Het nieuwe leren vraagt om een school als theater door Ferdinand Mertens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het nieuwe leren vraagt om een school als theater door Ferdinand Mertens"

Transcriptie

1 Het nieuwe leren vraagt om een school als theater door Ferdinand Mertens Samenvatting Door de hedendaagse gerichtheid op kwalificaties en competenties, en dus op de opbrengst van onderwijstrajecten zien we de betekenis van het onderwijsaanbod gemakkelijk over het hoofd. We steken daardoor te weinig energie in de wijze waarop de school onderwijs kan verzorgen. We leggen ons te gauw neer bij het onvermogen van de school en laten de school daardoor steeds meer lijken op het gewone leven. We leveren ook steeds meer schooltijd i voor praktijk en eigenlijk bedoelen velen te zeggen dat je in de praktijk het beste kunt leren. Dat zou het failliet van de school als instituut zijn. Het concept van het nieuwe leren tendeert wel in die richting. Illich krijgt met zijn de-schooling dan alsnog gelijk. Naar mijn oordeel ten onrechte. De school is hard nodig om dingen tot stand te brengen die in het gewone leven niet lukken. De school moet voor jonge mensen attractief worden ( of blijven). De school biedt een interessant programma: dat is het product van onderwijs! Net als een theater dat biedt een programma, voert dat zeer zorgvuldig uit. Maar wat het effect is..? Dat is door de bezoeker te bepalen. Verleden jaar nam ik deel aan een Festtool workshop om mij te bekwamen in het hanteren van de bovenfrees. Het is interessant te zien hoe op de markt van gereedschappen het onderscheid tussen professioneel en amateur begint te vervagen. De amateurs hebben de standaarden van de professional ontdekt en kopen dito gereedschap. Festtool speelt daar op in door één lijn van apparaten te ontwikkelen en leermogelijkheden te organiseren in workshop verband. Daar komen dan veelsoortige typen met hun machientje op cursus! Daar is veel over te zeggen. Ook is interessant te kijken naar wie die cursussen doceren. In mijn geval was dat een als automonteur opgeleide kleine zelfstandige: hij had een klusbedrijf met als specialiteit het aanpassen van woningen voor ouderen en gehandicapten. Op zaterdag gaf hij workshops, samen met zijn vrouw die afrekende en die voor koffie en broodjes zorgde. Een man met typisch transversale kwaliteiten. Hij sprak als metaalbewerker over de frezen en wat frezen is. Vertelde over de draairichting, de snelheid en de eigenschappen van de materialen waarin gefreesd wordt. Kortom een goede theoretische bodem, uitgelegd met een flipover en didactisch geheel in orde. Terwijl ik dus een bovenfrees mee had - want daar ging de workshop over ging het niet over timmeren maar over het benutten van de bovenfrees voor houtbewerking. Hij benutte zijn kennis langs uiteenlopende lijnen: hij maakte een werkstuk, hij selecteerde hout, hij gaf uitleg over de eigenschappen van de machine. Maar hij bleef vanuit de machine naar het werk kijken. En wij freesden er op los en maakten een Oud Hollands CD rek. I Onderdeterminatie van onderwijs door de economie Het was in 1974 dat Peter Smets zijn werkzaamheden ten dienste van het beroepsonderwijs oppakte. Peter werd belast met de leiding van een project gericht op de studie van het stagejaar van de middelbaar technische scholen: hoe kon zo n stagejaar optimaal worden ingericht? Dat project werd gesubsidieerd door de SVO en was verzocht door de Vereniging van de Middelbaar Technische Scholen, de VMTS. Het project werd uitgevoerd aan de TU Twente waar toen net de ambitie gerealiseerd werd om een op het beroepsonderwijs gerichte onderwijskunde tot stand te brengen. Ik was in die context belast met het starten van researchprojecten en Peter Smets en ik waren dus collega s. Wij kenden elkaar vanuit onze gemeenschappelijke hts achtergrond. In die jaren speelde voortdurend de vraag in hoeverre het onderwijs een zekere autonomie had ten opzichte van het bedrijfsleven of dat het bedrijfsleven het onderwijs geheel naar haar hand zette. Dat laatste was zeker in de links georiënteerde wetenschappers een geliefd standpunt en met name in Duitsland verschenen studies waarin zichtbaar gemaakt hoe geraffineerd het bedrijfsleven op alle aspecten het onderwijs domineerde. Zeker het beroepsonderwijs, maar ook de herstructurering van de universiteiten er werden toen allerlei aanlopen genomen om de

2 universiteit geschikt te maken voor de massa werd gezien als geheel in lijn met de behoeften van het bedrijfsleven. Peter en ik vonden dit soort beschouwingen interessant maar weinig empirisch. Dus we zochten naar alternatieve gedachtegangen die voor de toekomstige ontwikkeling van het onderwijs meer geschikt waren dan dit soort onder het mom van wetenschap - ideologische beschouwingen. Wij raakten in de ban van studies die in Duitsland - West Duitsland uiteraard die verschenen bij een Institut für Arbeitsmarktforschung en waarin de aanzet gegeven werd tot andere benaderingen: - - In analyses van de ontwikkeling van de economie werd zichtbaar gemaakt dat de determinatie van het onderwijs door de ontwikkelingen in de productie en in de economie in het algemeen steeds minder waarschijnlijk werd. De inrichting van de economie zou het vaste patroon van arbeidsdeling zoals dat in de industriële revolutie ontwikkeld was, en waar het onderwijs parallel mee liep, verlaten ten gevolge van de verdergaande automatisering en daarmee samenhangende vergroting van de kloof tussen hooggeschoold en laaggeschoold werk. Het onderwijs werd a.h.w. autonoom van de economische ontwikkeling! Men sprak van onder-determinatie. In de beschouwingen van de Duitse arbeidsmarktdeskundigen werd vervolgens geconcludeerd dat dus van de beleidsvorming van de scholen voor beroepsonderwijs veel verwacht werd: ze zouden zelf moeten bedenken hoe het onderwijs moest worden ingericht en ze zouden daarbij niet meer kunnen terugvallen op de structuur en kenmerken van de productieorganisaties in de economie. Ze zouden zelf moeten nadenken! Hoe maak je interessant onderwijs dat jonge mensen goed voorbereid op werk in een wispelturige arbeidsmarkt? Dat was de vraag. We schreven toen 1975! - - In dezelfde groep publicaties dook toen ook het idee op van sleutelkwalificaties. Het concept werd ontwikkeld door Dieter Mertens ( geen familie!) en hij beoogde er mee het beroepsonderwijs te oriënteren op een breder set van vaardigheden waardoor leerlingen geschikt gemaakt werden voor een groter arsenaal aan funkties. Ik hoef daar niet over uit te wijden. Iedereen kent inmiddels dat concept ook al is het begrip sleutelkwalificaties een zachte dood gestorven. Waarom eigenlijk? - - Ook kwam de tweedeling funktionale Fertigkeiten en soziale Fertigkeiten regelmatig in de beschouwingen terug. Het belang van de tweede categorie werd onderstreept en er werd vastgesteld dat met name scholen voor beroepsonderwijs niet goed raad wisten met de ontwikkeling van het repertoire aan sociale vaardigheden. De makkelijke weg was dan: doe dat maar in een stage! Peter en ik spanden ons in die tijd in om te laten zie dat dit in een stage ook niet lukte althans naar onze maatstaven. Hier werden scholen voor beroepsonderwijs uitgedaagd om er iets nieuws van te maken! Later kregen we de Commissie Wagner naar een nieuw industrieel elan en een van de opbrengsten daar van was een hernieuwde aandacht voor het beroepsonderwijs en de relatie onderwijs arbeidsmarkt. Ik heb altijd het gevoel gehad dat Wagner niet aan de tijd was omdat hij veronderstelde dat de nauwe koppeling tussen arbeidsmarkt en onderwijs de oplossing zou zijn voor de geconstateerde tekorten, samengevat onder de slogan Ze kunnen geen hamer meer vasthouden. De Wagner impuls met de aandacht voor de captains of industry heeft voeding gegeven aan heel wat dwaalwegen en ik denk zelf weinig goeds. Het is de uitdrukking van de miskenning van de onderdeterminatie. Het onderwijs moet zelf onderwijs bedenken maar wel met een goed gevoel voor wat de samenleving vraagt en waar jonge mensen voor te boeien zijn. Dat laatste is de opgave van elke school: bedenk een programma dat de deelnemers spannend, twinkelend en motiverend vinden. Rust niet totdat je dat hebt..het is een vraag aan de professionaliteit van het onderwijs, niet aan de bedrijven.

3 Nogmaals onderdeterminatie In de jaren negentig bracht ik in het kielzog van H.M. de Koningin een werkbezoek aan het Walramcollege in Sittard. We bezochten de laboratoriumschool en in het bijzonder een nieuwe opleiding die in het kielzog van Wagner etc. helemaal geënt was op de behoeften van DSM. Kortom een opleiding die discrepanties tussen onderwijs en arbeid moest elimineren. Met veel poeha in de wereld gezet, door de Minister gesteund en door Willem van Oosterom als project gefinancierd ( niet door Willem persoonlijk..). Foto s in de krant bij de ondertekening. Het project was voor wat betreft de inrichting zeer geslaagd. Leerlingen en docenten waren gemotiveerd en hadden een mooie opleiding ontworpen. Helaas toen de eerste groep afgestudeerden voor DSM beschikbaar kwam had DSM er geen behoefte meer aan. De markt, de technologie enz. hadden anders doen besluiten. De afgestudeerden moesten maar zien op de arbeidsmarkt. Gelukkig was er nog het hbo en de meerderheid besloot door te studeren. Niet echt erg maar ook niet de bedoeling. Het illustreert hoe de beide werelden door verschillende dynamiek gedreven worden. Erkenning daarvan is belangrijk om verkeerde verwachtingen te beperken. Op het moment kon ik mij niet aan de indruk ontrekken dat de school zich toch meer dan een beetje genomen voelde. Nogmaals onderdeterminatie Omdat we van die loodgieters benadering van koppeling onderwijs en arbeid niet loskwamen schreef ik in het midden van de negentiger jaren het boekje met de sprekende titel Beroepsonderwijs zonder beroepen. Ik herhaal hier alleen nog maar eens die titel omdat ik denk dat de kern die er in vervat is nog steeds niet voldoende leeft. Alleen Coen Free geeft er regelmatig blijk van het boekje gelezen te hebben. Of zie ik nu iemand over het hoofd? II Centralisme en efficiency Het beroepsonderwijs werd in die jaren volstrekt centraal aangestuurd en ingericht. Dat is een effectieve sturingsvariant wanneer je weet wat moet en je daarover weinig onzekerheden hebt. Voor het dagonderwijs ging die aansturing vanzelf: voor de meeste studierichtingen waren er landelijke commissies. Meestal voorgezeten door een persoon afkomstig uit het bedrijfsleven of algemener gezegd het werkveld. Het adequaat bezetten vanuit het bedrijfsleven van zo n commissie was goed mogelijk: er was er immers maar één voor het hele land. Zo n commissie maakte het leerplan en formuleerde de exameneisen. Ook de inspectie van het onderwijs zat daar dicht bij: ze ontwikkelde mee en zag er op toe dat de vastgestelde leerplannen ook adequaat werden uitgevoerd en geëxamineerd. Deze structuur was efficiënt wanneer je wist wat je wilde. Het bedrijfsleven deed dan mee en gaf steun. Voor het bedenken van iets nieuws was het niet echt de meest geschikte structuur: het bedrijfsleven was op onderwijsterrein niet bepaald innovatief. Gelukkig waren er ook nog neutrale derden in de vorm van het Ministerie en deels ook de inspectie. Het Ministerie was veel meer met de vraag bezig: wat is nodig voor de toekomst? Zo kan zich nu niemand meer voorstellen dat het inrichten van een nieuwe onderwijssoort als het middelbaar technisch onderwijs, met tegenwerking van het bedrijfsleven tot stand gekomen is. Ook niet omdat de politiek dat nu zo graag wilde, neen doordat een verstandig persoon als Max Goote zo n nieuwe school nodig vond om meer jonge mensen een hogere vorm van onderwijs te bieden en daarmee twee doelen te dien: emancipatie van de kinderen die in het beroepsonderwijs terecht kwamen de meerderheid, zeker ook toen maar ook te voorzien op de arbeidsmarkt in een categorie beter

4 opgeleiden, breder opgeleiden. Het bedrijfsleven kon zo n vergezicht niet opbrengen - Goote had de sleutels in handen en zorgde er voor dat de scholen er kwamen. Aan de opstelling van de leerplannen etc. werkte het bedrijfsleven zeker wel weer mee. En zo ontstond, zoals later zou blijken, een heel succesvol onderwijstype. Het centralisme heeft het gehouden tot de tachtiger jaren. Uiteraard verliep de ontwikkeling van de leerplannen steeds professioneler. Peter Smets nam aan die ontwikkeling ook deel en zijn praktische inslag wil ik aan de hand van een voorbeeld toelichten. Eind jaren zeventig werd voor het mhno-mspo bedacht dat er een opleiding zou moeten komen gericht op de civiele diensten in inrichtingen van allerlei soort. In het hbo was een dergelijke ontwikkeling ingezet; het mbo zou volgen. Er was haast. De inspectie was in die tijd belast met het bezorgen van zo n leerplan. De inspectie meldde zich in Twente en Peter en ik ontwierpen een curriculum workshop waarmee we in 2 weken tijd een volledig uitgeschreven leerplan inclusief lesstof, literatuurlijst etc. opleverden. Het was de tijd van de curriculum ontwikkeling dat woord kwam toen in zwang. In de workshop participeerden een 15 tal leraren van de scholen die met de opleidingen zouden gaan beginnen, enkele inspecteurs en wij. s- Morgens werkten we collectief of in groepen aan het leerplan vanuit een curriculum model waar Peter en ik wetenschappelijk voor tekenden. In het model was voorzien het was ontleend aan de Duitser Robinsohn dat er voortdurend gereflecteerd moest worden op latere levenssituaties van de leerlingen zowel beroep als vrije tijd en als staatsburger -. Peter had voor de middagen samenlevingsbezoeken gepland: in groepjes van 2 of 3 ging het gezelschap uiteen om interviews te houden met relevante personen om gedachtegangen die in de curriculumworkshop ontwikkeld waren uit te testen of te valideren. In de workshop maakten we de leraren geschikt om zo n gesprekken te voeren maar belangrijk was ook dat ze niet met de vraag de instellingen en bedrijven in gingen van wat wilt u wat ze leren maar altijd met een voorstel: Kijk wij zouden dit in de opleiding willen doen hoe past dit hier? Is dit voor u een oplossing? Helpt dit wanneer leerlingen dit kunnen? en dus niet zegt u het maar.. De veronderstelling van ons was: het onderwijs moet zelf bedenken wat goed is dat is het vak van de onderwijsontwikkelaar. Afnemers zullen daar alleen maar blij mee zijn, zeker wanneer ze wel gevraagd worden voorstellen te toetsen. In de workshop hadden we alles bij de hand: toekomstige leraren, betrokken inspecteurs, boeken waar lesstof uit gedestilleerd werd, een curriculummodel en handige penvoerders. Bij het einde van de workshop gingen de deelnemers met een uitgeschreven leerplan naar huis. En op elke school deden ze vervolgens ongeveer hetzelfde. III Curriculum denken Curriculum was een nieuw begrip. Over gewaaid uit Amerika maar bovenal ook in zeer gunstige Duitse voedingsbodem gevallen. Daardoor in die jaren veel Anregungen uit West Duitsland en dat was vooral voor het beroepsonderwijs nuttig. Curriculum brak met het ongereflecteerde aanbod denken zoals dat in de leerplannen tot dan toe gebruikelijk was. Curriculum wilde samenhangen zien tussen werkvormen, leerlingen en beoogde doelen. Curriculum wilde een doordenken van het hele onderwijs: doelen en middelen. Uitdrukkelijk beide. Bovendien besluitvorming: hoe word je het in het onderwijs over veranderingen eens? Je kunt blijven discussiëren: maar hoe zorg je voor goed uitgewogen effectieve besluitvorming: processturing? De curriculum literatuur bood daarvoor vele goede aanknopingspunten. Er werd stevig werk gemaakt van de kritische toetsing van middelen en doelen. Het ging niet alleen om mooie doelen

5 maar ook om de vraag hoe je die bereikt. En ook over hoe je de effectiviteit van je onderwijs vaststelt: curriculum evaluatie hoorde er ook bij. Hele boekenreeksen werden er over vol geschreven. Het was de tijd waarin de wetenschappelijke doordringing van het onderwijs in empirische zin plaats vond. Onderwijswetenschap was empirische wetenschap en geen godsdienst, geen pedagogiek. Als ingenieurs sprak Peter en mij dit allemaal zeer aan. Ik heb niet alles meer gevolgd en weet dan ook niet waar het curriculum denken ook weer verlaten is. Althans, het bestaat natuurlijk nog wel maar het is geen dominanten invalshoek meer. Dominant is nu het denken in competenties en kwalificaties en dus vooral over wat bereikt zou moeten worden. Dat wordt opgeschreven in taal hoe anders en zit dus vol ambiguïteiten. Daar wordt veel over gesproken en de indruk wordt gewekt dat de omschrijvingen van wat iemand na doorlopen van het onderwijs moet kunnen wel de essentie is. Het doel wordt ontkoppeld van het middel; doelen worden separaat beoordeeld; accreditatie en evaluatiesystemen worden helemaal georiënteerd op de beloofde opbrengsten. Het niveau van een opleiding wordt helemaal opgehangen aan de competenties die worden nagestreefd. Ik heb mij de afgelopen jaren heel vaak tegen deze ontwikkeling afgezet. Terecht? Ik was sterk geïmpregneerd met het curriculum denken dus ik wil graag weten hoe je het onderwijs inricht zodat de waarschijnlijkheid zo groot mogelijk is dat die doelen bereikt worden? En dat is dan toch een vraag naar het milieu waarin geleerd wordt: wat voor middelen zijn er? Welke werkvormen? Welke leraren? Welke ervaringen buiten de school? De vraag naar het curriculum is de vraag naar de performance en zo kwam ik op mijn theater: wat is het programma van de school? Hoe ziet de voorstelling er uit? Wie speelt voor wie? Wie is speler en wie is publiek? Ziet ik dat juist dat het curriculum niet meer in de onderwijsontwikkeling het brandpunt is? En mag ik daar uit concluderen dat daardoor vel minder over de uitvoeringsvorm wordt nagedacht dan wenselijk is? V Onderwijs is een programma! De laatste decennia zijn we steeds meer op de doelen die met het onderwijs bereikt moeten worden gericht geraakt. Een ontwikkeling die in de boezem van de educational research ontwikkeld is, sterk bevorderd is, en een grote plausibiliteit had en heeft. Toen ik in 1975 voor het eerst het jaarlijkse Amerikaanse congres voor de onderwijsresearch bezocht, was er een sessie gewijd aan de competence based education approach van de staat Oregon en waarbij elk leerdoel geoperationaliseerd werd in taken die verricht moesten kunnen worden. Die taken werden veelal nog uit leerstof beredeneerd. Leren gericht op competencies lijkt hier op met als belangrijk verschil dat de competencies niet aan leerstof ontleend worden maar aan toepassingssituaties buiten de school, in de ( beroeps)praktijk. Op diezelfde conferentie sprak Elliot Eisner. Eisner hield een heel mooi verhaal onder het motto competenties zijn heel het leven niet om.te parafraseren. Eisner kwam uit de hoek van het kunstonderwijs en zag zich geconfronteerd met het denken in instructional objectives maar wist zeker dat niet alles wat van waarde was in de school daarin zou kunnen worden uitgedrukt. Hij formuleerde een alternatief, of beter: een complement, en noemde dat: expressive objectives en die doelen mocht je uitdrukken in de vorm van een activiteit en niet als een resultaat. De

6 activiteit beschouwde Eisner als een encounter. Hij meende dat onderwijsontwikkelaars heel goed kunnen aangeven waar encounters goed voor zijn en waar encounters aan moeten voldoen. Encounters zijn belevenissen en de school is een reeks belevenissen die samen tot iets goeds leiden. Citaat uit een eerdere publicatie: Onderwijs is programma! Mede onder invloed van de 'autonomie en kwaliteit' zijn er enkele nieuwe gewoonten ontwikkeld die niet direct bijdragen aan de verhoging van de studeerbaarheid van onze hoger onderwijsprogramma's. Zo wordt heel gemakkelijk gesproken over 'outputbenaderingen' waar het om zou moeten gaan. Het resultaat van het onderwijsproces, gemeten bij de leerling. Daar ligt aan ten grondslag de benadering dat het onderwijs kan worden opgevat als een productieproces waarbij de binnenkomende student als een 'half-product' kan worden opgevat die na verloop van tijd in een 'product' is omgezet. Onderwijs als 'productieproces'. Een dergelijke benadering leidt heel gemakkelijk tot een trivialisering van het onderwijsproces en dus tot slordigheden. Immers, hoe mensen leren en waarvan en waardoor ze leren is heel moeilijk te zeggen. Vanuit die benadering is de vormgever van het onderwijsproces in een zwakke positie gemanoeuvreerd omdat hij zijn eigen verhaal niet vertrouwt. De leerling wordt verantwoordelijk voor zijn eigen leerproces maar uiteindelijk wordt succes en falen toch aan de instelling toegerekend. Daar is bijna niet uit te komen. Een andere benadering die aandacht verdient is ten onzent te vinden in publicaties van Jan van Ravens o.a. in zijn ' Dienstbaar Hoger Onderwijs' en in de Verenigde Staten door de ervaren onderwijskundige Astin (1993). Zij beschouwen het onderwijs meer naar analogie van het medisch handelen en instellingen uit de gezondheidszorg. Daarbij is van belang dat er een procestechnologie ontwikkeld wordt die bijdraagt aan het genezingsproces van de patiënt en erkent dat de genezing slechts bij de patiënt kan plaatsvinden. Tussen het proces van de dienstverlening en de genezing bestaan 'plausibiliteitsrelaties', geen zekerheden. De instelling is voortdurend bezig met die plausibiliteit vast te stellen en zo mogelijk te optimaliseren. Instellingen moet je met elkaar vergelijken op het dienstverleningspakket dat ze bieden en dat wat ze weten over het effect van hun eigen pakket. Deze benadering leidt tot expliciete aandacht voor datgene wat de instelling de student biedt. Natuurlijk kan er overal en onder alle omstandigheden iets geleerd worden. Een student komt naar een instelling omdat de kans om iets te leren erdoor vergroot wordt. De student doet dat zelfs full-time dus er is veel vertrouwen in wat er te 'beleven' valt. De instelling voor Hoger Onderwijs is dus een 'encounter' met bijzondere kwaliteiten voor de student. Als dat niet zo is kan hij net zo goed thuis blijven. Helaas is dat ook wat veel studenten doen! (Zie een recente bijdrage in deze geest van Dennis O Brien, 1998) De benadering vanuit het 'medical model' van Astin bevordert dat de instelling eigenlijk maar met één ding bezig is: het programma. En dat in de vergelijking en de analyse van instellingen het programma het object van aandacht is: wat heeft de instelling te bieden? Wat voor equipment is er? Wat voor interessante leraren lopen er rond? Welke ervaringen worden georganiseerd? Welke 'stunts' worden er gegeven? Etc. De 'output' van een dergelijke instelling is het programma, het dienstverleningspakket. Dat dienstverleningspakket doet een beroep op de student, boeit die student, houdt hem bezig. Daardoor leert de student en bereikt hij de beoogde resultaten.

7 Een dergelijke redenering is in essentie niet anders dan wat in de ISO 9000 en in andere voorstellen voor Total Quality Management ook gehanteerd wordt. In het bedrijfsleven is reeds vele jaren geleden de 'outputoriëntatie' aangevuld met een radikale procesbenadering. Men kan niet iets leveren van een bepaalde kwaliteit als bepaalde condities niet aanwezig zijn. In het proces ligt de voorspeller van het resultaat. Dat geldt ook voor het onderwijs. Toch hoor je in het onderwijs nog steeds: reken ons maar af op het resultaat en bemoei je verder nergens mee. Terwijl dat resultaat door de instelling te beïnvloeden is en door een systeem van 'reviews' tussen instellingen, die allemaal hetzelfde doen, niet te bewaken is. Mijn stelling is dat alleen instellingen die met het onderwijsproces bezig zijn, waarborgen kunnen bieden voor studeerbaarheid van programma's. Betekenisvolle kwaliteitszorg oriënteert zich dan ook op 'pakketvergelijking': wat biedt de instelling aan een student. In afwijking van wat gangbaar is pleit ik hier voor een sterke oriëntatie op 'inputs' en 'proces'- grootheden. Die komen samen in programma s welke duidelijk zijn over welke activiteiten en inspanningen door de onderwijsinstellingen worden geleverd en worden uitgelokt. Heel belangrijk daarbij is welke docenten in zo n programma een verantwoordelijkheid dragen. Het resultaat van het hoger onderwijs afmeten aan verstrekte diploma s is een riskante aangelegenheid zolang de belanghebbende instelling de diploma s zelf verstrekt. Het kwaliteitszorgsysteem zoals dat nu bestaat is onvoldoende kritisch om kwaliteitserosie die daar mogelijk het gevolg van is er daadwerkelijk uit te halen. Producten van scholen zijn programma s! Een school maakt een programma waardoor leerlingen beter leren dan wanneer ze niet komen. Die programma s worden slim geconstrueerd. Die worden spannend gemaakt, die zijn uitdagend, relevant en gevarieerd. De theatersector van de samenleving maakt bij uitstek programma s. Ze denken altijd voor uit en ze denken in het theater voor de eventuele bezoeker. Ze gaan die bezoeker niet vragen wat ze zien en horen willen neen ze zijn zo arrogant dat ze denken wij bedenken wel wat en u zult zien dat het u boeit. In de cultuursector wordt aan die programma s veel aandacht besteed: de intendant ontwerpt en maakt het programma. Programmaboekjes zien er altijd mooi uit je krijgt er zin in! Programma s verleiden. Hoe krijg je in een school een spannend programma? Het eerste is natuurlijk: je moet het dan wel willen. Ten tweede is de vraag relevant door te appelleren aan het bekende of aan het onbekende. Moet het programma lijken op wat bekend is of juist niet? Veel van het nieuwe leren drukt zich uit in negatieve termen over de school als instituut: leren doe je zelf, de praktijk is veel beter om in te leren dan een school, leraren zijn op afroep beschikbaar enz. Het nieuwe leren accentueert het individuele van het leren, niet onbelangrijk maar de sociale competent het met anderen iets voor elkaar krijgen is zeker zo belangrijk. In de negentiger jaren bezocht ik vaker scholen in Rusland. Juist voor het onderwijs inde moeilijke leeftijd hadden scholen alternatieve programma s. Om drop out te worden hoefde je de school niet te verlaten: dat kon gekozen worden in de school. Er waren mogelijkheden tot buikdanseren en tot schaken, maar je mocht ook dromen. Later werd je wel weer opgepakt..in andere programmastromen.

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

FORMULIER STRATEGISCHE THEMA S OPLEIDING [NAAM]: INSTITUUT: (G)OC: INSTITUUTSDIRECTEUR: DATUM:

FORMULIER STRATEGISCHE THEMA S OPLEIDING [NAAM]: INSTITUUT: (G)OC: INSTITUUTSDIRECTEUR: DATUM: FORMULIER STRATEGISCHE THEMA S OPLEIDING [NAAM]: INSTITUUT: (G)OC: INSTITUUTSDIRECTEUR: DATUM: De (G)OC heeft als formele wettelijke vastgelegde taak het adviseren over de OER en het jaarlijks beoordelen

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Keuze voorlichting. mavo januari 2016

Keuze voorlichting. mavo januari 2016 Keuze voorlichting mavo-3 12 januari 2016 Welke vragen proberen we vanavond te beantwoorden? Wat ga je na de mavo doen? Hoe zit het MBO in elkaar, wat zijn de toelatingseisen, enzovoort? Wat voor pakketten

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Werkt confrontatie met eigen vooroordelen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt?

Werkt confrontatie met eigen vooroordelen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt? Werkt confrontatie met eigen vooroordelen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt? Februari 2016 SEPTEMBER 2016 ONDERZOEK NAAR DE PLAUSIBILITEIT VAN TRAININGEN GERICHT OP BEWUSTWORDING VAN VOOROORDELEN

Nadere informatie

Beoordelen van competenties

Beoordelen van competenties Beoordelen van competenties Jos Geerligs Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 7 Deel I Beoordelen van niveau van competenties 2. Theorieën aan de basis van cgo 9 3. Leervragen centraal in cgo 13 4. De

Nadere informatie

Nakijkwerk in uitvoering

Nakijkwerk in uitvoering Feedback Evaluatie Correctie Nakijkwerk in uitvoering 2 FEED de BACK Een grote stapel schriften ligt te wachten op uw rode pen. Elke dag weer. i n Team klas Voelt u zich wel eens schuldig, als u werk van

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Pleincollege Sint Joris PRO PRO

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Pleincollege Sint Joris PRO PRO RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Pleincollege Sint Joris PRO PRO Plaats : Eindhoven BRIN nummer : 20AT C6 BRIN nummer : 20AT 05 PRO Onderzoeksnummer : 273588 Datum onderzoek : 16 april 2014

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg VERTROUWELIJK Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg School: Opleiding: Klas: Fontys Economische Hogeschool Tilburg Communicatie 1CD E-mail: jotamdveer@home.nl Studentnummer:

Nadere informatie

ICLON Powerpoint sjabloon

ICLON Powerpoint sjabloon ICLON Powerpoint sjabloon Een voorbeeld van een ICLON presentatie Piet Presentator & Co Copresentator (ICLON) Coby Collega (Leiden University) Max Medewerker (Instituut voor Cooperatie) [Congresnaam, Plaats,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing

Nadere informatie

BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 7 Persoonlijke ontwikkeling Studievaardigheden

BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 7 Persoonlijke ontwikkeling Studievaardigheden BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 7 Inleiding en leerdoelen Leren en studeren is een belangrijk onderdeel in je opleiding tot verpleegkundige. Om beter te leren studeren is het belangrijk niet

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK PRO De Baander Plaats : Amersfoort BRIN nummer : 03SX 00 PRO BRIN nummer : 03SX C1 Onderzoeksnummer : 259727 Datum onderzoek : 11 september

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Meisjes en jongens, dames en heren,

Meisjes en jongens, dames en heren, Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar 2011-2012, Noorderpoort VMBO Groningen-Zuid/Zernike College, 15 september 2011 Meisjes en jongens, dames en heren, Het woord

Nadere informatie

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé CREATIEF VERMOGEN Andrea Jetten, Hester Stubbé OPDRACHT Creativitief vermogen meetbaar maken zodat de ontwikkeling ervan gestimuleerd kan worden bij leerlingen. 21st century skills Het uitgangspunt is

Nadere informatie

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs VELON/VELOV CONFERENTIE Brussel, 4-5 februari 2016 Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs Fontys Hogescholen, Eindhoven Dr. E. Klatter, Dr. K. Vloet, Dr. S. Janssen & MEd

Nadere informatie

De leerling leert! Werken aan kwaliteit Door Rein ten Have

De leerling leert! Werken aan kwaliteit Door Rein ten Have De leerling leert! Werken aan kwaliteit Door Rein ten Have Even voorstellen Rein ten Have (1945) leerkracht PO / VO / schoolleider Projecten Q5, innovatie en Zeer Zwakke Scholen (VO-raad) tot 2012 Nu de

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we ons programma van toetsing ontworpen. Het programma van toetsing is gevarieerd en bevat naast kennistoetsen en beoordelingen

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Manager van nu... maar vooral van morgen

Manager van nu... maar vooral van morgen Manager van nu... maar vooral van morgen Leidinggeven met inhoud en in verbinding, met inspiratie, energie en plezier, en dat binnen je organisatie mogelijk maken Er kan zoveel meer Uitgaan van klanten,

Nadere informatie

ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA

ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA VOORWOORD Hoe leiden we elke student op tot de professional voor de wereld van morgen? Met de blik op 2025 daagt die vraag

Nadere informatie

Wil je de leerdoelen concreter formuleren

Wil je de leerdoelen concreter formuleren 35 Wil je de leerdoelen concreter formuleren.1 Diagnose 3.1.1 Communicatief 3.1.2 Organisatorisch 37.1.3 Formeel 37.1.4 Didactisch 37.2 Suggesties voor wat je beter kunt laten 37.3 Suggesties voor wat

Nadere informatie

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2

Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden. Inhoudsopgave Pagina. Bron 1 Design Marcel Wanders. 2. Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bronnenbank Onderwijstheorie Tessa van Helden Inhoudsopgave Pagina Bron 1 Design Marcel Wanders. 2 Bron 2 ADHD in de klas. 2 Bron 3 Recensie over Boijmans van Beunigen 3 Bron 4 Flip in de klas. 4 Bron

Nadere informatie

Van Afvinken naar Aanvonken

Van Afvinken naar Aanvonken Van Afvinken naar Aanvonken A. Ideevorming minor Overtref jezelf (tot excellente professional) 1. Idee Idee is als volgt: voor de minor Overtref jezelf schrijven zich 1 e jaars studenten in die vinden

Nadere informatie

Toetsvormen. Onderwijsmiddag 14 februari 2012 Ferdi Engels & Gerrit Heil toetsadviescommissie

Toetsvormen. Onderwijsmiddag 14 februari 2012 Ferdi Engels & Gerrit Heil toetsadviescommissie Toetsvormen Onderwijsmiddag 14 februari 2012 Ferdi Engels & Gerrit Heil toetsadviescommissie 1 Waarom wordt er getoetst? Om te beoordelen in hoeverre de student in staat is te handelen zoals op academisch

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Het Baken International School VWO

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Het Baken International School VWO RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Het Baken International School VWO Plaats : Almere BRIN nummer : 01FP C3 BRIN nummer : 01FP 06 VWO Onderzoeksnummer : 275538 Datum onderzoek : 15 april 2014

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Cultureel management van hogescholen

Cultureel management van hogescholen Cultureel management van hogescholen Workshop Fontys Docentevent Yolanda te Poel Lector Diversiteit in de jeugdzorg Fontys Hogeschool Pedagagogiek Eindhoven 10 januari 2013 Dialoog: Wat is goed cultureel

Nadere informatie

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne.

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Bij research Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Opdracht 1 Stagelogboek De eerste dag heb ik bij Ron Steijvers stage gelopen en die is project leider ontwikkelaar, vooral

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

Beschrijving in hoofdlijnen van de proeve van bekwaamheid medewerker brandpreventie

Beschrijving in hoofdlijnen van de proeve van bekwaamheid medewerker brandpreventie Beschrijving in hoofdlijnen van de proeve van bekwaamheid medewerker brandpreventie Versie 1.1 Inleiding In dit document wordt een beschrijving op hoofdlijnen gegeven van de proeve van bekwaamheid medewerker

Nadere informatie

Dat ze klaarstaat voor haar vrienden. Als ze samen is met haar vriendinnen, is er veel gein

Dat ze klaarstaat voor haar vrienden. Als ze samen is met haar vriendinnen, is er veel gein Oefening 5 Persoon 1: Annet Kok (moeder) Talent: Prestatiegericht Betrouwbaar Humoristisch Optimistisch Vasthoudend Concreet voorbeeld: Tijdens de hockeywedstrijden Dat ze klaarstaat voor haar vrienden

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer HBO/AS/2002/4056

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer HBO/AS/2002/4056 OC enw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen Europaweg 4 Postbus 25000 2700 LZ Zoetermeer Telefoon (079)

Nadere informatie

Profielschets. Afdelingsleider

Profielschets. Afdelingsleider Profielschets Afdelingsleider Krimpenerwaard College in Krimpen aan den IJssel, 2016 Profielschets Afdelingsleider (LD) Krimpenerwaard College Afdelingsleider mavo en afdelingsleider havo. Per vacante

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Internationale beroepspraktijkvorming

Internationale beroepspraktijkvorming Internationale beroepspraktijkvorming Uw leerlingen over de grens: tips en spelregels Mbo-leerlingen kiezen steeds vaker voor een stage in het buitenland. Maar hoe regelt u die internationale BPV (i-bpv)?

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel

Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel Auteurs: Sara Diederen Rianne van Kemenade Jeannette Geldens i.s.m. management initiële opleiding (MOI) / jaarcoördinatoren 1 Inleiding Dit document is bedoeld

Nadere informatie

Toelichting. REGISTRATIEAANVRAAG (pilot-versie 1 juni 2015)

Toelichting. REGISTRATIEAANVRAAG (pilot-versie 1 juni 2015) REGISTRATIEAANVRAAG (pilot-versie 1 juni 2015) Toelichting Met dit formulier kan de lerarenopleider een registratieaanvraag indienen volgens de pilotafspraken met de VELON. Meer informatie over de doorontwikkeling

Nadere informatie

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011 Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze oktober 2011 Hoog percentage studie uitvallers Uit cijfers van de HBO-raad blijkt dat gemiddeld 15,8% van de HBO studenten afvalt

Nadere informatie

Bijzonder kenmerk Kleinschalig en intensief onderwijs

Bijzonder kenmerk Kleinschalig en intensief onderwijs Bijzonder kenmerk Kleinschalig en intensief onderwijs 4 november 2011 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordelingskader 4 3 Procedure 6 pagina 2 1 Inleiding Instellingsbesturen kunnen voor opleidingen met kleinschalig,

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

TANDARTSASSISTENTE. Lis Hendriks 11 NOVEMBER 2013. Sectorwerkstuk HET ASSINK LYCEUM

TANDARTSASSISTENTE. Lis Hendriks 11 NOVEMBER 2013. Sectorwerkstuk HET ASSINK LYCEUM TANDARTSASSISTENTE Lis Hendriks 11 NOVEMBER 2013 HET ASSINK LYCEUM Sectorwerkstuk Inhoudsopgave Inleiding... 3 Waarom heb je voor deze opleiding gekozen? Waarom zou je voor deze opleiding kiezen?... 3

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

Woord vooraf 11. Wat is leren? 16 Leren en opdrachten 18 Betrekking tussen docent en student 20 Kwaliteit van opdrachten 21

Woord vooraf 11. Wat is leren? 16 Leren en opdrachten 18 Betrekking tussen docent en student 20 Kwaliteit van opdrachten 21 Wat Gaan we doen? tweede oplage 10-02-2004 12:19 Pagina 7 Inhoud Woord vooraf 11 1 B E T E K E N I S VA N O P D R A C H T E N V O O R L E R E N E N O N D E R W I J Z E N 13 Wat is leren? 16 Leren en opdrachten

Nadere informatie

Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar. Sectorwerkstuk. Pedagogisch medewerker

Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar. Sectorwerkstuk. Pedagogisch medewerker Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar Sectorwerkstuk Pedagogisch medewerker Inhoud Inleiding... 3 Dagverslagen... 3 - Van elke dag een verslag van wat je gedaan hebt.... 3 - Wat heb jij

Nadere informatie

Student & Lector. Een steekproef

Student & Lector. Een steekproef Student & Lector Een steekproef Aanleiding Sinds 2001 kent het Nederlandse hoger onderwijs lectoraten. Deze lectoraten worden vormgegeven door zogenaamde lectoren: hoog gekwalificeerde professionals uit

Nadere informatie

Tabel Competenties docentopleiders/-trainers

Tabel Competenties docentopleiders/-trainers Tabel Competenties docentopleiders/-trainers In deze tabel zijn de competenties van de docentopleider/trainer (1) opgenomen. Deze zijn verder geconcretiseerd in bekwaamheidseisen of indicatoren en uitgewerkt

Nadere informatie

De kunst van het lesgeven

De kunst van het lesgeven De kunst van het lesgeven Cursus voor schoolleiders en (intern) begeleiders te essentiële kwaliteitsaspecten te leren van een goed instructiegedrag, goed klassenmanagement en een goede pedagogische relatie.

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Christelijk Gymnasium VWO

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Christelijk Gymnasium VWO RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Christelijk Gymnasium VWO Plaats : Utrecht BRIN nummer : 16PA C1 BRIN nummer : 16PA 00 VWO Onderzoeksnummer : 283237 Datum onderzoek : 8 april 2015 Datum vaststelling

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

HET NIEUWE CURRICULUM WERKVELD HBO-V 19 NOVEMBER 2015

HET NIEUWE CURRICULUM WERKVELD HBO-V 19 NOVEMBER 2015 HET GEHEIM VAN GOED BEGELEIDEN IS GOED LUISTEREN NAAR DE STUDENTEN JOHN HATTIE HET NIEUWE CURRICULUM WERKVELD HBO-V 19 NOVEMBER 2015 Beroepsprofiel 2020-Christine Rietveld Aan de slag Wat gaan we doen?

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR 80 GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR Bram de Muynck 81 Hoe staat het met de CITO-isering van het onderwijs en hoe kun je hier vanuit christelijk perspectief tegen aan kijken? 82 Discussies over het onderwijs

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Dienst Studentenzaken Risicoprofiel nieuwe studenten

Dienst Studentenzaken Risicoprofiel nieuwe studenten Dienst Studentenzaken Risicoprofiel nieuwe studenten student: score: studentnummer: vraag 1: opleiding: Rechtsgeleerdheid vraag 8: email: vraag 12: 1 Met welke vooropleiding heb je toegang tot de opleiding

Nadere informatie

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie.

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. ROWF Les op locatie in de beroepsopdracht van de HvA. De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. Het doel is de

Nadere informatie

HGZO 2011. HGZO 2011 'de studentarena' Verloskunde Academie Rotterdam

HGZO 2011. HGZO 2011 'de studentarena' Verloskunde Academie Rotterdam HGZO 2011 Verloskunde Academie Rotterdam HBO opleiding Starten 60 studenten per jaar vierjarige opleiding, 50% stage Vanaf 2009-2010: competentiegericht onderwijs ZO congres 2011 de StudentArena Voor 2009-2010

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO OPLEIDINGSNIVEAU ROC TOP te Amsterdam 22158 Financiële beroepen (Financiële beroepen) en 93200 Financiële beroepen (Financieel administratief medewerker) Januari,

Nadere informatie

Vragen voor reflectie en discussie

Vragen voor reflectie en discussie Ik ben ook een mens. Opvoeding en onderwijs aan de hand van Korczak, Dewey en Arendt Auteur: Joop Berding. Een uitgave van Uitgeverij Phronese, Culemborg, 2016. Vragen voor reflectie en discussie Vragen

Nadere informatie

E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN!

E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! Carine Vos Richting-Wijzer Advies Zwolle augustus 2011 Carine Vos Pagina 2 Voorwoord In mijn bedrijf Richting-Wijzer Advies kom ik

Nadere informatie

Protocol PDG en educatieve minor

Protocol PDG en educatieve minor Protocol PDG en educatieve minor 28 april 2014 Inhoud Protocol voor beoordelingen door de NVAO van de kwaliteit van de afstudeerrichtingen algemeen vormend onderwijs en beroepsgericht onderwijs, het traject

Nadere informatie

VERANDERINGEN BINNEN HET

VERANDERINGEN BINNEN HET VERANDERINGEN BINNEN HET VERPLEEGKUNDIG LANDSCHAP Verpleegkunde en Geestelijke Gezondheidszorg Trends Vermaatschappelijking van zorg Individualisering van zorg, patiënt wordt mondiger GGZ-problemen komen

Nadere informatie

Voorbeeldig onderwijs

Voorbeeldig onderwijs m a r i a va n de r hoe v e n Voorbeeldig onderwijs In de politieke arena wordt gedebatteerd over de vraag of het goed gaat met het Nederlandse onderwijs. Getuige het recente Oesorapport zijn we op onderdelen

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

Zie het wetenschappelijk onderzoek van onderwijswetenschappers Hattie en Marzano.

Zie het wetenschappelijk onderzoek van onderwijswetenschappers Hattie en Marzano. 1 TECHNIEK Binnenklasdifferentiatie binnen het vak techniek Iedere leraar weet dat niet alle leerlingen gelijk zijn. Ze verschillen van karakter, intelligentie, handigheid, interesses, sociale achtergrond

Nadere informatie

Sectorwerkstuk. Theoretische Leerweg. Klas 4 TL/M 2015-2016

Sectorwerkstuk. Theoretische Leerweg. Klas 4 TL/M 2015-2016 Sectorwerkstuk Theoretische Leerweg Klas 4 TL/M 2015-2016 Naam leerling Naam mentor/begeleider Inleiding Met het maken van dit sectorwerkstuk oefen je vaardigheden die je als leerling van het VMBO nodig

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

Matchingsvragenlijst. Geneeskunde. studiejaar MATCHING

Matchingsvragenlijst. Geneeskunde. studiejaar MATCHING Matchingsvragenlijst Geneeskunde studiejaar 2014-2015 MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 0 0 3 88 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 304 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO April 2014 Kenschets 1963 Ons onderwijsbestel 1963 (opmaat voor Mammoetwet ) Van Mammoet 1968 Industriële vormgeving: lineair

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

Hollands Zelfonderzoek

Hollands Zelfonderzoek HZO - Hollands Zelfonderzoek voor beroeps- en loopbaankeuzes - (Standaard) Totale duur [min]: 8:24 Nederlandse bevolking, totaal - Percentielen HZO Bast M - 33;3 Jaren Hollands Zelfonderzoek voor beroeps-

Nadere informatie

Werkplekopleidingsschool

Werkplekopleidingsschool Werkplekopleidingsschool Bijna alle scholen van stichting Proo bieden plaats aan studenten van verschillende Pabo s of ROC s. Onze school heeft o.a. studenten van de KPZ te Zwolle. We zijn een werkplekopleidingsschool

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

Eindopdracht RKCS workshops Mediawijsheid

Eindopdracht RKCS workshops Mediawijsheid Workshops: In 10 workshops leert de leerkracht de competenties van mediawijsheid kennen en deze toe te passen. Mediawijsheid is vertaald in 10 competenties. Deze10 competenties vallen binnen 4 hoofdcompetentie

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

Dames en heren, En dit is Brecht, een van die studenten.

Dames en heren, En dit is Brecht, een van die studenten. Speech Gerard Bukkems, directeur toezicht mbo Inspectie van het Onderwijs uitgesproken 23 september 2016, tijdens de bijeenkomst Examinering in de Reële Beroepscontext Dames en heren, Goedemorgen. Allereerst

Nadere informatie

De taaltoets voorbij. Oefenmateriaal bij het boek

De taaltoets voorbij. Oefenmateriaal bij het boek De taaltoets voorbij Oefenmateriaal bij het boek Oefenstrategie In de inleiding bij het boek schreven wij onder andere: Recent wetenschappelijk onderzoek onderbouwt dat je voornamelijk vanuit je onbewuste

Nadere informatie

1. De opbrengsten van de aanbevelingen van de commissie Bruijn

1. De opbrengsten van de aanbevelingen van de commissie Bruijn Bestuurlijke afspraken tussen de HBO-raad en de Minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap, naar aanleiding van het advies Vreemde ogen dwingen van de Commissie externe validering examenkwaliteit hoger

Nadere informatie

11 juli 2012 Beleidsreactie advies NVAO m.b.t. kwaliteit en niveau van BE, VTM, CE en MEM bij Hogeschool Inholland

11 juli 2012 Beleidsreactie advies NVAO m.b.t. kwaliteit en niveau van BE, VTM, CE en MEM bij Hogeschool Inholland a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free Trends in onderwijs Interview met Coen Free Welke trends doen er toe? Trends in het onderwijs: welke zijn van belang en welke niet? Waar kan uw onderwijsinstelling haar voordeel mee doen en welke kun je

Nadere informatie

Inspectie. Producent. Toeleverancier

Inspectie. Producent. Toeleverancier Geaccrediteerde cleanroom validatie helpt om de betrouwbaarheid van processen te verhogen Inleiding De kwaliteits kritische producenten zoals farmaceuten, ziekenhuizen, semi-conductor industrie e.d., die

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

H u i s w e r k b e l e i d

H u i s w e r k b e l e i d H u i s w e r k b e l e i d Voor maken. sommige een Voor kinderen aantal anderen kinderen een is complexe het levert huiswerk huiswerk taak echter waarbij geen een zij problemen bron een beroep van op,

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Examenprofiel mbo Schilderen en Onderhoud en Afbouw

Examenprofiel mbo Schilderen en Onderhoud en Afbouw Januari 2015 Examenprofiel mbo Schilderen en Onderhoud en Afbouw Sector: Schilderen en Onderhoud en Afbouw Vastgesteld door: Paritaire Commissie Onderhoud, Schilderen en Afbouw Savantis Vaststellingsdatum:

Nadere informatie

Profielschets. Afdelingsleider

Profielschets. Afdelingsleider Profielschets Afdelingsleider Effent, Oosterhout 2015 Profielschets Afdelingsleider Effent (1 fte, 0,7 fte leidinggevende en 0,3 fte specifieke onderwijstaken) Voorlopige inschaling: docentenschaal LD

Nadere informatie