Bodems beoordelen. Hoofdstuk 4

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bodems beoordelen. Hoofdstuk 4"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 4 Bodems beoordelen Beoordeling van de bodem is nodig om de groei van het gewas te begrijpen. Dit kan met de chemische bodemanalyse. Daarnaast is het nuttig de bodem in het perceel zelf te beoordelen om de wisselwerking tussen mineralen, bodemstructuur en beworteling te kunnen begrijpen. G De samenstelling van de grond is in het laboratorium goed te bepalen. Bodemanalyse Bodemanalyse is een belangrijk hulpmiddel om tot een goede bemesting te komen. Deze analyse geeft de chemische toestand van de grondmonsters weer. Als een gewas niet goed groeit, krijg je via bodemanalyse vaak een aanduiding over de oorzaak hiervan. Ook bij een goed groeiend gewas kan analyse helpen om de bemesting te verfijnen. Slechte groei Bij slechte gewasgroei is bodemanalyse extra belangrijk. Stikstof en fosfor komen vrij uit organische stof en bemestingen. Stuur waar mogelijk de afbraak van organische stof en vul ondertussen via bemesting aan. Maar ga eerst na hoeveel stikstof de bodem zelf levert (voor een rekenmodel zie: Goede groei Ook als het gewas goed groeit, kan er een onbalans zijn. Te veel fosfaat, te veel kalium, te veel magnesium. Pas de bemesting aan om dit bij te sturen. Te hoge ph? Even niet bekalken. Te veel stikstof? Kijk naar het organischestofgehalte en het stikstofleverend vermogen (NLV). Te veel bemesting kost geld, vermindert de productkwaliteit en kent zijn grenzen binnen de mestregels. 36

2 Soorten bodemanalyses Er zijn diverse laboratoria die bodemanalyses aanbieden. Organische stof, zuurgraad en beschikbaarheid aan voedingsstoffen worden vrijwel steeds bepaald. Per laboratorium worden extra analyses uitgevoerd voor informatie over bijvoorbeeld stikstofleverend vermogen, organischestofkwaliteit of bodemleven. Hoe vaak een bodemanalyse? Sommige bedrijven laten eens per jaar een standaardbodemonderzoek uitvoeren. Bij andere gebeurt dit eens in de tien jaar. Beide frequenties kunnen juiste keuzes zijn. Veehouderijbedrijven die gebruikmaken van derogatie moeten van ieder perceel een analyseverslag hebben dat niet ouder is dan 4 jaar. Analyseren is nodig bij: Weinig ervaring met de bodem of de te telen gewassen. Slechte bodemvruchtbaarheid. Verbouw van intensieve gewassen. Gewassen die veel stikstof en kalium vergen, moet je intensiever volgen. Zand, vaker dan bij zavel- of kleigrond. Bij zand kan de ph sneller te laag worden en spoelen voedingsstoffen, vooral stikstof en kalium, sneller uit. Herinzaai van grasland. Bemonsteringswijze Steek 40 deelmonsters per perceel. Alleen bij homogene gronden mag dit aantal lager zijn. Bij gras wordt de bovenste 10 cm bemonsterd. Bemonster bij bouwland tot de bewerkingsdiepte, maar minstens tot 20 cm en niet dieper dan 30 cm. Voor vergelijking van resultaten over meerdere jaren is het belangrijk om altijd exact tot dezelfde diepte te bemonsteren. Enkele Nederlandse bodemanalyselaboratoria Blgg Oosterbeek Altic Dronten Koch Bodemtechniek/Eurolab Deventer ALNN Wearga Laboratorium en adviesbureau Zeeuws-Vlaanderen Bemonstering voor chemische bodemanalyse in een bouwlandperceel. Bemonstering voor een chemische bodemanalyse in een graslandperceel. Monstername Is een perceel niet homogeen door bodemverschillen of verschillen in voorvrucht? Laat dan de delen afzonderlijk bemonsteren. Ga geen verschillende gronden mengen. Mijd de afwijkende delen als die klein zijn. Zie bijvoorbeeld de natte delen in dit perceel. Loop bij bemonstering een kris-krasfiguur zoals aangegeven met de rode lijn. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 37

3 Beoordelen van de chemische analyse Een chemische analyse is belangrijk voor het opstellen van een goede bemestingsstrategie. Maar hoe interpreteer je de resultaten? De conclusies van een bodemanalyse moeten altijd gerelateerd zijn aan de ervaringen met een perceel in het verleden. En aan de bodemkwaliteit zoals je die ter plekke kunt beoordelen. E Adviesbasis voor bemesting De adviezen bij een bodemanalyse zijn gebaseerd op een adviesbasis. Per grondsoort en per productgroep worden de analysecijfers vertaald naar de bemestingsgift. Deze adviesbasis wordt uitgegeven door het praktijkonderzoek (www.kennisakker.nl). Ook ontwikkelen laboratoria eigen normen. Op nl zijn bemestingsadviezen voor grasland en voedergewassen te vinden. Bodemanalyse bij akkerbouw Het organischestofgehalte Het is niet altijd haalbaar, maar drie procent organische stof is wenselijk. Bij zwaardere gronden liefst wat meer. Pas op: bij te hoge waarden nemen bewerkings- en onkruidproblemen toe. De ph Een vruchtbare, kalkrijke grond heeft een ph tussen 6 en 7. Bij kalkloze gronden kan de ph te laag worden. De snelheid waarmee dit gebeurt, hangt sterk af van het soort gewas en de bemesting. Stem de analysefrequentie hierop af. Beschikbaarheid van fosfaat en kali De gehalten aan fosfaat en kali kunnen te laag worden, want gewassen onttrekken veel van deze voedingsstoffen aan de bodem. Zeer hoge gehalten door onjuiste bemesting komen overigens ook voor. Het stikstofleverend vermogen (NLV) Het NLV wordt berekend met behulp van N-totaal en de C/N-verhouding van de grond. Ook in open teelten spelen het weer en de bodemstructuur een rol. Houd hier rekening mee bij de keuze van de bemestingshoeveelheid. Nalevering Bij de bodemanalyse wordt meestal alleen de voor de plant beschikbare hoeveelheid voedingsstoffen onderzocht. Er vindt echter ook nalevering uit de totale voorraad in de bodem plaats. Bij stikstof is dit het geval bij hogere organischestofgehalten. Op veengronden kan dit zelfs om honderden kilogrammen stikstof per hectare gaan. Jonge zeekleigronden leveren veel kali en maar weinig fosfaat. Zandgronden leveren weinig voedingsstoffen uit de voorraad, maar wanneer er in het verleden meer mest is gegeven dan nodig voor de gewasgroei hebben deze gronden hoge fosfaatgehalten en een hoge fosfaatnalevering. Dit komt op veel zandgronden voor. 38

4 Bodemanalyse bij grasland Het organische stofgehalte Het organische stofgehalte is een indicator voor de bodemkwaliteit, maar is net als bij bouwland, ook nodig om de kalibemesting en de bekalking te berekenen. Bij grasland is in de laag 0-10 centimeter een organischestofgehalte van 5 à 6 procent wenselijk. Herinzaai verlaagt het organische stofgehalte. Doe dit alleen wanneer het echt nodig is. De ph Door de verlaging van de drijfmestgiften in de afgelopen jaren is de daling van de ph-waarde op grasland sterk vermindert en is bekalken minder vaak nodig. De ph waarde is voor de voedingsstoffenhuishouding en het bodemleven van veel belang. Op zandgrond moet de waarde beslist niet beneden de 5,0 en niet boven de 6,0 liggen. Beschikbaarheid van fosfaat en kali Op veel zandgronden is ook op gras in het verleden een overmaat aan mest gegeven en dit is nu nog te zien aan de hoge fosfaatgehalten. Fosfaat is wel een belangrijke voedingsstof voor gras, maar bij hoge fosfaatgehalten is beperking van de fosfaatgiften met de bemesting van belang. Op zandgrond kan er veel kali uitspoelen en komen lage kaligehalten voor. Ook zeer hoge kaligehalten worden veel aangetroffen. Er wordt dan teveel kali gegeven met de meststoffen. Vergelijk de kalihoeveelheid in de mest daarom met het kaligehalte in de bodem. Het stikstofleverend vermogen Uit het stikstoftotaalcijfer en de C/N-verhouding wordt het stikstofleverend vermogen berekend. Op grasland gaat het bij de stikstoflevering uit de bodem vaak om een grote bijdrage in de bemesting. Houd hiermee dus nadrukkelijk rekening bij het bepalen van het stikstofjaarniveau en de snedegiften. Het stikstofleverend vermogen is verder nog afhankelijk van de bodemstructuur, het vochtgehalte en de temperatuur. Een aanvullende veldbeoordeling is wenselijk. Voorbeelden van een bodemanalyse van grasland, uitgevoerd door Altic en Blgg. H Ook bodemleven analyseren? Analyse van het bodemleven zit niet standaard in een bodemanalyse. Blgg en Koch Bodemtechniek kunnen op verzoek een uitvoerige analyse uitvoeren. De analyse is onder meer gericht op bacteriën, schimmels en aaltjes (nematoden). Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 39

5 Beoordelen in het veld Een effectieve manier om de conditie en de kwaliteit van de bodem te beoordelen, is het graven van een kuil in het perceel. Zo kun je indicatoren beoordelen: bodemstructuur, beworteling door het gewas, activiteit van het bodemleven. Kuil en chemische bodemanalyse vullen elkaar goed aan. Het loont de moeite om percelen te vergelijken die verschillen in bodembewerking, bemesting (vaste mest of drijfmest), nieuw of oud grasland, en wel of juist geen inzaai van klaver. Zo kun je het effect van een behandeling bekijken en aanknopingspunten vinden om tot een verbetering van maatregelen te komen. Tijdstip Bodembeoordeling in een kuil kan op ieder moment van het jaar plaatsvinden, maar je kunt de structuur goed zien als de grond redelijk vochtig is. Op zwaardere gronden lukt het graven van een kuil het beste als de grond nog vochtig genoeg is. Wanneer er een gewas op het veld staat, kun je van dichtbij zien hoe dit de grond doorwortelt. Graaf een kuil van 50 x 50 x 50 cm, bij voorkeur tussen het gewas en op een representatieve plek in een perceel. Maak de zijkant van de kuil los met een mesje en beoordeel de structuur. Ook de beworteling van het gewas wordt goed zichtbaar door met een mesje de grond in de kuil los te krabben 40

6 Locatie Door de verschillen in grondsoorten en bodemprofielen op korte afstand is het van belang de locatie van de kuil zodanig te kiezen dat die representatief is voor het perceel. Eén goedgekozen kuil is voldoende. Bij specifieke vragen of knelpunten kan een vergelijking tussen twee kuilen inzicht geven, zoals plekken waar de gewasgroei sterk verschilt. Wie een kuil graaft K graaft op minimaal 10 meter uit de perceelsranden. K let op het bodemoppervlak en glooiingen in het veld en vermijdt niet-representatieve plekken. K let goed op de gewasgroei: zeggen de kleur en de stand van het gewas iets over de bodem? K vermijdt rijsporen: onder rijsporen is vaak een verdichte bodem aanwezig. K graaft met de spade een kuil van 50 x 50 cm en minimaal 50 cm diep. K beoordeelt aan de profielwand de beworteling, de structuur, de activiteit van het bodemleven, en de kleur van de bodem door met een mesje de grond los te krabben. G In deze humusrijke bovengrond is sprake van een zeer intensieve en diepe doorworteling door het gewas. Ook op grasland levert een spa in de grond veel informatie op. De beworteling vertelt het verhaal van een perceel. Ondiepe beworteling komt voor op grasland met een slechte structuur en grasland met veel gebruik van minerale meststoffen (lui gewas). Dit maakt het grasland gevoelig voor droogte en gebrek aan voedingsstoffen. Diepere doorworteling is mogelijk bij een goede bodemstructuur. Steek daarom altijd net even iets dieper dan de beworteling, je zult dan vaak zien waar de beperkende factor in de ondergrond zit. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 41

7 De scherpe overgang van een humusrijke bovengrond op wit zand duidt op weinig biologische activiteit in deze bodem. E Bodemprofiel Met een grote cilinderboor kan in één beweging een ongestoorde kolom grond tot 40 cm diepte gestoken worden. Nadat de kolom uit de boor is gehaald kan hij zonder uitdroging bewaard worden in een PVC pijp of direct bekeken worden. Door de kolom in de lengte open te breken kan de gelaagdheid goed beoordeeld worden. Ook de beworteling is goed zichtbaar, en omdat een vaste oppervlakte gestoken wordt kan ook de worteldichtheid geteld worden. Lagen in de bodem Bodemlagen zeggen veel over bodemprocessen en historie. De diverse lagen in een bodem verschillen in kleur, vorm, dichtheid, poriëngehalte en wortelgroei. Bodemlagen zeggen iets over: Aanvoer en omzetting van organische stof. Uitspoeling, inspoeling en homogenisatie (menging). Oxidatie en reductie (verbinding met zuurstof of zuurstofgebrek). Rijping en verwering. Bodembewerking: type en effecten ervan. Humusrijke bovenlaag Gewasresten en wortels vormen een donkere, humusrijke laag in de bovengrond. Door grondbewerking worden de lagen gemengd. Zo wordt de dikte van de humuslaag een indicator voor de diepte van de grondbewerking. Als wortels in deze laag in hun groei worden belemmerd, zal dit direct gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van voedingsstoffen (nutriënten) voor het gewas. Organische stof of ijzer- en aluminiumverbindingen kunnen in droge zandgronden uitspoelen en dieper in de bodem weer neerslaan. Dit manifesteert zich in een rode laag (oerlaag), die soms verdicht en ondoordringbaar is. Op lössgronden kan de uitspoeling van klei en ijzer voorkomen. Dit zorgt voor een verdichte laag dieper in het profiel. Het jarenlange gebruik van drijfmest heeft in deze grond gezorgd voor verdichting van de humusrijke bovenlaag op wit zand. H 42

8 Bodemkleur De kleur van de bodem wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door organische stof en ijzerverbindingen. In een goede bodem gaan homogeen gekleurde lagen vloeiend in elkaar over. Een bruine of zwarte bouwvoor gaat over in een ondergrond met een vrij neutrale tot licht-warme kleur. Deze kleur is weinig uitgesproken: bruinig, gelig, of grijzig. Er zitten hooguit wat vage vlekjes in. Een goede grond is egaal van kleur. In de ondergrond is hier een duidelijke gelaagdheid zichtbaar: het gevolg van zeeafzetting. De roestvlekken in de diepere lagen duiden op grondwaterinvloeden. H Uitgesproken kleuren: let op! Een spel van uitgesproken kleuren in de grond is een sterke aanwijzig dat er iets schort aan de waterhuishouding en de structuur. Roestvlekken duiden op ijzerverbindingen en fluctuerende grondwaterstanden. Dit kan een indicator zijn voor de hoogte van het water in de (winter)perioden. Deze vlekkerigheid kan jaren blijven. Je kunt er dus niet uit afleiden dat het grondwater ook recent hoog heeft gestaan. De uitspoeling van ijzer of juist kwel kan leiden tot een sterke roodverkleuring in de diepere grondlaag waarin het ijzer weer neerslaat. Blauwverkleuring duidt op zuurstofgebrek door de invloed van water. H Vind je een blauw-grijze kleur in de grond, dan wijst dit op ijzerverbindingen (ferro) in zuurstofloze (anaërobe) omstandigheden. Een slechte doorluchting belemmert wortelgroei of maakt deze onmogelijk, en remt de afbraak van mest en gewasresten. Dergelijke lagen wijzen op een ondiepe grondwaterstand. Hoe beoordeel je deze bodem? Grond begrip In deze grond blijft de doorworteling van de bovenlaag zeer beperkt. Dit leidt tot een zeer inefficiënte mineralenbenutting, inclusief veel verliezen van voedingsstoffen. Graslandvernieuwing kan hier verandering in brengen. Ook het onderwerken van organische mest zorgt voor het dieper doordringen van wortels in de bodem. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 43

9 Beoordelen van een kluit Voor het beoordelen van de bodemstructuur is het niet altijd noodzakelijk een kuil te graven. Vaak biedt een kluit grond op een spade al uitkomst. Deze methode kost weinig tijd en is uitstekend te herhalen op meerdere plaatsen op een perceel. Steek voorzichtig een kluit uit door de grond links en rechts met de spade los te maken. Leg de kluit voorzichtig op de grond. Haal de kluit naar boven. Ondersteun hierbij met de hand, zodat de kluit één geheel blijft. Breek de kluit om de ongestoorde bodem te kunnen beoordelen. De kluit in tien stappen Steek met een spade een kluit uit één stuk uit de bodemlaag van 0-25 cm, bij voorkeur rond een plant. Haal de kluit goed ondersteund naar boven. Leg de kluit op de grond of op een kratje. Bepaal of je verschillende lagen kunt onderscheiden en meet de dikte van deze lagen. Beoordeel per laag of er sprake is van ongestoorde wortelgroei en of deze wortelgroei gering, matig of intensief is. Breek of snij met een mesje een kleinere kluit af. Bepaal voor elke laag in deze kluit het percentage van de verschillende soorten structuurelementen. Beoordeel voor elke laag de activiteit van het bodemleven. Beoordeel voor elke laag de bodemkleur en de mate van vertering van gewas- of mestresten. Herhaal de stappen in de bodemlaag van cm en eventueel diepere lagen. 44

10 Structuurelementen Bij de beoordeling van de bodemstructuur spelen de samengeklonterde bodemdeeltjes of structuurelementen een belangrijke rol. Er zijn op vorm drie basistypen te onderscheiden: kruimels, afgerond-blokkige elementen en scherpblokkige elementen. Boven in de grond vind je meestal veel kruimels. Daar kan grondbewerking mede de oorzaak van zijn. In grasland is vaak sprake van een intensieve doorworteling. In de diepere lagen zijn meer afgerond-blokkige en scherpblokkige structuren te vinden. De grens tussen beide soorten structuurelementen is niet altijd makkelijk te trekken. Typen structuurelementen Losse kruimels van 0,3 tot 1 cm. Bij kruimels kunnen de wortels de grond zeer intensief doorwortelen. Afgerond-blokkige elementen van 1 tot 10 cm. Bij een ruwe behandeling kunnen ze vaak makkelijk in kruimels overgaan, maar het gaat erom hoe ze in de grond aanwezig zijn. Meestal zitten er veel poriën in en kunnen ze goed doorworteld raken. Beoordeling van structuurelementen Type Oordeel Kruimels Zeer gunstig Afgerond-blokkig Gunstig Scherpblokkig Ongunstig. Kan wortelgroei, waterbeweging en vertering van mest belemmeren. Scherpblokkige elementen: hoekige, compacte blokken van klein tot zeer groot. In het algemeen moeten wortels hier omheen groeien en is maar een beperkt deel van de grond doorwortelbaar. Wanneer er wel wortels in zitten, komt dat vaak door een bewerking in het voorjaar, waardoor de grond tijdelijk los en doorwortelbaar was. Onder natte omstandigheden kunnen scherpblokkige elementen binnenin blauw worden door luchtgebrek. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 45

11 Goede structuur In deze grond zijn alle voorwaarden voor een goede groei aanwezig. Ook bij een laag bemestingsniveau. Toch zijn er nadelen: bij bewerking met zware machines kan de draagkracht van deze grond tekortschieten. Matige structuur Naast scherpblokkige elementen komen hier ook afgerondblokkige elementen en kruimels voor. Dit tref je in de meeste gronden aan. Er is ruimte voor bodemleven en wortels, en er kan lucht in de grond komen. Maar er zijn nog steeds scherpblokkige elementen, dus de structuur kan beter. Beoordelen van structuur Structuur in bouwland In bouwland zijn de afzonderlijke structuurelementen door ploegen of andere bewerkingen vaak goed te herkennen. Beeld van een redelijke tot goede structuur voor bouwland: Op 0-25 cm diepte nemen kruimels minstens 25 procent van het volume van de grond in. De rest bestaat uit doorwortelbare afgerond-blokkige elementen. Scherpblokkige elementen mogen hier niet voorkomen. Op cm diepte bestaat minstens 25 procent van het volume van de grond uit kruimels of doorwortelbare afgerond-blokkige elementen. De rest bestaat uit niet-doorwortelbare afgerond-blokkige of scherpblokkige elementen. Locaties vergelijken Voor een vergelijking van kluiten op verschillende locaties is het percentage scherpblokkige elementen een bruikbaar criterium. Scherpblokkige elementen zijn namelijk het makkelijkst te onderscheiden. Afgerond-blokkige structuurelementen worden makkelijk verward met kruimels. Bodembewerking kan helpen om de bodemstructuur tijdelijk te verbeteren. Een blijvende structuurverbetering kun je alleen realiseren door bewerking, in samenhang met andere maatregelen, zoals de teelt van intensief of diepwortelende gewassen. Slechte structuur Hier overheersen scherpblokkige elementen. De wortels hebben heel weinig ruimte. In deze kluiten is te weinig zuurstof aanwezig voor een goede wortelontwikkeling. Alleen door veel bemesting en goede zorg voor de vochtbeschikbaarheid kan het gewas zich ontwikkelen. Verbeter de bodemstructuur via gewaskeuze, bemesting en bodembewerking. 46

12 Structuur in grasland Grasland is vaak compact vanwege het vee en de trekker op het land. De principes van de beoordeling zijn gelijk aan die van bouwland, maar de werkwijze bij grasland verschilt. Bij gras begin je aan de onderkant van een uitgestoken kluit. Maak de grond open met een mes. Wanneer die hoekig afbreekt met gladde wanden, heet dit scherpblokkig, ook wanneer het een grote, compacte massa is zonder natuurlijke breukvlakken. Naar boven toe wordt het aantal wortel- en wormgangen vaak groter en is de structuur meer afgerond-blokkig. Meestal neemt het aantal kruimels naar boven geleidelijk toe. Ten slotte kom je in een dichte zode, met tussen de wortels vrijwel alleen kruimels. Leg de zode omgekeerd op de hand. Strijk met een mes tienmaal stevig over de onderkant en herhaal dit nog een keer dwars op de vorige beweging. Meet nu de dikte van de zode met een rolmaat. De dikte van de zode meten Keer een uitgestoken zode om. Schraap met een mes tien maal stevig over de onderkant. Herhaal dit in dwarse richting. } zodendikte Hierna kun je de dikte meten. Goede structuur De zode is meer dan 5 cm dik en tot 10 cm overheersen kruimels en afgerond-blokkige elementen. Tussen 10 en 20 cm is minstens 25 procent van het volume van de grond afgerondblokkig of kruimelig. Een gezonde bodem. Matige structuur De zode is 3 tot 5 cm dik. Direct daaronder ligt een laag met afgerond-blokkige elementen en kruimels. Binnen 10 cm begint de laag waarin scherpblokkige elementen overheersen. Deze situatie is niet optimaal: geef aandacht aan de bodemstructuur. Slechte structuur De zode is minder dan 3 cm dik. Eronder is direct een compacte, scherpblokkige structuur te zien. Wortels kunnen zich niet goed ontwikkelen. Pas het berijden, het begrazen en de mestsoort aan. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 47

13 Typische beworteling in een verdichte grond. Wortels hebben moeite om tussen scherpblokkige kluiten te groeien. Er is weinig contact met de grond. Beschikbaarheid van lucht en opname voedingsstoffen worden bemoeilijkt. H Beoordelen van beworteling In een kuil en een kluit kun je niet alleen zien hoe de wortels de grond in groeien, maar ook wat ze zoal tegenkomen bij hun groei. Niet voldoende lucht, verdichte grond, te droog: er zijn veel redenen waarom de wortels zich niet kunnen ontwikkelen. Een minder goede groei kan natuurlijk ook een gebrek aan voedingsstoffen zijn, maar ook dan is er soms een relatie met de beworteling. Fosfaat bijvoorbeeld stroomt maar beperkt met opgenomen water naar de plant. De wortel moet naar fosfaat in de grond toegroeien. In het bodemvocht zitten maar enkele kilo s fosfaat per ha en dat is onvoldoende voor goede groei. Criteria voor beworteling zijn: Mate van beworteling: geen, matig of intensieve doorworteling van de verschillende lagen. Type wortels: oude wortels, actieve wortels en haarwortels. Aangetaste wortels: bij aanwezigheid een indicatie voor bodemgebonden ziekten en plagen. Bewortelingsdiepte: de optimale diepte verschilt per gewas. Vorm van het wortelstelsel: gestoorde groei of knikken in de wortels kunnen wijzen op structuurproblemen. Na het uitsteken van een kluit kan het aantal wortels worden geteld. H Wanneer de grond moeilijk doorwortelbaar is, neemt het aantal wortels af, worden de wortels dikker, komen er vreemde bochten in en neemt het aantal zijwortels af. Ga ook na of de wortels blank en actief groeiend zijn, of bruin-geel en al aan het afsterven. Beworteling in bouwland Naast het beoordelen van het wortelpatroon in de bouwvoor kun je het aantal wortels tellen. Doe dit vanuit de kuil en op een vaste afstand van de planten, bijvoorbeeld vanaf 10 cm. Zijn er op 20 cm diepte veel wortels, dan raakt waarschijnlijk ook de ondergrond goed doorworteld. Zijn dit er weinig dan is voor vocht- en voedingsstoffenvoorziening alleen de bovenlaag beschikbaar. 48

14 Beworteling in grasland Bij gras is de dikte van de zode een maat voor de beworteling. Ook kun je een kluit uitsteken en de wortels tellen om beworteling te beoordelen. Het valt op dat de meeste wortels vaak slechts in de bovenste 3 tot 5 cm te vinden zijn. Bij heel mooi grasland zitten tot ongeveer 8 cm diepte veel wortels. Let ook op de kruiden, als ze penwortels hebben gaan deze veel dieper de grond in. Dit geldt voor paardenbloem, maar ook voor rode klaver. Stem de beoordeling van de beworteling dus af op het type plant. Bij bouwland kun je duidelijke structuurelementen onderscheiden waartussen of waardoor de wortels groeien. In de bovenlaag van grasland is dit ook het geval, maar na enkele centimeters diepte zit vaak een compacte massa. De wortels zoeken dan scheuren of wormgangen op. Let er op dat bij de bodemanalyse alle grond tussen 0 en 10 cm wordt bemonsterd. Wanneer de wortels deze laag maar beperkt kunnen bereiken pas dan de keuze van de bemesting aan. Dit geldt vooral voor fosfaat. Beworteling van de ondergrond Wortels moeten voor de vochtvoorziening en opname van voedingstoffen dieper kunnen wortelen dan alleen in de bovengrond. Bij bodemanalyses van de laag tot bijvoorbeeld 50 cm is het verrassend hoeveel voedingsstoffen op grotere diepte zitten. Als wortels hier niet komen, kunnen deze voedingsstoffen uitspoelen. Ook zijn dode wortels voedsel voor het bodemleven: komen er op grotere diepte geen wortels voor, dan is er ook geen bodemleven. Een diepe beworteling is extra belangrijk op percelen waar het gewas voor de vochtvoorziening mede afhankelijk is van capillaire opstijging vanuit het grondwater. Wordt er per dag 2 mm vocht uit de ondergrond aangevoerd? Dan is vochtgebrek niet waarschijnlijk. Hiervoor mag de maximale afstand tussen de diepste wortels en het grondwater zijn: Zand 80 cm Zavel 100 cm Klei 65 cm Wat vertellen deze wortels? Aantal wortels per 25 x 25 cm Weinig Veel Op 10 cm Op 20 cm Grond begrip F Slechte beworteling door maïs. Maïs heeft de neiging diep de grond in te gaan met de wortels. Wanneer de bodem verdicht is, lukt dit niet. Trage groei is het gevolg. Aan de wortels kleven gronddeeltjes. Dit duidt op intensief contact met de grond. Uit de kruimelstructuur kun je afleiden dat er lucht met zuurstof beschikbaar is voor de wortels. Zo n kruimelstructuur is een ideale omgeving voor een goede wortelontwikkeling. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 49

15 G Aan verdichte kleigrond is compost toegediend. Bij het eten van de compost maken de regenwormen ook de verdichte grond los. Beoordelen van bodemleven Een deel van het bodemleven is direct zichtbaar, een deel niet. De uitwerking van het bodemleven is wel goed te zien. Tekenen van een goede activiteit van het bodemleven zijn: K Een goede doorworteling van de grond. K Het goed aan elkaar kitten van bodemdeeltjes tot kruimels. K Een goede omzetting van mest en plantenresten. K De aanwezigheid van gangen waar lucht en wortels doorheen kunnen. Regenwormen Het best zichtbaar zijn de regenwormen. De rode verteren vers materiaal, de grauwe werken aan de bodemstructuur en de pendelaars maken de ondergrond toegankelijk voor lucht en wortels en bevorderen de waterafvoer. Doordat de wormensoorten allemaal een verschillende functie hebben, is het belangrijk dat ze alle drie aanwezig zijn. Het aantal wormen varieert door het jaar heen. In de nazomer en de herfst zijn ze het talrijkst. Verder is het vochtgehalte van belang. Een lange droge periode vertraagd de ontwikkeling van wormen. Een regenworm maakt een gang in verdichte grond. Na deze arbeid kunnen de wortels van de plant de ondergrond beter bereiken. H Aantal volwassen wormen per m 2 tot een diepte van 25 cm Weinig Veel Akker Grasland Indeling van de soorten wormen Kleur Beweeglijkheid Diepte (cm) Voedsel Hoofdfunctie Strooisel- bewoners Rood Snel 0-20 Plantenresten en organische mest Vertering van organisch materiaal Bodembewoners Grauw Zwak 0-40 Organische stof Structuurverbetering Pendelaar Rood/roze Matig Plantenresten Beluchting 50

16 Niet direct zichtbaar bodemleven Niet zichtbaar, maar niet minder belangrijk. Aaltjes of nematoden, bacteriën, schimmels en vele andere organismen zijn essentieel voor de belangrijke bodemprocessen. Diverse laboratoria bieden analyses aan van het voedselweb, de mineralisatie van stikstof, de koolzuurproductie van het bodemleven, enzovoort. De interpretatie van de meetresultaten staat nog in de kinderschoenen. Maar door de vele onderzoeken neemt de zeggingskracht steeds verder toe. Te veel bodemleven Door de vele natte jaren zijn recentelijk in heel Nederland, maar vooral in de Flevopolders, problemen ontstaan door te veel regenwormen. Door het gebruik van zware machines, in combinatie met een ruim aanbod van aardappel- en bietenloof, zijn in de verdichte grond soms meer dan 500 wormen per vierkante meter aanwezig. Met name grauwe wormen eten het loof samen met grond. Dit resulteert in een onhandelbare grondstructuur. Onder normale omstandigheden is zo n aantal wormen juist gunstig. Gebruik van brandkalk (5 ton/ha) of gips (10 ton/ha) kan de structuurproblemen door te veel wormen soms verminderen. Het is evenwel nog niet gelukt om een gefundeerd advies op basis van een bodemanalyse op te stellen. Onder klaver komen tweemaal zo veel wormen voor als onder gras. Met klaver kun je de bodemlevenactiviteit in een dode grond dus heel goed stimuleren. H G Wormen tellen levert inzicht in de activiteit van het bodemleven. Losse grond door wormenactiviteit. H Op 20 cm diepte zijn de regenwormgangen in grasland vaak goed te zien. Wanneer je er op een oppervlak van 25 x 25 cm meer dan tien aantreft, is dat veel. H Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 51

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Uw klantnummer: 5001382 Postbus 170 NL- 6700 AD Wageningen T +31 (0)88 876 1010 E klantenservice@blgg.agroxpertus.com I blgg.agroxpertus.nl T monstername:

Nadere informatie

Bodembeheer bodembiodiversiteit

Bodembeheer bodembiodiversiteit Kop Tekst & Bodembeheer bodembiodiversiteit levende planten plantenresten Chap Kop 1 & Inleiding Deze waaier wordt uitgebracht als onderdeel van het project Kans voor Klei en gaat in op thema s die momenteel

Nadere informatie

Veel leesplezier! Bertus Stip, Hoveniersbedrijf Stip

Veel leesplezier! Bertus Stip, Hoveniersbedrijf Stip Het bodemboek aanleg en onderhoud van de tuin Voorwoord De grond in de tuin, wat moeten we daar nu weer mee? Misschien heeft u zichzelf deze vraag wel eens gesteld. Wij van Hoveniersbedrijf Stip stellen

Nadere informatie

Kringlopen in de akkerbouw. Bodemscan zand- en dalgronden Beoordelingskader Veenkoloniale gronden Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg

Kringlopen in de akkerbouw. Bodemscan zand- en dalgronden Beoordelingskader Veenkoloniale gronden Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg Kringlopen in de akkerbouw I N S T I T U U T Bodemscan zand- en dalgronden Beoordelingskader Veenkoloniale gronden Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg Verantwoording Deze brochure is opgesteld in

Nadere informatie

Goede bemesting geeft gezonde planten

Goede bemesting geeft gezonde planten Goede bemesting geeft gezonde planten Door: HortiNova Opbouw van presentatie: Doel van gezonde bodem & plant Hoe groeit een plant? Hoe kan een plant ziek worden? Waarom moeten we bladgroen en wortels promoten

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

Duur : 30 min Moeilijkheidsgraad : +++++ Nauwkeurigheid: +++++ Benodigd materiaal : spade, bakken in plastiek, witte achtergrond

Duur : 30 min Moeilijkheidsgraad : +++++ Nauwkeurigheid: +++++ Benodigd materiaal : spade, bakken in plastiek, witte achtergrond De drop - test Praktijk A3 Met de drop-test kan je aan de hand van visuele criteria de bodemstructuur evalueren. Een blok aarde wordt met een spade uitgegraven. Na het breken van die blok wordt de bodemstructuur

Nadere informatie

Bodemmonster Bodemmonster

Bodemmonster Bodemmonster Evenwicht in de volkstuin? Evenwichtige bemesting Bodemmonster Bodemmonster Belangrijk om te weten: Fosfaat laag: voldoende bemesten Kali laag: voldoende bemesten of bijsturen Magnesium laag: bijsturen

Nadere informatie

Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven

Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven Inleiding De CBGV baseert haar adviezen bij voorkeur op zoveel mogelijk proefresultaten. Resultaten moeten daarbij

Nadere informatie

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant Bemestingsplan Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de grond; Organische stof

Nadere informatie

2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium

2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium 2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium Het natriumadvies voor grasland is niet gericht op verhoging van de opbrengst, maar wordt uitsluitend gegeven met het oog op de gezondheidstoestand van het rundvee

Nadere informatie

2.2 Grasland met klaver

2.2 Grasland met klaver 2.2 Grasland met klaver Tot grasland met klaver wordt gerekend grasland met gemiddeld op jaarbasis meer dan 10 15 procent klaver. 2.2-1 2.2.1 Grasland met klaver: Kalk In deze paragraaf wordt alleen de

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voorste deel Postbus 115

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voorste deel Postbus 115 voorste deel Onderzoek Onderzoek-/ordernr: Datum monstername: Datum verslag: 110027/001746286 07-10-2010 22-10-2010 Monster genomen bij: A. Dierhouder 8822 XX ARUM Grondsoort: Bemonsterde laag: Monster

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5

Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5 Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5 Uw klantnummer: 2386585 H. Driessen Korenhorsterwg 6 7044 AJ LENGEL Postbus 170 NL - 6700 AD Wageningen T monstername: Johnny te Veluwe: 0652002126 T klantenservice:

Nadere informatie

Bodem, water en bouwplan

Bodem, water en bouwplan 3 Bodem, water en bouwplan 3.1 Ontwatering en vochtvoorziening... 32 3.2 Structuur... 33 3.3 Temperatuur... 34 3.4 Bodemkwaliteit en organische stof... 34 3.5 Zuurgraad... 37 3.6 Erosie en slemp... 38

Nadere informatie

Fysische eigenschappen

Fysische eigenschappen Fysische eigenschappen Fysische bodemkengetallen - structuur - - Hoe snel is de grond te berijden - Hoe snel verslempt de grond - Hoe groot is de doorwortelbaarheid - Storende laag/ploegzool - Watervasthoudend

Nadere informatie

ANALYSERAPPORT SPURWAY TOTAAL VOORBEELD

ANALYSERAPPORT SPURWAY TOTAAL VOORBEELD SPURWAY TOTAAL ALTIC BV de Drieslag 30 8251 JZ DRONTEN MONSTER EN ONDERZOEK Labnummer : 1000 Monstername door : Datum binnenkomst : 22 februari 2013 Datum monstername : 22 februari 2013 Datum rapportage

Nadere informatie

Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand. Nick van Eekeren Jan Bokhorst

Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand. Nick van Eekeren Jan Bokhorst Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand Nick van Eekeren Jan Bokhorst 2010 Louis Bolk Instituut Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand Nick

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid René Schils 2012 2 Voorwoord Voorwoord Bodemvruchtbaarheid is een klassiek thema in

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 Loonwerker maakt melkveehouder kringloopwijzer! www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 http://www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/

Nadere informatie

Het gebruik van gips in de fruitteelt

Het gebruik van gips in de fruitteelt Het gebruik van gips in de fruitteelt Inleiding Als voedingselement zorgt calcium voor stevige, lang houdbare vruchten. Calcium speelt daarnaast ook een belangrijke rol bij bodemstructuur en -vruchtbaarheid.

Nadere informatie

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid René Schils 2012 2 Voorwoord Voorwoord Bodemvruchtbaarheid is een klassiek thema in

Nadere informatie

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting Credits for Carbon Care CLM Onderzoek en Advies Alterra Wageningen UR Louis Bolk Instituut Bijlage: bodemanalyses als nulmeting In het project Carbon Credits hadden we oorspronkelijk het idee dat we bij

Nadere informatie

Organische stof in de bodem

Organische stof in de bodem Organische stof in de bodem Theorie C1 Wat is organische stof in de bodem? Organische stof in de bodem bestaat uit materiaal zoals bv. oogst- en plantenresten, compost en mest, maar ook het bodemleven

Nadere informatie

Beoordeling bodemkwaliteit zandgrond. Een inventarisatie van bodemindicatoren voor de veehouderij. Nick van Eekeren Jan Bokhorst

Beoordeling bodemkwaliteit zandgrond. Een inventarisatie van bodemindicatoren voor de veehouderij. Nick van Eekeren Jan Bokhorst Beoordeling bodemkwaliteit zandgrond Een inventarisatie van bodemindicatoren voor de veehouderij Nick van Eekeren Jan Bokhorst Zorg voor Zand Rapport nr. 7 2009 Louis Bolk Instituut Beoordeling bodemkwaliteit

Nadere informatie

BODEMANALYSE PAKKET 1

BODEMANALYSE PAKKET 1 BODEMANALYSE PAKKET 1 BEMESTING BODEMCHEMIE Bodemanalysepakket 1 bestaat uit een serie chemische analyses die onderdeel maakt van het uitgebreidere bodemanalysepakket 2. Bodemanalysepakket 1 is daarmee

Nadere informatie

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans Demetertool Vlaanderen is open ruimte Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans LNE Groenbedekker Gele mosterd De online Demetertool

Nadere informatie

WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen. Mijn naam: Eddo de Veer

WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen. Mijn naam: Eddo de Veer WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen Mijn naam: Eddo de Veer HOE? Begin met een goede bodem analyse Ik werk met de Bodem Balans Analyse Het gaat om de verhoudingen van de mineralen aan het complex

Nadere informatie

Bodem en bodemverzorging

Bodem en bodemverzorging Bodem en bodemverzorging Compost en composteren Basisbemesting Basiscursus dl2. TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Vanavond Je eigen grond Soort, structuur, zorg Compost en composteren De natuurlijke

Nadere informatie

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond:

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: Zoektocht naar een duurzaam bodembeheer op klei en zand Programma Bodem 5 juni 2012, Janjo de Haan en Derk van Balen Systeemonderzoek Ontwikkeling van strategieën

Nadere informatie

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING. Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan dit er één is.

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING. Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan dit er één is. Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 9.00-11.00 uur LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING GROENE RUIMTE CSE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan

Nadere informatie

Kenniscentrum voor duurzaam bodembeheer

Kenniscentrum voor duurzaam bodembeheer Special: Niet kerende grondbewerking Kenniscentrum voor duurzaam bodembeheer Januari 2012 Nummer 13 Nieuwsbrief De bodemacademie Postadres Hoofdstraat 24 3972 LA Driebergen T 0343-523860 Inhoud Redactioneel

Nadere informatie

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Petra Deproost Departement LNE, Dienst Land en Bodembescherming Biodiversiteit: niet enkel bovengronds!

Nadere informatie

EM Onderzoek op blijvend grasland

EM Onderzoek op blijvend grasland /9/3 EM Onderzoek op blijvend grasland HOMEPAGE EMRO Nederland Agriton.com EM Onderzoek op blijvend grasland Wageningen, februari 999 EMRO Nederland Dr. Ir. M.G.M. Bruggenwert EM onderzoek op grasland.

Nadere informatie

Onderwerpen. Veranderingen en uitdagingen. Proefopzet BASIS (1) 1/12/2011. Proefopzet BASIS Resultaten 2009-2010 Eerste bevindingen

Onderwerpen. Veranderingen en uitdagingen. Proefopzet BASIS (1) 1/12/2011. Proefopzet BASIS Resultaten 2009-2010 Eerste bevindingen 1/12/211 Onderwerpen Masterclass NKG 13 januari 211 Derk van Balen (derk.vanbalen@wur.nl) Proefopzet BASIS Resultaten 2921 Eerste bevindingen Veranderingen en uitdagingen Meer bodembedekking, gbm overwinteren,

Nadere informatie

SPNA SPNA. Laboratorium. Directzaai. Directzaai 12-1-2011. Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 2003 2010

SPNA SPNA. Laboratorium. Directzaai. Directzaai 12-1-2011. Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 2003 2010 12-1-211 SPNA Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw: 12-1-211 Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 23 21 Masterclass Niet-Kerende Grondbewerking Jaap van t Westeinde www.spna.nl

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Achtergrondverhalen bodemvruchtbaarheid

Achtergrondverhalen bodemvruchtbaarheid Achtergrondverhalen bodemvruchtbaarheid Jan Bokhorst, 2013 Werkdocument 2 Achtergrondverhalen bodemvruchtbaarheid Inhoud Inleiding... 5 De bodem... 6 Bodem en gewas... 31 Bodem en mineralen... 37 Compostering...

Nadere informatie

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken?

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken? De bodem doorgrond Wat? Voor Leeftijd wie? Duur: Prijs: begeleid actief atelier Basisonderwijs 2 uur 90 per groep van max. 20 lln. Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En

Nadere informatie

BEMESTINGSADVIES. Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen

BEMESTINGSADVIES. Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen BEMESTINGSADVIES Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen Januari 2012 Colofon Uitgever Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen p.a. Animal Sciences Group Postbus 65 8200 AB Lelystad Telefoon

Nadere informatie

Tuinadvies. De Ceuster Meststoffen Bannerlaan 79 2280 Grobbendonk Tel.: 014-257 357 Fax: 014-25 73 51 voor annemie so on. Moestuin Moestuin Algemeen

Tuinadvies. De Ceuster Meststoffen Bannerlaan 79 2280 Grobbendonk Tel.: 014-257 357 Fax: 014-25 73 51 voor annemie so on. Moestuin Moestuin Algemeen Tuinadvies Moestuin De Ceuster Meststoffen Bannerlaan 79 2280 Grobbendonk Tel.: 014-257 357 Fax: 014-25 73 51 voor annemie so on Zuurgraad (ph) Zuurgraad van uw grond is 5,3 Streefwaarde: 6,8 Verhoog deze

Nadere informatie

Wat is niet-kerende bodembewerking? Resultaten Interreg-project Prosensols

Wat is niet-kerende bodembewerking? Resultaten Interreg-project Prosensols Jan Vermang Afdeling Land en Bodembescherming, Ondergrond, Natuurlijke Rijkdommen Departement Leefmilieu, Natuur en Energie Studiedag Erosie: niet-kerende bodembewerking, 27 augustus 2013 Ruraal Netwerk

Nadere informatie

1. Inleiding... 5. 2. Gebruik van de handleiding... 6

1. Inleiding... 5. 2. Gebruik van de handleiding... 6 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 5 2. Gebruik van de handleiding... 6 3. Beschrijving cursus Bodem in zicht... 8 3.1. Doel... 8 3.2. Doelgroep... 10 3.3. Inhoud... 10 3.4. Werkwijze... 11 3.5. Duur van de

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Bodemvruchtbaarheid in de ecologische moestuin

Bodemvruchtbaarheid in de ecologische moestuin Bodemvruchtbaarheid in de ecologische moestuin zaterdag 28 november 2015 Frank Petit-Jean Cultuur versus natuur: successie Pioniersvegetatie wat als de mens niet ingrijpt? Graslandvegetatie Ruigte Struweel

Nadere informatie

inagro Code van goede praktijk bodembescherming advies organische koolstofgehalte en zuurtegraad ONDERZOEK & ADVIES IN LAND- & TUINBOUW

inagro Code van goede praktijk bodembescherming advies organische koolstofgehalte en zuurtegraad ONDERZOEK & ADVIES IN LAND- & TUINBOUW inagro ONDERZOEK & ADVIES IN LAND- & TUINBOUW Code van goede praktijk bodembescherming advies gehalte en zuurtegraad 2 Toelichting resultaten MTR_versie 2011 ORGANISCHE KOOLSTOF Organische stof en in de

Nadere informatie

Resultaten meerjarenproef: bewerking van de ploegzool bij nietkerende grondbewerking (NKG)

Resultaten meerjarenproef: bewerking van de ploegzool bij nietkerende grondbewerking (NKG) PROSENSOLS Resultaten meerjarenproef: bewerking van de ploegzool bij nietkerende grondbewerking (NKG) Doelstellingen De ploegzool is een verdichte laag in de bodem die weinig water doorlaat en moeilijker

Nadere informatie

BODEMBEWERKING BIJ SUIKERBIETEN WELKE KIEZEN?

BODEMBEWERKING BIJ SUIKERBIETEN WELKE KIEZEN? BODEMBEWERKING BIJ SUIKERBIETEN WELKE KIEZEN? Ronald Euben Wat vraagt de biet? 2 Bij de zaai Enkele (kleine) kluiten bovenaan (dichtslaan, erosie) Verkruimelde, aangedrukte laag (contact zaad bodem) Vaste,

Nadere informatie

BODEMANALYSE PAKKET 2

BODEMANALYSE PAKKET 2 BODEMANALYSE PAKKET 2 BODEMVRUCHTBAARHEID EN BEMESTING BODEMBIOLOGIE, BODEMCHEMIE EN BODEMFYSICA Bodemanalysepakket 2 is het meest populaire bodemanalysepakket dat inzicht geeft in zowel de biologische,

Nadere informatie

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering Groenbemesters 2015-2016 Een vruchtbare investering Beste akkerbouwer, Gezondheid, structuur en een goed bodemleven van de bodem verbeteren de opbrengst van teeltgewassen en hiermee ook uw bedrijfsresultaat.

Nadere informatie

Plaggen ten behoeve van natuurontwikkeling. Fosfaatverzadiging als uitgangspunt

Plaggen ten behoeve van natuurontwikkeling. Fosfaatverzadiging als uitgangspunt Plaggen ten behoeve van natuurontwikkeling Fosfaatverzadiging als uitgangspunt fosfaatverzadigingsindex (PSI) Plaggen en fosfaatverzadiging van de grond Plaggen is een veelgebruikte methode om de voedingstoestand

Nadere informatie

Over het leven in landbouwbodems

Over het leven in landbouwbodems BODEMORGANISMEN@WORK Over het leven in landbouwbodems 2 Bodemorganismen@work Voorwoord Monique Swinnen, gedeputeerde voor land- en tuinbouw Vlaams-Brabant Een goede opbrengst en kwaliteit van uw gewassen

Nadere informatie

Bijeenkomst PN DA. Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV

Bijeenkomst PN DA. Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV Bijeenkomst PN DA Jongenelen oktober 2013 Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de

Nadere informatie

BioKennis bericht. Groene maaimeststoffen

BioKennis bericht. Groene maaimeststoffen BioKennis bericht Groene maaimeststoffen Groene meststoffen en het sluiten van kringlopen. Hier ligt een uitdaging voor akkerbouwers en groentetelers. Door zoveel mogelijk stikstof uit de lucht te vangen

Nadere informatie

De visuele bodembeoordeling aan kuil en kluit als basis voor bodembeheer

De visuele bodembeoordeling aan kuil en kluit als basis voor bodembeheer De visuele bodembeoordeling aan kuil en kluit als basis voor bodembeheer Jan Bokhorst versie augustus 2013 Gaia Bodemonderzoek postbus 148 3940 AC Doorn info@gaiabodem.nl www.gaiabodem.nl 2 Inhoud pag.

Nadere informatie

Hoe ontstaan komgronden

Hoe ontstaan komgronden De Batouwe ligt in het rivierengebied tussen de Rijn/Lek en de Waal. De bodem in dit gebied is ooit gevormd door de rivieren en is in een lange tijd opgebouwd tot wat het nu is: blauwe komklei. In dit

Nadere informatie

Groenbemesting. Als we de diverse redenen onderzoeken waarom een groenbemester te zaaien, zien we het volgende:

Groenbemesting. Als we de diverse redenen onderzoeken waarom een groenbemester te zaaien, zien we het volgende: Groenbemesting Groenbemesters in een biologische tuin zijn bijna onmisbaar. Zij zijn als het ware een beetje verantwoordelijk voor de optimale toestand van de grond en onrechtstreeks ook voor onze groenten.

Nadere informatie

Les 5 Een goede bodem

Les 5 Een goede bodem Pagina 1 Les 5 Een goede bodem 1 Bodemsoorten-/Composthooples Er zijn verschillende soorten grond in Nederland. Elke soort grond is anders. Sommige planten houden van arme, voedingsloze grond en anderen

Nadere informatie

Gezonde koeien en vruchtbare bodems met stro in de box

Gezonde koeien en vruchtbare bodems met stro in de box Gezonde koeien en vruchtbare bodems met stro in de box Stro is een perfect materiaal als strooisel voor in de ligboxen van onze koeien. Het is zacht en droog voor het melkvee, het zorgt voor een toename

Nadere informatie

Effectieve Micro-organismen. De praktijk van het maken van bokashi

Effectieve Micro-organismen. De praktijk van het maken van bokashi Effectieve Micro-organismen De praktijk van het maken van bokashi De bokashi-emmer De emmer kan luchtdicht worden afgesloten. Onderin zit een rooster, waardoor de GFT niet op de bodem kan komen. Daar wordt

Nadere informatie

OOK VOOR DE BODEM CONDITIESCORE EN EEN BEREKEND

OOK VOOR DE BODEM CONDITIESCORE EN EEN BEREKEND OOK VOOR DE BODEM CONDITIESCORE EN EEN BEREKEND RANTSOEN? Gert Van de Ven en An Schellekens Landbouwcentrum voor Voedergewassen vzw Dirk Coomans en Geert Rombouts Vlaamse Overheid, Departement Landbouw

Nadere informatie

Effluenten van de biologische mestverwerking

Effluenten van de biologische mestverwerking Effluenten van de biologische mestverwerking Bemestingswaarde Gebruik Economisch aspect Bemestingswaarde Samenstelling effluent: kg / 1000 l DS 13,0 Organische stof 3,1 Totale Stikstof 0,21 Ammoniakale

Nadere informatie

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe.

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe. Opdrachten Mestsoorten Puzzel Doel Je kunt: via een tabel verschillende mestsoorten met elkaar vergelijken; vormen van drollen bekijken en vaststellen van welke diersoort ze afkomstig zijn. Benodigheden

Nadere informatie

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan?

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Via project Langs de Linge is er op donderdag 8 december een demonstratie rondom mestscheiding gehouden. Deze demonstratie vond plaats op het melkveebedrijf

Nadere informatie

Handleiding NDICEA 6.2

Handleiding NDICEA 6.2 Handleiding NDICEA 6.2 Eerste maal installeren Vanaf gedownloade Setup: Dubbelklik op de Setup en volg de instructies. De installatie-wizzard leidt u verder. De voorkeurslokatie voor het programma is:

Nadere informatie

Meer en beter gras van Eigen land met onze nieuwe graslandverzorgingsmachine

Meer en beter gras van Eigen land met onze nieuwe graslandverzorgingsmachine Nieuwsbrief nr.1 maart 2015 Technieken en wetgeving veranderen continu. Middels de nieuwsbrief gaan we proberen u een aantal keer per jaar op de hoogte te houden van de actualiteiten en nieuwe ontwikkelingen

Nadere informatie

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015 Bijeenkomst 19 februari 2015 Jouke Velstra (Acacia Water) 4 Sturen met Water De basisgedachte is dat per perceel de grondwaterstand actief wordt geregeld. Onderwater drainage (OWD) geeft een directe relatie

Nadere informatie

esultaten en lessen van De Onderste Steen Boven

esultaten en lessen van De Onderste Steen Boven hand reiking Steen meel Resultaten en lessen van De Onderste Steen Boven inhoud COLOFON Deze uitgave is opgesteld in het kader van het praktijknetwerk De Onderste Steen Boven. In het praktijknetwerk werken

Nadere informatie

GRASDUINEN IN HET GRAS

GRASDUINEN IN HET GRAS Ruraal Netwerk 25 april 2013 GRASDUINEN IN HET GRAS GEBRUIKSDOELSTELLINGEN VAN GRAS VOOR LANDBOUW Geert Rombouts Mathias Abts Departement Landbouw en Visserij Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling Voorlichting

Nadere informatie

Benut de rooicapaciteit en

Benut de rooicapaciteit en F.G.J. Tijink Voorkom verdichting van de ondergrond Benut de rooicapaciteit en Tijdens de bietenoogst is er een verhoogde kans op verdichting van de ondergrond. Problemen zijn te voorkomen door zuinig

Nadere informatie

Welke mineralen passen bij de akkerbouw?

Welke mineralen passen bij de akkerbouw? Welke mineralen passen bij de akkerbouw? Tonnis A. van Dijk, Nutriënten Management Instituut NMI Inleiding Het project BioNPK streeft ernaar zoveel mogelijk mineralen terug te winnen uit digestaat (het

Nadere informatie

Biobedrijfsnetwerk groenten - akkerbouw Dinsdag 8 oktober 2013

Biobedrijfsnetwerk groenten - akkerbouw Dinsdag 8 oktober 2013 Biobedrijfsnetwerk groenten - akkerbouw Dinsdag 8 oktober 2013 ILVO Proefvelden niet-kerende grondbewerking en compostsite Biobedrijfsnetwerk bodem, bemesting en maaimeststoffen Koen Willekens (ILVO) en

Nadere informatie

krijgt u de bodem grondig in beeld en praktische adviezen. Dit helpt om hogere opbrengsten te halen door de gewasprestaties te verhogen.

krijgt u de bodem grondig in beeld en praktische adviezen. Dit helpt om hogere opbrengsten te halen door de gewasprestaties te verhogen. Is de bodem beperkend voor uw gewas? De stand van uw gewas is een indicator van de bodemconditie. Gewaskaarten, ook biomassakaarten genoemd, geven verschillen binnen het perceel weer en daarmee indirect

Nadere informatie

4 verschillende kweekmethoden

4 verschillende kweekmethoden 4 verschillende kweekmethoden Kweken met turfpotjes Turfpotjes zijn gemaakt van een samengeperst mengsel van houtvezels, turf en kalkzandsteen (natuurlijke voedingsstoffen). Deze zijn biologisch afbreekbaar

Nadere informatie

Bedrijfskaart. Biodiverse Bloembollenteelt

Bedrijfskaart. Biodiverse Bloembollenteelt 1 DOEL De gezondheid en productie van uw gewassen hangt af van zowel techniek als van een natuurlijk evenwicht. U werkt immers met levend materiaal. In de praktijk gaat om het verzorgen van het bodemleven,

Nadere informatie

TESTKIT BODEM KWALITEIT. Ondersteuning van duurzaam bodembeheer. LOUIS BOLK INSTITUUT clm. r Landbouw en Milieu nmi

TESTKIT BODEM KWALITEIT. Ondersteuning van duurzaam bodembeheer. LOUIS BOLK INSTITUUT clm. r Landbouw en Milieu nmi TESTKIT BODEM KWALITEIT Ondersteuning van duurzaam bodembeheer LOUIS BOLK INSTITUUT clm r Landbouw en Milieu nmi TESTKIT BODEM KWALITEIT Ondersteuning van duurzaam bodembeheer CJ. Koopmans en L Brands

Nadere informatie

Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden?

Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden? Resultaten met functionele agrobiodiversiteitsmaatregelen vanuit project Boeren en Agrobiodiversiteit.. Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden? Jan de Wit Louis Bolk Instituut 1 Biodiversiteit?

Nadere informatie

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering Groenbemesters 2015-2016 Een vruchtbare investering Beste akkerbouwer, Gezondheid, structuur en een goed bodemleven van de bodem verbeteren de opbrengst van teeltgewassen en hiermee ook uw bedrijfsresultaat.

Nadere informatie

Workshop Voorjaarsproblemen

Workshop Voorjaarsproblemen Workshop Voorjaarsproblemen Hoe stel ik de juiste diagnose? Bram Hanse, Peter Wilting, Ellen van Oorschot en Marco Bom Valthermond, 24 juni 2015 Workshop Korte uitleg: hoe stel ik de juiste diagnose? Aan

Nadere informatie

Luzerne als voedergewas

Luzerne als voedergewas Praktijkonderzoek Rundvee, Schapen en Paarden (PR) Handboek H A N D B O E K L U Z E R N E Luzerne als voedergewas Aver Heino Bosma Zathe Cranendonck Zegveld De Marke Waiboerhoeve PR-Centraal Uitgever:

Nadere informatie

Leven. onder de graszode. Discussiestuk over het beoordelen en beïnvloeden van bodemleven in de biologische melkveehouderij

Leven. onder de graszode. Discussiestuk over het beoordelen en beïnvloeden van bodemleven in de biologische melkveehouderij Leven onder de graszode Discussiestuk over het beoordelen en beïnvloeden van bodemleven in de biologische melkveehouderij Nick van Eekeren Ellen Heeres Frans Smeding Colofon Louis Bolk Instituut, 2003

Nadere informatie

Met deze tool is het mogelijk om op perceels- en bedrijfsniveau een overzicht te maken van de OSbalans. Hiervoor is de informatie nodig:

Met deze tool is het mogelijk om op perceels- en bedrijfsniveau een overzicht te maken van de OSbalans. Hiervoor is de informatie nodig: HANDLEIDING OS-tool Met deze tool is het mogelijk om op perceels- en bedrijfsniveau een overzicht te maken van de OSbalans. Hiervoor is de informatie nodig: De bodemkwaliteit (fosfaattoestand, organische

Nadere informatie

Goed bodembeheer op veen boert beter Maatregelen voor duurzaam bodembeheer voor melkveehouders op veen Nick van Eekeren Bert Philipsen

Goed bodembeheer op veen boert beter Maatregelen voor duurzaam bodembeheer voor melkveehouders op veen Nick van Eekeren Bert Philipsen I N S T I T U U T Goed bodembeheer op veen boert beter Maatregelen voor duurzaam bodembeheer voor melkveehouders op veen Nick van Eekeren Bert Philipsen Verantwoording Veehouders in het veenweidegebied

Nadere informatie

Maiszaden. Samen naar een optimaal rendement. www.cavdenham.nl

Maiszaden. Samen naar een optimaal rendement. www.cavdenham.nl Samen naar een optimaal rendement www.cavdenham.nl Maisteelt 2015 Ook voor het maisjaar 2015 hebben de rundveespecialisten van CAV Den Ham weer een keus gemaakt uit het grote aanbod van maisrassen in Nederland.

Nadere informatie

MAGNESIUM Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan!

MAGNESIUM Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan! MAGNESIUM Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan! De competentie in Kalium en Magnesium Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan! 2 De voedingsstof magnesium (Mg) is een

Nadere informatie

Het bodemsysteem is intelligenter dan veel mensen denken

Het bodemsysteem is intelligenter dan veel mensen denken Boer en onderzoeker over het fosfaatmysterie in de polder Het bodemsysteem is intelligenter dan veel mensen denken 26 Bodemvruchtbaarheid Zonnehoeve Sinds 1982 heeft Zonnehoeve zich ontwikkeld tot een

Nadere informatie

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Bij de teelt van aardbeien op stellingen is het mogelijk om water en mineralen optimaler te gebruiken. Van de bemesting (stikstof en fosfaat)

Nadere informatie

Aanbevelingen boomteelt n.a.v. het rapport 'De bodem uitgezocht'.

Aanbevelingen boomteelt n.a.v. het rapport 'De bodem uitgezocht'. Aanbevelingen boomteelt n.a.v. het rapport 'De bodem uitgezocht'. In een samenwerkingsverband tussen Tauw bv, Brabantse Millieufederatie en CLM Onderzoek & Advies is in 2009/2010 onderzoek uitgevoerd naar

Nadere informatie

Heidevegetaties op golfbanen. Presentatie:

Heidevegetaties op golfbanen. Presentatie: Presentatie: Bodemtypen Vegetatietypen Beheer Bedreigingen Onderhoud en aanleg Fauna 2:43 Mogelijkheden om heide en heischrale graslandvegetaties te creëren op golfbanen Bodemtype Waterhuishouding: droog/vochtig

Nadere informatie

RELEVANTE ONTWIKKELINGEN

RELEVANTE ONTWIKKELINGEN RELEVANTE ONTWIKKELINGEN pf en aaltjes ALIE HISSINK EN PIETER BRONS 1 pf-curve Steeds meer kengetallen Bodemkwaliteit Chemisch Fysisch Biologisch - Hoofdelementen N, S, P, K, Ca, Mg, Na - Sporenelementen

Nadere informatie

Schimmels. Schimmelziektes in sportvelden en gazons

Schimmels. Schimmelziektes in sportvelden en gazons Schimmelziektes in sportvelden en gazons Brown patch Brown Patch Symptomen: Donkere ringen van afstervend gras Droogte plekken Wit verkleuring van het aangetaste gras Brown Patch Infectie: Juni tot september

Nadere informatie

Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied

Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied uit: Riet Moens / Bouwrijp maken http://team.bk.tudelft.nl/publications/2003/earth.htm Uit: Standaardgidsen (1999) 1.7.3 Uitwerking voor stedelijke functies De

Nadere informatie

Regenwormen. Leven onder de graszode

Regenwormen. Leven onder de graszode Regenwormen 12.1 Algemene beschrijving 12.2 Diversiteit 12.3 Functionaliteit 12.4 Managementinvloed 12.5 Meten en indicatorwaarde 12.6 Onderzoeksvragen 114 Leven onder de graszode 12 Regenwormen 12.1 Algemene

Nadere informatie

Vraag & Antwoord -PHYSIOMAX en PHYSIOMAG-

Vraag & Antwoord -PHYSIOMAX en PHYSIOMAG- Vraag & Antwoord -PHYSIOMAX en - Samenstelling Wat zijn de bestanddelen in Physiomag? - Jonge zeekalk van mariene oorsprong met Biostimulant Physio aangevuld met magnesium. 34% CaO Calciumoxide totaal

Nadere informatie

Handleiding kort NDICEA 5.4.4

Handleiding kort NDICEA 5.4.4 Handleiding kort NDICEA 5.4.4 Eerste maal installeren Vanaf CD: Plaats de CD-rom in het station. Ga via Windows verkenner of via "Deze computer" naar het station en dubbelklik op Setup.exe. De installatie-wizzard

Nadere informatie

NKG IN DE PRAKTIJK VAN TIGGELEN - GANGBARE AKKERBOUW OP ZAND EN KLEI

NKG IN DE PRAKTIJK VAN TIGGELEN - GANGBARE AKKERBOUW OP ZAND EN KLEI NKG IN DE PRAKTIJK VAN TIGGELEN - GANGBARE AKKERBOUW OP ZAND EN KLEI 'r' / a\ ì1' 'i :ñ l1 /, NKG in Nederland Een l

Nadere informatie

meststoffen vloeibare bladmeststoffen groei door kennis

meststoffen vloeibare bladmeststoffen groei door kennis meststoffen 2013 vloeibare bladmeststoffen groei door kennis Foliplus Foliplus bladmeststoffen is een complete range van vloeibare meststoffen voor toepassing op het blad. CropSolutions heeft de beste

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 plantenteelt gesloten teelten CSPE KB minitoets bij opdracht 14

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 plantenteelt gesloten teelten CSPE KB minitoets bij opdracht 14 landbouw en natuurlijke omgeving 2011 plantenteelt gesloten teelten CSPE KB minitoets bij opdracht 14 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

Nadere informatie