Loopbaanoriëntatie en Loopbaanbegeleiding in de Onderwijsketen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Loopbaanoriëntatie en Loopbaanbegeleiding in de Onderwijsketen"

Transcriptie

1 Onderzoeksrapport Loopbaanoriëntatie en Loopbaanbegeleiding in de Onderwijsketen regio 's-hertogenbosch Colofon datum 8 maart 2010 auteurs Mackelenbergh versie 1.1

2 pagina 2 van 38 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Probleemanalyse 4 3 Het onderzoek Doelstelling Opzet en uitvoering LOB in een theoretisch kader Een definitie van LOB Loopbaanleren LOB: succesfactoren in de praktijk van het vmbo LOB in de praktijk Werkveldonderzoek onder decanen vmbo Keuzemomenten en keuzeproces in het po en vmbo Resumé LOB in de toekomst 32 4 Conclusie en aanbevelingen 35 5 BIJLAGEN Onderzoeksopzet 2. Definitie LoopbaanOriëntatie en Begeleiding 3. Literatuuroverzicht 4. Overzicht respondenten 5. Vragenlijst aan decanen 6. Gespreksformulier voor decanen 7. Einstein4All 8. Sectorwerkstuk 9. Minionderneming

3 pagina 3 van 38 1 Inleiding In diverse overlegsituaties in de regio s-hertogenbosch waarbij partijen uit het onderwijsveld, ondernemers en overheid vertegenwoordigd zijn is vroegtijdig schoolverlaten of studie-uitval een regelmatig terugkerend onderwerp van gesprek. Om meer inzicht te verkrijgen in de regionale situatie van deze materie en om informatie te verzamelen die ingezet kan worden om die regionale situatie te verbeteren heeft de Gemeente s-hertogenbosch een onderzoeksopdracht verstrekt aan het Leer- en Innnovatiecentrum (LIC) van Avans hogeschool. In dit rapport treft u een weergave van de opzet, de aanpak en de bevindingen uit dat onderzoek aan. Het rapport is tot stand gekomen dankzij bijdragen van Astrid ter Braak (onderwijskundige, LIC, Avans hogeschool); voor de opzet van het onderzoek en de uitvoering van het veldwerk, Meta Mulders (In-progress); voor de uitwerking van het veldwerk, Floor van der Boon (onderwijskundige, LIC, Avans hogeschool) en Rob Denevers (informatiespecialist, LIC, Avans hogeschool) voor het literatuuronderzoek, Mackelenbergh (interim-manager, Avans hogeschool); voor de samenstelling van het rapport. Tijdens de uitvoering van het onderzoek is er een werkgroep/ klankbordgroep actief geweest ter ondersteuning van de onderzoeker, bestaande uit: - Theo van de Veerdonk (Gemeente s-hertogenbosch, Regie Leren & Werken) - Luuk Voeten (Jeroen Bosch College) - Martin de Louw (Koning Willem I College) - Mackelenbergh (Avans hogeschool) In paragraaf 2 wordt ingegaan op de achterliggende problematiek die aanleiding was voor het uitvoeren van dit onderzoek. In paragraaf 3 wordt een schets gegeven van de opzet en inrichting van het onderzoek en worden de bevindingen uit het onderzoek beschreven in drie thema s LOB in theorie, LOB in de praktijk en LOB in de toekomst. Tot slot worden in paragraaf 4 een aantal conclusie geformuleerd en een aantal aanbevelingen voor de verbetering van de aanpak en uitvoering van LoopbaanOriëntatie en Begeleiding in de regio s-hertogenbosch gegeven.

4 pagina 4 van 38 2 Probleemanalyse Tijdens hun schoolloopbaan moeten kinderen en jongeren regelmatig keuzes maken om een volgende stap in het onderwijsbestel of hun (school)loopbaan te kunnen zetten. Het Nederlands onderwijssysteem vraagt om die beslissingen op gezette tijden zoals bij de overgang naar een volgend schooltype (bijv. van po naar vo of vmbo) of op momenten dat een profiel (VO), sector- of studierichting (vmbo, mbo en hbo) moet worden bepaald, etc. Elke schoolkeuze die (voor) een individu (wordt ge)maakt kan belangrijke gevolgen hebben voor diens verdere toekomst. Zowel voor zijn/haar toekomst binnen het onderwijssysteem als de toekomstmogelijkheden op de arbeidsmarkt. Een verkeerde keuze kan forse gevolgen hebben, zowel voor het individu persoonlijk (teleurstelling, frustratie, demotivering, etc.) als voor de schoolloopbaan (vertraging, omweg, uitval). Elke individuele schoolloopbaan vraag om een flinke investering van maatschappelijk geld. Dat is geen bezwaar omdat het een investering is in de maatschappij en de economie van de toekomst. Een gedegen opleiding die succesvol wordt afgerond moet de betrokkene de juiste kansen op de arbeidsmarkt geven die aansluiten bij zijn/haar toekomstperspectief, niveau en persoonlijke doelen en wensen. Anders wordt het als de gekozen schoolloopbaan niet tot succes leidt. Leerlingen/ studenten vallen vroegtijdig uit uit het onderwijssysteem. Zij zien hun kansen op de arbeidsmarkt dalen, gaan onder hun niveau of potentie functioneren of vallen terug op sociale uitkeringen. Voor de betrokkenen levert dat in veel gevallen persoonlijke problematiek op (frustratie, laag zelfbeeld, niet-passende maatschappelijke positie, etc). Leerlingen/ studenten die niet op hun plek zitten vragen meer aanacht, energie en zorg van de onderwijsorganisaties dan degenen die wel een bij henzelf passende opleiding hebben gekozen. Dat vraagt binnen elke onderwijsorganisatie specifieke menskracht en budgetten. Onderwijsbudgetten staan op alle niveaus vaak onder druk. Voor de onderwijsorganisaties is het daarom van groot belang om de groep die deze bijzondere aandacht vraagt beheersbaar te houden. Voor de overheid betekent elke niet-succesvolle schoolloopbaan dat de investering die daarvoor gedaan is geen of onvoldoende rendement oplevert. In die zin is er sprake van kapitaalsvernietiging. De opvang en begeleiding van drop-outs vraagt bovendien opnieuw maatschappelijk geld. Sociale uitkeringen drukken blijvend op de begroting. Voor ondernemers/ de arbeidsmarkt kan het betekenen dat er onvoldoende gekwalificeerde krachten beschikbaar zijn. Dat heeft gevolgen voor de kwaliteit en/of kwantiteit van de productie of dienstverlening. Het remt de economische ontwikkeling van individuele bedrijven of instellingen en daarmee de economische en maatschappelijke ontwikkeling van de regio. Het is daarom voor alle partijen van belang dat kinderen en jongeren tijdens hun schoolloopbaan voortdurend de juiste, bij hen passende keuzes maken.

5 pagina 5 van 38 Doel De Gemeente s-hertogenbosch voelt zich vanuit haar maatschappelijke taakstelling mede verantwoordelijk voor een zo goed mogelijke doorstroom binnen de beroepskolom (vmbombo-hbo) en voor een optimaal gekwalificeerde uitstroom vanuit de beroepskolom naar de arbeidsmarkt. Zij wil daartoe regie voeren op de gezamenlijke inbreng van alle betrokken partijen (Overheid, Onderwijs en Ondernemers, kortom 3-O) om die doelstelling in de regio s- Hertogenbosch te realiseren. Eerder overleg van 3-O vertegenwoordigd in de Werkgroep Onderwijs & Arbeidsmarkt (die onder regie van de Brabants Zeeuwse Werkgeversvereniging (BZW) opereert), heeft tot het inzicht geleid dat meer bewuste keuzes op elk moment in de schoolloopbaan zullen leiden tot een grotere succeskans in het vervolgtraject na die keuze. Een gecoördineerde en gezamenlijke aanpak van de LoopbaanOriëntatie en -Begeleiding (LOB) in de totale keten po-vmbo-mbo-hbo zal belangrijk kunnen bijdragen aan de verbetering van de individuele keuzeprocessen van leerlingen / studenten. Door over de grenzen van de onderwijsinstellingen heen te kijken (onderwijs is een middel en geen doel) en de voortdurende inbreng vanuit het werkveld zullen kinderen (en hun ouders) en jongeren zich meer bewust kunnen worden van de consequenties van hun keuzes voor hun eigen toekomstperspectief. De veronderstelling daarbij is dat een grotere betrokkenheid bij en inbreng vanuit de beroepspraktijk aan het proces van LOB tot een beter beroepsbeeld bij de leerling/student zal leiden. Dit heeft een meer bewuste en beter gefundeerde keuze en grotere motivatie van de betrokkene tot gevolg. Door deze interventie in het keuzeproces zal er eerder in de schoolloopbaan overeenstemming zijn tussen de gekozen opleiding en de wensen, behoeften en potentie van de lerende. Anders gezegd: de leerling/ student zal eerder op zijn plaats zijn, en daarmee ook eerder en gekwalificeerd tot de arbeidsmarkt toe treden. Resultaat De gezamenlijke inspanning van 3-O moet er toe leiden dat kinderen (of hun ouders) en jongeren de consequenties van hun (school)loopbaankeuzes kunnen overzien vόόrdat die keuzes definitief zijn. Voor de toekomst zou dat betekenen dat elk keuzemoment in de (school)loopbaan voorafgegaan wordt door een periode van informeren en/ of geïnformeerd worden. De leerlingen/ studenten krijgen in die periodes een goed beeld van de keuzemogelijkheden die zij op dat moment hebben, en de consequenties daarvan voor hun loopbaan op de arbeidsmarkt. In die periodes werken de onderwijsinstellingen en partijen uit het werkveld samen. De leden van de Werkgroep Onderwijs & Arbeidsmarkt zijn bereid een expliciete bijdrage leveren in het keuzeproces op alle niveaus waardoor een zogenaamd Bossche model van LoopbaanOriëntatie en Begeleiding kan ontstaan. Om dat in de praktijk te brengen zal er in de regio s-hertogenbosch een netwerk gebouwd moeten van functionarissen uit de betrokken onderwijsinstellingen en van de vertegenwoordigers/ vertegenwoordigende organisaties van het werkveld. De overheid/ de Gemeente s-hertogenbosch speelt in de beginjaren de regierol om die samenwerking een stevige basis te geven en succesvol te maken. Samengevat betekent dit voor de lange termijn dat gestreefd wordt naar een verbetering van de kwaliteit van het proces van LoopbaanOriëntatie en -Begeleiding (LOB) in de totale keten po-vmbo-mbo-hbo. En voor de korte termijn dat de effectiviteit van de huidige LOB in kaart is gebracht met name bij de aansluiting vmbo-mbo in de eigen regio en elders in het land.

6 pagina 6 van 38 3 Het onderzoek Om grip te kunnen krijgen op de problematiek die in de voorgaande paragraaf is geschetst is er een onderzoek uitgevoerd door het Leer- en Innovatiecentrum van Avans hogeschool in opdracht van de Gemeente s-hertogenbosch. Het onderzoek is gericht op de doelstelling voor de korte termijn zoals die op de vorige pagina in paragraaf 2 is vermeld. De uitvoering van het veldwerk heeft plaatsgevonden in 2009, de verdere uitwerking heeft in de eerste maanden van 2010 zijn beslag gekregen. Dit hoofdstuk is een weerslag van het uitgevoerde onderzoek waarbij achtereenvolgens wordt ingegaan op de doelstelling van het onderzoek, de wijze waarop het onderzoek is uitgevoerd en de resultaten die daaruit volgen. 3.1 Doelstelling Bij de start zijn in overleg met de opdrachtgever een viertal doelstellingen voor het onderzoek geformuleerd in de zin van op te leveren resultaten: 1. Een rapport met daarin een overzicht van de vijf meest belovende voorbeelden van Beroeps- en Studiekeuzebegeleiding (later herbenoemd als LOB) in de keten vmbo<->mbo<->hbo in Nederland. 2. Een rapport waarin het functioneren en resultaten van de vernieuwde aanpak in de regio s-hertogenbosch van de Beroeps- en Studiekeuzebegeleiding (later LOB) in de keten vmbo<->mbo<->hbo ( ) zijn beschreven. (inclusief conclusies en aanbevelingen voor de periode met een uitzicht op de periode na Verbetering van de organisatie en procesvoering binnen het onderwijs ten aanzien van de afstemming en samenwerking Onderwijs - Arbeidsmarkt (als onderdeel van punt 2). 4. Het onderzoek volgt een zodanige werkwijze dat optimale betrokkenheid van de partners ontstaat, waardoor de onderlinge relaties duurzaam worden versterkt. In de eerste maanden van het onderzoek is gebleken dat het nastreven van de doelstellingen 2. en 3. niet tot de gewenst resultaten zou gaan leiden. Concreet was er slecht één voorbeeld (bij de Ondernemersacademie van het Koning Willem I College) van de vernieuwde aanpak (dwz participatie van het werkveld in de beroepsbeeldvorming bij studenten) bekend. Verder bleek het in de werkgroep Onderwijs & Arbeidsmarkt (die onder regie van de Brabants Zeeuwse Werkgeversvereniging (BZW) opereert) heel lastig om meerdere voorbeelden of pilots van die vernieuwde aanpak tot stand te brengen. De wil om dat te doen was bij partijen zeker aanwezig. Echter, het onderwijs had moeite met het formuleren van de ondersteuningsvraag aan het werkveld, en omgekeerd had het werkveld moeite om een helder en concreet aanbod te benoemen vanwege de onbekendheid met keuzemomenten en processen in het onderwijs. Het overleg hierover leek zich in een vicieuze cirkel af te spelen, die in de onderzoeksperiode niet is doorbroken. Om die reden is de focus van het onderzoek verlegd naar huidige praktijk binnen vmbo. Daarbij is ook het idee geopperd tot het opstellen van activiteitenmatrix ten aanzien van LOB-activiteiten. De matrix kan handvatten bieden voor concrete samenwerkingsafspraken tussen onderwijs en werkveld. Op basis hiervan is een bijgestelde afspraak gemaakt ten aanzien van op te leveren resultaten uit het onderzoek. Het op te leveren resultaat is uiteindelijk als volgt geformuleerd: - een literatuuroverzicht, met de focus op vmbo ( LOB in theorie )

7 pagina 7 van Opzet en uitvoering - een overzicht en samenvatting van interviewverslagen met decanen vmbo's ( LOB in praktijk ) - een LOB-matrix van primair onderwijs tot en met hbo voor de regio s-hertogenbosch waarin: - per schoolniveau de keuzemomenten/ mogelijke LOB-activiteiten met aandachtspunten, doelstelling, rol van de 3-O's en randvoorwaarden - ingezoomd wordt op het vmbo. - conclusies en voorstellen ( LOB in de toekomst ) Binnen de onderwijsketen van po naar hbo zijn er diverse kritieke keuzemomenten voor leerlingen en studenten, vooral op de overgangen van het ene schooltype naar het andere. Er is een doordacht systeem van loopbaanoriëntatie en -begeleiding nodig om leerlingen en studenten op deze kritieke momenten bewuste keuzes te kunnen laten maken. Daarvoor worden binnen alle onderwijsinstituten diverse interventies en hulpmiddelen ingezet. Dat laat zich schematisch als volgt weergeven PO VMBO MBO HBO De vaag die zich dan opdringt is hoe doordacht en effectief is het huidige LOB-traject binnen de keten van scholen in s-hertogenbosch? Via de hieronder geformuleerde onderzoeksvragen wordt naar het antwoord op deze vraag gezocht. Het onderzoek is opgezet en uitgewerkt rond een aantal onderzoeksvragen. Voor de volledige beschrijving van de onderzoeksopzet wordt verwezen naar bijlage 1. De hoofdvraag van dit onderzoek is als volgt geformuleerd: Hoe zou een optimaal LOB-traject voor de scholen in de keten po-vmbombo-hbo in de regio s-hertogenbosch er uit moeten zien? Deze vraag is toekomstgericht. Om deze te beantwoorden, is informatie uit het heden en verleden nodig. De zeven subvragen die in deze paragraaf worden geformuleerd laten dat ook zien. De subvragen zijn in drie categorieën samen te vatten: de theorie rondom LOB LOB in de Bossche schoolpraktijk de toekomst van het LOB in s-hertogenbosch De insteek is dat LOB in theorie handvatten kan opleveren, waaraan we LOB in de praktijk kunnen toetsen en beschrijven. In eerste instantie zal het een voorlopig model zijn, op basis waarvan de praktijk mede wordt onderzocht. De beoordeling van deze praktijksituaties, de mate waarin LOB in s-hertogenbosch succesvol is, zal input vormen voor LOB in de toekomst. De zeven subvragen die hieronder schematisch zijn weergegeven vormen de leidraad voor het onderzoek. De nummering van de vragen betekent niet dat deze (alleen) in deze volgorde zijn aangepakt. Terug- en vooruitblikken zijn mogelijk en zeer zeker ook wenselijk. Gaandeweg het onderzoek zijn in overleg met de opdrachtgever en de werkgroep/ klankbordgroep soms

8 pagina 8 van 38 wat andere accenten gelegd ten aanzien van bijvoorbeeld de verdere invulling van de subvragen en de geplande werkwijze. De onderzoeksvragen in een overzicht: 1. Welke factoren dragen bij 3. Welke keuzemomenten aan een succesvol LOB-traject? kent de keten po-vmbombo-hbo? r m p s a c o LOB in k h LOB in de d 4. Welke LOB-interventies theorie t praktijk e e ij vinden plaats binnen de t l k - s keten? v 2. Welke fasen zijn te o o a f n e s p 5. Wat zijn de kenmerken van onderscheiden binnen r LOB in de deze interventies? (keuze)processen in de s toekomst loopbaanontwikkeling? t k a r e e l n 6. Welke verbeteringen zijn er binnen het huidige LOB-traject nodig? 7. Welke afspraken(kaders) zijn er nodig met de betrokken partijen om het LOBtraject te optimaliseren/te bestendigen? Voor de theorie rondom LOB is allereerst gezocht naar een hanteerbare definitie voor het begrip LoopbaanOriëntatie en Begeleiding. Vervolgens is op basis van een literatuurstudie een overzicht gemaakt van belangrijke elementen die goed LOB in zich dienen te hebben. En tot slot is gekeken naar hetgeen publicaties over de aanpak van LOB elders in het land kunnen bijdragen aan het inzicht over goed LOB. Om de LOB in de Bossche schoolpraktijk te onderzoeken zijn is gefocust op de huidige situatie in het vmbo omdat daar de primaire zorg op dit moment ligt. In een later stadium zal het onderzoek worden uitgebreid naar het po, mbo en hbo. De toekomst van het LOB in s-hertogenbosch krijgt een aanzet uit de confrontatie van theorie en huidige praktijk, waarbij de wensen, mogelijkheden en bereidheid van de individuele instellingen uiteraard een cruciale rol spelen.

9 pagina 9 van LOB in een theoretisch kader Het doel van dit theoretisch kader is om de basis te vormen voor verdere ontwikkeling van LOB in de regio s-hertogenbosch. De gemeente voelt zich vanuit haar maatschappelijke taakstelling mede verantwoordelijk voor een zo goed mogelijke doorstroom binnen de beroepskolom (vmbo-mbo-hbo) en voor een optimaal gekwalificeerde uitstroom vanuit de beroepskolom naar de arbeidsmarkt. In samenwerking met het onderwijs en het bedrijfsleven is zij bezig met de verbetering van de kwaliteit van het proces van LOB in de totale keten po-vmbo-mbo-hbo, om leerlingen / studenten goede keuzes te laten maken. Onderdeel van deze kwaliteitsslag is dit literatuuronderzoek naar LOB (in deze fase met name gericht op het vmbo) Een definitie van LOB Bij de start van het onderzoek bestond er bij alle betrokkenen wel een beeld van wat LoopbaanOriëntatie en Begeleiding betekent. Een heldere definitie was niet voorhanden. Op basis van literatuur is gezocht naar een definitie van LOB (zie bijlage 2). Een aantal sleutelwoorden die hieronder schematisch zijn weergegeven zijn uit diverse publicaties over het onderwerp gedistilleerd. school - studie - beroep - loopbaan - arbeidsmarkt - leven Reeks - Verzameling - geheel - scala Begeleiden - ontdekken - ervaren - uitvoeren Activiteiten - interventies definitie LOB = loopbaangerichte leeromgeving - praktijknabije leeromgeving loopbaancompetenties Systematisch - Leerlijn -gestructureerd - maatwerk Op basis van die sleutelwoorden is de definitie tot stand gekomen die centraal heeft gestaan bij de verdere uitvoering van het onderzoek. We beschouwen LOB als: een verzameling van activiteiten binnen een loopbaangerichte leeromgeving om jongeren actief te laten werken aan hun loopbaancompetenties, waardoor zij zichzelf en de wereld van onderwijs en beroep beter leren kennen en een bewustere keuze kunnen maken voor opleiding en beroep. In de bijlage worden de zes elementen die in deze definitie zijn vervat nader toegelicht.

10 pagina 10 van 38 In paragraaf wordt de theorie over loopbaanleren beschreven. Eerst wordt ingegaan op de noodzaak voor LOB, waarom doen we het? Daarna wordt beschreven hoe leerlingen loopbaanbeslissingen nemen en welke problemen zich daarbij voor kunnen doen. Vervolgens wordt beschreven welke rol loopbaancompetenties en arbeidsidentiteit hebben in het loopbaanleren. Als vierde wordt ingegaan op de loopbaangerichte leeromgeving, daarna wordt afgesloten met een conclusie. Paragraaf bestaat uit een overzicht van succesfactoren en aandachtspunten voor effectief LOB, gebaseerd op de theorie Loopbaanleren De noodzaak van LOB In de inleiding is al aangegeven dat LOB erop gericht is leerlingen goede keuzes te laten maken in hun (onderwijs)loopbaan. LOB is een belangrijk instrument om leerlingen hun talenten, mogelijkheden en (toekomst)wensen te laten ontdekken en voor te bereiden op de toekomstige ongewisse arbeidsmarkt. Het helpt leerlingen gefundeerde, succesvolle studiekeuzes te maken (VO-raad, 2009). In 2002 pleitte de Commissie Boekhoud in haar Doorstroomagenda beroepsonderwijs voor het centraal stellen van de loopbaan van leerlingen. Haar belangrijkste boodschap is dat meer leerlingen, deelnemers en studenten beter initieel moeten worden opgeleid via de weg vmbo-mbo-hbo. Dit moet bewerkstelligd worden door de loopbaan centraal te stellen (ontwikkelingsgericht beroepsonderwijs) en door optimale LOB vorm te geven. Bovendien is volgens de commissie verticale samenwerking nodig tussen scholen voor beroepsonderwijs evenals samenwerking met het bedrijfsleven. De noodzaak tot het centraal stellen van de loopbaan komt voort uit drie aspecten: kwalificatiewinst in het onderwijs, flexibilisering van de arbeidsverhoudingen en individualisering van de maatschappij (Meijers, Kuijpers & Bakker, 2006). Met kwalificatiewinst wordt gedoeld op een verbeterd intern rendement van onderwijsinstellingen en toenemende doorstroming naar vervolgopleidingen (Commissie Boekhoud, 2002). Flexibilisering van de arbeidsverhoudingen heeft te maken met de overgang van een industriële naar een meer kennis- en dienstgerichte economie, waarin werknemers niet één specifiek beroep meer uitoefenen maar een onvoorspelbare loopbaan hebben en moeten blijven leren (Meijers, Kuijpers & Bakker, 2006). Daartoe moeten jongeren in staat worden gesteld hun mogelijkheden, kansen en wensen te herkennen en benutten dat vereist loopbaancompetenties (Meijers & Kuijpers, 2007). Met individualisering, ten slotte, wordt gedoeld op de huidige samenleving waarin leerlingen veel keuzevrijheid hebben. Zin- en richtinggevende kaders staan ter discussie en dit biedt ruimte voor keuzes (Meijers, Kuijpers & Bakker, 2006). Loopbaanbeslissingen Bij LOB proberen we leerlingen de juiste keuzes te laten maken. Leerlingen moeten loopbaanbeslissingen nemen, bijvoorbeeld naar welke school ze gaan, welke vakken ze volgen, welke vervolgopleiding ze gaan doen en welke stage ze gaan lopen. In deze paragraaf wordt een theoretische achtergrond geschetst van het proces van kiezen en beslissen. Het kiezen in je loopbaan vanuit je eigen kern, wordt door Stichting Leerplanontwikkeling (SLO, 2009) gezien als loopbaanleren. Met die kern doelt zij op verbondenheid, kwaliteiten en behoeften van een persoon. Bij verbondenheid gaat het over de vraag Waar doe ik het allemaal voor?. Het gaat dus om de innerlijke drijfveer en inspiratie die iemand in beweging kan zetten. Ook kwaliteiten maken deel uit van de kern van waaruit leerlingen keuzes maken. De vraag is hier Waar ben ik goed in?. Daarnaast zijn er behoeften: Wat heb ik nodig?. Wanneer leerlingen inzicht krijgen in hun behoeften in specifieke situaties en hun strategieën om deze te vervullen, kunnen ze keuzes maken die beter bij hen passen.

11 pagina 11 van 38 Ook Spijkerman & Admiraal zien het belang van zelfbeeld met betrekking tot kiezen. Kiezen in de (onderwijs)loopbaan kan volgens hen worden gezien als een procedure om elke vorm van dissonantie in het eigen loopbaanplan op te heffen. Het gaat dan om een dissonantie tussen informatie die je hebt of ontvangt over je loopbaan enerzijds en je zelfbeeld anderzijds. Kiezen gaat over het onderzoeken en beoordelen of loopbaanmogelijkheden die zich voordoen, afwijken van de ideeën die je over de eigen persoon hebt. Dit leidt altijd tot het sluiten van compromissen tussen wensen en mogelijkheden. Welke factoren de doorslag geven in de keuze zijn per persoon verschillend en hangen onder meer af van de context waarin de persoon verkeert, incidentele ervaringen en ideeën van waaruit de persoon geneigd is de eigen loopbaan aan te sturen. Net als bovenstaande auteurs, zien ook Germeijs & Verschueren (2006) het belang van inzicht in het zelf, maar dat is niet het enige. Zij beschrijven een aantal taken in het beslissingsproces met betrekking tot het beroep. Allereerst is er oriëntatie, oftewel het bewustzijn van de behoefte of noodzaak om een beslissing te nemen en de motivatie om zich hiermee bezig te houden. Ook Gati, Krausz & Osipow (1996) stellen dat een gevoelde behoefte een eerste stap is in het maken van een keuze. Volgens hen is een ideale beroepskiezer iemand die zich bewust is van de noodzaak of behoefte om een keuze te maken, die bereid is deze keuze te maken en die in staat is de juiste keuze (op basis van een adequate afweging en aansluitend op eigen doelen) te maken. Daarnaast vindt volgens Germeijs & Verschueren beroepsexploratie plaats, zowel van het zelf als van de omgeving. Bij het ontdekken van de omgeving kan onderscheid worden gemaakt tussen het breed exploreren van alternatieven en het meer in de diepte exploreren van een beperkte set alternatieven. De progressie in het kiezen van een alternatief wordt door Germeijs & Verschueren aangeduid met de term beslissingsstatus. Wanneer gekozen is, is het de bedoeling dat de kiezer een bepaalde commitment aan die keuze heeft. Dit hele proces van kiezen is een dynamisch en flexibel proces, de genoemde taken zijn niet strikt te onderscheiden of opeenvolgend. Hoe een keuze uitpakt, hangt af van hoe goed de beschreven taken zijn uitgevoerd. Dit bepaalt onder meer de tevredenheid met de keuze, aanpassing aan de keuze en keuzestabiliteit. Neuvel & Van Esch (2008) spreken van person-environment fit als uitgangspunt voor beslissingsmodellen. Met person-environment fit wordt in het algemeen bedoeld dat afstemming tussen de karakteristieken van een mens en die van de omgeving resulteert in positieve uitkomsten voor zowel het individu als de omgeving (Segikuchi, 2004). We zien het inzicht in het zelf en in de omgeving al terug in bovenstaande literatuurbeschrijving. De VOraad (2009) geeft in haar Stimuleringsplan LOB een model van loopbaanleren weer, waarin zowel interne dialoog als externe dialoog een plaats hebben. Bij de externe dialoog gaat het erom ervaringen en keuzes te verbinden met waarden en mogelijkheden in werk en leren, terwijl het er bij de interne dialoog om gaat deze ervaringen en keuzes met eigen kwaliteiten en motieven te verbinden. Volgens Neuvel & Van Esch (2008) verloopt het beroepskeuzeproces idealiter langs drie fases: oriëntatiefase (hierin wordt een voorlopige selectie gemaakt), een ervaringsfase (er wordt ervaring opgedaan met de opties) en een beslissingsfase. In het onderwijs kunnen deze fases cyclisch worden toegepast, waarbij een steeds verdere afbakening plaatsvindt. De zogenaamde zone van acceptabele alternatieven, zoals beschreven door Gottfredson, is een afgebakend gebied van beroepen of soorten werk waarbinnen een leerling over het algemeen zijn keuze zal maken. Deze zone wordt afgebakend door drie dimensies: geslacht (zogenaamde mannenberoepen en vrouwenberoepen), de status (wel of niet passend bij de sociale status van de leerling) en complexiteit (hoe moeilijk is het om het beroep te leren). Als de zone onnodig scherp is afgebakend, dan blijven opties buiten het gezichtsveld van de leerling en is de keuzeruimte dus onnodig beperkt. Om de kansen op de juiste keuze te vergroten is het volgens Gottfredson dus van belang om leerlingen te confronteren met alternatieven die buiten hun zone van acceptabele alternatieven vallen (Neuvel & Van Esch, 2008).

12 pagina 12 van 38 Het model van Gati is een voorbeeld van een beslissingsmodel volgens drie fases, zoals door Neuvel & Van Esch voorgesteld. In de prescreening gaat een leerling op zoek naar een voor hem veelbelovende set van soorten werk en probeert de keuze voor juist die set inzichtelijk te maken. Daarna vindt een in-depth exploration plaats om een beter beeld te krijgen (bijvoorbeeld door praktijkervaring en informatiewinning). Op basis daarvan kan de leerling nagaan of zijn keuzes haalbaar zijn en bij hem passen. Vervolgens wordt in de beslissingsfase een afweging gemaakt om de optimale fit tussen de persoon en het werk te kiezen (Neuvel & Van Esch, 2008). Het is moeilijk om de juiste keuzes te maken, en soms gaat dat dus ook mis. Terugkomend op de theorie Gati, Krausz & Osipow (1996), zoals hierboven beschreven, is elke afwijking van het model van de ideale kiezer een potentieel probleem. Een afwijking van dit model kan er namelijk voor zorgen dat iemand niet kiest, of dat iemand niet de meest optimale keuze maakt. Op basis van onderzoek onderscheiden Gati e.a. tien mogelijke problemen bij het maken van beroepskeuzes (zie figuur 1), waaronder een gebrek aan motivatie, een gebrek aan informatie en onbetrouwbare informatie. Bakker e.a. (2007) sluiten hierop aan met hun stelling kiezen moet je kunnen. Of de leerling kan kiezen is volgens hen afhankelijk van de informatie die hij krijgt: hij moet inzicht hebben in de verschillende mogelijkheden en weten wat er allemaal te koop is op het gebied van opleidingen en beroepen. Volgens de Raad voor Werk en Inkomen (2008) wordt het succes in de (onderwijs)loopbaan bepaald door cognitieve vermogens, motivatie, vaardigheden en de studie- en beroepskeuze. Als deze keuze niet aansluit bij de leerling (zijn persoonlijkheid, capaciteiten, interesses) kan dit leiden tot uitval, veranderen van studie of het niet benutten van daadwerkelijke talenten. Als de keuze niet aansluit bij de vraag op de arbeidsmarkt ontstaat er een ander probleem, namelijk moeite met het vinden van een baan of zelfs al met het vinden van een stageplaats. Daarmee sluit de Raad ook aan bij het model van Gati e.a., bijvoorbeeld bij de categorieën gebrek aan informatie over zelf en gebrek aan informatie over beroep. Een slechte keuze kan zoals beschreven leiden tot problemen, zoals uitval of werkeloosheid. Door van opleiding te veranderen of na een afgeronde opleiding voor een ander beroep te kiezen, kan de schade beperkt blijven. Toch is er een aantal groepen met een verhoogd risico op structurele problemen. Zo hebben twijfelaars, die zich laat aanmelden, vaker problemen met toelating en het vinden van een stageplaats, en vallen ze eerder uit. Een andere risicogroep vormen allochtone jongeren, die vanuit de thuissituatie vaak richting economisch-administratieve MBO-opleidingen worden gestuurd, terwijl opleidingen voor meer traditionele beroepen doorgaans meer kans op werk bieden. Bovendien concentreren problemen zich met name in het VMBO-MBO (Raad voor Werk en Inkomen, 2008). Samengevat kan worden gesteld dat bij een studieloopbaankeuze uit wordt gegaan van het zelf (kwaliteiten, drijfveren), de studieloopbaan en het beroep, en de dissonantie hiertussen. Kiezen vindt pas plaats wanneer de leerling daar behoefte aan heeft of de noodzaak ervan inziet. Het keuzeproces kent een fasering van oriëntatie, ervaring en beslissing. Problemen bij het verloop van de studieloopbaan kunnen ontstaan wanneer iemand niet kiest of de verkeerde keuze maakt, dit kan diverse oorzaken hebben, zoals een gebrek aan of onbetrouwbare informatie. In de volgende paragraaf wordt ingegaan op hoe loopbaancompetenties en arbeidsidentiteit bij kunnen dragen aan een goede keuze.

13 Figuur 1. Theoretische taxonomie van beroepskeuzeproblemen (Gati e.a.)

14 Loopbaancompetenties en arbeidsidentiteit Eerder werd al aangegeven dat de loopbaan van leerlingen centraal moet worden gesteld met het oog op kwalificatiewinst in het onderwijs, flexibilisering van de arbeidsverhoudingen en individualisering van de maatschappij. Meijers, Kuijpers & Bakker (2006) geven aan dat jongeren zich daartoe meer zelfsturend in hun loopbaan moeten opstellen, ze moeten keuzes maken die bij hen passen om gemotiveerd te blijven om te leren. Zelfsturing definiëren zij als de competentie om zichzelf te ontwikkelen en zich vrijwillig en langdurig te binden aan de samenleving. Het gaat om cognitieve en sociale zelfsturing, met dit laatste wordt bedoeld: zicht krijgen op eigen levenswaarden. Zelfsturend worden op gebied van werk betekent zin geven aan arbeid (oftewel een arbeidsidentiteit ontwikkelen). Het maken van goede keuzes is, zoals hierboven beschreven, niet gemakkelijk. Omdat leerlingen in hun (onderwijs)loopbaan voortdurend keuzes moeten maken moeten zij volgens Meijers e.a. loopbaancompetenties (loopbaanreflectie, loopbaanvorming en netwerken) en een arbeidsidentiteit ontwikkelen. Kuijpers (2008) omschrijft de loopbaancompetenties als volgt: Loopbaanreflectie: reflectief gedrag aan de hand van ervaringen en keuzes om kwaliteiten en motieven te achterhalen die van belang zijn voor de toekomst. Loopbaanvorming: proactief gedrag ter beïnvloeding van de loopbaanontwikkeling door onderzoek naar werk, het maken van weloverwogen keuzes en het ondernemen van acties om werk en leren aan te laten sluiten bij eigen kwaliteiten en motieven en uitdagingen in werk. Netwerken: interactief gedrag om contacten op te bouwen en te onderhouden op de interne en externe arbeidsmarkt gericht op loopbaanontwikkeling. De arbeidsidentiteit wordt door Meijers e.a. omschreven als de zekerheid die een leerling heeft over zichzelf, de opleiding en de toekomst, en het zelfvertrouwen dat hij daaraan ontleent. Het gaat om twee vragen: Wat betekent arbeid voor en in mijn leven? en Wat wil ik via mijn arbeid betekenen voor anderen? Het ontwikkelen van een arbeidsidentiteit vraagt om zelfkennis, maar ook om kennis over welk werk er zoal is. Samen leidt dit tot de vraag: In welk werk kan ik mijn capaciteiten en ambities het best ontplooien? Een leerling is volgens deze beschrijving loopbaancompetent, wanneer hij in of ten behoeve van nieuwe loopbaansituaties in staat is om deze loopbaancompetenties toe te passen, in de context van een zich ontwikkelende beroeps- of arbeidsidentiteit, als onderdeel en in de context van zijn levensverhaal (Stufkens, 2008). De ideeën over loopbaanleren van met name Kuijpers worden in het onderwijs veel gebruikt. Zij is echter niet de enige die over loopbaancompetenties en arbeidsidentiteit heeft geschreven. Stufkens (2008) geeft een zinvol overzicht van andere visies op deze thema s. Zo beschrijft hij de publicatie van de Onderwijsraad waarin loopbaancompetenties worden omschreven als kennis, vaardigheden en houdingen die het mogelijk maken succesvol op de arbeidsmarkt te opereren en die nodig zijn om sturing te geven aan de eigen arbeidsloopbaan. Het gaat om kennis en inzicht in de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, vaardigheden om nieuwe banen te verwerven (solliciteren, netwerken), en kennis en inzicht in de relatie tussen eigen en verwachte competenties. Ook refereert Stufkens aan Meijers en Wijers die drie soorten competenties benoemen: actorcompetentie (gericht op de schoolloopbaan), transitiecompetentie (gericht op de overgang van onderwijs naar werk, en van werk naar ander werk) en arbeidscompetentie (gericht op de arbeidsloopbaan). Daarmee impliceren de auteurs dat er verschillende competenties nodig zijn voor de onderwijsloopbaan, de arbeidsloopbaan en de overgang daartussen. Stufkens refereert voorts aan Spijkerman, die het ontwikkelen en toepassen van twee basiscompetenties als leidend ziet voor het loopbaancompetent-zijn: reflecteren op eigen ervaringen en informatie, en communiceren met andere partijen over de eigen loopbaan.

15 pagina 15 van 38 Naast een aantal inzichten met betrekking tot loopbaancompetenties, geeft Stufkens ook een overzicht van wat er geschreven is over arbeidsidentiteit. Of beter gezegd over arbeids- en/of beroepsidentiteit. Want over deze terminologie lopen de meningen uiteen. Sommige auteurs, waaronder Meijers, pleiten voor de term arbeidsidentiteit, omdat deze term zich meer richt op arbeidsgebieden dan op concrete beroepen. Door het vervagen van de beroepenstructuur en het gegeven dat veel mensen in de loop van hun leven meerdere functies vervullen, zou de term beroepsidentiteit minder gepast zijn. Anderen, onder meer Geurts, bepleiten het behoud van de term beroep, gezien als een dynamische structuur die zich kenmerkt door een specifieke bundeling van kennis en kunde met een bepaalde marktwaarde. Beroepen geven beroepsbeoefenaren identiteit, het is een onmisbaar oriëntatiepunt in de aansluiting tussen onderwijs en arbeid. Stufkens beschrijft een theoretisch model over de ontwikkeling van beroepsidentiteit dat ontwikkeld is door Den Boer e.a.. In een serieuze exploratie maken leerlingen grenservaringen mee. Ze moeten daarbij begeleid worden en als de verwerking dan goed verloopt, kan de ervaring worden gekoppeld aan begrippen die de leerling iets zeggen over zichzelf en zijn rol in de wereld van het werk. Dit laatste, de relatie tussen het zelf en het werk, is de beroepsidentiteit. Zelf is Stufkens van mening dat zowel beroeps- als arbeidsidentiteit in LOB betrokken moet worden, omdat loopbaanvragen van leerlingen soms een specifiek beroep kunnen aangaan, maar in toenemende mate ook rekening moet worden gehouden met baan- en functiewisselingen. Volgens Stufkens moet om deze laatste reden de arbeidsidentiteit kernactiviteit in LOB zijn, en moet deze samen met de loopbaancompetenties ontwikkeld worden. Het ontwikkelen van zo n beroeps- of arbeidsidentiteit gaat veel verder dan informatieoverdracht over beroepen en opleidingen, waarbij vooral het toevoegen van ervaringen ervoor kan zorgen dat de informatie niet ongebruikt blijft. Hoe komt de (arbeids- of beroeps)identiteit van leerlingen tot stand? Feldman (2005) beschrijft de theorie van Erik Erikson over identiteitsvorming. Volgens deze theorie bevindt de adolescent zich in het stadium van identiteit-versus-identiteitsverwarring. Jongeren proberen erachter te komen wat hen uniek maakt en wat hun sterke en zwakke punten zijn. Daartoe proberen ze verschillende rollen of keuzes uit om te zien of die aansluiten bij hun capaciteiten en hun zelfbeeld. De maatschappelijke druk is in dit stadium hoog, regelmatig krijgen jongeren van familie en vrienden de vraag welke opleiding ga je volgen? of wat ga je na je studie doen?. Bij de identiteitsvorming worden ze veelal beïnvloed door vrienden en leeftijdgenoten. Door zich met peers te vergelijken, krijgen ze hun eigen identiteit meer helder. Tegelijkertijd zou de afhankelijkheid van de ouders juist afnemen. Ook de Raad voor Werk en Inkomen (2008) geeft aan dat peer groups een belangrijke rol spelen. Echter wat betreft de ouders neemt zij een andere positie in, volgens de Raad zijn ouders ook heel invloedrijk. Ze kunnen kinderen stimuleren hun keuzes te doordenken, maar kunnen hen ook de verkeerde richting insturen wanneer ze een verkeerd beeld van de opleiding en het beroep hebben. Marcia gebruikte Erikson s theorie als uitgangspunt voor zijn theorie over identiteitsontwikkeling. Hij ontwikkelde een matrix om adolescenten in te kunnen delen naar identiteit (Feldman, 2005). In figuur 2 wordt de matrix weergegeven, met daarin voorbeeldantwoorden van leerlingen op de vraag of ze al weten welke studie ze gaan volgen. Leerlingen die bezig zijn met exploratie zijn op zoek, ze zoeken bijvoorbeeld naar informatie om een keuze te kunnen maken. Wanneer de exploratie afwezig is, zijn ze niet meer bewust bezig met het afwegen van hun mogelijkheden. Leerlingen bij wie binding aanwezig is, zijn in een bepaalde optie aan het investeren, ze hebben dus een (tijdelijke) keuze gemaakt. Als de binding afwezig is, is de leerling dus nog niet een bepaalde weg ingeslagen. Jongeren hoeven zich overigens niet continu in één van de categorieën te bevinden.

16 pagina 16 van 38 binding Aanwezig Afwezig exploratie Aanwezig Afwezig Achieved identity In het verleden heb ik wel getwijfeld, maar nu ben ik er ongeveer uit Forclosed identity Ik weet al lang wat ik wil Moratorium 1 Ik probeer nu uit te vinden wat ik wil, ik weet gewoon niet waar ik sta Diffused identity Soms twijfel ik, soms weet ik zeker dat ik dit wil doen. Ik kan maar geen beslissing nemen Figuur 2. Marcia s categorieën van identiteitsontwikkeling Hieronder lichten we toe in welke situatie de beoogde loopbaancompetenties en arbeidsidentiteit het beste ontwikkeld kunnen worden. Leeromgeving Meijers, Kuijpers & Bakker (2006) veronderstellen dat een leerproces waarin loopbaancompetenties en arbeidsidentiteit worden ontwikkeld, goed op gang komt in een loopbaangerichte leeromgeving. Ze spreken in dit kader van een krachtige loopbaangerichte leeromgeving. Een krachtige leeromgeving (in het algemeen) wordt door Simons (1999) omschreven als een leeromgeving waarin sprake is van volwaardigheid in de leeractiviteiten (alle type leeractiviteiten worden georganiseerd), waarin een evenwicht is tussen het formele leren, het actieleren en het ervaringsleren en waarin getracht wordt lerenden geleidelijk aan steeds beter in staat te stellen het leren zelfstandig vorm te geven. Meijers e.a. geven aan dat in een krachtige loopbaangerichte leeromgeving: leerlingen veel in contact zijn met de echte beroepspraktijk; het maatschappelijke belang of nut van deze beroepspraktijk zichtbaar wordt gemaakt; leerlingen in staat worden gesteld te communiceren over zowel de maatschappelijke betekenis als de persoonlijke zin van bepaalde beroepsactiviteiten; leerlingen goed worden gecoacht, maar zij ook een eigen verantwoordelijkheid hebben bij het maken van keuzes; leerlingen met ervaren beroepsbeoefenaars kunnen spreken die als mogelijk gedragsmodel kunnen functioneren. Een loopbaangerichte leeromgeving wordt door Meijers & Kuijpers (2007) omschreven als een omgeving waarin de leerling in staat wordt gesteld om: levensechte praktijkervaringen op te doen (praktijkgericht), invloed uit te oefenen op zowel inhoud, voortgang als evaluatie van zijn loopbaanleerproces (vraaggestuurd), op basis van vertrouwen een dialoog aan te gaan over zijn leerervaringen, met als expliciete doel hem competent te maken zijn (levens)loopbaan actief vorm te geven (dialogisch). 1 Een psychosociaal moratorium is een periode waarin jongeren zich tijdelijk onttrekken aan de verantwoordelijkheden van volwassenheid. In die periode proberen ze verschillende rollen en mogelijkheden uit om te zien of die al dan niet aansluiten bij hun capaciteiten en zelfbeeld.

17 pagina 17 van 38 Het onderzoek van De Zwart, Bakker, Overmeer & Van Laar (2007) ondersteunt deze drie aspecten van de loopbaangerichte leeromgeving. De leerling moet volgens hen in gesprek kunnen gaan over zijn ervaringen met mensen uit de praktijk en met begeleiders op school. Daarbij moet de leerling vooral zelf verantwoordelijk zijn voor het vaststellen en bereiken van zijn doel. Docent en mentor zijn belangrijke gesprekspartners om de leerling te begeleiden bij zelfreflectie, waarin vragen als wat wil ik en wat kan ik aan de orde komen. Daarbij dienen docent en mentor verbindingen te leggen met praktijkervaring, en leerlingen dienen die praktijkervaring te hebben om over ervaringen en vragen te kunnen praten. Meijers & Kuijpers stellen dat voorwaarden voor zo n dialogische leeromgeving zijn dat er vertrouwen is tussen leerling en begeleider, en dat gedachten en gevoelens van de leerling over ervaringen en keuzes centraal staan in de gesprekken. Met betrekking tot het aspect vraaggerichtheid schrijven De Zwart e.a. dat de leerling zelf verantwoordelijk moet zijn voor zijn keuzes, maar daarbij wel deskundige begeleiding nodig heeft. Op die manier wordt de leerling zich meer bewust van consequenties van keuzes en houdt hij zich meer bezig met de toekomst. Door een vraaggerichte organisatie worden voor leerlingen mogelijkheden gecreëerd om keuzes te maken, waardoor reflectie geen doel op zich is, maar een middel om sturing te geven aan de studieloopbaan (Meijers & Kijpers). Deze benadering impliceert differentiatie in aanpak en begeleiding, leerlingen verschillen in de mate van verantwoordelijkheid die ze aankunnen. De praktijkgerichtheid gaat volgens De Zwart e.a. over het ontwikkelen van arbeidsidentiteit, door veel in contact te komen met de beroepspraktijk. Door deze praktijkervaring kan de leerling het beste bepalen welk beroep bij hem past, kan hij een verbinding leggen tussen geleerde vakkennis en toepassing daarvan en leert hij meer over zichzelf en zijn functioneren in contacten met collega s. Tot slot stellen Meijers e.a. dat een krachtige loopbaangerichte leeromgeving, gebaseerd op bovenstaande punten, een positieve invloed heeft op vier aspecten: de leermotivatie van leerlingen, hun beleving van de leermogelijkheden van de school, de keuzes die zij in hun studieloopbaan maken en het voltooien van de opleiding. Resumé Uit de beschreven literatuur blijkt dat het maken van (studieloopbaan)keuzes moeilijk is, maar dat leerlingen hier wel veel mee te maken krijgen. Om de juiste keuzes te maken, moeten leerlingen loopbaancompetenties en een arbeidsidentiteit ontwikkelen. Dit is mogelijk in een krachtige loopbaangerichte leeromgeving, die drie belangrijke kenmerken heeft: de omgeving is praktijkgericht en vraaggestuurd, en er is sprake van dialoog tussen de leerling en andere partijen. Onder begeleiding van de docent wordt de leerling meer zelfverantwoordelijk en zelfsturend. De leerling moet zelf de noodzaak voor een keuze inzien, en zal dan een afweging moeten maken op basis van zijn zelfbeeld en het beeld en de informatie die hij heeft over studie en beroep. In een krachtige loopbaangerichte leeromgeving heeft de leerling voldoende mogelijkheden om studie en beroep, maar ook zichzelf, voldoende te leren kennen om te beslissen wat bij hem past LOB: succesfactoren in de praktijk van het vmbo Op basis van bovenstaande literatuurstudie, aangevuld met enkele andere publicaties over LOB, wordt hieronder een overzicht gegeven van succesfactoren voor effectieve LOB. Naast eerder aangehaalde publicaties is hiervoor gebruik gemaakt van: Taskforce Jeugdwerkloosheid (2007) Kiezen moet [je] kunnen : zes praktijkvoorbeelden van studie en beroepskeuze oriëntatie in het VMBO

18 pagina 18 van 38 Raad voor Werk & Inkomen (2008), Voor de keuze: Effectieve loopbaanoriëntatie en begeleiding Steegenga, Jannie (2007) De docent als studieloopbaanbegeleider : verslag Roc Zadkine, Rotterdam Kuijpers, M. (2008) Loopbaanontwikkeling: leeromgeving en begeleiding cruciaal Achtereenvolgens zal worden ingegaan op aandachtspunten / succesfactoren met betrekking tot de kiezende leerling, inrichting LOB, contact met de beroepspraktijk, betrokken partijen, de schoolorganisatie en docenten. De kiezende leerling Het keuzeproces van leerlingen kent drie fases: oriënteren, ervaren en beslissen. Aan al deze fases moet in LOB aandacht besteed worden. Zorg dat leerlingen klaar zijn om te kiezen. Een leerling moet zelf het nut inzien een keuze te maken. Uit het model van Gati (zie p. 13) kun je potentiële problemen filteren die voorafgaand aan de keuze kunnen spelen. Laat leerlingen communiceren over praktijkervaringen en daag hen uit om te reflecteren (na te denken) over hun toekomstbeeld (wat wil en kan ik?). Er moeten dus voldoende mogelijkheden zijn om zichzelf en studie en beroep te leren kennen. Daarvoor moet er onder meer voldoende informatie zijn over het zelf en de studie en het beroep. Praktijkervaring is hierbij van groot belang. Leerlingen moeten een arbeidsidentiteit ontwikkelen o Leerlingen moeten een afweging maken tussen wat zij kunnen en wat de wereld van studie en beroep hen te bieden heeft. Wat wil ik en wat kan ik? o Daarbij moet voorkomen worden dat leerlingen al te vroeg een onnodig scherpe afbakening maken van mogelijke keuzes. Zorg in de onderbouw voor een brede oriëntatie, voorkom dat leerlingen in de zone van acceptabele alternatieven blijven steken. Leerlingen moeten loopbaancompetenties ontwikkelen. Ze moeten leren reflecteren op ervaringen, keuzes en motieven. Ze moeten leren proactief gedrag te vertonen om hun loopbaan te ontwikkelen. En ze moeten leren netwerken, interactief gedrag vertonen, zowel binnen als buiten school. Zelfmanagement van de leerling o Leerlingen bewust maken van de eigen verantwoordelijkheid voor keuzes, waarbij de docent als coach optreedt en de leerling ondersteunt bij het kiezen. o Belangrijk is dat een eerste stap in het maken van een goede keuze is dat de leerling het nut of de noodzaak van die keuze inziet. o Het onderwijs moet daarvoor wel vraaggericht zijn. Leerlingen zijn zelfverantwoordelijk voor keuzes, maar dan moeten die er wel zijn.

19 pagina 19 van 38 Inrichting LOB Waar moet je op letten bij de inrichting van het LOB-programma? Duurzame en geïntegreerde begeleiding. LOB is geïntegreerd in het curriculum, het is geen losstaand vak. Bovendien ligt de oriëntatie op de lange termijn, niet alleen op keuzes op korte termijn. Instrumenten inzetten gericht op dialoog. Maak bijvoorbeeld gebruik van de vele beschikbare lesmethoden, persoonlijke ontwikkelingsplannen (POP) en portfolio s. Laat dit meer dan een invuloefening zijn. Ook moeten stage-ervaringen of andere contacten met de beroepspraktijk aangegrepen worden voor reflectie over de toekomst. LOB is individugericht, de leerling staat centraal met het oog op verwerven van competenties en een arbeidsidentiteit. Er moet sprake zijn van differentiatie tussen leerlingen. Er kan geen blauwdruk zijn voor alle leerlingen. Twijfelaars vergen een andere ondersteuning dan degenen die hun besluit al hebben genomen. Wel hebben ze allebei begeleiding nodig. Maak gebruik van intakes en bekijk dan al hoe je de begeleiding op de leerling kunt afstemmen. Geef advies aan switchers en twijfelaars. Zorg dat deze dienst herkenbaar en toegankelijk is, zodat leerlingen weten waar ze terecht kunnen en zo snel mogelijk worden geholpen. Zorg daarbij ook voor goede afstemming met tweedelijnsbegeleiding. Contact met de beroepspraktijk Het is belangrijk dat leerlingen in contact komen met de beroepspraktijk. Een krachtige loopbaangerichte leeromgeving is praktijkgericht. Leerlingen moeten niet alleen lezen over de beroepspraktijk of erover praten, maar ook zelf beroepen ervaren en contact hebben met beroepsbeoefenaren in de praktijk. Overigens geldt dit ook voor contact met de vervolgopleiding. Ook daarvoor is het goed om te ervaren of deze bij je past. De leerling moet het maatschappelijke belang van de beroepspraktijk kennen, naast de persoonlijke zin. Contact met de beroepspraktijk kan op vele manieren, bijv. interviewen, onderzoek doen, opdrachten koppelen aan bijbaantjes, nodig beroepsbeoefenaren (dit kunnen ouders van leerlingen zijn) uit om te komen vertellen, sluit aan bij projecten van kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven (bijv. vmbo-carrousel en kom in het leerbedrijf ). Praktisch punt bij contact met de beroepspraktijk is dat het rooster uitstapjes naar bedrijven mogelijk moet maken. Confronteer ook met de arbeidsmarkt. Leerlingen moeten op zijn minst weten hoe de arbeidsmarkt- en stageperspectieven van de vervolgopleiding zijn. Geef leerlingen de opdracht om hier informatie over te verzamelen en laat medewerkers van brancheorganisaties, kenniscentra of het CWI gastlessen verzorgen over mogelijke beroepen en de vraag op de arbeidsmarkt. Over toekomstperspectieven is voldoende informatie beschikbaar, bijvoorbeeld via (mbo) en (hoger onderwijs).

20 pagina 20 van 38 Betrokken partijen LOB is niet alleen een zaak van de school. Zoek aansluiting bij andere partijen. De keuzes van leerlingen worden beïnvloed door ouders en peer groups. Betrek hen dus actief bij het kiezen, maar voorkom dat ze de leerling de verkeerde kant op sturen. De gemeenten kan helpen om onderwijsinstellingen bij elkaar te brengen, maar kan ook informatie geven over de lokale of regionale arbeidsmarkt. Ook brancheorganisaties en kenniscentra kunnen in die informatie voorzien. Effectieve LOB betrekt bedrijfsleven en vervolgonderwijs bij (de ontwikkeling van) LOB-activiteiten. Gezamenlijk ontwikkelen, want ook het bedrijfsleven en vervolgonderwijs hebben kennis van loopbaanleren. Zorg bij advisering van bijvoorbeeld switchers en twijfelaars dat het advies verder reikt dan de eigen instelling, misschien is een leerling ergens anders beter af. Werk daarom samen met andere onderwijsinstellingen. De schoolorganisatie Wat zijn belangrijke aandachtspunten voor de school, om te komen tot effectieve LOB? Scholen moeten een visie ontwikkelen op de wijze waarop zij samenhang tussen de elementen van LOB (zoals reflectie, beïnvloedingskanalen, etc.) willen realiseren. Hoe is begeleiding, gezien de gegeven situatie, het beste vorm te geven? Een blauwdruk voor alle scholen is niet mogelijk. Houd bijvoorbeeld rekening met leerlingenpopulatie, mate van vraag(/zelf)sturing, pedagogisch beleid, faciliteiten. Wat is er nodig om leerlingen écht te laten nadenken over hun toekomst? Niet alleen een visie is belangrijk, er moet ook verankerd worden. Op basis van hun visie moeten scholen de nodige inzet organiseren: mensen en middelen vrijmaken, deskundigheid bevorderen, taken en verantwoordelijkheden toewijzen. Het gaat er niet alleen om dat het op papier geregeld is, maar ook dat iedereen zijn rol goed vervult. Bovendien moet aangestuurd worden. Monitor de uitvoering en resultaten. Signaleer knelpunten tijdig, maak LOB een vast agendapunt in overleggen. Maak zichtbaar wat er nu al aan LOB gebeurt. Om draagvak te creëren voor integrale LOB moet je ervoor zorgen dat partijen zich bewust worden van de activiteiten, opdrachten etc. die bijdragen aan loopbaanleren Zorg voor een heldere rolverdeling. Beschrijf rollen en taken voor management, docenten, mentoren en decanen, om te zorgen dat LOB ook in de hele school gedragen wordt 2. 2 Meer informatie over verschillende rollen in LOB is onder andere te vinden in Stufkens, Rob (2008) Het ABC van de loopbaan, ambitieus bouwen aan competenties. Uitg.: CINOP, s-hertogenbosch

Visie op Loopbaanoriëntatie en begeleiding

Visie op Loopbaanoriëntatie en begeleiding Visie op Loopbaanoriëntatie en begeleiding regio s-hertogenbosch en omgeving LOB is een verzameling van activiteiten binnen een loopbaangerichte leeromgeving om jongeren actief te laten werken aan hun

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Checklist voor de opzet van een ontwikkelings- en begeleidingslijn De grote vraag is hoe het vmbo en mbo het beste

Nadere informatie

Studieloopbaanbegeleiding in het hbo: mogelijkheden en grenzen. Marinka Kuijpers & Frans Meijers

Studieloopbaanbegeleiding in het hbo: mogelijkheden en grenzen. Marinka Kuijpers & Frans Meijers Studieloopbaanbegeleiding in het hbo: mogelijkheden en grenzen Marinka Kuijpers & Frans Meijers De Haagse Hogeschool Januari 2009 Management Samenvatting Studieloopbaanbegeleiding is hot in het hoger beroepsonderwijs.

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo De inrichting van een doorlopende ontwikkelings- en begeleidingslijn LOB VMBO-MBO Werknemers doen er goed aan

Nadere informatie

Keuzeprocessen voor opleiding en beroep

Keuzeprocessen voor opleiding en beroep Keuzeprocessen voor opleiding en beroep Peter den Boer Lector keuzeprocessen ROC West Brabant freelance onderzoeker Onderzoekend Leren Opzet verhaal Probleem Hoe komt dat? Welke oplossingen en wat weten

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

Programma sessie. Vraag. theorie naar. praktijk. Van wie heeft u geleerd na te denken over de keuzes in uw loopbaan? VMBO Congres 31 januari 2013.

Programma sessie. Vraag. theorie naar. praktijk. Van wie heeft u geleerd na te denken over de keuzes in uw loopbaan? VMBO Congres 31 januari 2013. Loopbaan Oriëntatie en Begeleiding op het VMBO Ahmed Mahamed Jan Lauwrens Haisma Programma sessie van theorie naar praktijk en in gesprek daarover Vraag Van wie heeft u geleerd na te denken over de keuzes

Nadere informatie

Samen verantwoordelijk voor studiesucces

Samen verantwoordelijk voor studiesucces BIJLAGE 1 De pilot samen verantwoordelijk voor studiesucces biedt de kans om gezamenlijk aan visieontwikkeling te doen. Op basis van een gedeelde visie en gezamenlijk beleid kan onderzocht worden waar

Nadere informatie

Onderzoek naar gebruik, waardering, impact en behoefte aan LOB onder scholieren en studenten.

Onderzoek naar gebruik, waardering, impact en behoefte aan LOB onder scholieren en studenten. Onderzoek naar gebruik, waardering, impact en behoefte aan LOB onder scholieren en studenten. 1. Samenvatting Scholieren willen LOB! Dat is goed want loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB) is belangrijk.

Nadere informatie

Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing

Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing Peter den Boer Lector keuzeprocessen ROC West Brabant Onderzoeksbureau Onderzoekend Leren Opzet verhaal Probleem en hoe komt dat? Welke oplossingen en wat weten

Nadere informatie

Het Bouwens: ouders zijn makkelijk te betrekken bij loopbaanbegeleiding van hun kind Vernieuwende elementen

Het Bouwens: ouders zijn makkelijk te betrekken bij loopbaanbegeleiding van hun kind Vernieuwende elementen Het Bouwens: ouders zijn makkelijk te betrekken bij loopbaanbegeleiding van hun kind Op de vmbo-afdeling van het Bouwens van der Boijecollege in de gemeente Peel en Maas zijn ouders actief betrokken bij

Nadere informatie

De LOB-scan voor mbo

De LOB-scan voor mbo 35 BIJLAGE 3 De LOB-scan voor mbo De LOB-scan Doel van de LOB-scan is om zicht te krijgen op hoe Loopbaanontwikkeling en -begeleiding (LOB) in jullie onderwijsinstelling er op dit moment voor staat. De

Nadere informatie

LOB in het beroepsonderwijs drs. Metje Jantje Groeneveld

LOB in het beroepsonderwijs drs. Metje Jantje Groeneveld LOB in het beroepsonderwijs drs. Metje Jantje Groeneveld Wat gaan we doen? Inventarisatie vragen / verwachtingen Presentatie Vragen / discussie Wat kan ik er mee? Afronding 24-3-2015 2 Vragen? Met welke

Nadere informatie

LOOPBAANORIËNTATIE EN -BEGELEIDING. Leren kiezen, een onmisbare competentie. oktober 2012

LOOPBAANORIËNTATIE EN -BEGELEIDING. Leren kiezen, een onmisbare competentie. oktober 2012 LOOPBAANORIËNTATIE EN -BEGELEIDING Leren kiezen, een onmisbare competentie Auteurs Hester Smulders, Expertisecentrum Beroepsonderwijs oktober 2012 Oneerbiedig gezegd heeft het beroepsonderwijs wel wat

Nadere informatie

GROEI LOOPBAAN ONTWIKKELING EIGEN REGIE TALENT INNOVATIEKRACHT BEWUST PERSONEEL FLEXIBILITEIT ZELFSTURING EMPLOYMENT NETWERKEN TOEKOMST WERKNEMER

GROEI LOOPBAAN ONTWIKKELING EIGEN REGIE TALENT INNOVATIEKRACHT BEWUST PERSONEEL FLEXIBILITEIT ZELFSTURING EMPLOYMENT NETWERKEN TOEKOMST WERKNEMER KADER LOOPBAANONTWIKKELING DIALOOG BEWUST TOEKOMST ZELFSTURING TALENT INNOVATIEKRACHT LOOPBAAN ONTWIKKELING FLEXIBILITEIT EIGEN REGIE NETWERKEN GROEI PERSONEEL KWALITEITEN EMPLOYMENT WERKNEMER INLEIDING

Nadere informatie

Scholingsaanbod voor loopbaanbegeleiders

Scholingsaanbod voor loopbaanbegeleiders Scholingsaanbod voor loopbaanbegeleiders Koning Willem 1 College Professionalisering op het gebied van loopbaanbegeleiding Maart 2014 1 Inleiding/Voorwoord Loopbaan oriëntatie en begeleiding (LOB) is een

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie

LOB-stages. in de tweede fase. - op zoek naar best. practice

LOB-stages. in de tweede fase. - op zoek naar best. practice LOB-stages in de tweede fase - op zoek naar best practice Overzicht presentatie Vragen van de GSR Proces Literatuuronderzoek Interviews scholen Best practice: : aanbevelingen en valkuilen Vragen Vraagstelling

Nadere informatie

Een loopbaangerichte leeromgeving in het vmbo

Een loopbaangerichte leeromgeving in het vmbo Een loopbaangerichte leeromgeving in het vmbo Marinka Kuijpers & Frans Meijers Scholen die leren in het teken van de persoonlijke loopbaan van leerlingen zetten, zijn nog niet te vinden in het voortgezet

Nadere informatie

Frans Meijers, Marinka Kuijpers & Jantiene Bakker. Over leerloopbanen en loopbaanleren

Frans Meijers, Marinka Kuijpers & Jantiene Bakker. Over leerloopbanen en loopbaanleren Frans Meijers, Marinka Kuijpers & Jantiene Bakker Over leerloopbanen en loopbaanleren Aandacht voor loopbaanontwikkeling Perkamentus in Harry Potter: It s not the talent you have, but the choises you make,

Nadere informatie

LOB in de vernieuwing vmbo & mbo

LOB in de vernieuwing vmbo & mbo LOB in de vernieuwing vmbo & mbo Spirit4you Versterkt loopbanen Even kennismaken? Naam / organisatie / functie? Wat betekent LOB in het vernieuwde vmbo/ mbo voor jou? Waar ben je trots op? 30 november

Nadere informatie

Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing

Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing Peter den Boer Lector keuzeprocessen ROC West Brabant Onderzoeksbureau Onderzoekend Leren Opzet verhaal Probleem en hoe komt dat? Welke oplossingen en wat weten

Nadere informatie

SAMEN LOOPBAANLEREN VERANKEREN OP SCHOOL WORKSHOP VOOR DECANEN SAMEN MET SCHOOLLEIDERS. Inge Kirsten De loopbaan van de leerling centraal

SAMEN LOOPBAANLEREN VERANKEREN OP SCHOOL WORKSHOP VOOR DECANEN SAMEN MET SCHOOLLEIDERS. Inge Kirsten De loopbaan van de leerling centraal SAMEN LOOPBAANLEREN VERANKEREN OP SCHOOL WORKSHOP VOOR DECANEN SAMEN MET SCHOOLLEIDERS Inge Kirsten De loopbaan van de leerling centraal NEE HEB JE.. https://www.youtube.com/watch?v=iqdmgz-rsie IN GESPREK

Nadere informatie

SCHOOLONTWIKKELPLAN SAMEN UNIEK

SCHOOLONTWIKKELPLAN SAMEN UNIEK SCHOOLONTWIKKELPLAN 2017-2021 SAMEN UNIEK Instemming van de medezeggenschapsraad: 23 januari 2017 1 Inhoud 1. Voorwoord... 3 2. Missie... 4 3. Visie... 4 4. Zes pijlers... 5 5. Kernwaarden en ambities...

Nadere informatie

Oplegger Visie op studieloopbaanbegeleiding LIC

Oplegger Visie op studieloopbaanbegeleiding LIC Leer- en Innovatiecentrum Breda, 's-hertogenbosch, Tilburg Oplegger Visie op studieloopbaanbegeleiding LIC datum 17 december 2013 contactpersoon Floor van der Boon onderwerp Oplegger Visie op studieloopbaanbegeleiding

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Vragenlijst Printversie Verantwoording 2017 Vernieuwenderwijs, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder voorafgaande

Nadere informatie

Scholieren eisen tijd en begeleiding voor hun loopbaan

Scholieren eisen tijd en begeleiding voor hun loopbaan Scholieren eisen tijd en begeleiding voor hun loopbaan Scholieren hebben behoefte aan LOB Uit het onderzoek blijkt dat scholieren behoefte hebben aan meer LOB. Dat begint in leerjaar één. In de laatste

Nadere informatie

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent NTERVIEW In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze Doen waar je goed in bent Ieder mens moet regelmatig keuzes maken. Dat begint al met de keuze voor een bepaalde school, een studie of een opleiding.

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Samenwerken aan LOB Jongeren beter toerusten voor het maken van passende keuzes in de eigen loopbaan door bewust

Nadere informatie

LOB scan voor MBO werkversie 1

LOB scan voor MBO werkversie 1 Uitleg bij invullen LOB-scan; Stap 1: de LOB -scan is verdeeld in 12 componenten (donker grijze balken). Onder ieder component zijn een aantal elementen (witte vlakken) geformuleerd. Per element geeft

Nadere informatie

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs Ons Onderwijs Kwaliteit in onderwijs Voorwoord Bij Marianum staat de ontwikkeling van de leerling voorop. Wij staan voor aantrekkelijk en afgestemd onderwijs, gemotiveerde leerlingen en goede eindresultaten.

Nadere informatie

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO April 2014 Kenschets 1963 Ons onderwijsbestel 1963 (opmaat voor Mammoetwet ) Van Mammoet 1968 Industriële vormgeving: lineair

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Van: Klas: 1 Inhoud: Handleiding Portfolio pag. 3 Deel 1. Dit ben ik pag. 6 Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Deel 3. Ervaringen pag. 11 3.1 stage (binnen schooltijd)

Nadere informatie

Kader Studieloopbaanbegeleiding bij Avans Hogeschool

Kader Studieloopbaanbegeleiding bij Avans Hogeschool Leer- en Innovatiecentrum Breda, 's-hertogenbosch, Tilburg Kader Studieloopbaanbegeleiding bij Avans Hogeschool datum oktober 2014 onderwerp Studieloopbaanbegeleiding bij Avans Hogeschool van Floor van

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid bij Loopbaanoriëntatie

Ouderbetrokkenheid bij Loopbaanoriëntatie Ouderbetrokkenheid bij Loopbaanoriëntatie Eerste inzichten project Leerling, ouders en school samen voor de loopbaan p2 Inleiding De vo-scholen in Rotterdam Zuid hebben loopbaanoriëntatie- en begeleiding

Nadere informatie

LOOPBAANVAARDIGHEID LOOPBAANLEREN HOOFDSTUK 1

LOOPBAANVAARDIGHEID LOOPBAANLEREN HOOFDSTUK 1 LPBAANVAARDIGHEID LPBAANLEREN HFDSTUK 1 Loopbaanvaardigheid Alle ogen zijn gericht op je reisdoel: het diploma van de opleiding die je volgt. Dat diploma bewijst straks dat jij je beginnend beroepsbeoefenaar

Nadere informatie

LOB en techniek. Geef jongeren praktijkervaringen die ertoe doen.

LOB en techniek. Geef jongeren praktijkervaringen die ertoe doen. LOB en techniek. Geef jongeren praktijkervaringen die ertoe doen. 5 tips voor een praktijkgericht programma White paper Loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) leert jongeren keuzes te maken die passen

Nadere informatie

Handleiding. Toolkit voor schoolcoaches

Handleiding. Toolkit voor schoolcoaches Toolkit voor schoolcoaches 1 Inleiding In deze Toolkit zit informatie voor schoolcoaches die in hun eigen onderwijsorganisatie collega s of teams opleiden tot het voeren van het professionele loopbaangesprek.

Nadere informatie

LOB beleidsontwikkelingen. Thea van den Boom Directie mbo, OCW 17 maart 2017

LOB beleidsontwikkelingen. Thea van den Boom Directie mbo, OCW 17 maart 2017 LOB beleidsontwikkelingen Thea van den Boom Directie mbo, OCW 17 maart 2017 LOB staat op de agenda! En ontwikkelt zich in de hele onderwijsketen positief. Er moet (blijvend) aandacht zijn voor verbetering.

Nadere informatie

Goed voorbeeld doet goed volgen

Goed voorbeeld doet goed volgen Goed voorbeeld doet goed volgen Onderzoek naar goede praktijkvoorbeelden LOB Presentatie voor regio-bijeenkomsten Ruud van der Aa en Eva van der Boom, april 2009 Inhoud presentatie Waarom aandacht voor

Nadere informatie

Werkexploratie en Ouderbetrokkenheid. Overzicht van het project werkexploratie

Werkexploratie en Ouderbetrokkenheid. Overzicht van het project werkexploratie Werkexploratie en Ouderbetrokkenheid Overzicht van het project werkexploratie Van december 2015 tot - september 2017 vindt een project werkexploratie plaats. Dit vindt plaats in het kader van de kabinetsbrede

Nadere informatie

DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN STUDIEKEUZEN

DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN STUDIEKEUZEN DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN STUDIEKEUZEN Inleiding congres Kiezen is een werkwoord voor wie? van de Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders, Amersfoort, 24 maart 2011 Tom Luken Luken Loopbaan

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET COLLECTIEF ONDERWIJS VAN MORGEN

DE KRACHT VAN HET COLLECTIEF ONDERWIJS VAN MORGEN Op weg naar 2020 Dit is het verhaal van de NUOVO scholengroep. Verantwoordelijk voor voortgezet onderwijs aan ruim 5.000 leerlingen in de stad Utrecht. Tien openbare scholen bieden samen een breed aanbod:

Nadere informatie

Op weg naar competente loopbaanbegeleiders

Op weg naar competente loopbaanbegeleiders Op weg naar competente loopbaanbegeleiders Dirk van Woerkom Utrecht, januari 2013 Inleiding Middelbaar opgeleide werknemers hebben moeite om een passende baan te vinden of te houden. Op Volkskrant.nl staat

Nadere informatie

LOB in de aansluiting tussen vmbo en mbo. Peter den Boer Lector Keuzeprocessen ROC West-Brabant Zzp-er onderzoek en advies: Onderzoekend Leren

LOB in de aansluiting tussen vmbo en mbo. Peter den Boer Lector Keuzeprocessen ROC West-Brabant Zzp-er onderzoek en advies: Onderzoekend Leren LOB in de aansluiting tussen vmbo en mbo Peter den Boer Lector Keuzeprocessen ROC West-Brabant Zzp-er onderzoek en advies: Onderzoekend Leren Voorstellen Chocola (Prof. Bernard Nijstad RU Groningen, april

Nadere informatie

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Inleiding: ATB de Springplank, een algemeen toegankelijke basisschool en Vlietkinderen, maatwerk in kinderopvang, beiden gehuisvest

Nadere informatie

Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing

Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing Leren kiezen: Van ervaring naar zelfsturing Peter den Boer Lector keuzeprocessen ROC West Brabant Onderzoeksbureau Onderzoekend Leren Opzet verhaal Probleem Hoe komt dat? Welke oplossingen en wat weten

Nadere informatie

Op de volgende pagina's worden bovengenoemde instrumenten uitvoeriger beschreven.

Op de volgende pagina's worden bovengenoemde instrumenten uitvoeriger beschreven. Bijlage 1 Reintegratiemiddelen Chronologische volgorde van reïntegratiemiddelen, die ingezet kunnen worden tijdens het Van Werk Naar Werk-traject, hieronder volgt een beknopt overzicht: 1. arbeidsmarktprofiel

Nadere informatie

Werkvormenspel Doorpraten over je toekomst. Loopbaanperspectieven: de dialoog centraal

Werkvormenspel Doorpraten over je toekomst. Loopbaanperspectieven: de dialoog centraal Werkvormenspel Doorpraten over je toekomst Loopbaanperspectieven: de dialoog centraal Fontys Lerarenopleiding Tilburg Dorien Doornebos-Klarenbeek en William Buys 2011 Aanleiding van de pilot In het totale

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB. Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo

WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB. Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo 27-05-2014 WERKBOEK VERNIEUWING VMBO & LOB Bijeenkomst Stichting Platforms vmbo INHOUD 1. Presentatie samen verantwoordelijk voor LOB een kwestie van krachten bundelen 3 2. Opdrachten vernieuwing vmbo

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Rectificatie Besluit Protocol Scholing 2008

Rectificatie Besluit Protocol Scholing 2008 UWV Rectificatie Besluit Protocol Scholing 2008 In de Staatscourant van 12 augustus 2008, nr. 154, is het Besluit Protocol Scholing 2008 geplaatst. Abusievelijk is bij dit besluit de verkeerde bijlage

Nadere informatie

Strategisch Opleidingsbeleid

Strategisch Opleidingsbeleid Strategisch Opleidingsbeleid Achtergrondinformatie en tips om zelf aan de slag te gaan In deze handreiking vindt u de volgende onderwerpen: Wat is strategisch opleidingsbeleid? Hoe komt u tot strategisch

Nadere informatie

Toekom(st)room LOB Een stroompunt loopbaangericht onderwijs

Toekom(st)room LOB Een stroompunt loopbaangericht onderwijs SAMENVATTING Toekom(st)room LOB Een stroompunt loopbaangericht onderwijs Advies over hoe LOB na 5 jaar Stimulering LOB verder moet. Utrecht, 1 december 2014 ACHTERGROND Van studie kiezen naar loopbaan

Nadere informatie

Aan de weg timmeren: studietrajectbegeleiding en loopbaanleren 12/01/2015

Aan de weg timmeren: studietrajectbegeleiding en loopbaanleren 12/01/2015 Aan de weg timmeren: studietrajectbegeleiding en loopbaanleren 12/01/2015 Taken van studiekeuzebegeleider/stb er Ll n/stud. sensibiliseren voor het belang van de keuze; het feit dat dit tijd kost en dat

Nadere informatie

Een proces van integrale schoolontwikkeling Loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Een proces van integrale schoolontwikkeling Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Jitske Brinkman Jitske Brinkman is senior-adviseur bij BMC Advies/Diephuis en Van Kasteren Onderwijsadviseurs. E-mail: jitskebrinkman@bmc.nl Een proces van integrale schoolontwikkeling Loopbaanoriëntatie

Nadere informatie

Loopbaanbegeleiding schiet de lerende voorbij

Loopbaanbegeleiding schiet de lerende voorbij Loopbaanbegeleiding schiet de lerende voorbij Lezing ECBO, Utrecht, 21 april 2011 Tom Luken Luken Loopbaan Consult, Amsterdam Inhoud Inleiding Theorie, onderzoek en impact van Kuijpers en Meijers Kanttekeningen

Nadere informatie

Verbreden van de loopbaandialoog met sociale media

Verbreden van de loopbaandialoog met sociale media Mariëlle Rutten Verbreden van de loopbaandialoog met sociale media Minisymposium 16 november 2011 Programma Kaders onderzoek op basis van literatuurstudie Workshop versterken individuele begeleidingsgesprekken

Nadere informatie

Keuzemodel varianten van programma's praktijknabije LOB. Voor tl en gl

Keuzemodel varianten van programma's praktijknabije LOB. Voor tl en gl Keuzemodel varianten van programma's praktijknabije LOB Voor tl en gl Augustus 2012 Keuzemodel varianten van programma's praktijknabije LOB voor tl en gl Het LOB-keuzemodel geeft een beknopt overzicht

Nadere informatie

8 uitgangspunten. Leerbedrijf BAVA => BaVa Leerwerktraject => LWT Leerwerkhuis => LWH De Vip groep => VIP. 1 doelgroepomschrijvingen

8 uitgangspunten. Leerbedrijf BAVA => BaVa Leerwerktraject => LWT Leerwerkhuis => LWH De Vip groep => VIP. 1 doelgroepomschrijvingen 8 uitgangspunten De deelnemende scholen willen uitgaan van dezelfde uitgangspunten. Helaas is het nog niet mogelijk om al die punten te verwezenlijken. De verschillende scholen geven aan hoever de zaken

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Een goed gesprek over diversiteit Methodiekbeschrijving professionalisering en diversiteit voor teams in organisaties

Een goed gesprek over diversiteit Methodiekbeschrijving professionalisering en diversiteit voor teams in organisaties Een goed gesprek over diversiteit Methodiekbeschrijving professionalisering en diversiteit voor teams in organisaties Lectoraat ghrm Hogeschool van Amsterdam Oktober 2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Wat

Nadere informatie

Beweging in veranderende organisaties

Beweging in veranderende organisaties Beweging in veranderende organisaties Kilian Bennebroek Gravenhorst Werken met vragenlijsten voor versterking van veranderingsprocessen PROFESSIONEEL ADVISEREN 5 Inhoud Voorwoord 7 Opzet van het boek 9

Nadere informatie

SoHuman PROFIT/NON-PROFIT PARTICULIEREN SCHOLIEREN [INZICHT IN GEDRAG EN COMMUNICATIE]

SoHuman PROFIT/NON-PROFIT PARTICULIEREN SCHOLIEREN [INZICHT IN GEDRAG EN COMMUNICATIE] SoHuman PROFIT/NON-PROFIT PARTICULIEREN SCHOLIEREN [INZICHT IN GEDRAG EN COMMUNICATIE] Waarvoor kiezen klanten voor SoHuman? SoHuman helpt mensen, teams en organisaties met hun persoonlijke en professionele

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding in de Theoretische Leerweg. DANIËL KERS & WENDY KERS

Loopbaanoriëntatie en begeleiding in de Theoretische Leerweg. DANIËL KERS & WENDY KERS Loopbaanoriëntatie en begeleiding in de Theoretische Leerweg. DANIËL KERS & WENDY KERS INHOUD Aanleiding van het onderzoek. Onderzoeksvragen. De deelnemers. Kritieke succesfactoren volgens de literatuur.

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

Piter Jelles Strategisch Perspectief

Piter Jelles Strategisch Perspectief Piter Jelles Strategisch Perspectief Strategisch Perspectief Inhoudsopgave Vooraf 05 Piter Jelles Onze missie 07 Onze ambities 07 Kernthema s Verbinden 09 Verbeteren 15 Vernieuwen 19 Ten slotte 23 02 03

Nadere informatie

GEREEDSCHAPSKIST. voor beter samenwerken met ouders

GEREEDSCHAPSKIST. voor beter samenwerken met ouders GEREEDSCHAPSKIST voor beter samenwerken met ouders Een voortgangsgesprek met ouders in het basisonderwijs Mariëtte Lusse, Hogeschool Rotterdam,oktober 2016 Voortgangsgesprekken zijn meer dan de traditionele

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

NIEUW PEDAGOGISCH ELAN TECHNISCH VMBO HEERLEN. Het gaat niet om wat ik vertel, maar om wat u hoort

NIEUW PEDAGOGISCH ELAN TECHNISCH VMBO HEERLEN. Het gaat niet om wat ik vertel, maar om wat u hoort NIEUW PEDAGOGISCH ELAN TECHNISCH VMBO HEERLEN Het gaat niet om wat ik vertel, maar om wat u hoort Bijeenkomst: Kijk eens anders naar techniek Jan Geurts, Heerlen 24 november 2004 AGENDA 1. KRITIEK OP HET

Nadere informatie

Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo

Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo Handreiking: Uitleg begrippen vmbo-mbo Ook in het vmbo is er sprake van onderwijsvernieuwing. De meest in het oog springende vernieuwing is de introductie van een kern, profiel en (meerdere) keuzes. De

Nadere informatie

forum beroepsonderwijs. DEC 6 dilemma s pittige discussies constructieve uitkomsten én hilarische momenten 1 oktober 2015 @THNK

forum beroepsonderwijs. DEC 6 dilemma s pittige discussies constructieve uitkomsten én hilarische momenten 1 oktober 2015 @THNK forum beroepsonderwijs 1 oktober 2015 @THNK Vindt u ook wat van het beroepsonderwijs? Praat mee! De volgende bijeenkomst vindt plaats op: n e x t DEC 3 Terugblik op het eerste Forum op 1 oktober met als

Nadere informatie

Analysekader: uw verandertraject in kaart!

Analysekader: uw verandertraject in kaart! Analysekader: uw verandertraject in kaart! Op weg naar een toekomstbestendige organisatie Met deelname aan In voor zorg! (IVZ) werkt u aan de toekomstbestendigheid van uw organisatie. De omgeving verandert

Nadere informatie

Profiel Product Verantwoording. LOB (Loopbaan oriëntatie en begeleiding) Leraren Opleiding. Management & Organisatie

Profiel Product Verantwoording. LOB (Loopbaan oriëntatie en begeleiding) Leraren Opleiding. Management & Organisatie Opdracht: Profiel Product Verantwoording LOB (Loopbaan oriëntatie en begeleiding) Leraren Opleiding Management & Organisatie Naam auteur(s) Vakgebied Bart Deelen M&O Student nr 10761799 Titel Onderwerp

Nadere informatie

Nooit meer POPP (Nooit meer instrumenten als POP Pressen)

Nooit meer POPP (Nooit meer instrumenten als POP Pressen) Workshop HGZO maart 2010 Nooit meer POPP (Nooit meer instrumenten als POP Pressen) Alex de Veld, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Eric Entken, Hogeschool Rotterdam Insteek dialoog HGZO 2010 Onderbouwing

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie in de Vakroute

Loopbaanoriëntatie in de Vakroute Loopbaanoriëntatie in de Vakroute Auteur: Renske Smit Studentnummer: 4258185 Stagebegeleider Vakcollege Groep: Sandra van Dam Begeleider Universiteit Utrecht: Rob Gallenkamp Masterthesis voor de master

Nadere informatie

Studiekeuzecheck HO De eerste ervaringen van havo/vwo-decanen

Studiekeuzecheck HO De eerste ervaringen van havo/vwo-decanen Studiekeuzecheck HO De eerste ervaringen van havo/vwo-decanen Onderzoek Zeker weten wat je kiest AUGUSTUS 2014 KADER EN CONTEXT ONDERZOEK Stimulering LOB (Loopbaanoriëntatie en begeleiding) is een programma

Nadere informatie

Motivatie voor loopbaanleren door de inzet van sociale media Hoe organiseer je het? Hoe manage je het? Hoe realiseer je het?

Motivatie voor loopbaanleren door de inzet van sociale media Hoe organiseer je het? Hoe manage je het? Hoe realiseer je het? Motivatie voor loopbaanleren door de inzet van sociale media Hoe organiseer je het? Hoe manage je het? Hoe realiseer je het? Ruim 90% van de werkgevers zoekt via sociale media naar informatie over sollicitanten.

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

Werkgevers Ondernemers. In gesprek over de inhoud van het onderwijs

Werkgevers Ondernemers. In gesprek over de inhoud van het onderwijs Werkgevers Ondernemers In gesprek over de inhoud van het onderwijs 1 Algemeen Doe mee en praat mee! Antwoord of reactie op deze vraag? Dé landelijke dialoog over ons onderwijs en de toekomst. Deel gedachten,

Nadere informatie

Opbrengst vsv cafe 3 april talentontwikkeling Pagina 1

Opbrengst vsv cafe 3 april talentontwikkeling Pagina 1 Opbrengst van de werkgroepen tijdens het VSV Cafe 3 april met als Thema talentontwikkeling Stelling 1 Talentontwikkeling is de benadering om tot een positieve leerattitude te komen. Centraal staat de erkenning

Nadere informatie

De kracht van samenwerking. Brainport Development, 2014

De kracht van samenwerking. Brainport Development, 2014 1 De kracht van samenwerking Brainport Development, 2014 2 De kracht van samenwerking Brainport Development, 2014 VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO Henk

Nadere informatie

Sectorwerkstuk. Zinvol LOB a. Grenservaring b. Reflectie c. Keuzevrijheid. Algemeen Verplicht? Plaats binnen LOB?

Sectorwerkstuk. Zinvol LOB a. Grenservaring b. Reflectie c. Keuzevrijheid. Algemeen Verplicht? Plaats binnen LOB? Sectorwerkstuk Algemeen Verplicht? Plaats binnen LOB? Doelen LOB a. Verkennen b. Oriënteren c. Verdiepen d. Knoop doorhakken Zinvol LOB a. Grenservaring b. Reflectie c. Keuzevrijheid Van globaal, virtueel

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe Accountmanager Accountmanager onderhoudt relaties met bedrijven en organisaties met het doel voor praktijkleren binnen te halen. Hij kan nagaan welke bedrijven hebben, doet voorstellen voor bij bedrijven

Nadere informatie

NIEUW PEDAGOGISCH ELAN voor INNOVATIE VMBO. Shoot for the moon. Even if you miss it, you will land among the stars

NIEUW PEDAGOGISCH ELAN voor INNOVATIE VMBO. Shoot for the moon. Even if you miss it, you will land among the stars NIEUW PEDAGOGISCH ELAN voor INNOVATIE VMBO Shoot for the moon. Even if you miss it, you will land among the stars Jan Geurts, PAT Onderwijsinnovatie Nieuwegein, 13 mei 2004 AGENDA 1. KRITIEK OP HET VMBO

Nadere informatie

LOB en Vernieuwing VMBO. Landelijke dag Zorg en Welzijn Edith Vissers, KPC Groep

LOB en Vernieuwing VMBO. Landelijke dag Zorg en Welzijn Edith Vissers, KPC Groep LOB en Vernieuwing VMBO Landelijke dag Zorg en Welzijn Edith Vissers, KPC Groep Wat gaan we doen? Reflecteren op de bedoeling: loopbaanleren waarom? Inzoomen op de eisen die de vernieuwing stelt Inzoomen

Nadere informatie

We vertalen de maatschappelijke boodschap naar het onderwijs.

We vertalen de maatschappelijke boodschap naar het onderwijs. We vertalen de maatschappelijke boodschap naar het onderwijs. Thema s: Natuur en milieu, Mediawijsheid, Ondernemend Onderwijs en financiële educatie en Burgerschap Jongeren voorbereiden op hun actieve

Nadere informatie

Competentieprofiel loopbaanbegeleider

Competentieprofiel loopbaanbegeleider Competentieprofiel loopbaanbegeleider 1 De loopbaanbegeleider is coachend, sensitief en communicatief, r betrouwbaar en integer, vakkundig en deskundig, reflectief en lerend, praktijkgericht. 1 Competentieprofiel

Nadere informatie

Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit

Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit Datum 23-07- 2012 Versie: 1.0 Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit Inleiding: De personal coach wordt ingezet om deelnemers van WelSlagen Diversiteit met een relatief grote afstand tot de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland BIJLAGE: Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland Pagina 1: Effecten bij leerlingen Effecten bedrijven - onderwijs Toelichting: De percentages onder het kopje Nul zijn de uitersten

Nadere informatie