de macht krijgt, die zich volledig afkeert van de EU, dan kan er een domino-effect ontstaan die niet alleen de EU zal treffen, maar ook de deelnemende landen. Maar het zou ook zo kunnen zijn dat het in Nederland zelf gebeurt. Dat de burgers om welke reden dan ook- massaal laten zien, ingrijpende veranderingen te wensen, waarbij men als burger serieus genomen wordt en echte verantwoordelijkheden krijgt. Wat daarvoor de aanleiding zal zijn, hoe het zich zal voltrekken, hoe lang de chaos duurt en wat de uitkomst zullen zijn hangt van veel externe factoren af. Maar dat ons politieke systeem uit 1848 in haar nadagen verkeert, is voor mij zeker. Hopelijk zal de nieuwe opzet van het systeem in de toekomst net zo lang zo goed functioneren als het oude heeft gedaan. En zal de overgang van het oude naar het nieuwe net zo soepel verlopen als dat in 1848 gebeurd is. Maar dat vraagt veel wijsheid en inzicht van alle betrokkenen. 8

Het huis van Thorbecke stort in!

Het huis van Thorbecke stort in! Het huis van Thorbecke stort in! Door Drs. Maurice de Hond Bij het lezen van Geert Mak s boek over de geschiedenis van de 20 e eeuw In Europa viel me een bepaald patroon op: Gebeurtenissen, die achteraf

Nadere informatie

Samenvatting Schets van het systeem van Burger Democratie

Samenvatting Schets van het systeem van Burger Democratie Samenvatting Schets van het systeem van Burger Democratie Bij het huidige systeem van de Parlementaire Democratie doet de burger één keer in de vier jaar per bestuursgebied (land, provincie, gemeente en

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten

Nadere informatie

2004: Tsunami in Nederland?

2004: Tsunami in Nederland? Nieuwsbrief van Peil.nl Nr 49:1-1-05 redactie: Maurice de Hond - verschijnt onregelmatig - aan/afmelden op www.peil.nl 2004: Tsunami in Nederland? Op 26 december jl. was ik in Thailand. Na een week op

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Wat wordt het op 1 juni?

Wat wordt het op 1 juni? Nieuwsbrief van Peil.nl Nr 52:25-4-05 redactie: Maurice de Hond - verschijnt onregelmatig - aan/afmelden op www.peil.nl Wat wordt het op 1 juni? Het referendum van 1 juni werpt zijn schaduw vooruit. Het

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

2016 / Maurice de Hond

2016  / Maurice de Hond De NOS heeft aangekondigd zich ten aanzien van de weergave van de peilingen vooral te beperken tot de Peilingwijzer. O.a. met als argument dat pas na het bekend worden van 3 a 4 verschillende peilingen

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

De PVV in het land en in de peiling

De PVV in het land en in de peiling De PVV in het land en in de peiling Zowel in als in is de PVV in de laatste peilingen van Peil.nl lager uitgekomen dan bij de verkiezingen zelf. Een analyse naar de reden hiervan geeft een beter beeld

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

De Stemming van 26 juni 2016

De Stemming van 26 juni 2016 De Stemming van 26 juni 2016 Ook deze week zijn er geen verschuivingen in politieke voorkeur. Maar de uitslag van het Britse Referendum en de onderzoeken over een mogelijk Nederlands Referendum over een

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

De Stemming van 18 december 2016

De Stemming van 18 december 2016 De Stemming van 18 december 2016 Hoewel er wel belangwekkende gebeurtenissen waren op het politieke vlak, zoals de aanvullende verklaring inzake het verdrag met Oekraine en de positieve prognose van het

Nadere informatie

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer e Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben

Nadere informatie

Derde Kamer. Derde Kamer. Handboek Politiek 1. der Staten-Generaal

Derde Kamer. Derde Kamer. Handboek Politiek 1. der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer Kamer e Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

De week waarin alles anders werd (of niet?)

De week waarin alles anders werd (of niet?) De week waarin alles anders werd (of niet?) Er is waarschijnlijk geen week geweest in de Nederlandse politieke geschiedenis waar in een korte tijd zoveel veranderde als de afgelopen 7 dagen. In die periode

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl II

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 punt toegekend. MASSAMEDIA 1 maximumscore 2 Juiste antwoorden zijn (twee van de volgende redenen): De opera s (programma s) zijn

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst Bijlage 4 Verklarende woordenlijst Ambtenaar persoon die een baan heeft bij de overheid Amendement de Tweede Kamer wil iets aan een voorstel voor een wet veranderen B en W de burgemeester en de wethouders

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Doodstraf in Nederland

Doodstraf in Nederland Doodstraf in Nederland Naar aanleiding van een onderzoek in De Volkskrant van 5 april 2008 waar een vraag is gesteld over de doodstraf in relatie tot Trots op Nederland heeft een uitgebreid onderzoek plaatsgevonden

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

It s the economy stupid

It s the economy stupid It s the economy stupid De achtergrond van sterke stijging van SP en daling van PVV in de afgelopen maand De peiling van deze week is een voortzetting van het patroon dat zich aandient sinds half december.

Nadere informatie

De elite heeft niet geleerd van Fortuyn

De elite heeft niet geleerd van Fortuyn De elite heeft niet geleerd van Fortuyn Onderzoek over artikel Jacques Monasch in De Volkskrant Op pagina Forum van De Volkskrant van 22 juni jl. stond een artikel van Jacques Monasch met als titel De

Nadere informatie

Schets van het systeem van Burger Democratie Op basis van mijn reacties op het discussiestuk Naar een slagvaardige democratie april 2003

Schets van het systeem van Burger Democratie Op basis van mijn reacties op het discussiestuk Naar een slagvaardige democratie april 2003 Schets van het systeem van Burger Democratie Op basis van mijn reacties op het discussiestuk Naar een slagvaardige democratie april 2003 Door Drs. Maurice de Hond 1. Naar een nieuw democratisch systeem

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN 1. Iemand die in de Tweede Kamer zit is een politicus, omdat hij: A. lid is van een politieke partij. B. beslissingen en keuzes moet maken voor het hele land. C. in dienst

Nadere informatie

De verkiezing van Trump en wat dit betekent voor TK2017

De verkiezing van Trump en wat dit betekent voor TK2017 De verkiezing van Trump en wat dit betekent voor TK2017 Al lange tijd wijs ik op de twee parallelle werelden, die zowel in Nederland als in andere landen, te zien is onder het electoraat. Er is een groep,

Nadere informatie

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen.

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen. Aankondiging Op 12 september dit jaar worden verkiezingen gehouden voor de Tweede Kamer. Politieke partijen hebben hun verkiezingsprogramma voor de komende jaren vastgesteld. De lijsttrekkers van de partijen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Gekozen burgemeester in één klap invoeren

Gekozen burgemeester in één klap invoeren Opgave 2 De gekozen burgemeester tekst 7 Gekozen burgemeester in één klap invoeren Van onze redactie politiek DEN HAAG D66-minister Thom de Graaf wil geen geleidelijke invoering van zijn systeem voor de

Nadere informatie

National Elections for the House of Representatives 2010

National Elections for the House of Representatives 2010 National Elections for the House of Representatives 2010 Vragenlijst afgenomen in het LISS panel Versie 1.0 Datum december 2010 Auteur(s) Maarten Streefkerk T: +31 13 466 2149 E: M.IJ.C.Streefkerk@uvt.nl

Nadere informatie

Verdieping: welke staat past bij jou?

Verdieping: welke staat past bij jou? Verdieping: welke staat past bij jou? Korte omschrijving werkvorm Op 6 april houdt Nederland een raadgevend niet-bindend referendum over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Nederland

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Derde Kamer Handboek Politiek 1

Derde Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer Handboek Politiek 1 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen

Nadere informatie

Peilingwijzer als centrale indicator van de electorale ontwikkelingen van Nederland?

Peilingwijzer als centrale indicator van de electorale ontwikkelingen van Nederland? Peilingwijzer als centrale indicator van de electorale ontwikkelingen van Nederland? Drs. Maurice de Hond (Peil.nl) Net zoals al lang in de VS wordt sinds 2010 in Nederland via geavanceerde berekeningen

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

Derde Kamer Handboek Politiek 2

Derde Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben van politiek. Samen

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Weekbrief van De Stem van Nederland

Weekbrief van De Stem van Nederland Weekbrief van De Stem van Nederland Gebaseerd op dagelijks actualiteitenonderzoek in opdracht van SBS6 De veenbrand in kaart! Regelmatig is in deze weekbrief beschreven dat er in Nederland een veenbrand

Nadere informatie

POLITIEKE PARTICIPATIE DE POLITIEKE VERSNELLING

POLITIEKE PARTICIPATIE DE POLITIEKE VERSNELLING HOOFDSTUK 7 POLITIEKE PARTICIPATIE DE POLITIEKE VERSNELLING Kiesgedrag, het onderwerp van dit hoofdstuk bestaat amper een eeuw. Pas in 1917 kregen alle Nederlandse mannen actief kiesrecht; vrouwen moesten

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

De Stemming van 25 mei 2014 en EP2014

De Stemming van 25 mei 2014 en EP2014 De Stemming van 25 mei 2014 en EP2014 Op dit moment is de officiele Nederlandse uitslag van de verkiezing voor het Europees Parlement nog niet bekend. Ipsos is gekomen met een exitpoll, GeenStijl met de

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Inventarisatieonderzoek "Het Nationale Kabinet"

Inventarisatieonderzoek Het Nationale Kabinet Inventarisatieonderzoek "Het Nationale Kabinet" Zaterdagavond 20 november 2004 vindt er een televisieprogramma plaatst onder de naam "Het Nationale Kabinet". Daarin zullen een aantal prominenten een manifest

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50 Inhoud Voorwoord XI 1 Nederland vergeleken 1 1.1 Bestaat Nederland nog? 1 1.2 De Staat der Nederlanden 3 1.3 Nederland en de wereld 6 1.4 Vragen en perspectieven 8 1.5 Nederland vergeleken 12 Internetadressen

Nadere informatie

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Oostenrijk Oostenrijk is een van de vele landen in Europa waar verkiezingen plaatsvinden volgens het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Toch heeft Oostenrijk weer bepaalde

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

De macht aan de burger

De macht aan de burger Tekst 1 De macht aan de burger 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Na elke verkiezing verschijnt er een nieuwe lichting politici, die evenals de vorige nauwelijks in staat blijkt de wachtlijsten in de zorg, de

Nadere informatie

40 jaar Vlaams parlement

40 jaar Vlaams parlement Hugo Vanderstraeten 40 kaarsjes eenheidsstaat of een unitaire staat: één land met één parlement en één regering. De wetten van dat parlement golden voor alle Belgen. In de loop van de 20ste eeuw hadden

Nadere informatie

Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal

Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal Dames en heren, Allereerst dank ik het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

Herziene versie 2012 MET WERKBLAD EN PUZZEL. groepen 6-8

Herziene versie 2012 MET WERKBLAD EN PUZZEL. groepen 6-8 Herziene versie 2012 M WRKBLAD N PUZZL groepen 6-8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De weede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet

Nadere informatie

ALDUS.09. Kiesstelsel

ALDUS.09. Kiesstelsel JANUARI 2005 ALDUS.09 Kiesstelsel De stokpony's van D66 zijn eindelijk groot geworden en kunnen als volwaardige volbloed stokpaarden de maatschappij in. Na de gekozen burgemeester staat nu een vernieuwing

Nadere informatie

Leve de democratie? HAVO / VWO

Leve de democratie? HAVO / VWO Leve de democratie? HAVO / VWO Korte omschrijving van de werkvorm Leerlingen doen een test: Welke democratie past bij mij? In de test staan vragen over hoe ze zouden willen dat het democratische systeem

Nadere informatie

Strategisch stemgedrag van PvdA en VVD kiezers

Strategisch stemgedrag van PvdA en VVD kiezers Strategisch stemgedrag van PvdA en VVD kiezers 30 Oktober 2012 Samenvatting en persbericht Uit een recent (oktober) verkiezingsonderzoek van I&O Research komt naar voren dat een kwart van de VVD-kiezers

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

De macht aan de burger

De macht aan de burger Tekst 1 De macht aan de burger 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Na elke verkiezing verschijnt er een nieuwe lichting politici, die evenals de vorige nauwelijks in staat blijkt de wachtlijsten in de zorg, de

Nadere informatie

Belangen: Macht van de Eerste Kamer

Belangen: Macht van de Eerste Kamer Belangen: Macht van de Eerste Kamer Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van een werkblad ontdekken leerlingen dat de plannen van het kabinet waarschijnlijk wel door de Tweede Kamer komen, maar niet

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

Een Lokaal Referendum of niet?

Een Lokaal Referendum of niet? Een Lokaal Referendum of niet? Een eerste discussie over een lokaal in Krimpen aan den IJssel als onderdeel van burgerparticipatie. Inleiding In ons land zijn de afgelopen periode op het gebied van de

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer havo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer havo 2006-I Opgave 3 Meer onrust over minder sociale zekerheid (mens en werk en politieke besluitvorming) Maximumscore 5 15 Voorbeelden van een juiste omschrijving van de verzorgingsstaat (één van de volgende): 3

Nadere informatie

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen

Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Stemmotieven bij de gemeenteraadsverkiezingen Voor: NPS/NOVA Hugo van der Parre Datum: 28 januari 2009 Project: 91804 Copyright: 2010. Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die

Nadere informatie

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur Verkiezingen Voor vijftigplussers staat er de komende jaren veel op het spel. De betaalbaarheid van de zorg staat ter discussie en het niveau van pensioenen en AOW dreigt te worden aangetast. Daarnaast

Nadere informatie

Onderzoek: 200 jaar Grondwet

Onderzoek: 200 jaar Grondwet Onderzoek: 200 jaar Grondwet Publicatiedatum: 27-3- 2014 Over dit onderzoek Aan het onderzoek deden 30.156 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 21 t/m 27 maart 2014.

Nadere informatie

Weekbrief van De Stem van Nederland

Weekbrief van De Stem van Nederland Weekbrief van De Stem van Nederland Gebaseerd op het dagelijkse aktualiteiten-onderzoek in opdracht van SBS6 Monarchie anno 2003 redactie: Maurice de Hond verschijnt in principe wekelijks email abonnement:

Nadere informatie

Advies gemeentelijke herindelingen

Advies gemeentelijke herindelingen Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Postbus 20011 2500 EA DEN HAAG Inleiding Onderwerp Advies gemeentelijke herindelingen In uw brief van 3 december 2009 hebt u de Kiesraad en

Nadere informatie

Politiek op het VMBO: Leerlingen activeren

Politiek op het VMBO: Leerlingen activeren Politiek op het VMBO: Leerlingen activeren 1 Inhoud workshop 11 werkvormen over politiek voor het vmbo. Na afloop krijgt u een reader met daarin de werkvormen. 2 1. Zoekplaat grondrechten Leerdoel: Leerlingen

Nadere informatie

Nederlanders zoeken oplossing eurocrisis nadrukkelijker in minder Europa

Nederlanders zoeken oplossing eurocrisis nadrukkelijker in minder Europa Achtergrond Nederlanders zoeken oplossing eurocrisis nadrukkelijker in minder Europa Gemiddelde Nederlander wil meer inkomensgelijkheid Steeds meer mensen willen dat niet de EU, maar de individuele lidstaten

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Maatschappelijke. participatie en vertrouwen

Maatschappelijke. participatie en vertrouwen Maatschappelijke participatie en vertrouwen Hoogopgeleiden meer vertrouwen in politiek en instituties 14 Vier op de tien Nederlanders politiek actief Deelname aan politieke activiteiten stabiel gebleven

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. POLITIEK 1p 1 Welk orgaan behoort niet tot de overheid? A de Provinciale Staten B de vakcentrale FNV C het college van burgemeester

Nadere informatie

De Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012

De Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012 De Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012 In plaats van een nieuwe peiling enkele dagen na de verkiezingen komen we vandaag met een analyse van de verkiezingsuitslag van 12 september. Op de dag

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

EXTRA EDITIE. Weekbrief van De Stem van Nederland. Beste Lezers,

EXTRA EDITIE. Weekbrief van De Stem van Nederland. Beste Lezers, EXTRA EDITIE Weekbrief van De Stem van Nederland Gebaseerd op het dagelijkse aktualiteitenonderzoek in opdracht van SBS6 redactie: Maurice de Hond verschijnt in principe wekelijks email abonnement: gratis

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Kiezersvoorkeuren in Amsterdam

Kiezersvoorkeuren in Amsterdam Kiezersvoorkeuren in Amsterdam In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van maart peilt OIS in opdracht AT de politieke voorkeur van Amsterdammers. Vooruitlopend daarop is een eerste verkennend onderzoek

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo I

Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo I Opgave 4 Politieke besluitvorming: de waarde van opiniepeilingen tekst 4 Strategisch kiezen 5 10 15 20 25 30 35 40 Hiermee is echter allerminst gezegd dat peilingen géén invloed zouden hebben op wat mensen

Nadere informatie

De stemming van 22 april 2012

De stemming van 22 april 2012 De stemming van 22 april 2012 Zaterdagavond 21 april en zondagochtend 22 april hebben meer dan 4500 mensen meegewerkt aan het spoedonderzoek dat gehouden is als reactie op het mislukken van het Catshuisberaad.

Nadere informatie