Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Multifunctioneel medegebruik van de waterkering"

Transcriptie

1 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering beantwoording signaleringsvraag #5 van de Deltacommissaris Deltares Gerald Jan Ellen Marien Boers Han Knoeff Harry Schelfhout Ellen Tromp Frans van den Berg AT Osborne Harm Borgers Joost Rengers Met medewerking van: TNO Sten de Wit Jos Wessels Redactie Peter Juijn Teksten Deltares, 2011

2

3 Titel Multifunctioneel medegebruik van de waterkering Opdrachtgever Rijkswaterstaat Waterdienst Project Kenmerk VEB-0009 Pagina's 41 Trefwoorden Multifunctioneel, waterkeringen, medegebruik, signaleringsvraag Samenvatting Deze verkennende notitie beantwoordt de volgende twee vragen: Welke belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen kunnen in het huidig beleid en instrumentarium worden geïdentificeerd? Op welke wijze kunnen deze of andere belemmeringen worden opgeheven, met behoud van de waterkerende functie van bestaande keringen? De hoofdconclusie is dat het huidig beleid en instrumentarium multifunctioneel medegebruik toelaten. De belangrijkste voorwaarde voor succes is onderling vertrouwen bij de betrokken partijen. Als dat vertrouwen er is, zijn belemmeringen - zoals het ontbreken van een eenduidige methodiek voor de verdeling van kosten en baten en het nog niet beschikbaar zijn van toetsregels voor multifunctionele waterkeringen - te overkomen. Het rapport sluit af met een aantal aanbevelingen voor initiatiefnemers van projecten met multifunctioneel medegebruik. Tenslotte zijn in de bijlagen nog succesvolle cases beschreven en is een conceptuele beschrijving van de toetsing van multifunctionele keringen opgenomen. Status definitief Disclaimer beeldmateriaal Deltares heeft datgene gedaan wat redelijkerwijs van haar kan worden gevergd om de rechten van de auteursrechthebbende op de beelden te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die menen rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot Deltares wenden.

4

5 Inhoud 1 Inleiding Aanleiding Doel Leeswijzer 1 2 Multifunctioneel medegebruik Voorbeelden van multifunctioneel medegebruik Illustratie aan de hand van de case Zandvoort 5 3 Belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen Financieel-economische belemmeringen Ruimtelijke belemmeringen Technische belemmeringen Bestuurlijk-juridische belemmeringen en aandachtspunten Belemmeringen door wetten en regels: Belemmeringen door nationaal beleid: Belemmeringen rond publiek-private afspraken 13 4 Analyse en conclusies 15 5 Aanbevelingen 21 6 Referenties 23 Bijlage(n) A CASE: Zandvoort A-1 B Beschrijving relevante wet- en regelgeving B-1 C Case 1:Vlissingen: inzicht in succes C-1 D Case 2: Scheveningen inzicht in succes D-1 E Toetsing van multifunctionele keringen E-1 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering i

6

7 1 Inleiding 1.1 Aanleiding In het Deltaprogramma werken Nederlandse overheden samen aan een betrouwbare zoetwatervoorziening en aan de bescherming tegen hoogwater voor volgende generaties. In 2014 neemt het kabinet een besluit over vijf belangrijke thema s op het gebied van veiligheid en watervoorziening, de zogeheten Deltabeslissingen. Deze beslissingen vormen de basis voor de verdere plannen en maatregelen van het Deltaprogramma. De deltacommissaris, een regeringscommissaris die speciaal is aangesteld voor het Deltaprogramma, bereidt de deltabeslissingen voor en signaleert belangrijke vraagstukken. Deze zogeheten signaliseringsvragen laat hij nader onderzoeken, zodat hij het kabinet kan adviseren over de aanpak. De vijfde signaleringsvraag vormt de aanleiding voor deze verkennende notitie (Deltaprogramma 2011, p. 57): De deltacommissaris signaleert dat het huidige beleid en instrumentarium met betrekking tot waterkeringen, multifunctioneel medegebruik niet toestaat. Vergelijkbaar met het onderzoek naar Deltadijken stelt de deltacommissaris voor dat nagegaan wordt op welke wijze belemmeringen kunnen worden opgeheven, met behoud van de waterkerende functie van bestaande keringen. Het kabinet stemt in met deze aanbeveling. 1.2 Doel Deze notitie geeft invulling aan de vijfde signaleringsvraag van de Deltacommissaris, door antwoord te geven op de volgende centrale vragen: Welke belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik kunnen in het huidig beleid en instrumentarium worden geïdentificeerd? Op welke wijze kunnen deze of andere belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen worden opgeheven, met behoud van de waterkerende functie van de bestaande keringen? Deze notitie geeft inzicht in financieel-economische, ruimtelijke, technische en bestuurlijkjuridische belemmeringen. De studie heeft een vergelijkbare opzet als de Verkenning Deltadijken. De studie heeft een verkennend karakter. De resultaten zijn gebaseerd op bestaande publicaties en de kennis en ervaring van Deltares, AT Osborne en TNO. 1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 behandelt verschillende vormen van multifunctioneel medegebruik van waterkeringen. Verder wordt in dit hoofdstuk de case Zandvoort geïntroduceerd. In hoofdstuk 3 komen de verschillende belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik aan de orde: financieel-economische, ruimtelijke, technische en bestuurlijk-juridische belemmeringen. Hoofdstuk 4 geeft een analyse van de belangrijkste belemmeringen en opties om deze belemmeringen op te heffen. Hoofdstuk 5 bevat de conclusies en in hoofdstuk 6 staat een aantal aanbevelingen. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 1

8

9 2 Multifunctioneel medegebruik 2.1 Voorbeelden van multifunctioneel medegebruik Multifunctioneel medegebruik, ook wel meervoudig ruimtegebruik genoemd, betreft het gebruik van een stuk land of water voor meerdere functies. Multifunctioneel medegebruik is niet beperkt tot waterkeringen. Door de grote ruimtedruk en de vele ruimteclaims in Nederland is het combineren van verschillende functies steeds vaker het uitgangspunt bij ruimtelijke ontwikkelingen (zie onder meer: Habiforum, 2001; Van der Heijden en Slob, 2005; Teisman et al., 2001). Deze verkenning is daarom deels gebaseerd op ervaringen met multifunctioneel landgebruik op andere locaties dan waterkeringen. De vraag naar multifunctioneel medegebruik van waterkeringen komt niet alleen voort uit ruimtegebrek, maar ook omdat water een aantrekkelijke omgeving is voor bijvoorbeeld woningen, parken, waterfronten, boulevards en horeca. Langs meren, kusten en rivieren ligt vaak een waterkering die ruimte biedt om die aantrekkelijke omgeving te benutten. In de literatuur worden vier vormen van multifunctioneel medegebruik onderscheiden, die ook voor waterkeringen van toepassing zijn (Van der Heijden en Slob, 2005; Weebers, 2007): Intensivering van het ruimtegebruik; Benutting van zowel de ondergrondse als bovengrondse ruimte; Verweving van functies en; Het volgtijdelijk en flexibel gebruik maken van dezelfde ruimte. Tabel 2.1 geeft een toelichting, met voorbeelden voor de toepassing in en op waterkeringen. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 3

10 Tabel 2.1 Voorbeelden van bestaand multifunctioneel medegebruik van waterkeringen onderverdeeld naar vier typen van multifunctioneel landgebruik, zoals deze in de literatuur worden onderscheiden.. Voorbeelden multifunctioneel medegebruik waterkeringen Kampen: waterkering in de stadsmuur/huizen (Otter, 2003) Katwijk: Garage in de duin (De Wit et al., 2010) Scheveningen: Dijk in Boulevard: wonen, werken, recreëren samengebracht.( Rotterdam: Stadsstrand (bron: Beschrijving Intensivering: Een mogelijkheid voor betere benutting van de ruimte ligt besloten in intensief ruimtegebruik, door verhoging van bebouwingsdichtheden en efficiënter gebruik van de ruimte. Bij intensivering gaat het in feite niet om meervoudig ruimtegebruik, maar om een doelmatiger ruimtegebruik door één functie. We moeten hier bijvoorbeeld denken aan een efficiëntere inrichting van een bestaande ruimte, zodat er meer van dezelfde functie in terecht kan (Habiforum, 2001). Benutting van zowel ondergrondse, als bovengrondse ruimte: Hierbij draait het om het stapelen van functies, waarbij zowel ondergronds als bovengronds wordt gebouwd. Voorbeelden zijn wonen boven winkels, parkeergarages, werfkelders, de metro, hoogbouw en het ondergronds bouwen, verzonken bouw en het bouwen boven overkappingen van infrastructuur (Gemeente Utrecht, 2005). Verweving: Met het verweven van functies kunnen op eenzelfde locatie meerdere functies een plek krijgen. Deze vorm van meervoudig ruimtegebruik kan onderscheiden worden op twee schaalniveaus: op gebouwniveau (binnen een gebouw komen meerdere functies voor) en op planniveau (binnen het programma komen meerdere functies voor, die zijn verspreid over meerdere gebouwen). Volgtijdelijk en flexibel gebruik maken van dezelfde ruimte. Ruimte kan beter worden benut als er op diverse momenten op verschillend manieren gebruik van wordt gemaakt. (Gemeente Utrecht, 2005). Het concept Tijdelijk Anders Bestemmen (TAB) valt ook onder deze vorm van multifunctioneel ruimtegebruik. Visualisatie (Bron: Reijden et al., 2003) (Bron: Reijden et al., 2003) (Bron: Reijden et al., 2003) (Bron: Reijden et al., 2003) 4 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

11 2.2 Illustratie aan de hand van de case Zandvoort Op verzoek van de Deltacommissaris zijn verschillende aspecten van multifunctioneel medegebruik van waterkeringen in deze verkennende notitie geïllustreerd aan de hand van de casus Zandvoort. Deze zijn te vinden in de bijlage. In Zandvoort zijn plannen om de waterkering voor verschillende functies te gebruiken. Een uitgebreide beschrijving van deze casus staat in bijlage A. Voor deze casus is gekozen omdat de ruimtelijke inrichting in kustplaatsen vaak complex is. De redenen daarvoor zijn onder andere: Bij de ruimtelijke inrichting zijn veel partijen betrokken elk met hun eigen belangen en visies. De meeste kustgemeenten hebben te kampen met ruimtedruk. Aan de landzijde worden ze begrensd door duingebieden waar allerlei restricties gelden en aan de zeezijde zijn de ontwikkelingsmogelijkheden ook beperkt. Provincies hebben weliswaar de ambitie om de recreatieve mogelijkheden van kustplaatsen te bevorderen, maar stellen tegelijkertijd restrictieve voorwaarden vanuit hun toezichthoudende rol bij de toetsing van waterkeringen 1. Waterschappen zijn vaak terughoudend als het gaat om complexe niet-waterkerende objecten in of op waterkeringen. Niet alleen omdat ze de waterkering goed moeten kunnen toetsen, maar ook vanuit het streven om beheerskosten gering te houden (vergunningverlening, onderhoud). Het Rijk bewaakt de kosten van kustverdediging (Hoogwaterbeschermingsplan (HWBP) en Beheer- en Ontwikkelplan voor de Rijkswateren (BPRW)) en streeft naar eenheid van beleid om precedentwerking te voorkomen. 1 In het in mei 2011 gesloten bestuurakkoord water tussen Rijk, UvW, IPO, VNG en Vewin is een herziening van taken en verantwoordelijkheden opgenomen. De rol van de provincies in de toetsing van primaire waterkeringen komt hiermee te vervallen. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 5

12

13 3 Belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen 3.1 Financieel-economische belemmeringen Financieel-economische belemmeringen hangen samen met de economische en financiële consequenties van multifunctioneel gebruik voor de realisatie, het beheer en het onderhoud van de waterkering. De volgende belemmeringen zijn in kaart gebracht: Overlast toekomstige dijkversterkingen Als een dijk in de toekomst moet worden versterkt kan dit leiden tot hinder en kosten voor medegebruikers. Als onduidelijke is hoe de kosten dan zullen worden verdeeld en of geleden overlast wordt gecompenseerd, kunnen partijen besluiten af te zien van multifunctioneel medegebruik. Bij de boulevard van Scheveningen hebben het hoogheemraadschap van Delfland en de gemeente Den Haag dit probleem opgelost door vooraf een intentieverklaring over beheer en onderhoud te tekenen. Zij hebben hierin onder meer geregeld dat het hoogheemraadschap, als het dat nodig vindt, de boulevard op kosten van de gemeente mag openbreken om onderzoek te doen, bijvoorbeeld bij een calamiteit of inspectie van de waterkering (Knoeff en van der Berg, 2010). Extra kosten voor waterkeringbeheer Diverse waterkeringbeheerders stellen als voorwaarde voor multifunctioneel medegebruik dat zij geen extra kosten hoeven te dragen voor het medegebruik. Het hoogheemraadschap van Delfland omschrijft de voorwaarde als volgt (Hoogheemraadschap van Delfland-I, 2010): De waterkering dient zoveel mogelijk vrij te zijn van medegebruik omdat niet waterkerende objecten of werkzaamheden nabij de waterkering in beginsel het waterkerende vermogen en beheer van de kering in gevaar kunnen brengen, belemmeren of de kosten voor het beheer onevenredig kunnen doen toenemen. [ ] Medegebruik in de leggerzonering van de waterkering is onder maatschappelijk verantwoorde kosten mogelijk als het functioneren van de waterkering volgens gestelde veiligheidseisen nu en in de toekomst niet wordt aangetast, als het beheer en onderhoud van de kering niet wordt belemmerd en de kosten van het beheer niet onevenredig toenemen. Risico s waterveiligheid en aansprakelijkheid Door het medegebruik van waterkeringen kan het waterveiligheidsrisico toenemen. Als niet duidelijk is afgesproken wie dit extra risico draagt, kunnen partijen afzien van multifunctioneel medegebruik. Als een waterkering faalt, leidt de schade namelijk niet alleen tot financiële kosten, maar ook tot imagoverlies en verlies aan vertrouwen in de overheid. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 7

14 De zaak Dijkverschuiving Wilnis 2 heeft ertoe geleidt dat veenkaden, en dus ook dijken, juridisch aangemerkt worden als een opstal volgens artikel 6:174 van het Burgerlijk Wetboek. Door het labelen van de dijk als opstal is de bezitter van de dijk aansprakelijk voor eventuele schade (Rijswick, 2011). Door multifunctioneel gebruik toe te staan neemt het risico voor de bezitter of verpachter van de dijk toe. Verdeling kosten en baten Er is geen goed instrumentarium om de baten van medegebruik goed af te wegen tegen de (eventuele) extra kosten. Ook Is onduidelijk hoe de kosten en baten over de verschillende (publieke) partijen moeten worden verdeeld. Neemt bijvoorbeeld een partij die profiteert van het medegebruik (een deel van) de meerkosten voor zijn rekening die de waterkeringbeheerder moet maken? Van water naar ruimtelijke ordening Waterschappen zijn gewend hun kerntaken te realiseren via de sectorale waterwetgeving. Waterkeringen met multifunctioneel medegebruik vragen een meer integrale benadering. Er dient zowel rekening te worden gehouden met waterwetgeving, als met de wet- en regelgeving van de ruimtelijke ordening. Niet alle waterschappen investeren in de benodigde kennis en vaardigheden voor een dergelijke integrale benadering. Daardoor zijn ze onvoldoende toegerust voor projecten met multifunctioneel medegebruik en wekken zij bij partners niet het vertrouwen dat ze creatief kunnen meedenken, oog hebben voor andere belangen en bereid zijn meerwaarde te creëren voor andere functies dan water (Unie van Waterschappen, 2010). 3.2 Ruimtelijke belemmeringen Hier zijn alleen ruimtelijke belemmeringen geïnventariseerd die een relatie hebben met de waterveiligheid. De belangrijkste ruimtelijke belemmeringen zijn: Ruimtelijke doelstellingen dreigen waterveiligheidsdoelstellingen te overschaduwen Door de hoge kosten is multifunctioneel medegebruik vaak alleen mogelijk door samenwerking met private partijen. Het gevaar bestaat dat deze partijen de ruimtelijke doelstellingen en exploitatie belangrijker vinden dan de waterveiligheid (Klijn en Bos, 2010). Voor waterschappen kan dit een bedreigende situatie zijn omdat zij primair verantwoordelijk zijn voor de waterveiligheid. Sectoraal denken bij waterschappen Er is vanuit de waterschappen koudwatervrees, onvoldoende deskundigheid over ruimtelijke planprocessen en een te starre, op waterschapsnormen gerichte houding. Bovendien wordt intern niet altijd voldoende ruimte geboden om nieuwe allianties aan te gaan.. (Unie van Waterschappen, 2010). Dit sectorale denken bemoeilijkt projecten met multifunctioneel medegebruik van waterkeringen. 2 Wilnis.htm (d.d. 20 december 2010) 8 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

15 Verslechtering ruimtelijke kwaliteit Multifunctioneel medegebruik kan bijdragen aan een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit, maar doet dat lang niet altijd. Zo neemt de ruimtelijke kwaliteit vaak af als de bestaande situatie zoveel mogelijk behouden moet blijven. Het zoeken van compromissen door uitgekiend ontwerpen kan tot een veelheid aan grondoplossingen en constructieve maatregelen leiden, met als resultaat een rommelig geheel van verschillende dwarsprofielen (Klijn en Bos, 2010). 3.3 Technische belemmeringen In Nederland bevinden zich honderden kunstwerken in waterkeringen, met overgangen van harde constructie naar grond, waar veel ervaringskennis mee is opgedaan. Het maken van technische ontwerpen van multifunctionele dijken is dan ook geen belemmering (TNO, 2009). In deze paragraaf definiëren we technische belemmeringen dan ook als belemmeringen die te maken hebben met het technische kader waarbinnen toetsen, ontwerpen en beheer en onderhoud van multifunctionele waterkeringen plaats vindt. De voornaamste belemmeringen vanuit dit perspectief zijn: Niet-waterkerende objecten zijn lastig waterkeringbeheerders verlenen niet graag vergunning voor zogenoemde nietwaterkerende objecten (NWO) in een (duin)waterkering, omdat dergelijke objecten het toetsen van de waterkering lastig maken. Randvoorwaarden Voor waterkeringen gelden eisen en randvoorwaarden die een belemmering kunnen vormen voor het realiseren van multifunctioneel ontwerp (Erenstein, 2007): o Het is niet toegestaan te graven in de waterkering. o Ontgraven zand moet in hetzelfde gebied worden hergebruikt (geen zand onttrekken aan de waterkering). o Er mogen geen harde elementen worden verwerkt in een duinwaterkering. Onzekerheid ten aanzien van toekomstige ontwikkelingen Een waterkering wordt vaak voor vijftig jaar gebouwd (economische levensduur), kunstwerken meestal voor honderd jaar. Door nieuwe inzichten in de waterveiligheid kan het echter noodzakelijk zijn de waterkering eerder te versterken. Dat kan vervelende gevolgen hebben voor het medegebruik. Ontbreken toetsingsinstrumentarium De wettelijke zesjaarlijkse toetsing is niet (volledig) voorbereid op het toetsen van multifunctionele waterkeringen. Voorschriften, leidraden en technische rapporten voor dit soort waterkeringen zijn niet beschikbaar of onvolledig en het toets- en ontwerpinstrumentarium (WTI) is hierop niet ingericht. In theorie is het mogelijk om aanvullende regels te maken, ook op regionale schaal, het WTI geeft deze ruimte, bijvoorbeeld via de geavanceerde toets. Maatwerk, het ontwikkelen van een min of meer unieke set aan berekeningen en veiligheidsregels per project, kost geld en vergt tijdens de planontwikkeling de nodige tijd. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 9

16 Onbekende effecten op waterveiligheid Het gaat hierbij om onzekerheden in kennis op een fundamenteel-analytisch niveau wat betreft: o Harde elementen in een zandige kering: het is onduidelijk hoe harde elementen in of op een zandige kering de waterveiligheid beïnvloeden (Deltares, 2009, Hoogheemraadschap van Delfland-II, 2010, Hoogheemraadschap van Rijnland, zonder datum). o Gedrag van (innovatieve-) elementen in en/of op waterkering: het is nog niet bekend welk effect nieuwe grondverbeteringstechnieken zoals Mixed in place en Smartsoils en bijvoorbeeld de fundering van windmolens hebben op de veiligheid van waterkeringen. Locatiespecifieke kennisleemten: o Onbekend buitendijks risico: het risico van overslag en overstroming in buitendijkse gebieden is niet overal bekend (Deltares, 2010). o Industriële calamiteiten: het is niet goed bekend hoe industriële calamiteiten van invloed zijn op de waterkering (Deltares, 2011). 3.4 Bestuurlijk-juridische belemmeringen en aandachtspunten Bij bestuurlijk-juridische belemmeringen gaat het om belemmeringen die voortkomen uit bestaande wetten en regels en bestaand beleid voor water en ruimtelijke ordening. Niet meegenomen zijn alle ontwikkelingen die tot nieuwe regels of beleid kunnen leiden, zoals Wettelijk Toetsinstrumentarium voor de toetsingsprimaire keringen (WTI en TOI) en de nieuwe Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR). Regels en beleid voor andere terreinen, zoals natuur, milieu en archeologie, blijven hier eveneens buiten beschouwing. Naast belemmeringen door wet- en regelgeving en belemmeringen die voortvloeien uit het beleid, kan in de praktijk ook sprake zijn van knelpunten bij het maken van afspraken tussen de partijen die bij een multifunctionele waterkering betrokken zijn Belemmeringen door wetten en regels: Waterwet De primaire functie van een waterkering is de beveiliging tegen overstromingen. In de wet staat aan welke veiligheidsnorm de waterkeringen moeten voldoen, gebaseerd op de overschrijdingskans van een zeer hoge hoogwaterstand. Voor ander gebruik van een waterkering is een Watervergunning vereist. Deze vergunning geldt voor het in, op, boven, over of onder de waterkering verrichten van werkzaamheden, maken of behouden van werken, storten, plaatsen of neerleggen, laten staan of liggen van het vaste substanties of voorwerpen (artikel 6.5 Waterwet). De vergunningverlener moet multifunctioneel gebruik van een waterkering toetsen aan een integraal toetsingskader (artikel 2.1 Waterwet). Het toetsingskader heeft de volgende uitgangspunten die een mogelijke belemmering kunnen zijn: 1. De kwantitatieve veiligheidsnorm moet voorrang krijgen boven de andere doelstellingen zoals de vervulling van maatschappelijke functies, als die andere functies belemmerend zijn voor de veiligheidsdoelstelling. 2. Als de veiligheidsnorm kan worden gehaald in combinatie met andere doelstellingen, zoals bebouwing of infrastructuur op de waterkering, dan is deze combinatie goed mogelijk binnen het integrale toetsingskader van de Waterwet. 10 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

17 Bestemmingsplan Het bestemmingsplan van de gemeente vormt meestal het wettelijk kader voor de functies in een gebied. Heel soms is sprake van een inpassingsplan van Rijk of provincie dat in de plaats komt van het bestemmingsplan. De functie van zo n inpassingsplan is echter hetzelfde: ruimtelijke ordening, maar dan vanwege een Rijks- of provinciaal belang. Multifunctioneel gebruik van de waterkering kan alleen als een bestemmingsplan dit toestaat. Op dit moment is het zo dat In een bestemmingsplan gronden een dubbele bestemming kunnen krijgen, bijvoorbeeld voor zowel waterstaatsdoeleinden als natuur, wonen of infrastructuur. Het toetsingskader is het criterium van de goede ruimtelijke ordening. Dit is een open criterium, dat per bestemming nader moet worden ingevuld. In het geval van een waterkering vindt de invulling plaats via het integrale toetsingskader van de Waterwet (zie hierboven). Dat biedt voldoende flexibiliteit voor meervoudige functietoekenning aan waterkeringen, zolang de veiligheidsnorm niet in het geding komt. Het bestemmingsplan kan echter alleen voorzien in multifunctioneel medegebruik van een waterkering als de gewenste functies ook in het beheerplan van de waterkeringbeheerder staan. Het beheerplan is indirect bindend voor derden. De gemeente is verplicht bij de voorbereiding van een bestemmingsplan bestuurlijk overleg te voeren met betrokken gemeenten, waterschappen en diensten van de provincie. Dit overleg kan de gemeente gebruiken om met alle betrokken overheidspartijen tot een bestuurlijke overeenkomst te komen over het multifunctionele medegebruik, rekening houdend met de gevolgen daarvan voor de waterveiligheid en de waterhuishouding (watertoets) Belemmeringen door nationaal beleid: Vanwege het verkennende karakter van deze notitie zijn de belemmeringen als gevolg van beleid toegespitst op het nationale beleid. Het beleid van provincies, gemeenten en waterschappen, dat gebiedsspecifiek is, blijft buiten beschouwing. Nationaal waterplan Het Nationaal Waterplan benadrukt vooral de kansen van multifunctioneel gebruik van waterkeringen, onder meer via de volgende passages: 1. pagina 28: Bij grootschalige in één keer goed maatregelen voor de lange termijn is er een risico dat we meer geld uitgeven dan strikt noodzakelijk is als de klimaatverandering minder sterk doorzet dan we nu denken. Dit overinvesteren kan worden verkleind door mogelijkheden voor het meekoppelen van doelen te benutten en multifunctioneel gebruik na te streven. Investeringen in bijvoorbeeld een dijk die robuust is uitgevoerd en tevens voor wonen, bedrijvigheid, recreatie, natuur of infrastructuur wordt benut, zijn dan in ieder geval goed besteed als de klimaatverandering meevalt. 2. pagina 29: De bescherming tegen overstromingen is gebaseerd op het geven van voldoende ruimte aan de rivieren, een robuuste kust die door het aanbrengen van zand is meegegroeid met de zeespiegelstijging en een combinatie van verschillende typen traditionele en innovatieve waterkeringen die waar mogelijk multifunctioneel zijn (zoals overstroombare dijken en brede, bewoonbare dijken). Waar in de toekomst nog meer ruimte voor veiligheid moet worden geboden, is ruimte gereserveerd die wel een tijdelijke bestemming kan hebben. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 11

18 3. pagina 71: Om waterkeringen in de toekomst te kunnen versterken, is het kabinet van mening dat er ruimte open gehouden moet worden langs de waterkeringen in de vorm van beschermingszones, zoals vastgelegd in de legger van waterschappen. Het is de taak van de waterbeheerder om deze ruimtebehoefte in beeld te brengen. Het is gewenst dat de gemeenten in het kader van transparantie van de overheid deze ruimtevraag in goed overleg met de waterbeheerder af (te) wegen en (te) vertalen in bestemmingsplannen. De ruimte die gereserveerd wordt, kan mogelijk multifunctioneel worden ingezet, bijvoorbeeld als tijdelijke natuur met recreatieve mogelijkheden of ten behoeve van landbouw en biomassaproductie. Nota Ruimte De Nota Ruimte onderstreept de noodzaak van het borgen van veiligheid en verbindt die doelstelling aan het borgen van ruimtelijke kwaliteit. Dit komt tot uiting in de volgende doelstellingen van de Nota Ruimte: 1. op sterkte houden van de zeewering; 2. borging van de veiligheid van de kust met behoud van (inter)nationale ruimtelijke waarden; 3. versterking van de veiligheid tegen overstromingen van de zuidwestelijke delta; 4. borging van de veiligheid van het IJsselmeergebied met behoud van (inter)nationale ruimtelijke waarden; 5. borging van de veiligheid tegen overstromingen; 6. versterking van de internationale concurrentiepositie van Nederland; 7. borging en ontwikkeling van belangrijke (inter)nationale ruimtelijke waarden. Beleidslijn kust In 2007 heeft het kabinet de Beleidslijn kust vastgesteld. Het Rijk stelt daarin dat zij functiecombinaties en innovaties in het kustfundament wil bevorderen, als daarmee de bescherming van het achterland tegen overstroming niet wordt aangetast. Het Rijk wil dergelijke combinaties stimuleren door oplossingsgericht denken en werken. Nieuwe bouwtechnieken kunnen bijvoorbeeld bijdragen aan het beperken van de schade bij kustafslag of overstroming. Het Rijk vraagt gemeenten, provincies, waterschappen en initiatiefnemers gezamenlijk mee te denken over innovatieve oplossingen. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu wil bovendien het onderzoek naar innovaties en risicobewust bouwen in de zeewaterkering stimuleren. 12 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

19 Beleidslijn grote rivieren De beleidslijn grote rivieren legt bouwactiviteiten in het rivierbed sterk aan banden. Het doel is voldoende ruimte voor de rivier te behouden en de materiële schade bij overstroming van het buitendijkse gebied te beperken. De beleidslijn biedt een systematische aanpak om te beoordelen of een ruimtelijke initiatief in het rivierbed toelaatbaar is en voldoet aan rivierkundige voorwaarden. Alleen activiteiten die onlosmakelijk met de rivier verbonden zijn, kunnen nog onder voorwaarden in het rivierbed terecht 3. De beleidslijn beperkt ook buitendijks multifunctioneel medegebruik van de waterkering Belemmeringen rond publiek-private afspraken Woningwet Het multifunctioneel gebruik van een waterkering leidt tot de bouw van bouwwerken op of in de waterkering. Naast de vergunningverlening voor de waterveiligheid moet het bouwwerk voldoen aan de eisen uit de Woningwet. Dit wordt getoetst met een omgevingsvergunning voor het bouwen. Hiervoor geldt een limitatief-imperatieve toetsing: de vergunning moet worden geweigerd als er niet wordt voldaan aan het wettelijk toetsingscriterium, maar moet worden verleend als wel wordt voldaan. Er is dus weinig beleidsruimte voor het bevoegd gezag om eigen keuzes te maken. Dit limitatiefimperatieve stelsel heeft gevolgen voor de mogelijkheid om afspraken te maken over de bouw van een object op of in een waterkering. De Woningwet verbiedt namelijk aan de overheid om privaatrechtelijke afspraken te maken, die afwijken van de publiekrechtelijke toetsingscriteria (bouwvoorschriften). Private afspraken over de borging van aansprakelijkheid De initiatiefnemer die een waterkering multifunctioneel wil gebruiken, heeft daarvoor niet alleen de publiekrechtelijke toestemmingen nodig zoals de wet die voorschrijft. De eigenaar van de kering moet ook toestemming geven. Hiervoor kunnen gebruiksovereenkomsten worden gemaakt en goederenrechtelijke rechten worden verleend. Een knelpunt in de verhouding tussen de initiatiefnemer en de eigenaar is echter dat de (overheids-)eigenaar vaak de behoefte heeft om pas toestemming te verlenen als hij volledig zeker wordt gesteld voor schade en voor aansprakelijkheid door een voorval. De initiatiefnemer wordt gedwongen om een vrijwel onbegrensde aansprakelijkheid op zich te nemen voor alle mogelijke toekomstige gebeurtenissen. Dit is een aanzienlijke kostenpost (verzekeringspremies, garanties) voor de initiatiefnemer, wat zelfs een show-stopper kan zijn voor het project. De praktische waarde van een dergelijke garantstelling is bovendien twijfelachtig. Het is niet gegarandeerd dat de borging van de aansprakelijkheid op de lange termijn in goede handen is bij de initiatiefnemer, want als zich ooit een voorval voordoet dan is het de vraag of die initiatiefnemer nog bestaat en/of kapitaalkrachtig is om de risicoaansprakelijkheid te dragen. 3 Uitzondering hierop zijn de locaties waar experimenten met aangepaste bouwvormen mogen plaatsvinden (EMABlocaties. Aangepaste bouwvormen houden rekening met de grillige aard van de rivier en zijn ook bij hoogwater veilig voor de gebruikers. De experimenten moeten een kwaliteitsimpuls geven aan de locaties en tegelijkertijd meer ruimte voor de rivier maken, op de locatie zelf of in de directe omgeving (Ministerie van VROM en Ministerie Verkeer en Waterstaat, 2005). Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 13

20 Het valt te verwachten dat in de toekomst kansen ontstaan voor multifunctioneel gebruik van waterkeringen, in alle gevallen waarin het technisch en economisch haalbaar is en mits er wordt voldaan aan de publiekrechtelijke veiligheidsnorm. Het is de vraag of het maatschappelijk aanvaardbaar is dat de overheid naast de publiekrechtelijke toetsing tevens vergaande eisen stelt als private eigenaar. Dit kan worden opgelost door intensieve publiek-private samenwerking aan te gaan en tot gebalanceerde afspraken te maken tussen alle partijen. Dit vereist vertrouwen en risico-acceptatie. 14 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

21 4 Analyse en conclusies In het vorige hoofdstuk zijn de financieel-economische, ruimtelijke, technische en bestuurlijkjuridische belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen besproken. In dit hoofdstuk worden per thema de voornaamste belemmeringen geanalyseerd en wordt gekeken hoe deze belemmeringen zijn op te heffen. Financieel-economische belemmeringen Een belangrijke financieel economische belemmering is het ontbreken van een standaardmethodiek voor het verdelen van de kosten en baten over partijen. Wie betaalt wat en hoe worden de baten tussen de verschillende partijen verdeeld? Los daarvan weten waterschappen, gemeenten of provincies vaak niet direct met welke kosten en baten ze te maken krijgen bij het multifunctioneel ontwikkelen van een waterkering. Deze belemmering is op te heffen door: bij succesvolle projecten met multifunctioneel gebruik van de waterkering te kijken hoe de kosten- en baten zijn verdeeld. Zo krijgen partijen in beeld welke opties er zijn en wat de voor en nadelen ervan zijn. Voorbeelden van geslaagde projecten zijn onder andere: Boulevards Bankert en Evertsen te Vlissingen en Scheveningen Boulevard. een dialoog te organiseren tussen overheden - bijvoorbeeld per deelgebied van het deltaprogramma - waarbij beelden over het multifunctioneel gebruik en de verdeling van kosten- en baten centraal staan. In een volgend stadium kan het bedrijfsleven daarbij betrokken worden. Als partijen met elkaar in gesprek gaan is het belangrijk om aan te sluiten bij lopende initiatieven en ontwikkelingen, zoals o het nieuwe Bestuursakkoord Water dat aangeeft dat de verbetering van primaire waterkeringen vanaf 2014 de verantwoordelijkheid is van de waterschappen. o De discussie die het Interprovinciaal Overleg heeft opgestart over multifunctioneel gebruik van waterkeringen voor windenergie. Een tweede belangrijke financieel-economische belemmering betreft het omgaan met de risico s en aansprakelijkheden die voortkomen uit het multifunctioneel gebruik van een waterkering. Bij deze belemmering gaat het niet om het gebrek aan beschikbare wet- en regelgeving of (inhoudelijke) kennis. Risico s en aansprakelijkheden zijn juridisch af te dekken door middel van contracten, zoals is gebeurd bij de boulevard van Scheveningen. Het gaat veel meer om het (ontbreken van) het onderlinge vertrouwen bij de betrokken partijen. Onderling vertrouwen is een belangrijke voorwaarde voor succes. Immers: niet alle risico s en aansprakelijkheden zijn volledig af te dekken en soms zal het nodig zijn dat de ene partij net iets meer risico neemt dan de andere partij. Een voorbeeld hiervan is de gemeente Rotterdam die zich bij het project Dakparken garant heeft gesteld voor de kosten van een eventuele aanpassing van het bouwwerk. Dakparken is direct naast een dijk gerealiseerd. Als deze dijk in de toekomst moet worden versterkt, bestaat de kans dat het bouwwerk moet worden aangepast. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 15

22 Voor het opheffen van deze belemmering zijn twee aspecten belangrijk. In de eerste plaats is het belangrijk dat betrokken partijen vanaf de verkenningsfase 4 van een project op verschillende niveaus de dialoog met elkaar aan gaan, waarbij vooral het bestuurlijke niveau belangrijk is. Vertrouwen moet groeien en hangt sterk af van personen en relaties. Bij de dialoog dienen de bouwstenen voor vertrouwen, competentie, integriteit en consistentie/stabiliteit in gedrag nadrukkelijk in het achterhoofd te worden gehouden. Daarnaast is het belangrijk dat partijen zo veel mogelijk beschikken over dezelfde informatie over risico s en aansprakelijkheid. Voorwaarde daarvoor is onderling vertrouwen. Of partijen voor het ontwikkelen van een multifunctionele kering bepaalde risico s en aansprakelijkheden acceptabel vinden, blijft een politieke keuze. Ruimtelijke belemmeringen De noodzaak of wens om een bepaalde ruimtelijke kwaliteit te realiseren, is nauwelijks een belemmering. Bij ruimtelijke kwaliteit gaat het om waarden: toekomstwaarde, belevingswaarde en gebruikswaarde. Deze waarden kunnen verschillend beleefd worden en daarmee ook verschillend worden gewaardeerd. De belemmering is op te heffen met respectvolle ontwerpen die de bestaande, historisch gegroeide situatie in een grotere ruimtelijke context plaatsen (Klijn en Bos, 2010). Zo vraagt een ontwerp in het landelijk gebied aandacht voor de continuïteit van het dijkprofiel, een herkenbaar profiel en een beloop van het dijktracé dat de ontstaansgeschiedenis van het landschap leesbaar maakt. In het stedelijk gebied kunnen multifunctionele ontwerpen de ruimtelijke kwaliteit vergroten als ze onderdeel zijn van een gebiedsontwikkeling waar met inzet en ambitie aan gewerkt is. Dat is vooral kansrijk bij nieuwbouw of herstructurering. De tweede ruimtelijke belemmering heeft te maken met de cultuurverschillen waarmee de twee dominante perspectieven gepaard gaan bij plannen over multifunctioneel gebruik van een waterkering: het waterveiligheidsperspectief en het ruimtelijke ordeningsperspectief. Het waterveiligheidsperspectief is gericht op bescherming tegen overstromingen, op langetermijnverantwoordelijkheden en het minimaliseren van risico s. Dit komt onder andere naar voren in de regels die zijn vastgelegd in leidraden, handreikingen en technische rapporten voor het ontwerpen van dijken. Duidelijke regels die bedoeld zijn om interpretatieverschillen te voorkomen. Het ruimtelijke ordeningsperspectief daarentegen gaat uit van een ontwerpende benadering gericht op de realisatie van een plan, waarbij creativiteit een belangrijke rol speelt. Deze belemmering is op te heffen door deze cultuurverschillen op een open manier op bestuurlijk niveau te bespreken. Een optie hiervoor is het volgen van het traject Waterschap: een krachtige speler in gebiedsontwikkeling dat is ontwikkeld door de Unie van Waterschappen. (Unie van Waterschappen, 2010). Bij dit traject staat een dialoog over gebiedsontwikkeling en water centraal. 4 De verkenningsfase is de eerste fase in grote infrastructurele- en gebiedsontwikkelingsprojecten zoals deze wordt beschreven door de methodiek Sneller en Beter. Deze methode is uitstekend te hanteren in het kader van projecten die zich richten op multifunctioneel gebruik van de waterkering. Voor de methodiek en achtergrondinformatie zie: 16 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

23 Technische belemmeringen Door kennisleemten ontstaan beperkte technische belemmeringen voor het realiseren van multifunctioneel medegebruik van waterkeringen. Het ontbreekt vooral aan fundamenteelanalytische kennis over het gedrag van zand rond harde constructies, de effecten van innovatieve dijkconcepten zoals Mixed in place en Smartsoils, en het gedrag van nieuwe elementen als windmolens op een dijk op de veiligheid van waterkeringen. Deze belemmering - onzekerheid over de waterveiligheid nu en in de toekomst - is op te heffen door onderzoek te doen. De kennisagenda van het Deltaprogramma zou daarin kunnen voorzien. Een beperkte technische belemmering betreft het ontbreken van toereikende instrumenten voor toetsing en ontwerp. Zo is de zesjaarlijkse toetsing van waterkeringen niet volledig voorbereid op het toetsen van waterkeringen met multifunctioneel medegebruik. Voor multifunctionele waterkeringen bestaan geen (volledige-) voorschriften, leidraden en technische rapporten en het toets- en ontwerpinstrumentarium (WTI) is er niet op ingericht. Deze belemmering vereist voorlopig dat per project een unieke toets wordt uitgevoerd om de eventuele gevolgen van multifunctioneel gebruik op de waterveiligheid in kaart te brengen. Deze belemmering kan worden teruggedrongen als waterschappen een expertgroep opzetten, waarin medewerkers van verschillende waterschappen in een veilige omgeving ervaringen uitwisselen met multifunctioneel gebruik van waterkeringen en met elkaar bespreken wanneer medegebruik wel en niet kan. Op deze manier kan geleidelijk een uniform beleid worden ontwikkeld. Een dergelijk expertgroep past goed binnen de huidige werkgroepstructuur van de Unie van Waterschappen. Als de expertgroep goed functioneert en de waterschappen het steeds meer eens worden hoe met multifunctioneel medegebruik kan worden omgegaan, is het goed als ze hierover in gesprek gaan met onder andere gemeenten en provincies om een te grote mate van groepsdenken te voorkomen. Een laatste beperkte technische belemmering tenslotte is de ontwikkeling van nieuwe inzichten in de veiligheid van waterkeringen. Het nieuwe inzicht in stabiliteit zoals ENW dat in 2010 presenteerde, kan bijvoorbeeld leiden tot ruimtelijke aanpassingen aan waterkeringen, zoals een flauwer talud of versteviging aan de binnenzijde. Het lastige is dat het tempo van kennisontwikkeling en de beleidsmatige doorvertaling ervan vooraf niet is te voorspellen en slechts beperkt is te sturen. Multifunctioneel medegebruik van een waterkering moet daarom flexibel zijn zodat aanpassingen mogelijk blijven. Dat levert een beperkte belemmering op. Deze belemmering is op te heffen als de betrokken partijen bij het begin van een multifunctionele ontwikkeling hun verwachtingen uitspreken. Op grond van deze verwachtingen kunnen vervolgens de randvoorwaarden voor de ontwikkeling worden vastgesteld, zoals flexibiliteit. Het onderzoek van TNO en Deltares naar de situatie in Katwijk toont aan dat flexibiliteit in maatregelen mogelijk is (TNO, 2009). Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 17

24 Bestuurlijk-juridische belemmeringen De wetgeving staat multifunctioneel medegebruik van de waterkering niet principieel in de weg. De keur, de legger en het beleid van de beheerder kunnen wel een belemmering vormen, als daarin beperkende voorwaarden staan over bijvoorbeeld graven, maximum bebouwd oppervlak, geen nieuwe bebouwing, etc. In de belangenafweging die waterkeringbeheerders maken heeft de veiligheidsnorm voor de waterkering prioriteit, maar geen vooropgesteld vetorecht. Het wel of niet toestaan van multifunctioneel medegebruik van de waterkering is hiermee vooral een bestuurlijk afweging op basis van risico s, aansprakelijkheid, verbetering van de ruimtelijke kwaliteit, werkgelegenheid etc. Het nationale beleid vormt geen belemmering voor multifunctioneel medegebruik van de waterkering. Het Rijk stuurt in verschillende beleidsnota s juist aan op het multifunctioneel medegebruik, of ten minste het verkennen van de kansen die dit kan bieden. Het beleid van het Rijk voor de kust is ruimer dan het provinciale en waterschapsbeleid. Het nationale kustbeleid hanteert ja, mits in bebouwde gebieden en nee, tenzij in onbebouwde gebieden. Ingrepen die passen in het ontwikkelings- en gebiedsgerichte beleid van de Nota Ruimte zijn toelaatbaar. Het is aan provincie en gemeenten om het bouwbeleid verder uit te werken. Conclusies Het doel van deze verkennende notitie is om antwoord te geven op de vragen: Welke belemmeringen voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen kunnen in het huidig beleid en instrumentarium worden geïdentificeerd? Op welke wijze kunnen deze of andere belemmeringen worden opgeheven, met behoud van de waterkerende functie van bestaande keringen? De belangrijkste conclusie is dat er geen wezenlijke belemmeringen zijn op het gebied van beleid of instrumenten voor multifunctioneel medegebruik van waterkeringen. In Nederland is multifunctioneel medegebruik al op een aantal locaties gerealiseerd. De praktijk wijst wel uit dat het realiseren van medegebruik niet eenvoudig is. Voor de vier onderscheiden categorieën belemmeringen, de financieel-economische, ruimtelijke, technische en bestuurlijk-juridische belemmeringen, is gekeken wat het belangrijkste kenmerk is. Gaat het om het ontbreken van wet- en regelgeving, om kennisleemten of verschillen in waarden en gebrek aan vertrouwen? In tabel 4.1 staan de resultaten van deze analyse. Het blijkt dat veel van de grote belemmeringen vooral te maken hebben met vertrouwen en verschil in waarden en (norm)interpretaties die richtinggevend en/of bepalend zijn bij besluitvorming. In de tabel is ook te zien wat de grootste belemmering zijn, te weten het omgaan met financiële aansprakelijkheden en risico s - wat voornamelijk een politieke afweging is - en het ontbreken van een methodiek voor de verdeling van kosten en baten van multifunctioneel medegebruik van een waterkering. 18 Multifunctioneel medegebruik van de waterkering

25 Tabel 4.1 Overzicht van belemmeringen van multifunctioneel medegebruik van de waterkering (X= van toepassing) Thema Type belemmering Mate van belemmering Groot Beperkt Nihil Financieel-economische Wet- en regelgeving X Kennis Methodiek verdeling van kosten en baten Vertrouwen/waarden Verschillende belangen en onduidelijkheid in de verdeling van kosten en baten Ruimtelijk Wet- en regelgeving X Kennis X Vertrouwen/waarden verschil in cultuur tussen waterveiligheid en ruimtelijke ordening Technisch Wet- en regelgeving X Kennis X Vertrouwen/waarden Bestuurlijk-juridisch Wet- en regelgeving X Kennis Vertrouwen/waarden bestuurlijk afweging op basis van risico s, aansprakelijkheid X X Zoals in de analyse per thema beschreven is, zijn deze grote belemmeringen op te heffen. Tenslotte merken wij hier nog op dat de typen en intensiteit van de belemmeringen niet expliciet zijn toe te delen aan bepaalde rolhouders. Het ontbreken van vertrouwen en het (teveel) vasthouden aan de eigen belangen speelt in principe bij alle partijen. Ook constateren we dat nog niet is uitgekristalliseerd wie een specifieke belemmering moet opheffen en welke andere partijen hierbij betrokken dienen te zijn? Verder weten betrokken partijen vaak niet bij welk loket ze met vragen moeten aankloppen. Hierbij kan een verschil worden gemaakt in kader- en normstellers (vooral Rijk en provincie conform het huidige regeerakkoord) en de uitvoerders (gemeenten en waterschappen). Met name in het nieuwe Bestuursakkoord water (2011) komt de rolverdeling duidelijker naar voren, waarbij het principe je gaat er over of niet wordt gehanteerd. De praktische doorvertaling van dit principe naar voorliggende verkenning vraagt om een nadere uitwerking, in interactie met de rolhouders. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 19

26

27 5 Aanbevelingen Op basis van de bovenstaande conclusies worden de volgende aanbevelingen gedaan: De conclusies zijn opgesteld op basis van ervaringskennis en een beknopte analyse van wet- en regelgeving, beleid en literatuur. Het is belangrijk om bij betrokken partijen met name de verantwoordelijke overheden te toetsen of ze het eens zijn met de conclusies. Om inzicht krijgen in de manier waarop zaken als aansprakelijkheid en verdeling van kosten en baten zijn vastgelegd bij gerealiseerde projecten met multifunctioneel gebruik van waterkeringen, is het zinvol een bijeenkomst te organiseren over deze voorbeelden. Suggesties voor mogelijke voorbeelden zijn: Boulevards Bankert en Evertsen te Vlissingen, Scheveningen Boulevard en de Wakkeredijk bij Munnikenland. Zie voor een eerste uitwerking van de cases Vlissingen en Scheveningen bijlages C en D van dit rapport. Het is zinvol als waterschappen een expertgroep opzetten, waarin medewerkers van verschillende waterschappen in een veilige omgeving ervaringen uitwisselen met multifunctioneel gebruik van waterkeringen en met elkaar bespreken wanneer medegebruik wel en niet kan. Op deze manier kan geleidelijk een uniform beleid worden ontwikkeld. Een dergelijk expertgroep past goed binnen de huidige werkgroepstructuur van de Unie van Waterschappen. Als de expertgroep goed functioneert en de waterschappen het steeds meer eens worden hoe met multifunctioneel medegebruik kan worden omgegaan, is het goed als ze hierover in gesprek gaan met onder andere gemeenten en provincies om een te grote mate van groepsdenken te voorkomen. Bij multifunctioneel gebruik van de waterkering ontbreekt het op technische gebied vooral aan fundamenteel-analytische kennis over het gedrag van zand rond harde constructies. Het zou goed zijn dit onderwerp op te nemen in de kennisagenda van het Deltaprogramma en het SBW onderzoeksprogramma. Voor een overzicht van mogelijke toetsmethoden zie bijlage E. Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 21

28

29 6 Referenties Bouwmeester, H., Elsinga, J., Hendrich, M., Lagendijk, O., en Nederlanden, H. der, (2009). Ontwerpen op het raakvlak van water en ruimte, Ministerie van VROM, Den Haag Deltacommissaris (2010). Deltaprogramma 2011, werken aan de Delta, Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Den Haag Deltares, (2009). NWO toets duinen Rijnland, Deltares rapport kenmerk: HYE-0004, Deltares, Delft Deltares. (2010). Atlas 13 kustplaatsen, Deltares rapportkenmerk HYE-0006, Deltares, Delft Deltares. (2011a). Memo Early Warning: relatie waterveiligheid, industriële veiligheid en vitale infrastructuur, Deltares kenmerk HYE-0003, Deltares, Delft Erenstein, H., (2007). Risicobewust bouwen op de (zee)waterkering, Verkenning van de informatiebehoefte bij kustgemeenten en mogelijke pilots in kustplaatsen, NIROV Programma Water Fakton, (2010). Ontwikkelstrategie Middenboulevard Zandvoort, Fakton, Rotterdam Gemeente Utrecht, (2005). Rapportage meervoudig ruimtegebruik Habiforum (2001). Meervoudig ruimtegebruik : kansen en belemmeringen, Habiforum, Gouda Heijden, G.M.A. van der., en Slob, A. (2005). Meervoudig ruimtegebruik, Enkelvoudig Recht. De spanningsvolle relatie tussen recht en innovatie. Amsterdam/Delft, Eburon Hisschemöller, M. (1993). De democratie van problemen. De relatie tussen de inhoud van beleidsproblemen en methoden van politiek besluitvorming. Amsterdam, Free University Press Hoogerwerf, A., en Herweijer, M., (1998). Overheidsbeleid, een inleiding in de beleidswetenschap, Samson, Alphen aan de Rijn Hoogheemraadschap van Delfland-I, (2010). Ontwerp Delflands Algemeen Waterkeringenbeleid Veilig nu en in de toekomst, samen met de omgeving, Hoogheemraadschap van Delfland, Delft Hoogheemraadschap van Delfland-II, (2010). Samenvatting Derde Toetsing primaire waterkeringen Delfland ( ), versie 0.4, Hoogheermraadschap van Delfland, Delft Hoogheemraadschap van Rijnland, (zonder datum). Derde Ronde Toetsing van de primaire Waterkeringen, Hoogheemraadschap van Rijnland, Leiden Hoppe, R. (1989). Het beleidsprobleem geproblematiseerd: over beleid, ontwerpen en probleemvorming. Muiderberg, Coutinho Klijn, F. en M. Bos, (2010). Deltadijken: ruimtelijke implicaties. Effecten en kansen van het doorbraakvrij maken van primaire waterkeringen. Deltares-rapport , Delft/ Utrecht Knoeff, H. en Berg F. van den (2010). Deltadijken, bestuurlijke kansen en knelpunten. Masterscriptie Erasmus Universiteit Rotterdam. Concept augustus 2010 Ministerie van Verkeer en Waterstaat (2007). Beleidslijn Kust. Toelichting. Ministerie van VROM en Ministerie Verkeer en Waterstaat (2005). 15 experimenten met bouwen in het rivierbed, VROM, Den Haag Otter, H. S., (2003). Inventarisatie van multifunctioneel gebruik van primaire waterkeringen, WL Delft, Delft Reijden, H. van der, Breejen, F. den, Keers, G., (2003). Evaluatie voorbeeldprojecten meervoudig ruimtegebruik, evaluatie 10 voorbeeldprojecten IPSV, Rigo, Amsterdam Multifunctioneel medegebruik van de waterkering 23

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen

Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen Concept, 20 juli 2011 Verantwoording Titel Leidraad Kunstwerken in regionale waterkeringen Opdrachtgever STOWA Projectleider ir. B. (Bob) van Bree Auteur(s)

Nadere informatie

Deltaprogramma Waddengebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied

Deltaprogramma Waddengebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied Deltaprogramma Waddengebied Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied Colofon Deltaprogramma Waddengebied Nieuwe Uitleg 1 Den Haag PROBLEEMANALYSE DELTAPROGRAMMA WADDEN Datum 10 augustus 2011 Status

Nadere informatie

Veiligheid primaire waterkeringen,

Veiligheid primaire waterkeringen, Indicator 7 september 2016 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. Met de Verlengde derde toetsing

Nadere informatie

Medegebruik van dijk(zones):

Medegebruik van dijk(zones): Medegebruik van dijk(zones): vanwege ruimtegebrek en voor draagvlak Dijken voor de Toekomst Studiedag STOWA en Kennis voor Klimaat Jantsje M. van Loon-Steensma 24 november 2011 Centrum Water & Klimaat;

Nadere informatie

Ruimte voor dijken Ruimte door recht

Ruimte voor dijken Ruimte door recht Ruimte voor dijken Ruimte door recht SLOTBIJEENKOMST RUIMTELIJK INSTRUMENTARIUM DIJKEN 11 februari 2016 - Inntel Hotel Rotterdam Centre Berthy van den Broek & Marleen van Rijswick Inhoud Regelgeving is

Nadere informatie

Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie

Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie Het Deltaprogramma: een nieuwe aanpak Een goede kwaliteit van de leefomgeving is een basisvoorwaarde voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat

Nadere informatie

5.19 Bouwwerken in de kern- en beschermingszone van een waterkering

5.19 Bouwwerken in de kern- en beschermingszone van een waterkering 5.19 Bouwwerken in de kern- en beschermingszone van een waterkering Kader Keur Deze beleidsregel gaat over keurartikel 3.1 eerste lid onder b: Zonder vergunning van het bestuur is het verboden gebruik

Nadere informatie

Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen

Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen 13 juni 2013 Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Beleidsregel algemeen... 2 3. Beleidsregel bebouwing... 3 4. Beleidsregel kabels en leidingen... 8 5. Beleidsregel

Nadere informatie

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F 2 Bestuurlijke planning In deze bijlage is de bestuurlijke

Nadere informatie

Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen

Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen Beleidsregels Buitendijkse regionale waterkeringen maart 204 Inhoud. Inleiding... 2. Beleidsregel algemeen... 2 3. Beleidsregel bebouwing... 3 4. Beleidsregel kabels en leidingen... 8 5. Beleidsregel buitengewoon

Nadere informatie

INGEKOMENN STUK. Aan algemeen bestuur 23 april Voorstel aan ab Kennisnemen van

INGEKOMENN STUK. Aan algemeen bestuur 23 april Voorstel aan ab Kennisnemen van Aan algemeen bestuur 23 april 2014 INGEKOMENN STUK Datum 18 maart 2014 Documentnummer 594909 Projectnummer Portefeuillehouder Programma Afdeling drs. T. Klip-Martin Veiligheid Planvorming Bijlage(n) 2

Nadere informatie

Beleidsregels watervergunningen Strandbebouwing

Beleidsregels watervergunningen Strandbebouwing Auteur E. Velema Registratienummer 13.52560 Versie 2.0 Status Definitief Afdeling Waterkeringen & wegen Inhoudsopgave 1 Verklaring van afkortingen begrippen en terminologie 3 2 Inleiding 4 2.1 Keur 4 3

Nadere informatie

Summary. Inleiding. Multifunctioneel gebruik van

Summary. Inleiding. Multifunctioneel gebruik van Multifunctioneel gebruik van waterkeringen: wat houdt ons tegen? Ellen Tromp*, Gerald Jan Ellen*, Harm Borgers**, Joost Rengers** Summary Multifunctional levees seem to be a win-win situation. However

Nadere informatie

Provinciale Staten van Noord-Holland. Voordracht 64

Provinciale Staten van Noord-Holland. Voordracht 64 Provinciale Staten van Noord-Holland Voordracht 64 Haarlem, 17 augustus 2004 Onderwerp: Agenda Provinciaal Waterplan Bijlagen: - ontwerpbesluit - procesplanning provinciaal waterplan - op weg naar een

Nadere informatie

De nieuwe Omgevingswet. Molenadviesraad Amersfoort Mark Ravesloot, senior adviseur molens

De nieuwe Omgevingswet. Molenadviesraad Amersfoort Mark Ravesloot, senior adviseur molens De nieuwe Omgevingswet Molenadviesraad 7-4-2017 Amersfoort Mark Ravesloot, senior adviseur molens Uitgangspunten Omgevingswet Vormt basis voor het nieuwe stelsel van regelgeving voor de fysieke leefomgeving

Nadere informatie

Opgave waterveiligheid en opties Procesinnovaties POV Holwerd aan Zee (Wetterskip, mei 2016)

Opgave waterveiligheid en opties Procesinnovaties POV Holwerd aan Zee (Wetterskip, mei 2016) Opgave waterveiligheid en opties Procesinnovaties POV Holwerd aan Zee (Wetterskip, mei 2016) Opgave waterveiligheid Westelijk van de veerdam is 2,3 km betonblokkenbekleding in de teen van de dijk afgetoetst

Nadere informatie

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk)

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk) Voorwoord Voor u ligt de legger van de Primaire Waterkeringen van het hoogheemraadschap van Rijnland. De Primaire Waterkeringen van Rijnland bestaan uit dijken, zandige kust en verholen waterkeringen.

Nadere informatie

E u r o p e e s w a t e r b e l e i d N a t i o n a a l W a t e r b e l e i d

E u r o p e e s w a t e r b e l e i d N a t i o n a a l W a t e r b e l e i d B i j l a g e 1 : Beleidskader water Europees waterbeleid Kaderrichtlijn Water (KRW) De kaderrichtlijn Water richt zich op de bescherming van landoppervlaktewater, overgangswater, kustwater en grondwater.

Nadere informatie

GEMEENTE OLDEBROEK PERMANENTE BEWONING VAN RECREATIEWONINGEN STRUCTUURVISIE CONCEPT, DECEMBER 2014 KENMERK

GEMEENTE OLDEBROEK PERMANENTE BEWONING VAN RECREATIEWONINGEN STRUCTUURVISIE CONCEPT, DECEMBER 2014 KENMERK GEMEENTE OLDEBROEK STRUCTUURVISIE PERMANENTE BEWONING VAN RECREATIEWONINGEN CONCEPT, DECEMBER 2014 KENMERK 188197 Inhoudsopgave 1 Beleidskader 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Beleidsmatige aspecten 5 2 Toetsingskader

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en herstructurering. Intentieverklaring

Deltaprogramma Nieuwbouw en herstructurering. Intentieverklaring Deltaprogramma Nieuwbouw en herstructurering Intentieverklaring Deltawet (2011) Deltaprogramma met deelprogramma s Deltafonds Een pot geld Deltacommissaris Wim Kuijken Deltabeslissingen Deltaprogramma

Nadere informatie

Regie op ruimte in het rivierbed

Regie op ruimte in het rivierbed Regie op ruimte in het rivierbed Belangen in het rivierbed De hoofdfunctie van de rivieren is het afvoeren van water, sediment en ijs. Daarnaast is het rivierengebied een belangrijk onderdeel van het Nederlands

Nadere informatie

Handelingsperspectief hoge gronden en waterveiligheid

Handelingsperspectief hoge gronden en waterveiligheid Handelingsperspectief hoge gronden en waterveiligheid Met de inwerkingtreding van de gewijzigde Waterwet zijn onduidelijkheden ontstaan met betrekking tot de hoge gronden. Met het loslaten van de dijkringgedachte

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

Bouwsteen A Welke dijken tellen mee? Een verdiepingsslag op het veiligheidsdenken

Bouwsteen A Welke dijken tellen mee? Een verdiepingsslag op het veiligheidsdenken Bouwsteen A Welke dijken tellen mee? Een verdiepingsslag op het veiligheidsdenken Auteurs: Ester Olij ( trekker), Annemargreet de Leeuw (Deltares), Conny van Zuijlen (provincie Noord-Holland), Jannes Haanstra

Nadere informatie

Plan van aanpak uitwerking gebiedsgerichte risicobenadering of MLV

Plan van aanpak uitwerking gebiedsgerichte risicobenadering of MLV memo Opdrachtgever: DPNH, DPV, STOWA Plan van aanpak uitwerking gebiedsgerichte risicobenadering of MLV Voorstel voor uitwerking in de regionale deltaprogramma s Auteurs: B. Kolen (HKV) R. Ruijtenberg

Nadere informatie

De bodem beschermt belangen

De bodem beschermt belangen AT Osborne De bodem beschermt belangen Bijdrage aan VVM-symposium De Omgevingswet; kansen voor een gezonde bodem Utrecht, 4 september 2014 Jurgen van der Heijden, Inhoudsopgave 1. Probleemstelling

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Rijnstraat 8 2515 XP Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456 0000

Nadere informatie

vergunninghouder Wijziging Watervergunning Stammerdijk 41 in Diemen realiseren van een uitbouw 31 augustus 2015 W

vergunninghouder Wijziging Watervergunning Stammerdijk 41 in Diemen realiseren van een uitbouw 31 augustus 2015 W vergunninghouder Stammerdijk 41 in Diemen Datum 31 augustus 2015 Casecode W-15.02322 Kenmerk 15.102675 Wijziging Watervergunning realiseren van een uitbouw Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370

Nadere informatie

Voorstellen. Waterschap Hollandse Delta. John Ebbelaar Hoofd afdeling Plannen en Regie

Voorstellen. Waterschap Hollandse Delta. John Ebbelaar Hoofd afdeling Plannen en Regie Voorstellen Waterschap Hollandse Delta John Ebbelaar Hoofd afdeling Plannen en Regie Waterschap Hollandse Delta Dynamiek in de Delta [2] Inhoud De taken van het waterschap De dynamiek in de tijd Een dynamische

Nadere informatie

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist.

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Ten behoeve van de stroomlijning van het vooroverleg over: - voorontwerpbestemmingsplannen

Nadere informatie

Veiligheid Nederland in Kaart 2

Veiligheid Nederland in Kaart 2 Veiligheid Nederland in Kaart 2 Ruben Jongejan 2007 Veiligheid Nederland in Kaart pagina 1 Inhoud 1. Wat is VNK2? 2. Methoden en technieken 3. Toepassingen 4. Samenvatting 2007 Veiligheid Nederland in

Nadere informatie

Project VNK de Veiligheid van Nederland in Kaart. Overstromingen in Nederland, kansen en gevolgen

Project VNK de Veiligheid van Nederland in Kaart. Overstromingen in Nederland, kansen en gevolgen Project VNK de Veiligheid van Nederland in Kaart Overstromingen in Nederland, kansen en gevolgen De Veiligheid van Nederland in Kaart Absolute veiligheid tegen overstromingen bestaat niet In de afgelopen

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 5 juli 2018 De voortgang van het Kustpact

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 5 juli 2018 De voortgang van het Kustpact > Retouradres 20011 2500 EA Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 Den Haag 20011 2500 EA Den Haag 5 juli 2018 Betreft De voortgang

Nadere informatie

Case Noorder IJplas. Workshop Zon op Water 23 mei 2019

Case Noorder IJplas. Workshop Zon op Water 23 mei 2019 Case Noorder IJplas Workshop Zon op Water 23 mei 2019 Case Noorder IJplas Noorder IJplas - initiatief van bedrijfsleven - Noorder IJplas moet een ecopark worden - kansen - maatschappelijk belang - Vergunningverlening:

Nadere informatie

5.18 Bouwwerken in en op een waterkering en bijbehorende beschermingszone

5.18 Bouwwerken in en op een waterkering en bijbehorende beschermingszone 5.18 Bouwwerken in en op een waterkering en bijbehorende beschermingszone Wijziging beleidsregel: Zaaknr. Datum vastgesteld: omschrijving wijziging: Kader Keur Deze beleidsregel gaat over keurartikel 3.2

Nadere informatie

Workshop Ontwerpen. Richard Jorissen. Programma Startup 20 september 2013 Den Haag. 1 nieuw. Hoogwaterbeschermingsprogramma

Workshop Ontwerpen. Richard Jorissen. Programma Startup 20 september 2013 Den Haag. 1 nieuw. Hoogwaterbeschermingsprogramma Workshop Ontwerpen Richard Jorissen Programma Startup 20 september 2013 Den Haag 1 nieuw Onderwerpen voor aftrap Verkenning en Ontwerpen Proces Inhoud Nieuwe technische kennis Integrale ontwerpen LCC Nieuwe

Nadere informatie

Watervergunning. Datum 29 augustus Zaaknummer 11584

Watervergunning. Datum 29 augustus Zaaknummer 11584 Watervergunning Voor het hebben van een tijdelijke gedeeltelijke verondieping in een tertiair oppervlaktewaterlichaam (=natuursloot) op de locatie achter Meije 89 te Bodegraven Datum 29 augustus 2017 Zaaknummer

Nadere informatie

s t r u c t u u r v i s i e G o o r Goor 202

s t r u c t u u r v i s i e G o o r Goor 202 VISIEKAART 8 9 s t r u c t u u r v i s i e G o o r 2 0 2 5 structuu Goor 202 rvisie 5 1. Structuurvisie Goor 2025 2. Analyse 3. Visie en ambitie: Goor in 2025 4. Ruimtelijke kwaliteit 5. Wonen 6. Economie

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

Maatstaf Effectiviteit Watertoets

Maatstaf Effectiviteit Watertoets Maatstaf Effectiviteit Watertoets Doelstelling van de Watertoets SMART geïnterpreteerd voor de Evaluatie Watertoets Advies van de Werkgroep Watertoets aan de Werkgroep Evaluatie Watertoets Den Haag, 19

Nadere informatie

Vigerend beleid voor ruimtelijke onderbouwingen

Vigerend beleid voor ruimtelijke onderbouwingen B i j l a g e 2 : G e l d e n d w a t e r b e l e i d Vigerend beleid voor ruimtelijke onderbouwingen Inhoudsopgave Vigerend beleid voor ruimtelijke onderbouwingen 1 Inhoudsopgave 1 1 Europees Waterbeleid

Nadere informatie

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk)

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk) Voorwoord Voor u ligt de legger van de Primaire Waterkeringen van het hoogheemraadschap van Rijnland. De Primaire Waterkeringen van Rijnland bestaan uit dijken, zandige kust en verholen waterkeringen.

Nadere informatie

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk)

Leggerzones Zandige kust (duinen) Leggerzones Dijk in Duin (Noordwijk) Voorwoord Voor u ligt de legger van de Primaire Waterkeringen van het hoogheemraadschap van Rijnland. De Primaire Waterkeringen van Rijnland bestaan uit dijken, zandige kust en verholen waterkeringen.

Nadere informatie

Aan de leden van Provinciale Staten

Aan de leden van Provinciale Staten Aan de leden van Provinciale Staten Datum : 4 november 2008 Briefnummer : 2008-58.723/44/A.22, LGW Zaaknummer : 132111 Behandeld door : Klaassens K.R. Telefoonnummer : (050) 3164622 Antwoord op : Bijlagen

Nadere informatie

Perspectief op de nationale omgevingsvisie en grondbeleid. Jaar van de Ruimte VvG congres 12 november Nathalie Harrems

Perspectief op de nationale omgevingsvisie en grondbeleid. Jaar van de Ruimte VvG congres 12 november Nathalie Harrems Perspectief op de nationale omgevingsvisie en grondbeleid Jaar van de Ruimte 2015 VvG congres 12 november 2014 Nathalie Harrems Directie Ruimtelijke Ontwikkeling Wat is er aan de hand? Tijdperk van de

Nadere informatie

PERMANENTE BEWONING VAN RECREATIEWONINGEN

PERMANENTE BEWONING VAN RECREATIEWONINGEN Concept PERMANENTE BEWONING VAN RECREATIEWONINGEN BELEIDSNOTITIE VAN GEDEPUTEERDE STATEN DECEMBER 2004 1. Doel en Aanleiding In haar brief van 11 november 2003 aan de Tweede Kamer heeft de Minister van

Nadere informatie

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER agendapunt 06.06 1008936 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 25-09-2014 Kennis te nemen van de evaluatie van de beleidsnota grondwaterbeheer.

Nadere informatie

Notitie. 1 Waterhuishoudkundig belang wijziging legger

Notitie. 1 Waterhuishoudkundig belang wijziging legger Aan bestuur AGV Contactpersoon M.C.E. Faasse Onderwerp Bijlage 3. toelichting gestand doen gemaakte afspraken ruimtelijke ontwikkelingen De Legger Waterkeringen 2015 leidt tot een aantal wijzigingen die

Nadere informatie

Deltaprogramma Het nationale programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening

Deltaprogramma Het nationale programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening Deltaprogramma Het nationale programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2 e bestuurlijke consultatieronde Deltaprogramma: Hoe houden we de delta veilig en zorgen we voor voldoende zoetwater?

Nadere informatie

ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR 20 februari 2014

ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR 20 februari 2014 ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR 20 februari 2014 OPSTELLER VOORSTEL: Jan Zijlstra AFDELING: PORTEFEUILLEHOUDER: Pytsje de Graaf Agendapunt: No. /2014 Dokkum, 8 januari 2014 ONDERWERP: bestuurlijke

Nadere informatie

Kennis en de driehoek

Kennis en de driehoek Kennis en de driehoek Waterveiligheid en nhwbp Jan Aart van Twillert Content Kennis ontwikkeling : wat doen we eigenlijk allemaal op kennisgebied Vanuit de nhwbp opgave en de transities: - Voorbeeld voor

Nadere informatie

tot wijziging van het Besluit omgevingsrecht (aanwijzing bovengrondse elektriciteitsleiding als vergunningvrij bouwwerk)

tot wijziging van het Besluit omgevingsrecht (aanwijzing bovengrondse elektriciteitsleiding als vergunningvrij bouwwerk) Besluit van tot wijziging van het Besluit omgevingsrecht (aanwijzing bovengrondse elektriciteitsleiding als vergunningvrij bouwwerk) Op de voordracht van Onze Minister van Infrastructuur en Milieu van,

Nadere informatie

Publicatie beoordelingscriteria zonneparken op maaiveld Dalfsen

Publicatie beoordelingscriteria zonneparken op maaiveld Dalfsen Beoordelingskader (grote) zonneparken op maaiveld in Dalfsen Publicatie beoordelingscriteria zonneparken op maaiveld Dalfsen Zonneparken op maaiveld Op 26 juni 2017 heeft de gemeenteraad van Dalfsen besloten

Nadere informatie

Watervergunning. Voor het uitbreiden van een steiger op de locatie Frederik Hendrikstraat 106 in Utrecht. Datum 16 juni 2017.

Watervergunning. Voor het uitbreiden van een steiger op de locatie Frederik Hendrikstraat 106 in Utrecht. Datum 16 juni 2017. Watervergunning Voor het uitbreiden van een steiger op de locatie Frederik Hendrikstraat 106 in Utrecht Datum 16 juni 2017 Zaaknummer 13429 Poldermolen 2 Postbus 550 3990 GJ Houten T (030) 634 57 00 post@hdsr.nl

Nadere informatie

Directoraat-generaal Energie, Telecom & Mededinging Bezoekadres Postadres Factuuradres Overheidsidentificatienr Behandeld door Besluit

Directoraat-generaal Energie, Telecom & Mededinging Bezoekadres Postadres Factuuradres Overheidsidentificatienr Behandeld door Besluit > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Datum Betreft Voorbereidingsbesluit Windpark Drentse Monden en Oostermoer Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus 20401 2500 EK

Nadere informatie

Ontwerp wijziging PRVS

Ontwerp wijziging PRVS Model bekendmaking regeling provinciale staten 1 8 Ontwerp wijziging PRVS Ontwerp besluit van Provinciale Staten van Noord-Holland van [..], tot wijziging van de Provinciale Ruimtelijke Verordening Structuurvisie

Nadere informatie

De bodem daalt sneller dan de zeespiegel stijgt. Tijd voor een innovatieve en integrale aanpak van bodemdaling!

De bodem daalt sneller dan de zeespiegel stijgt. Tijd voor een innovatieve en integrale aanpak van bodemdaling! De bodem daalt sneller dan de zeespiegel stijgt Tijd voor een innovatieve en integrale aanpak van bodemdaling! In de Nederlandse Delta wonen negen miljoen mensen. Hier wordt zeventig procent van ons inkomen

Nadere informatie

1. Bevolkingsontwikkeling (demografie):

1. Bevolkingsontwikkeling (demografie): PLANOLOGIE VAN STAD & LAND BNB Huub Hooiveld Eikelhof, 2017 Wat hebben we de vorige keer gedaan? Praktisch: www.planvanhuub.nl Literatuur Handout colleges Definitie van ruimtelijke ordening Wensen Afwegen

Nadere informatie

De veranderende positie van de nationale ruimtelijke ordening in Nederland

De veranderende positie van de nationale ruimtelijke ordening in Nederland De veranderende positie van de nationale ruimtelijke ordening in Nederland Ruimteconferentie 2011 1 Inhoud 1. Nationale RO in Nederland: ontwikkeling en kenmerken 2. Ontwikkelingen laatste decennia 3.

Nadere informatie

Opleidingen Nieuwe Normering Waterveiligheid. 2016/17 digitaal cursus naslagwerk 2016/17 totaal

Opleidingen Nieuwe Normering Waterveiligheid. 2016/17   digitaal cursus naslagwerk 2016/17 totaal Opleidingen Nieuwe Normering Waterveiligheid 2016/17 www.opleidingen.stowa.nl digitaal cursus naslagwerk 2016/17 totaal Opleidingen Nieuwe Normering Waterveiligheid Link naar: Digitaal Cursus Naslagwerk

Nadere informatie

Handreiking stedelijke wateropgave VNG-UvW. Ledenbrief van de VNG behorend bij de presentatie van Evert van der Meide op de RIONED-dag 2006, sessie 3

Handreiking stedelijke wateropgave VNG-UvW. Ledenbrief van de VNG behorend bij de presentatie van Evert van der Meide op de RIONED-dag 2006, sessie 3 Handreiking stedelijke wateropgave VNG-UvW Ledenbrief van de VNG behorend bij de presentatie van Evert van der Meide op de RIONED-dag 2006, sessie 3 Brief aan de leden T.a.v. het college frontoffice tel.

Nadere informatie

PLANNINGSTELSELVRAAGSTUKKEN Planologische vraagstukken en het planningstelsel in de ruimtelijke ordening

PLANNINGSTELSELVRAAGSTUKKEN Planologische vraagstukken en het planningstelsel in de ruimtelijke ordening PLANNINGSTELSELVRAAGSTUKKEN Planologische vraagstukken en het planningstelsel in de ruimtelijke ordening Overzichtscollege 28 maart 2013 Guido Wallagh Gert-Jan Dral Gastdocenten Anda van der Mark (ministerie

Nadere informatie

De begroting van de provincie Utrecht voor Een samenvatting

De begroting van de provincie Utrecht voor Een samenvatting De begroting van de provincie Utrecht voor 2012 Een samenvatting Hoeveel gaat de provincie Utrecht in 2012 uitgeven? Waaraan en waarom? Dat leest u in deze samenvatting. U zult zien dat wij voor 2012 duidelijke

Nadere informatie

Leven in een verstedelijkte Delta; Het belang van kennis van de ondergrond Jacqueline Cramer, hoogleraar duurzaam innoveren UU

Leven in een verstedelijkte Delta; Het belang van kennis van de ondergrond Jacqueline Cramer, hoogleraar duurzaam innoveren UU Leven in een verstedelijkte Delta; Het belang van kennis van de ondergrond Jacqueline Cramer, hoogleraar duurzaam innoveren UU Quality of live Opzet Lezing Waarom is er kennis over de ondergrond nodig?

Nadere informatie

Toelichting bij de beleidsnotitie voor bijbehorende bouwwerken Gemeente Pekela

Toelichting bij de beleidsnotitie voor bijbehorende bouwwerken Gemeente Pekela Toelichting bij de beleidsnotitie voor bijbehorende bouwwerken Gemeente Pekela 2012 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Begrippen... 3 Het beleid uit 2005... 4 Vraagstelling... 4 Planologisch kader... 4 Juridisch

Nadere informatie

Onderwerp: wijziging Waterverordening Hoogheemraadschap

Onderwerp: wijziging Waterverordening Hoogheemraadschap Haarlem, 26 maart 2013 2013 18 Onderwerp: wijziging Waterverordening Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier Bijlagen: Ontwerpbesluit 1 Inleiding Op grond van artikel 2.4 van de Waterwet moeten bij

Nadere informatie

Watervergunning. Datum 17 oktober Zaaknummer 16866

Watervergunning. Datum 17 oktober Zaaknummer 16866 Watervergunning Voor het slopen van een woning en het afdekken van de fundering met grond bij een waterkering op de locatie bij Provincialeweg Oost 29 in Haastrecht Datum 17 oktober 2017 Zaaknummer 16866

Nadere informatie

Het verbinden van water en MIRT VAN WENS NAAR MEERWAARDE

Het verbinden van water en MIRT VAN WENS NAAR MEERWAARDE Het verbinden van water en MIRT VAN WENS NAAR MEERWAARDE Rond het verbinden van water en ruimte zijn al veel stappen gezet. In het kader van de Vernieuwing van het MIRT is door Rijk, provincies en waterschappen

Nadere informatie

Watervergunning. Datum 27 september Zaaknummer 16570

Watervergunning. Datum 27 september Zaaknummer 16570 Watervergunning Voor het dempen, graven en verbreden van (een) watergang(en) en het aanleggen van plasbermen op de locatie bij Heeswijk 120 in Montfoort Datum 27 september 2017 Zaaknummer 16570 Poldermolen

Nadere informatie

Ons kenmerk: Z / mevrouw M.A. de Jong, de heer H. de Rijk

Ons kenmerk: Z / mevrouw M.A. de Jong, de heer H. de Rijk Notitie Ons kenmerk: Z-2015-15661 / 15945 Behandeld door: mevrouw M.A. de Jong, de heer H. de Rijk Onderwerp: Aantal pag. 5 Bijlagen: Concept notitie reikwijdte en detailniveau planmer Structuurvisie Ondergrond

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

22. Het inrichten van particuliere tuinen op de in de bijlage aangegeven waterkeringen

22. Het inrichten van particuliere tuinen op de in de bijlage aangegeven waterkeringen Algemene regel 22 22. Het inrichten van particuliere tuinen op de in de bijlage aangegeven waterkeringen Een algemene regel vervangt de vergunningplicht voor bepaalde activiteiten of werken die in de Keur

Nadere informatie

Deltaprogramma Rivieren. Samenvating. Plan van Aanpak

Deltaprogramma Rivieren. Samenvating. Plan van Aanpak Samenvating Plan van Aanpak Deelprogramma Rivieren In de afgelopen eeuwen hebben de rivieren steeds minder ruimte gekregen, omdat we ruimte nodig hadden voor wonen, werken en recreëren. Rivieren zijn bedijkt,

Nadere informatie

OMGEVINGSVERGUNNING Datum: 6 augustus 2015

OMGEVINGSVERGUNNING Datum: 6 augustus 2015 OMGEVINGSVERGUNNING Datum: 6 augustus 2015 Burgemeester en wethouders hebben op 16-1-2015 een aanvraag voor een omgevingsvergunning ontvangen voor het dempen en realiseren van water. De aanvraag gaat over

Nadere informatie

achtergrond hoofdstuk 1 Structuurvisie 2020 keuzes van visie naar uitvoering inbreng samenleving achtergrond ruimtelijk en sociaal kader bijlagen

achtergrond hoofdstuk 1 Structuurvisie 2020 keuzes van visie naar uitvoering inbreng samenleving achtergrond ruimtelijk en sociaal kader bijlagen 28 hoofdstuk 1 achtergrond Structuurvisie 2020 keuzes samenvatting achtergrond ruimtelijk en sociaal kader inbreng samenleving thematisch van visie naar uitvoering bijlagen zones 1 2 3 4 5 6 7 29 1.1 Inleiding

Nadere informatie

Alblasserdam. Bedrijventerrein Jonker. nota zienswijzen 102.13942.00 01-09-2009. identificatiecode:

Alblasserdam. Bedrijventerrein Jonker. nota zienswijzen 102.13942.00 01-09-2009. identificatiecode: Alblasserdam Bedrijventerrein Jonker nota zienswijzen identificatie planstatus identificatiecode: datum: 102.13942.00 01-09-2009 opdrachtleider: opdrachtgever: mr. S. Lamkadmi gemeente Alblasserdam A.005/02

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Vakdag conditionering Workshop natuur en milieu(wetgeving): aanpak en benodigde onderzoeken. 6 maart 2014, prof. mr. A.A. Freriks

Vakdag conditionering Workshop natuur en milieu(wetgeving): aanpak en benodigde onderzoeken. 6 maart 2014, prof. mr. A.A. Freriks Vakdag conditionering Workshop natuur en milieu(wetgeving): aanpak en benodigde onderzoeken 6 maart 2014, prof. mr. A.A. Freriks Onderwerpen Belangrijkste besluitvormingstrajecten: projectplan Waterwet,

Nadere informatie

Ruimtelijke onderbouwing kleinschalige uitbreiding olfantenstal Heiderschoor 24 te Mierlo Luchtfoto perceel Heiderschoor 24

Ruimtelijke onderbouwing kleinschalige uitbreiding olfantenstal Heiderschoor 24 te Mierlo Luchtfoto perceel Heiderschoor 24 Pagina 1 van 5 Ruimtelijke onderbouwing kleinschalige uitbreiding olfantenstal Heiderschoor 24 te Mierlo Luchtfoto perceel Heiderschoor 24 Pagina 2 van 5 Inleiding Op donderdag 3 april 2014 is door Dierenrijk

Nadere informatie

RCR en PCR, nu en straks: do s en don ts

RCR en PCR, nu en straks: do s en don ts RCR en PCR, nu en straks: do s en don ts Aaldert ten Veen, Stibbe en Harm Borgers, AT Osborne 12 juni 2015 Wie zijn wij? Harm Borgers Directeur AT Osborne Legal Practice areas Omgevingsrecht Strategievorming

Nadere informatie

Mul$func$onele doorbraakvrije dijken: een kwes$e van willen of van kunnen?

Mul$func$onele doorbraakvrije dijken: een kwes$e van willen of van kunnen? Mul$func$onele doorbraakvrije dijken: een kwes$e van willen of van kunnen? Mallory Te*ero 1, Gerald Jan Ellen (Deltares), Frans Klijn (Deltares) Voor betrouwbare en kosteneffec$eve hoogwaterbescherming

Nadere informatie

Handreiking Ladder voor duurzame verstedelijking. Samenvatting

Handreiking Ladder voor duurzame verstedelijking. Samenvatting Handreiking Ladder voor duurzame verstedelijking Samenvatting Samenvatting Handreiking bij de ladder voor duurzame verstedelijking Op 1 oktober 2012 is het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) gewijzigd,

Nadere informatie

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris Deltacommissaris > Retouradres Postbus 9Ũ653 2509 LR Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei De weledelgestrenge heer mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 RJ Venlo ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll

Nadere informatie

Over denken en doen. Doorvertaling van EV in RO. 7 december december 2010 ARCADIS Imagine the result

Over denken en doen. Doorvertaling van EV in RO. 7 december december 2010 ARCADIS Imagine the result Over denken en doen Doorvertaling van EV in RO 7 december 2010 7 december 2010 ARCADIS 2010 1 Imagine the result Doel Stap van ambitie/ DENKEN naar DOEN gezet? Inzicht in doorvertaling van EV in RO Hoofdvraag:

Nadere informatie

Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging

Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging Ruimtelijke Onderbouwing Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging Gemeente Tynaarlo September 2012 NL.IMRO.1730.ABYdermade3depunt-0301 Inhoudsopgave 2.1 Beschrijving van het projectgebied,

Nadere informatie

Beschrijving deelgebied Bastion in Terheijden

Beschrijving deelgebied Bastion in Terheijden Beschrijving deelgebied Bastion in Terheijden Terheijden Dijkvak omschrijving Lengte in m Opgave B117a_b Bastion 803 Hoogte Overzichtskaart met aanduiding dijkvak B117a_b, impressie van de natte EVZ en

Nadere informatie

Hydraulische Randvoorwaarden 2011concept

Hydraulische Randvoorwaarden 2011concept Hydraulische Randvoorwaarden 2011concept Globale verkenning waterveiligheid Delfzijl ir. A. Prakken Waterdienst / Water Verkeer & Leefomgeving Hydraulische Randvoorwaarden toetsen veiligheid primaire waterkeringen

Nadere informatie

WATERVERGUNNING. Datum 3 november Zaaknummer 19142

WATERVERGUNNING. Datum 3 november Zaaknummer 19142 WATERVERGUNNING Voor het vervangen van een verkeersregelinstallatiekast (VRI kast) bij een watergang en een waterkering op de locatie Boerendijk ter hoogte van de brug in de Chrysantstraat in Woerden Datum

Nadere informatie

Assetmanagement bij waterkeringen

Assetmanagement bij waterkeringen Assetmanagement bij waterkeringen Frank den Heijer NVRB symposium Assetmanagement in de publieke sector Assetmanagement bij waterkeringen Historie en context Toetsproces waterkeringen Cases: toetsronden

Nadere informatie

Bomenbeleidsplan Sliedrecht

Bomenbeleidsplan Sliedrecht Bomenbeleidsplan Sliedrecht Bomenbeleidsplan Sliedrecht Afdeling Plantsoenen en Reiniging Sliedrecht, 2009 Inhoud 1. Inleiding 1 2. Definiëring boomcategorieën en status 2 3. Herplant- en compensatiebeleid

Nadere informatie

24 Piping bij kunstwerken. DEEL A: Informatie verkregen van de indiener. Dit deel is een feitelijke weergave van de verkregen informatie.

24 Piping bij kunstwerken. DEEL A: Informatie verkregen van de indiener. Dit deel is een feitelijke weergave van de verkregen informatie. 24 Piping bij kunstwerken DEEL A: Informatie verkregen van de indiener Dit deel is een feitelijke weergave van de verkregen informatie. Hier geeft de werkgroep in eerste instantie kort weer welke informatie

Nadere informatie

Deltaprogramma: het werk aan onze delta is nooit af. Katja Portegies Staf Deltacommissaris 11 juni 2014

Deltaprogramma: het werk aan onze delta is nooit af. Katja Portegies Staf Deltacommissaris 11 juni 2014 Deltaprogramma: het werk aan onze delta is nooit af Katja Portegies Staf Deltacommissaris 11 juni 2014 1 Tot 6.70 m. onder zeeniveau 60% overstroombaar gebied, daar wonen ongeveer 9 miljoen mensen met

Nadere informatie

Samen Ontwikkelen. Stuurgroep Nationaal Landschap Groene Hart i.o. 19 september 2012 / concept

Samen Ontwikkelen. Stuurgroep Nationaal Landschap Groene Hart i.o. 19 september 2012 / concept Samen Ontwikkelen Stuurgroep Nationaal Landschap Groene Hart i.o. 19 september 2012 / concept Samen Ontwikkelen 2. Water Bodem & Gebruik 3. Het Groene Hart, met zijn veenweiden, Over de realisatie van

Nadere informatie

Inventarisatie van locaties voor grootschalige zonne-energiesystemen

Inventarisatie van locaties voor grootschalige zonne-energiesystemen Inventarisatie van locaties voor grootschalige zonne-energiesystemen Gemeente Utrecht Maart 2016 1. Inleiding 1.1 Zonne-energie voor Utrecht In het coalitieakkoord is de ambitie opgenomen dat er in 2020

Nadere informatie

BESTEMMINGSPLAN WESTELIJK BUITENGEBIED, PARTIËLE HERZIENING NIJKERKERSTRAAT 35 - BIJZONDERE PARTICULIERE BEGRAAFPLAATS LANDGOED BIJSTEIN

BESTEMMINGSPLAN WESTELIJK BUITENGEBIED, PARTIËLE HERZIENING NIJKERKERSTRAAT 35 - BIJZONDERE PARTICULIERE BEGRAAFPLAATS LANDGOED BIJSTEIN Zaaknummer *190812* BESTEMMINGSPLAN WESTELIJK BUITENGEBIED, PARTIËLE HERZIENING NIJKERKERSTRAAT 35 - BIJZONDERE PARTICULIERE BEGRAAFPLAATS LANDGOED BIJSTEIN VASTGESTELD TOELICHTING Inleiding In 2007 heeft

Nadere informatie

Gemeente Houten Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening

Gemeente Houten Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening ** Vastgesteld oktober 2014 Cluster Ontwikkeling, Sectie Ruimtelijke Ordening Visie verplaatsing nietagrarische bedrijven binnen het buitengebied Status: vastgesteld door de gemeenteraad van Houten d.d.

Nadere informatie

Deltaprogramma. De programmatische aanpak om Nederland veilig en leefbaar te houden. Onze delta. Uitdagingen. Kern Deltaprogramma

Deltaprogramma. De programmatische aanpak om Nederland veilig en leefbaar te houden. Onze delta. Uitdagingen. Kern Deltaprogramma Deltaprogramma De programmatische aanpak om Nederland veilig en leefbaar te houden Bart Parmet 5 februari 2015 1 Onze delta 60% overstroombaar, 9 miljoen mensen, 2/3e BNP, 16% economie afh. zoetwater Uitdagingen

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Samenvatting Inleiding Deze samenvatting hoort bij de rapportage Notitie Kansrijke Oplossingsrichtingen (NKO) voor het project Dijkversterking Tiel Waardenburg en Rivierverruiming Varik - Heesselt. Werken

Nadere informatie