De nar is in dienst van de koning om de koning te doen bewegen. 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De nar is in dienst van de koning om de koning te doen bewegen. 1"

Transcriptie

1 1 De nar is in dienst van de koning om de koning te doen bewegen. 1 Ronald Geerts Vrije Universiteit Brussel Politiek theater bestaat al heel lang; volgens sommigen is theater altijd al politiek geweest. De uitspraak van Damiaan De Schrijver die ik gekozen heb als titel voor dit artikel toont dit nog maar eens aan. Twee merkwaardige vaststellingen: dat een toch wel zeer hedendaags theatermaker teruggrijpt naar dit bijna-cliché 2i, en: dat tonelisten zichzelf graag zien als een klasse in strijd met de heersende klasse. In dezelfde gedachtengang wordt de commedia dell'arte vaak als voorbeeld aangehaald van maatschappelijk geëngageerd theater. Misschien ten onrechte. 3 Misschien is vooral Dario Fo verantwoordelijk voor deze opvatting, door het gebruik dat hij gemaakt heeft van deze theatervorm. Wat er ook van zij, ik wil het hier vooral hebben over dat theater waarbij klassentegenstellingen een expliciete rol spelen, "politiek geëngageerd" of "maatschappijkritisch" theater zeg maar. Jean Duvignaud, en vooral Lucien Goldmann hebben afdoende aangetoond dat theater kan gebruikt worden om een vision du monde vorm te geven. Op gepriviligeerde momenten is theater altijd politiek, maar niet altijd expliciet. 4 Met het agitproptheater in het revolutionaire Rusland na 1917 komt het "expliciete" politieke theater pas echt tot ontplooing. 5 Het "expliciete" politieke theater waarover ik het hier wil hebben vertrekt van een dialectische, vaak marxistische uitgangspunten, nauw verbonden met het begrip "klasse". In de prille jaren zeventig duikt bij ons het vormingstheater op, zoals het toen genoemd werd. Mistero Buffo (1972, Kollektief Internationale Scène) geldt algemeen als ijkpunt, al gaat het eigenlijk om een eerste uitbarsting van wat al langer aan het broeden was. 6 "Een klassetheater en niet een theater boven de klasse." 7 (De jaren zeventig) Hoe eerder hoe beter zei de arbeider en hij dankte zijn baas af, zo luidt de titel van een voorstelling van Het Trojaanse Paard uit Ja, het waren duidelijke tijden en het minste dat je kan zeggen is dat de standpunten helder zijn. Een belangrijk deel van het theaterlandschap in de jaren zeventig omschreef zichzelf als politiek theater, of zoals het toen heette vormingstheater. Met revolutionaire zelfverzekerdheid trok men ten strijde tegen het in voege zijnde kapitalisme, terwijl men zich in de rug gesteund voelde door het marxistische gedachtengoed. Marianne Van Kerkhoven vat dit samen als een soort drieslagstelsel: "je moest een situatie analyseren, er een kritiek op formuleren en dan een perspectief aanbieden." 8 Theatermakers vonden "een soort van 'substituerend maatschappelijk elan': de arbeidersklasse zou de motor zijn van de komende maatschappelijke veranderingen en daar haakten wij ons aan vast." 9 Dat heet vaak "de verantwoordelijkheid van de kunstenaar": het begeleiden, verduidelijken en indien nodig, het in gang zetten van de maatschappelijke veranderingen. Je merkt dan ook dat de artistieke praktijk en de reflectie daarover hand in hand gaan. 10 i 1

2 2 Deze zelfverzekerdheid en neiging tot dialectische en objectiverende analyse via "het drieslagstelsel" kon alleen maar totaliserend zijn en vertoont daardoor bijna steeds trekken die we "allegorisch" zouden kunnen noemen. Personages zullen zeer gemakkelijk balanceren tussen psychologisch gemotiveerd handelen en het vertegenwoordigen van een sociale klasse. Soms blijven personages verstoken van individualisering, zoals Poen en Zoen in Hoe eerder hoe beter,... Poen duikt ook in andere voorstellingen op als het (groot)kapitaal om te melden: "'t Is krisis, 't is krisis, mensen jullie zullen offers moeten brengen." 11 Maar "geld heeft geen realiteit" 12 en neemt daarom soms zeer vage vormen aan, een hele grote voet bijvoorbeeld, die op het punt staat de spelers en ons te vertrappelen 13. De allegorische inslag verwatert en je krijgt "een klasse van slaven en een klasse van geld". Hoewel het besef bestaat dat Staat, leger, kapitaal Die denken niet meer Nationaal, maar internationaal 14 en daardoor moeilijk een gezicht kùnnen krijgen, blijkt het toch nog mogelijk dat "op dit ogenblik (...) de massa op de scène [komt] gerend, de drie worden hardhandig van de scène gesleurd. Spandoek wordt ontrold (...)." 15 De rest laat zich raden. Voor alle duidelijkheid: de bedoelde "massa" wordt vertolkt door acteurs. In goede Brechtiaanse traditie is het niet de bedoeling dat het publiek fysiek participeert, maar aangezet wordt tot reflectie waardoor inzicht ontstaat. Dan kan de toeschouwer dat inzicht toepassen in zijn eigen realiteit (en niet in de fictionele, gespeelde, alsofrealiteit van het theater). Zo kan je Het geld halen waar het zit, zoals de titel van een agitpropstuk van de INS oproept. Het kapitaal, genesteld in de kern van de klassenverhoudingen, wordt gestut door "kerk", "leger", "staat", "industrie" en de slippendragers "politici". 16 Zo ontstaat de bekende piramidale maatschappijstructuur: Die grote pieten van hierboven kakken op ons allemaal, maar 't is niet te verwonderen, want t zijn de kazakkedragers van het kapitaal! 17 Vaak wordt deze piramide ook scenografisch geconcretiseerd. Zo in Bezette Straat... bezet de straat! (1977) van 't Sak 18 waarbij "bovenaan: het multinationaal kapitaal. Onder zijn vleugels: industrieel of politikus. Nog eens daaronder: flikken, reklame en massamedia, sjieke ouders, de basis: de kinderen." 19. Gelijkaardig speelt Het spel van Angèle en Adèle (1976, INS De Mannen van den Dam) (...) zich af op twee niveaus: op het hoogste niveau bevindt zich de burgerij, op het laagste, bevinden zich de arbeiders. 20 Het programmaboekje bulkt van de illustraties die steeds opnieuw deze omver te werpen pyramide weergeven. Op de scène wordt gespeeld op twee niveaus: onderaan het volk, daarboven Angèle en Adèle. (Zie illustraties). Zolang alle figuren hun allegorisch karakter behouden is er geen probleem en je vindt inderdaad vaak figuren als de baas en de arbeider. Op bepaalde momenten treden ze bovendien ook zeer duidelijk op als groep: Burgerij tegenover Arbeiders. Toch stel je vast dat de 2

3 3 vijand (het kapitaal, leger, staat) vaker gestereotypeerd verschijnen dan de goede (het volk, de arbeiders). Het streven naar herkenbaarheid induceert een grotere inbreng van anecdotische elementen. Dat geeft de personages meer kleur, maar tegelijkertijd ook meer algemeenmenselijke pyschologie. En dat gaat ten koste van de sociale funderingen van het personage zoals Dina Hellemans heeft aangetoond. 21 Daardoor, aldus nog Hellemans, vertolkt Het spel van Angèle en Adèle de vormproblemen die opduiken bij het gebruik van de allegorie, die een gesloten en onveranderbaar wereldbeeld impliceert, en die botst met de brechtiaanse historicisering die nagestreefd wordt. Door het gebruik van een historische parallel, met name de strijd om het (enkelvoudig) stemrecht die historisch correct wordt gereconstrueerd en (daardoor?) weergegeven op een naturalistische voorstellingswijze moet de vraag gesteld worden: Kan het waar bewustzijn van het proletariaat hoe dan ook worden verpakt in een eminent burgerlijke voorstellingswijze? 22 De verwarring tussen realisme enerzijds en anecdotiek anderzijds zal in dit verhaal nog vaker opduiken overigens. Het blijkt ook vandaag nog een hoogst actueel probleem. Het verbijsterende publieke succes dat Mistero Buffo ( , Kollektief Internationale Nieuwe Scène, INS) had gekend, leidde contradictorisch genoeg tot een verlies van vertrouwen in de eigen analyse. Hoe kon het immers zijn dat een maatschappijkritische voorstelling niet méér in botsing kwam met die maatschappij, met het publiek dus, dat tenslotte toch deel uitmaakt van de heersende ideologie? De toeschouwers hadden het niet begrepen, kon slechts de conclusie zijn. De kritiek raakte niet doorheen de ideologische schermen, opgeworpen door de repressive tolerance van de bevrijde jaren zeventig. 23 In Harlekijn noch knecht noch meester (1976) van de INS verraadt het metatheatrale karakter van de voorstelling het besef dat de vijand misschien in zichzelf moet gezocht worden: "Centraal staat de manier van theatermaken en de wijze waarop deze inspeelt of afketst op het heersende klimaat in denken of voelen," of de poging om "een reflectie te bieden op de burgerlijke cultuur uitgaande van de cultuurmakers zelf." 24 Ook dit moet de ogen openen van de toeschouwer. Immers, "het is het verhaal van een groep toneelspelers maar het kan evengoed de geschiedenis van een groep arbeiders of van iedere groep die zich van zijn onderdrukte konditie bewust wordt." 25 "Dat speelde ik dus. Dat was ik." 26 (Op naar de jaren tachtig) De net geciteerde uitspraak van Arturo Corso nuanceert de totaliserende visie uit de beginperiode. Het gaat om een "groep", en nog exacter "die zich van zijn onderdrukte konditie bewust wordt". We verwijderen ons van het eenduidige begrip "klasse" dat eigenlijk alleen maar het koppel burgerij/arbeider bevat en komen snel uit op "het persoonlijke" dat "politiek" is. Als geen compleet maatschappelijk alternatief kan geboden worden, dan misschien wel een stukje uit het grotere geheel, voor een smaller omschreven doelgroep. Het reeds in de uitspraak het persoonlijke is politiek echoënde feminisme zal een van de mogelijke thematiseringen worden. Roza vertrekt, Vrouwenlandschap (1979) en Een dag uit het leven van Martha Koenen (1978, Het Trojaanse Paard) analyseren de machtsverhoudingen op de werkplek en thuis. Het Werkteater gaat zich toespitsen op de onmondige zieke of ouderling. Deze vernauwing van het vizier zie je natuurlijk ook gebeuren op andere gebieden in de maatschappij. Maar naast een sociologische context als verklaring, spelen bij het politieke theater ook de 3

4 4 werkmethodes een rol. Improvisatie moest leiden naar een grotere authenticiteit in de dramatische inkleuring van de behandelde problematiek. Vooral het Werkteater en Het Trojaanse Paard legden zich toe op improvisatietechnieken 27. Deze laatste groep introduceerde bij ons het forumtheater van Augusto Boal, die naar eigen zeggen theater niet als de revolutie ziet, maar als de voorbereiding op de revolutie. In het formutheater wordt een stukje met een maatschappelijke problematiek (bijvoorbeeld de machtsverhoudingen verpleegsters-dokters in een ziekenhuis) verschillende keren gespeeld en vraagt men aan de toeschouwers te interveniëren wanneer de getoonde handeling volgens hen de foute weg opgaat. Geheel in de geest van de tijd bleek deze publieksparticipatie nog te werken ook en wordt er achteraf zelfs gediscussieerd "tot het gebouw moet sluiten". 28 Koele Brechtiaanse analyse blijft hier achterwege. Zowel Werkteater (improvisatie) als Trojaanse Paard (improvisatie en forumtheater) spelen onbeschaamd in op de emoties van de toeschouwers en pogen op deze manier het persoonlijke ook voor de meest argeloze kijker politiek te maken 29. Merkwaardig is dat niet slechts de groep van de onderdrukten versnipperd raakt. Al evenzeer valt de groep onderdrukkers uit elkaar. In Wisselstuk (1978, Het Trojaanse Paard), waarin een impotente arbeider een nieuw "wisselstuk" aangemeten krijgt, verwordt de heldere, doortastende analyse uit Het spel van Angèle en Adèle tot een opeenstapeling van vage en verwarde gedachten. Een van de personages geeft haar analyse van de maatschappij: En er zijn mensen onder ons die elk een stukje leven voor ons behoeden. Zoals de ekonomen onze lonen; zoals de doktoors onze gezondheid zoals de demokratie onze vrijheid... kindjes, den doktoor is zo nen enormen belangrijke mens in ons leven dat wij hem moeten behoeden voor den totalen ondergang van de economen die voor de vrijheid van de demokratie van de goeiemiddag de maan die draait zonder erg verstrengeld in de zon van den doktoor...(enz) 30 Op het einde confronteert acteur/personage An Nelissen/lerares het publiek met de leegheid van de clichés en het irreële van haar idealen, allemaal op het eerste gezicht spontaan opborrelend: Oh Pietje ze komen binnen (2x) daar zijn ze! Hoera! (3x) (klapt in handen) Leve Ceasar en Cleopatra en Mozes is er ook! Goeiendag Mozes, dag kindjes allemaal Kom maar binnen (3x) Pietje dat zoude moeten zien das schoon! Iedereen is aan het eten! Oh en daar zijn de dansers en de dansereskes en de vuurspuwers en daar begint de film! 31 De monoloog eindigt wanneer de actrice haar masker afzet het publiek aankijkt, als het ware de vragen naar de toeschouwer toespelend. "Ik ben opgewekt bedrukt..., geloof ik" 32 (De jaren tachtig) Hiermee zijn de kiemen gelegd voor het theater dat in de jaren tachtig zal gaan bloeien en dat op het eerste gezicht uitsluitend formeel experimenteert. Via improvisatie hopen theatermakers in zichzelf een laatste oase van authenticiteit te ontdekken. Zowel in Vlaanderen (figuren als Jan Fabre, maar ook Luk Perceval) als in Nederland (het Werkteater) als elders (Pina Bausch in Wuppertal, The Performance Group, later omgedoopt tot Wooster Group in New York) 4

5 5 werd het on(der)bewustzijn aangeboord om uit te proberen welke disruptieve functie ervan kon uitgaan. Dat leverde voorstellingen op die gekenmerkt werden door verregaande fragmentatie en een woekerende esthetisering. Fabre en Bausch kneden de improvisaties van hun spelers tot een opeenstapeling van "stukjes", "acts", soms sketchachtig van aard. Het kritische en politieke karakter verbergt zich precies in deze esthetisering, de abstrahering van wat op het eerste gezicht individuele en authentieke emoties lijken, maar die eigenlijk slechts bestaan uit gemeenplaatsen. Dat plaatst meteen de eigen uitgangspunten op de helling, de titel Het is teater zoals te verwachten en te voorzien was (1981, Jan Fabre) volledig de lading dekt: "theater" en geen performance of de realiteit zelve, waar het getoonde op het eerste gezicht zo op lijkt. In de voor het Hollandfestival gemaakte voorstelling Walzer van Pina Bausch' Wuppertaler Tanztheater wordt bijna niet meer gedanst. Een van de dansers komt even vragen of het publiek wat graag wat dans zou zien. Hij voert dan -in roze tutu- een aantal klassieke passen, sprongen en draaien uit, met de commentaar: "Hier hebt u uw dans!" Bij het begin van de jaren tachtig bleek het nog mogelijk om de canon kritisch te analyseren en die analyse mee op de planken te brengen. Vooral een gezelschap als De Mannen van den Dam (afgesplitst van de oorspronkelijke Internationale Nieuwe Scène) bracht vernieuwend toneel via vaak marxistisch-freudiaans geïnspireerde tekstkritiek van klassiekers als Het Laxeermiddel, Brittanikus, De Pelikaan. Het klassieke klassebegrip wordt hier gehistoriciseerd, misschien uit onvermogen om een sluitende contemporaine analyse te maken. Men kiest ervoor eerder te tonen 'hoe het zover is kunnen komen'. En naast Freud geraakt ook Roland Barthes nog verzeild in het Vlaamse theater, via de collagevoorstelling Mythologies (1985) van Jan Decorte, en Frans/Franz, Tars/zan, Plots/z, (1986) van Dito Dito, voorstellingen waarin "de gespreksstrategieën van de figuren belangrijker zijn dan wat ze zeggen. [...] De taal, het gezegde, wordt steeds minder explicatief (bedrieglijk soms) en de toeschouwer is vaak aangewezen op de minder analytische gedragstaal, die hem een fragmentarische ervaring bezorgt" 33. Maar op welke theoretische basis steunt dit alles? Marianne Van Kerkhoven ziet als grootste verschil tussen toen en nu, "de actualisering van het Marxistische erfgoed met een rijke literatuur vol boeiende ideeën waarop wij konden steunen en terugvallen. De huidige generatie moet haar weg zoeken in een vacuüm zonder maatschappelijk project". 34 Dat levert theater op dat zichzelf in de staart bijt, dat weigert uitspraken te doen, dat hoogstens de tegenstellingen opstapelt. Met het verkruimelen van het marxisme in de jaren tachtig verdwijnt de mogelijkheid op een alternatief en het beeld van de vijand blijkt even kwikzilverig alle gedaantes aan te kunnen nemen als de T-1000 terminator uit Terminator 2: Judgement Day. Taal(gebruik) wordt duidelijk ervaren als onbetrouwbaar en ideologisch besmet. William Burroughs' uitspraak dat "language is a virus from outer space", hernomen door Laurie Anderson in haar voorstelling United States I-IV, illustreert het gevoel dat er iéts moet zijn, maar dat het niet duidelijk is wàt en waar het vandaan komt. Eigenlijk was de uitholling aan twee kanten bezig. Niet alleen de desintegratie van het communisme als maatschappelijk model, maar ook het terugwijken van de werkelijkheid maakte het onmogelijk bepaalde wapens te hanteren. L.S.D. (Just the High Points...) van de Wooster Group (1985) is daarvan een flagrant en bekend voorbeeld, waarin ronduit tegengestelde meningen over het gebruik van LSD zonder onderscheid tegenover mekaar gesteld worden. Ook Jan Decorte 5

6 6 gebruikt in zijn comedies een gelijkaardige vorm van defectieve ironie, waarbij de derde term, de synthese, ontbreekt of zelfs tegengewerkt wordt. Alleen al een titel als Het stuk stuk (1987) blijkt ongrijpbaar en niet te interpreteren: is het stuk stuk (kapot)? Of heet het stuk "stuk"? Of gaat het om een stuk van een stuk? En Kleur is alles (1985) "is 'alleen maar' een komedie over de komedie, over bewuste en onbewuste mechanismen die een theaterpubliek aan het lachen (kunnen) brengen." 35 In de jaren tachtig kon het theater nog slechts proberen een haard van resistance, weerstand te vormen, enerzijds door zich terug te plooien op zichzelf, anderzijds door het proberen blootleggen van "strategies of counterhegemonic resistance by exposing processes of cutural control and emphasizing the traces of nonhegemonic dicsourses whithin the dominant." 36 Hoewel dit voor een aantal waarnemers zeker betekent dat "het begrip politiek theater implodeerde en een flinke devaluatie [onderging], omdat de nieuwe strategieën in het theater conventionele structuren, normen en tradities ontmantelden en daarmee een impliciet-politieke dimensie in zich droegen. Alles was plots politiek." 37 "De pijn om de heersende cultuur te zijn" 38 (De jaren negentig) In de jaren negentig zet deze tendens zich in eerste instantie verder door. Arne Sierens en Alain Platel kleden in hun trilogie Moeder en Kind (1994), Bernadetje (1996) en Allemaal Indiaan (2000) alledaagsheid uit door ze op de scène zetten in een steeds duidelijk omschreven ruimte die verwijst naar de realiteit, maar er toch ook van afwijkt. Het realisme wordt ad absurdum doorgetrokken en uitvergroot, als het moet tot vervelens toe. Daarbij ligt de nadruk niet op (politieke) analyse, maar toch krijg je personages die hun klasse met zich mee dragen, of ermee geconfronteerd worden (zoals Niet alle Marokkanen zijn dieven. 2000), waardoor deze voorstellingen de anekdotiek overstijgen, zonder evenwel de clichés duidelijk te willen doorprikken. En ja, ook hier duikt de allegorie opnieuw op, misschien nog het duidelijkst in de personages, want er loopt (danst, springt) inderdaad een indiaan rond in Allemaal Indiaan. Geen echte natuurlijk, maar een spastische jongen, in een "reservaat" dat toch probeert de wereld te representeren op een integrale manier, getuige deze uitspraak van coregisseur Alain Platel: "Je probeert toch telkens heel de wereld in één kunstwerk te steken, zo volledig mogelijk te zijn. Dat kan dan niet anders dan dat het vol zit." 39 Cultuursocioloog Rudi Laermans hekelt echter net de stereotiepe manier waarop de sociale klassen getekend worden: Wat mij aan Allemaal Indiaan het meest stoort is de klakkeloze reproductie van een handvol stereotiepe voorstellingen van 'het volle volkse leven'. Hun schijnbare waarachtigheid is fake: ze berust op de hérkenning van onder meer via tv-soaps ingeburgerde beelden van het leven van ongeschoolde arbeiders, kansarmen en andere bewoners van de onderklasse. Juist het theater zou een plaats moeten zijn om deze dominante beeldvorming ter discussie te stellen (...) 40 Wat immers mankeert in de scènische aaneenschakeling van anecdotes is "afstandelijkheid of reflexiviteit", aldus nog Laermans, die hierbij (bewust) de theorie van het "drieslagstelsel" nog eens dunnetjes over doet, wel dertig jaar later natuurlijk. In die zin ligt dit theater rechtstreeks in de (postmoderne) lijn van het op zichzelf terugplooien en de vijand als het ware met de eigen wapens proberen te bestrijden (Fabre gebruikt ergens deze uitdrukking in verband met 6

7 7 zijn De macht der theaterlijke dwaasheden). In de ogen van vele toeschouwers (en beschouwers) begint dit theater inderdaad steeds meer op de werkelijkheid te lijken: als "een kijkgat in de werkelijkheid" 41, of het eenvoudigweg tonen van een "homp realiteit" 42. Nog meer dan in de jaren tachtig al het geval was, blijkt de werkeljkheid zich te verschuilen (of te verdwijnen, Baudrillard) achter representaties. Hoe meer de gehele maatschappij een performative society wordt, hoe moeilijker het theater het krijgt om haar plaats te vinden als kritisch commentator. Conflict, de aloude kern van het drama wordt steeds evidenter ingebouwd in het functioneren van de gehele maatschappij, waardoor theater hoe langer hoe meer een onderdeeltje wordt van het grotere geheel performance: Performative societies in the contemporary world are found particularly where democracy and capitalism meet. In such societies performance has gained a new kind of potency because multi-party democracy weaves ideological conflict visibly into the very fabric of society. It follows that, especially in highly mediatised societies, the performative becomes a major element in the continuous negotiations of power and authority. 43 Theater ziet zich zo beroofd van belangrijke aspecten die het altijd sinds eeuwen als kernen van de theatrale praktijk beschouwde. Als Sierens en Platel niet expliciet politieke analyses tonen op de scène, gaat een groep als het toneelspelersgezelschap STAN net letterlijk "hompen realiteit" aan mekaar smeden. In Het is nieuwe maan en het wordt aanzienlijk frisser (1992) gaat speler Frank Vercruyssen als een dj nieuwsberichten en toespraken rond de Golfoorlog, maar ook fragmenten Büchner en Bernhardt, mixen. Met de woede van de door hem zo geapprecieerde rappers wil hij het publiek de manipulatie (door de media en de politici) laten horen en zien. Het is tegelijkertijd een poging om de theatraliteit van de werkelijkheid te ontmaskeren, die volgens Vercruyssen voor een groot deel genesteld is in het taalgebruik. 44 Expliciet politiek theater dat ook zelfrelexief probeert te zijn, want Vercruyssen staat op de scène in zijn onderbroek, maar wel met jas, hemd en das. In One 2 Life (1996) neemt Stan het op voor de opgesloten Amerikaanse zwarte activist George Jackson. Maar ook wanneer ze klassieke teksten spelen gebeurt dat vaak met een simpele rechtoerechtaan politieke analyse, zoals bijvoorbeeld in hun versie van De misantroop (1998). Het enige wat mankeert is het alternatief, dat onmogelijk te formuleren lijkt. Enigszins pathetisch getuigt Frank Vercruyssen: Ik was op dat moment van de geschiedenis gewoon woest. Ik had geen zin meer om daar nog over na te denken, om mij af te vragen of dit al dan niet relevant was. Ik kon alleen maar zeggen wat ik dacht, zonder dat op te kuisen of zo te 'versubtiliseren' dat het weer volledig vrijblijvend werd. 45 Merkwaardig is wel dat deze uitspraken komen van iemand die werkt in een bijna collectieve context. De woede is echter individueel en ook dat is een strategie: Alleen het individueelste standpunt heeft volgens mij een sociale gemeenschappelijkheid. Je moet je standpunt helemaal individueel laten worden, opdat de stelling 'dit is de waarheid' volledig ondermijnd wordt." 46 Veel verder dan dit kan je niet gaan in het ontbinden van het klassenbegrip. 7

8 8 Dit zijn twee relatief extreme voorbeelden, maar in de eerste helft van jaren negentig vertonen nog meer jonge theatermakers de expliciete intentie om politiek theater te bedrijven. Ook groepen als Dito Dito en De Roovers nemen weer duidelijke standpunten in en komen daarbij opnieuw uit bij een dialectische analyse, niet zozeer de uitgeholde tegenstelling 'burgerij' en 'arbeider' maar eerder 'allochtoon' en 'autochtoon', 'ingesloten' en 'uitgesloten'. Dito Dito gaat zich proberen verankeren in de Brusselse maatschappelijke situatie door te gaan werken met allochtonen (J'y suis resté depuis/en daar ben ik gebleven, 2001) of Franstaligen (die voor vele Vlamingen al even vreemd overkomen). De Roovers pakken klassieke teksten aan (The Merchant of Venice in een slapstickversie gecombineerd met Othello in Venetië, 1998) of teksten van Sartre en Camus. Zoals bij Tg Stan staat bij hen ook steeds de verhouding centraal tussen het individu, of juister het persoonlijke en de maatschappij. Merkwaardige varianten van deze heroriëntatie van de klassentegenstellingen vind je in One 2 Life, reeds aangehaald, en het bijzondere Rwanda 1994 (1999) van Groupov en nog recenter Lumumba-bah! (Nadine Lavern en Sam Bogaerts, 2002), waarin telkens aspecten van de blanke postkoloniale nachtmerrie aan bod komen, én de plaatsbepaling van het persoonlijke tegenover het sociale. En zelfs terwijl ik deze tekst schrijf, als ik even er tussenuit wip om te kijken naar een try-out voorstelling van Bacchanten door Zuidelijk Toneel Hollandia, verschijnt Dionysos heel expliciet omschreven als "de vreemdeling". Dat gebeurt natuurlijk ook wel in de oorspronkelijke versie, maar hier wordt dit gecombineerd met Syrische muzikanten, de angst voor het "vreemde" en zeker voor vreemde erediensten / godsdiensten. De tegenstelling ingesloten/uitgesloten vind je terug in het werk van Dito Dito, Arne Sierens, Alain Platel maar ook bijvoorbeeld in de programmatie van de Beurschouwburg of, nog ruimer bekeken, in de keuze van zowel Beursschouwburg als Koninklijke Vlaamse Schouwburg om zich (tijdelijk) te vestigen in "kansarme" buurten. Pogingen om het theater te laten wortelen in de sociale werkelijkheid en zo te komen tot wat in de Angelsaksische landen bekend staat als community theatre: theater gemaakt door en voor een gemeenschap, maar liefst met een kritische inslag: "In principe heeft iedere belangstellende - artiest, toeschouwer, Brusselaar- interventierecht." 47 Je kan er niet omheen: theatermakers werpen zich nog steeds op als het geweten van onze maatschappij. Een tendens die soms onbedoeld theater oplevert zoals de rel rond de opening van het Toneelhuis, waarbij een conservatief liberaal politicus zich geshockeerd voelde door een voorstelling die -ironisch genoeg- over theater(kritiek) gaat. En soms lijkt het aloude agitproptheater terug van lang weggeweest wanneer op verkiezingsavonden theaters (Toneelhuis, Stan) feestelijkheden of haarden van verzet organiseren (al naargelang de verkiezingsuitslag). Je kan hier alleen maar besluiten dat het politieke theater dat zich sinds de jaren negentig heeft ontwikkeld voor een flink deel probeert het politieke theater gewoon te heruitvinden. Dat gebeurt op een veel grotere schaal dan toen. 48 Ik heb het hier vooral gehad over de meer evidente voorbeelden, maar eigenlijk noemt elk theatermaker zich vandaag de dag "politiek" (van Franz Marijnen tot Ivo Van Hove). Peter Sellars verwoordt het zo: "Onze taak als kunstenaar, voor nu en altijd, is een strijd te vinden en daar te leven. En indien je nog geen strijd hebt opgemerkt, zoek dan alsjeblieft een ander beroep!" 49 NOTEN 8

9 9 1 Damiaan De Schrijver in een interview door Katrien Darras, "Eigenlijk maken we volkstoneel." Etcetera 72,jg 17, juni 2000, De Schrijver maakt deel uit van het politiek bewuste toneelspelersgezelschap Stan 3 Ik geloof daar niets van, beweert Rob Erenstijn ferm in zijn De geschiedenis van de commedia dell arte. Amsterdam, International Theatre Bookshop, 1985, Over theater doorheen de geschiedenis, zie: Jean Duvignaud, Les ombres collectives. Sociologie du théâtre. Paris, PUF, 1973 en natuurlijk Lucien Goldmanns bekende Racine-studie Le dieu caché., Paris, Gallimard, Zoals de tribulaties rond de Werkgemeenschap van de Beursschouwburg in 1968 en in Nederland Aktie Tomaat. Trouwens, Het Trojaanse Paard was al aktief in Veel van de spelers die de Internationale Nieuwe Scène (INS) zouden vormen, hadden al stukken van Dario Fo gespeeld in de Antwerpse Koninklijke Nederlandse Schouwburg (KNS), in regie van Fo's rechterhand Arturo Corso. 8 Arturo Corso, "Voorwoord" in de programmabrochure van Harlekijn noch knecht nog meester. s.l., s.d 9 Marianne Van Kerkhoven, "Twaalf bedenkingen omtrent een politiek theater vroeger en nu.", Courant, jaargang 9, nr 28, januari 1996, 3-5. Overigens is het politiek geëngageerde theater van 1968 tot circa 1990 uitgebreid in kaart gebracht door een onderzoeksproject aan de Vrije Universiteit Brussel, geleid door Dina Hellemans en waarvan ook Van Kerkhoven een van de spilfiguren was. Dat resulteerde in vijf boekwerken waarvan een zesde, Op de voet gevolgd een soort kritische samenvatting hiervan probeert te zijn. Dina Hellemans, Ronald Geerts, Marianne Van Kerkhoven (eds). Op de voet gevolgd. Twintig jaar Vlaams theater in internationaal perspectief. Brussel, VUB-Press, Een bijkomende aanvulling vindt men in: Dina Hellemans & Ronald Geerts, "A Survey of Some Tendencies in Recent European Theatre and Dance, Using the Flemish and Brussels Stage as a Cross-roads Situation and as a Touchstone Regarding American Influence." in: Dina Hellemans & Ronald Geerts, Unwitting Influences in Theatre. Brussel, VUB-Press, idem 8 12 De hierboven geciteerde Marianne Van Kerkhoven bijvoorbeeld, was enerzijds actief binnen Het Trojaanse Paard en anderzijds werkzaam als wetenschappelijk vorser. Nog steeds combineert ze trouwens de jasjes van dramaturge en essayiste Julian Beck, "In a supplementary society." Het toneel/teatraal 1967 n 6 (vertaling: Ruud Engelander). 15 In een voorstelling van het Amerikaanse Bread and Puppet Theatre die ik ooit zag in Théâtre 140, maar waarvan ik de titel kwijt ben Opvallend trouwens dat bij dit groepje ook vaak de vakbond genoemd wordt

10 Hellemans Ook Harlekijn noch knecht noch meester is gedeeltelijk door improvisatie tot stand gekomen. En zoals reeds gezegd in het begin van dit artikel: vaak veronderstelt men een verband tussen improvisatie en (ideologie)kritiek. 28 Arturo Corso, o.c. 29 Paulien Mol, Iedereen kan teater maken, zelfs teatermakers!, Speltribune, jaargang 3, nr 7, zomer 79, Wisselstuk, 31 idem, voor een goed begrip: "Pietje" is een kanarie. 32 Guy Joosten, Een stuk van twee dagen. (naar een idee van Peter Handke), Etcetera 20, jg 5, dec 1987, Geert Opsomer, "Wat is er van de tekst?", Etcetera 13, jg 4, april 1986, Een goede vergelijking tussen de methodes van Brecht en Boal vindt de lezer in Hans van Maanen, Brecht: de grote onbekende in het vormingstheater. In: Edmund Licher & Sjaak Onderdelinden (red.), Het gevoel heeft verstand gekregen. Brecht in Nederland. Rotterdam, Amsterdam, Aristos, Theater Instituut Nederland, 1998, Van Maanen wijst overigens terecht erop dat wanneer een toeschouwer gaat meespelen, hij of zij niet meer zichzelf is, maar een rol speelt Opsomer 38 Peter Sellars, "Het vinden van een stem.", in: Geert Opsomer (red.), City of Cultures. Brussel, Vlaams Theater Instituut, 1995, Alain Platel Dans en politiek, Interview met Steven De Belder, in De Warande informatief Rudi Laermans "Kritiek als lange mars door de taal." in Etcetera xviii 71, Arne Sierens, Moeder en kind 42 Kershaw Frank Vercruyssen, "De duidelijke visie dat er niets duidelijk is, kortom." (Interview Luk Van den Dries en Bruno Koninckx), Etcetera 37, 1992, Ook hier betoont Vercruyssen zich een bewust of onbewust navolger van het "oude" politieke theater. Taal(gebruik) wordt overigens vaker als probleem herontdekt: ook bij Dito Dito is dat (al van bij het begin) het geval. 45 idem 46 idem 47 Paul Corthouts, "De Beursschouwburg: een cultuurhuis in een grootstad onder druk." In: Geert Opsomer (red), City of Cultures. Brussel, Vti, Een tendens die bovendien gesteund wordt door een kritisch discours: met de regelmaat van een klok stelt het tijdschrift Etcetera het politieke theater aan de orde en regelmatig gaan cultuursociologen en -filosofen als Rudi Laermans, Dirk Van Bastelaere, Lieven De Cauter, Dieter Lesage met elkaar in de clinch. Ook het Vlaams Theater Instituut heeft, zeker onder het beleid van Klaas Tindemans aktief deelgenomen aan de discussie onder kunstenaars 10

11 11 (denken we aan het initiatief Vuile handen waarin kunstenaars standpunten innamen tegenover de verrechtsing). 49 Peter Sellars, geciteerd in Ann Olaerts, "Voorwoord", in Geert Opsomer, City of cultures, 5. 11

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Preek Marcus 7: 1 23 over de Wet

Preek Marcus 7: 1 23 over de Wet Lieve gemeente, Is de kerk vandaag de dag nog actueel? Gisteren hebben we de zomermarkt gehad en hebben we weer met een grote groep mensen een hele hoop werk gedaan voor onze kerk. Het was een dag waarop

Nadere informatie

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28 Inhoud Over deze analyse 13 De structuur van dit onderzoek 14 De bronnen en citaten 16 Referenties 17 Dankwoord 17 1. Inleiding. De Wever en de schaduw van Burke 19 1.1. Edmund Burke, een moderne held?

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-II

filosofie vwo 2016-II Opgave 2 Theoriegeladenheid van de waarneming 5 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg met de afbeelding van het eend-konijn van: Kuhns Aristoteles-ervaring: plotselinge perspectiefverandering

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie

tauberbach LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING

tauberbach LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING tauberbach LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING Chris Van der Burght!! OPGELET!! Wij gaan er bij Publiekswerking steeds van uit dat er geen vaststaande antwoorden zijn op onderstaande vragen.

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Verborgen verdriet, Othello

Verborgen verdriet, Othello LESBRIEF 3 OTHELLO Een lesbrief rondom de tragedie Othello. Deze lesbrief heeft een inhoudelijk en theatraal thema en focust zich op de tekst. Leerlingen bestuderen het stuk en gaan op zoek naar subtekst.

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Stel jezelf niet onder de Wet!

Stel jezelf niet onder de Wet! Dit document is een script van onderwijs dat is bedoeld om via video te worden getoond. In de video worden relevante tekst, dia s, media en afbeeldingen getoond om de presentatie te vereenvoudigen. Daarom

Nadere informatie

VLAAMSE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE PARLEMENT VOOR 17-PLUSSERS INTEGRAAL VERSLAG. Vergadering van donderdag 4 oktober 2012. Debat over:

VLAAMSE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE PARLEMENT VOOR 17-PLUSSERS INTEGRAAL VERSLAG. Vergadering van donderdag 4 oktober 2012. Debat over: VGC 1 VLAAMSE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE PARLEMENT VOOR 17-PLUSSERS Zitting 2012-2013 Extra nummer INTEGRAAL VERSLAG Vergadering van donderdag 4 oktober 2012 Debat over: Gemeenteraadsverkiezingen 14/10 VGC

Nadere informatie

De Bijbel open (07-12)

De Bijbel open (07-12) 1 De Bijbel open 2013 48 (07-12) Stel je voor, bovenop een kerktoren zie je een zwaard, geen haan of een kruis, maar een zwaard. Dat zouden we wel vreemd vinden. Want wat heeft de kerk en het christelijk

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

1.1. Kennis en inzicht in verband met het historisch referentiekader

1.1. Kennis en inzicht in verband met het historisch referentiekader 1. Kennis en Inzicht 1.1. Kennis en inzicht in verband met het historisch referentiekader 1. verduidelijken de begrippen generatie, decennium, eeuw, millenium aan de hand van historische evoluties, vertrekkend

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

Maart 16: 2BA Drama is LOOKING FOR JAGO

Maart 16: 2BA Drama is LOOKING FOR JAGO Maart 16: 2BA Drama is LOOKING FOR JAGO Shakespeares Jago is één van de kwaadaardigste, maar ook fascinerendste personages in de theatergeschiedenis. Hij drijft Othello met leugens tot moorddadige waanzin.

Nadere informatie

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2)

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Vragen: a) Naar welk stukje geschiedenis verwijst de naam België? b) Is de keuze voor deze naam juist? Bron

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

Vóór de 1e lijdensaankondiging staat die prachtige belijdenis van Petrus, dat Jezus is de Messias.

Vóór de 1e lijdensaankondiging staat die prachtige belijdenis van Petrus, dat Jezus is de Messias. Zondag 23 september 2012, Kogerkerk 1e zondag van de herfst, kleur groen Wijsheid 1, 1-7 & Marcus 9, 30-37 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, In het Marcus-evangelie zijn patronen te

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-I Opgave 1 Twijfel in de rechtbank

filosofie vwo 2016-I Opgave 1 Twijfel in de rechtbank Opgave 1 Twijfel in de rechtbank tekst 1 De film 12 Angry Men uit 1957 wordt beschouwd als een ode aan het Amerikaanse rechtssysteem. Centraal staat een rechtszaak tegen een jongen van 18 jaar die met

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Zondag 24 november 2013 * 10e zondag van de herfst * preek Maleachi 3, 19-24 = 4, 1-6 / Lucas 21, 5-19 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, In de ideale wereld zou het mogelijk zijn, dat

Nadere informatie

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen

Nadere informatie

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk De Werkgroep Vorming en Toerusting ontwikkelde een programma voor de parochies om te benutten bij de promotie dvd en het artikel Alles is genade uit het Identiteitsnummer

Nadere informatie

CPN. Manifest der Communistische Partij

CPN. Manifest der Communistische Partij CPN Manifest der Communistische Partij Een spook waart door Nederland het spook van het communisme. Alle machten van het oude Nederland hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden,

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt.

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. Dames en Heren Beste vrienden Een gelukkig Nieuwjaar. Van harte Voor u, voor wie u dierbaar is, en voor ons allemaal. Een gelukkig Nieuwjaar. Een

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

Hoe schrijf ik een Recensie

Hoe schrijf ik een Recensie Hoe schrijf ik een Recensie Een recensie is een kritisch artikel geschreven voor een krant of tijdschrift om degene die het leest te informeren over een voorstelling. Jij bent voor deze gelegenheid journalist

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief - Het christelijke belemmert de politiek niet, maar maakt haar juist mogelijk en waardevol - Pieter Jan Dijkman Vereniging voor Wijsbegeerte

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Nieuwe romantiek? 3.1

Nieuwe romantiek? 3.1 Nieuwe romantiek? 3.1 Leven we vandaag in een romantische tijd? Wat betekent dit dan? Je krijgt 2 teksten over dit thema. ORIËNTEREN Bij elke tekst krijg je enkele vragen. Die los je op per twee. Dit betekent:

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË

GELIJKE KANSEN IN BELGIË GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. EEN WOORDJE UITLEG Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot een democratie

Nadere informatie

Het verhaal van een veroorzaker van een verkeersongeval: les 2 SECUNDAIR ONDERWIJS. Doelgroep. VOETen. Lesfiche verkeers- en mobiliteitseducatie

Het verhaal van een veroorzaker van een verkeersongeval: les 2 SECUNDAIR ONDERWIJS. Doelgroep. VOETen. Lesfiche verkeers- en mobiliteitseducatie Lesfiche verkeers- en mobiliteitseducatie SECUNDAIR ONDERWIJS Het verhaal van een veroorzaker van een verkeersongeval: les 2 Doelgroep Leerlingen van de derde graad secundair onderwijs VOETen Gemeenschappelijke

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is.

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. KIJKEN NAAR DANS Artikel : Marleen Horemans Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. Dans is echter een

Nadere informatie

ServiceCultuur. EBOOK CultuurBarbarenspel

ServiceCultuur. EBOOK CultuurBarbarenspel ServiceCultuur EBOOK CultuurBarbarenspel EBOOK CultuurBarbarenSpel www.servicecultuur.nl Alsjeblieft. Een ebook over het CultuurBarbarenSpel. Met dit ebook leer je meer over ons spel. Fabia Hooykaas en

Nadere informatie

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Daniël 4

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Daniël 4 Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Daniël 4 Bijbelstudies voor de Bruggroepen van de protestantse gemeente De Brug in Amersfoort, seizoen 2012-2013 Schrijvers: Iwan Dekker, Leantine Dekker, Hans

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden Preek Gemeente van Christus, Het is een vreemde vraag, die de discipelen stellen: Heeft hij zelf gezondigd of zijn ouders? Ze zien iemand aan de kant van de weg zitten. Iemand die al vanaf zijn geboorte

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

ROLLENSPEL: FORUM THEATER

ROLLENSPEL: FORUM THEATER METHODIEK 1. WAT Oplossingen voorstellen van op je debatstoel is één, ze uitvoeren in de praktijk is een ander paar mouwen. In het forum theater moet je je voorstellen niet alleen verbaal uiten en verdedigen,

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

VWO 5, 8 x 90 minuten, Joris Bakhuis & Anne-Marie Meertens, ArtEZ Zwolle, 2014!"#$%&'&!%()*& Of hoe kunst de wereld verandert.

VWO 5, 8 x 90 minuten, Joris Bakhuis & Anne-Marie Meertens, ArtEZ Zwolle, 2014!#$%&'&!%()*& Of hoe kunst de wereld verandert. VWO 5, 8 x 90 minuten, Joris Bakhuis & Anne-Marie Meertens, ArtEZ Zwolle, 2014!"#$%&'&!%()*& Of hoe kunst de wereld verandert. !"#$%&'&!%()*& Jij gaat de komende periode de wereld veranderen! Of in elk

Nadere informatie

Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef

Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef (enkel het gesproken woord telt) Dames en heren, Welkom op de persconferentie

Nadere informatie

Trends analyseren en structureren

Trends analyseren en structureren Trends analyseren en structureren Lise Lybeert HANDLEIDING Postgraduaat Trendwatching Vak: Trendwatching basis Lector: Petra Couck Schooljaar: 2013-2014 Telefoon: (0032) 496 02 46 99 E-mail: Liselybeert@gmail.com

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3, 4 of 5 Computeranimatie Massamedia Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een film die gemaakt is door foto

Nadere informatie

Weg met de olifant in de porseleinen kast

Weg met de olifant in de porseleinen kast Workshop Indirect leren communiceren met LMR model van Lewis - Stop talking or leave Wanneer: Symposium woensdag 16 oktober Waar: Universiteit Tilburg Door wie: Natascha Zoutewelle Weg met de olifant in

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Voorbereiding in de klas

Voorbereiding in de klas 2 3 Voorbereiding in de klas 1. Zot van A 1. Wat betekent Zot van A?... 2. Waarover denk je dat een film met zo n titel gaat?... 3. Welke andere manier ken je om Ik ben zot van a te zeggen?... 4. Op welke

Nadere informatie

naar: Jed McKenna, Jed McKenna s theorie van alles, Samsara, 2014

naar: Jed McKenna, Jed McKenna s theorie van alles, Samsara, 2014 Opgave 2 Spiritueel scepticisme tekst 6 Jed McKenna is de schrijver van verschillende boeken over spiritualiteit. In zijn boeken speelt hij de hoofdrol als leraar van een leefgemeenschap. McKenna is spiritueel

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel?

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? J.G. Fijnvandraat Sr. Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? - 1. Heeft de Bijbel nog gezag? Deze vraag is een beetje misleidend. De kwestie waar het om gaat is niet of de Bijbel

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Thema Kernelementen Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Tips voor de trainer: Doseer je informatie: less is more. Beoordeel wat je gymnasten doen, niet wie ze

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

LESMATERIAAL DE KONING ZONDER SCHOENEN

LESMATERIAAL DE KONING ZONDER SCHOENEN LESMATERIAAL DE KONING ZONDER SCHOENEN LESMATERIAAL 4Hoog DE KONING ZONDER SCHOENEN INTRO Beste leerkracht, beste ouder, binnenkort komen jullie kijken naar De koning zonder schoenen. Als theatermakers

Nadere informatie

Focusgroepen met geadopteerden

Focusgroepen met geadopteerden Focusgroepen met geadopteerden Een onderzoek in opdracht van het Steunpunt Adoptie Ann Buysse, Vakgroep Experimenteel-Klinische en Gezondheidspsychologie Michel Vandenbroeck, Vakgroep Sociaal Werk en Sociale

Nadere informatie

MUZIEK SUPER MEGA KNAP NATUURKNAP REKENKNAP MUZIEKKNAP ZELFKNAP BEELDKNAP SAMENKNAP BEWEEGKNAP TAALKNAP

MUZIEK SUPER MEGA KNAP NATUURKNAP REKENKNAP MUZIEKKNAP ZELFKNAP BEELDKNAP SAMENKNAP BEWEEGKNAP TAALKNAP MUZIEK NATUUR REKEN BEELD MUZIEK ZELF SAMEN TAAL BEWEEG BEWEEG MUZIEK BEELD NATUUR REKEN ZELF SAMEN MUZIEK TAAL FILMMUZIEK Filmmuziek is de muziek die je hoort tijdens de film. Met muziek worden de sfeer

Nadere informatie

Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare

Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare 1 maximumscore 2 een uitleg van de oplossing van de paradox van de fictionele emoties volgens Van Hove aan de hand van tekst 1: we weten dat theater fictie voorspiegelt,

Nadere informatie

Internationale Nieuwe Scène

Internationale Nieuwe Scène A R C H I E F Internationale Nieuwe Scène Juni 2004 x i - 1 - Archief Internationale Nieuwe Scène 1. Identificatie 1.2. Titel, naam, omschrijving Archief van de Internationale Nieuwe Scène. 1.3. Datum

Nadere informatie

Voorwoord 7. Inleiding 9. Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20

Voorwoord 7. Inleiding 9. Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20 Inhoud Voorwoord 7 Inleiding 9 Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20 David Hume 35 Hume en Kant 37 Het postume werk 45 Korte levensloop 49 James Boswell 59 Laatste

Nadere informatie

Brusselmans, die zich uiteindelijk geen moment met het scenario bemoeide, zei tegen Mortier: Ik schrijf boeken en jij maakt films,

Brusselmans, die zich uiteindelijk geen moment met het scenario bemoeide, zei tegen Mortier: Ik schrijf boeken en jij maakt films, Ex Drummer Brusselmans, die zich uiteindelijk geen moment met het scenario bemoeide, zei tegen Mortier: Ik schrijf boeken en jij maakt films, onderzoeksvraag Wat is de opvatting van de schrijver en regisseur

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE

CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE KUNST CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE Ze stond met beide voeten stevig en succesvol in het zakenleven sales & marketing, bonussen & BMW s, die regionen - maar ergens had ze het vage onbestemde

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

De gouden munten onder Leopold II

De gouden munten onder Leopold II De gouden munten onder Leopold II Peter Degroote Introductie De zogenaamde gouden Louis is zowat het meest bekende Belgische gouden muntstuk. De gouden Louis is het oude 20 Frank stuk dat werd aangemunt

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

VOORBEELD CASUS. Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven

VOORBEELD CASUS. Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven VOORBEELD CASUS Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 1 1/2 uur, in 5 stappen. Voor

Nadere informatie

Natalia Tsvetkova. Samenvatting

Natalia Tsvetkova. Samenvatting Natalia Tsvetkova De hervorming van Duitse universiteiten tijdens de Koude Oorlog: De mislukking van het culturele imperialisme van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie Samenvatting Mijn onderzoek reconstrueert

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info. Racisme

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info. Racisme Racisme Ik heb een onderwerp gekozen dat jullie misschien een beetje vreemd zullen vinden, namelijk het thema 'racisme'. Als je dat woord opzoekt dan staat er: Racisme: racisme is het discrimineren van

Nadere informatie

(Naar Antoine de Saint- Exupéry)

(Naar Antoine de Saint- Exupéry) (Naar Antoine de Saint- Exupéry) Tekst: Yvon Haan Toegevoegde teksten verteller: Pieter Kromhout Personages 1. Kleine prins 2. Piloot (de volgende personages kunnen dubbelrollen spelen) 3 Bloem 4. Koning

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift -

Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - Zin in schrijven! Workshop vrij en creatief schrijven voor jonge anderstaligen door Fros van der Maden - auteur Op Schrift - I Oefenen met observeren 1. Het woordenschilderij A Kijk 60 seconden heel goed

Nadere informatie

Nederlands Dagblad Priesters zeer ongerust over pastorale lijn paus

Nederlands Dagblad Priesters zeer ongerust over pastorale lijn paus Nederlands Dagblad Priesters zeer ongerust over pastorale lijn paus 14 mei 2016 Hendro Munsterman Nederlandse priesters zijn bezorgd over de pastorale weg die paus Franciscus bewandelt en hebben ook kritiek

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

Workshop: Oorlog in beeld

Workshop: Oorlog in beeld Woord vooraf Beelden zijn in ons dagelijks leven niet meer weg te denken. Veel historische gebeurtenissen van de 20 e eeuw staan middels beelden in ons geheugen gegrift. Of het nu gaat om de val van de

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 52 punten

Nadere informatie