Bodems beoordelen. Hoofdstuk 4

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bodems beoordelen. Hoofdstuk 4"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 4 Bodems beoordelen Beoordeling van de bodem is nodig om de groei van het gewas te begrijpen. Dit kan met de chemische bodemanalyse. Daarnaast is het nuttig de bodem in het perceel zelf te beoordelen om de wisselwerking tussen mineralen, bodemstructuur en beworteling te kunnen begrijpen. G De samenstelling van de grond is in het laboratorium goed te bepalen. Bodemanalyse Bodemanalyse is een belangrijk hulpmiddel om tot een goede bemesting te komen. Deze analyse geeft de chemische toestand van de grondmonsters weer. Als een gewas niet goed groeit, krijg je via bodemanalyse vaak een aanduiding over de oorzaak hiervan. Ook bij een goed groeiend gewas kan analyse helpen om de bemesting te verfijnen. Slechte groei Bij slechte gewasgroei is bodemanalyse extra belangrijk. Stikstof en fosfor komen vrij uit organische stof en bemestingen. Stuur waar mogelijk de afbraak van organische stof en vul ondertussen via bemesting aan. Maar ga eerst na hoeveel stikstof de bodem zelf levert (voor een rekenmodel zie: Goede groei Ook als het gewas goed groeit, kan er een onbalans zijn. Te veel fosfaat, te veel kalium, te veel magnesium. Pas de bemesting aan om dit bij te sturen. Te hoge ph? Even niet bekalken. Te veel stikstof? Kijk naar het organischestofgehalte en het stikstofleverend vermogen (NLV). Te veel bemesting kost geld, vermindert de productkwaliteit en kent zijn grenzen binnen de mestregels. 36

2 Soorten bodemanalyses Er zijn diverse laboratoria die bodemanalyses aanbieden. Organische stof, zuurgraad en beschikbaarheid aan voedingsstoffen worden vrijwel steeds bepaald. Per laboratorium worden extra analyses uitgevoerd voor informatie over bijvoorbeeld stikstofleverend vermogen, organischestofkwaliteit of bodemleven. Hoe vaak een bodemanalyse? Sommige bedrijven laten eens per jaar een standaardbodemonderzoek uitvoeren. Bij andere gebeurt dit eens in de tien jaar. Beide frequenties kunnen juiste keuzes zijn. Veehouderijbedrijven die gebruikmaken van derogatie moeten van ieder perceel een analyseverslag hebben dat niet ouder is dan 4 jaar. Analyseren is nodig bij: Weinig ervaring met de bodem of de te telen gewassen. Slechte bodemvruchtbaarheid. Verbouw van intensieve gewassen. Gewassen die veel stikstof en kalium vergen, moet je intensiever volgen. Zand, vaker dan bij zavel- of kleigrond. Bij zand kan de ph sneller te laag worden en spoelen voedingsstoffen, vooral stikstof en kalium, sneller uit. Herinzaai van grasland. Bemonsteringswijze Steek 40 deelmonsters per perceel. Alleen bij homogene gronden mag dit aantal lager zijn. Bij gras wordt de bovenste 10 cm bemonsterd. Bemonster bij bouwland tot de bewerkingsdiepte, maar minstens tot 20 cm en niet dieper dan 30 cm. Voor vergelijking van resultaten over meerdere jaren is het belangrijk om altijd exact tot dezelfde diepte te bemonsteren. Enkele Nederlandse bodemanalyselaboratoria Blgg Oosterbeek Altic Dronten Koch Bodemtechniek/Eurolab Deventer ALNN Wearga Laboratorium en adviesbureau Zeeuws-Vlaanderen Bemonstering voor chemische bodemanalyse in een bouwlandperceel. Bemonstering voor een chemische bodemanalyse in een graslandperceel. Monstername Is een perceel niet homogeen door bodemverschillen of verschillen in voorvrucht? Laat dan de delen afzonderlijk bemonsteren. Ga geen verschillende gronden mengen. Mijd de afwijkende delen als die klein zijn. Zie bijvoorbeeld de natte delen in dit perceel. Loop bij bemonstering een kris-krasfiguur zoals aangegeven met de rode lijn. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 37

3 Beoordelen van de chemische analyse Een chemische analyse is belangrijk voor het opstellen van een goede bemestingsstrategie. Maar hoe interpreteer je de resultaten? De conclusies van een bodemanalyse moeten altijd gerelateerd zijn aan de ervaringen met een perceel in het verleden. En aan de bodemkwaliteit zoals je die ter plekke kunt beoordelen. E Adviesbasis voor bemesting De adviezen bij een bodemanalyse zijn gebaseerd op een adviesbasis. Per grondsoort en per productgroep worden de analysecijfers vertaald naar de bemestingsgift. Deze adviesbasis wordt uitgegeven door het praktijkonderzoek ( Ook ontwikkelen laboratoria eigen normen. Op nl zijn bemestingsadviezen voor grasland en voedergewassen te vinden. Bodemanalyse bij akkerbouw Het organischestofgehalte Het is niet altijd haalbaar, maar drie procent organische stof is wenselijk. Bij zwaardere gronden liefst wat meer. Pas op: bij te hoge waarden nemen bewerkings- en onkruidproblemen toe. De ph Een vruchtbare, kalkrijke grond heeft een ph tussen 6 en 7. Bij kalkloze gronden kan de ph te laag worden. De snelheid waarmee dit gebeurt, hangt sterk af van het soort gewas en de bemesting. Stem de analysefrequentie hierop af. Beschikbaarheid van fosfaat en kali De gehalten aan fosfaat en kali kunnen te laag worden, want gewassen onttrekken veel van deze voedingsstoffen aan de bodem. Zeer hoge gehalten door onjuiste bemesting komen overigens ook voor. Het stikstofleverend vermogen (NLV) Het NLV wordt berekend met behulp van N-totaal en de C/N-verhouding van de grond. Ook in open teelten spelen het weer en de bodemstructuur een rol. Houd hier rekening mee bij de keuze van de bemestingshoeveelheid. Nalevering Bij de bodemanalyse wordt meestal alleen de voor de plant beschikbare hoeveelheid voedingsstoffen onderzocht. Er vindt echter ook nalevering uit de totale voorraad in de bodem plaats. Bij stikstof is dit het geval bij hogere organischestofgehalten. Op veengronden kan dit zelfs om honderden kilogrammen stikstof per hectare gaan. Jonge zeekleigronden leveren veel kali en maar weinig fosfaat. Zandgronden leveren weinig voedingsstoffen uit de voorraad, maar wanneer er in het verleden meer mest is gegeven dan nodig voor de gewasgroei hebben deze gronden hoge fosfaatgehalten en een hoge fosfaatnalevering. Dit komt op veel zandgronden voor. 38

4 Bodemanalyse bij grasland Het organische stofgehalte Het organische stofgehalte is een indicator voor de bodemkwaliteit, maar is net als bij bouwland, ook nodig om de kalibemesting en de bekalking te berekenen. Bij grasland is in de laag 0-10 centimeter een organischestofgehalte van 5 à 6 procent wenselijk. Herinzaai verlaagt het organische stofgehalte. Doe dit alleen wanneer het echt nodig is. De ph Door de verlaging van de drijfmestgiften in de afgelopen jaren is de daling van de ph-waarde op grasland sterk vermindert en is bekalken minder vaak nodig. De ph waarde is voor de voedingsstoffenhuishouding en het bodemleven van veel belang. Op zandgrond moet de waarde beslist niet beneden de 5,0 en niet boven de 6,0 liggen. Beschikbaarheid van fosfaat en kali Op veel zandgronden is ook op gras in het verleden een overmaat aan mest gegeven en dit is nu nog te zien aan de hoge fosfaatgehalten. Fosfaat is wel een belangrijke voedingsstof voor gras, maar bij hoge fosfaatgehalten is beperking van de fosfaatgiften met de bemesting van belang. Op zandgrond kan er veel kali uitspoelen en komen lage kaligehalten voor. Ook zeer hoge kaligehalten worden veel aangetroffen. Er wordt dan teveel kali gegeven met de meststoffen. Vergelijk de kalihoeveelheid in de mest daarom met het kaligehalte in de bodem. Het stikstofleverend vermogen Uit het stikstoftotaalcijfer en de C/N-verhouding wordt het stikstofleverend vermogen berekend. Op grasland gaat het bij de stikstoflevering uit de bodem vaak om een grote bijdrage in de bemesting. Houd hiermee dus nadrukkelijk rekening bij het bepalen van het stikstofjaarniveau en de snedegiften. Het stikstofleverend vermogen is verder nog afhankelijk van de bodemstructuur, het vochtgehalte en de temperatuur. Een aanvullende veldbeoordeling is wenselijk. Voorbeelden van een bodemanalyse van grasland, uitgevoerd door Altic en Blgg. H Ook bodemleven analyseren? Analyse van het bodemleven zit niet standaard in een bodemanalyse. Blgg en Koch Bodemtechniek kunnen op verzoek een uitvoerige analyse uitvoeren. De analyse is onder meer gericht op bacteriën, schimmels en aaltjes (nematoden). Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 39

5 Beoordelen in het veld Een effectieve manier om de conditie en de kwaliteit van de bodem te beoordelen, is het graven van een kuil in het perceel. Zo kun je indicatoren beoordelen: bodemstructuur, beworteling door het gewas, activiteit van het bodemleven. Kuil en chemische bodemanalyse vullen elkaar goed aan. Het loont de moeite om percelen te vergelijken die verschillen in bodembewerking, bemesting (vaste mest of drijfmest), nieuw of oud grasland, en wel of juist geen inzaai van klaver. Zo kun je het effect van een behandeling bekijken en aanknopingspunten vinden om tot een verbetering van maatregelen te komen. Tijdstip Bodembeoordeling in een kuil kan op ieder moment van het jaar plaatsvinden, maar je kunt de structuur goed zien als de grond redelijk vochtig is. Op zwaardere gronden lukt het graven van een kuil het beste als de grond nog vochtig genoeg is. Wanneer er een gewas op het veld staat, kun je van dichtbij zien hoe dit de grond doorwortelt. Graaf een kuil van 50 x 50 x 50 cm, bij voorkeur tussen het gewas en op een representatieve plek in een perceel. Maak de zijkant van de kuil los met een mesje en beoordeel de structuur. Ook de beworteling van het gewas wordt goed zichtbaar door met een mesje de grond in de kuil los te krabben 40

6 Locatie Door de verschillen in grondsoorten en bodemprofielen op korte afstand is het van belang de locatie van de kuil zodanig te kiezen dat die representatief is voor het perceel. Eén goedgekozen kuil is voldoende. Bij specifieke vragen of knelpunten kan een vergelijking tussen twee kuilen inzicht geven, zoals plekken waar de gewasgroei sterk verschilt. Wie een kuil graaft K graaft op minimaal 10 meter uit de perceelsranden. K let op het bodemoppervlak en glooiingen in het veld en vermijdt niet-representatieve plekken. K let goed op de gewasgroei: zeggen de kleur en de stand van het gewas iets over de bodem? K vermijdt rijsporen: onder rijsporen is vaak een verdichte bodem aanwezig. K graaft met de spade een kuil van 50 x 50 cm en minimaal 50 cm diep. K beoordeelt aan de profielwand de beworteling, de structuur, de activiteit van het bodemleven, en de kleur van de bodem door met een mesje de grond los te krabben. G In deze humusrijke bovengrond is sprake van een zeer intensieve en diepe doorworteling door het gewas. Ook op grasland levert een spa in de grond veel informatie op. De beworteling vertelt het verhaal van een perceel. Ondiepe beworteling komt voor op grasland met een slechte structuur en grasland met veel gebruik van minerale meststoffen (lui gewas). Dit maakt het grasland gevoelig voor droogte en gebrek aan voedingsstoffen. Diepere doorworteling is mogelijk bij een goede bodemstructuur. Steek daarom altijd net even iets dieper dan de beworteling, je zult dan vaak zien waar de beperkende factor in de ondergrond zit. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 41

7 De scherpe overgang van een humusrijke bovengrond op wit zand duidt op weinig biologische activiteit in deze bodem. E Bodemprofiel Met een grote cilinderboor kan in één beweging een ongestoorde kolom grond tot 40 cm diepte gestoken worden. Nadat de kolom uit de boor is gehaald kan hij zonder uitdroging bewaard worden in een PVC pijp of direct bekeken worden. Door de kolom in de lengte open te breken kan de gelaagdheid goed beoordeeld worden. Ook de beworteling is goed zichtbaar, en omdat een vaste oppervlakte gestoken wordt kan ook de worteldichtheid geteld worden. Lagen in de bodem Bodemlagen zeggen veel over bodemprocessen en historie. De diverse lagen in een bodem verschillen in kleur, vorm, dichtheid, poriëngehalte en wortelgroei. Bodemlagen zeggen iets over: Aanvoer en omzetting van organische stof. Uitspoeling, inspoeling en homogenisatie (menging). Oxidatie en reductie (verbinding met zuurstof of zuurstofgebrek). Rijping en verwering. Bodembewerking: type en effecten ervan. Humusrijke bovenlaag Gewasresten en wortels vormen een donkere, humusrijke laag in de bovengrond. Door grondbewerking worden de lagen gemengd. Zo wordt de dikte van de humuslaag een indicator voor de diepte van de grondbewerking. Als wortels in deze laag in hun groei worden belemmerd, zal dit direct gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van voedingsstoffen (nutriënten) voor het gewas. Organische stof of ijzer- en aluminiumverbindingen kunnen in droge zandgronden uitspoelen en dieper in de bodem weer neerslaan. Dit manifesteert zich in een rode laag (oerlaag), die soms verdicht en ondoordringbaar is. Op lössgronden kan de uitspoeling van klei en ijzer voorkomen. Dit zorgt voor een verdichte laag dieper in het profiel. Het jarenlange gebruik van drijfmest heeft in deze grond gezorgd voor verdichting van de humusrijke bovenlaag op wit zand. H 42

8 Bodemkleur De kleur van de bodem wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door organische stof en ijzerverbindingen. In een goede bodem gaan homogeen gekleurde lagen vloeiend in elkaar over. Een bruine of zwarte bouwvoor gaat over in een ondergrond met een vrij neutrale tot licht-warme kleur. Deze kleur is weinig uitgesproken: bruinig, gelig, of grijzig. Er zitten hooguit wat vage vlekjes in. Een goede grond is egaal van kleur. In de ondergrond is hier een duidelijke gelaagdheid zichtbaar: het gevolg van zeeafzetting. De roestvlekken in de diepere lagen duiden op grondwaterinvloeden. H Uitgesproken kleuren: let op! Een spel van uitgesproken kleuren in de grond is een sterke aanwijzig dat er iets schort aan de waterhuishouding en de structuur. Roestvlekken duiden op ijzerverbindingen en fluctuerende grondwaterstanden. Dit kan een indicator zijn voor de hoogte van het water in de (winter)perioden. Deze vlekkerigheid kan jaren blijven. Je kunt er dus niet uit afleiden dat het grondwater ook recent hoog heeft gestaan. De uitspoeling van ijzer of juist kwel kan leiden tot een sterke roodverkleuring in de diepere grondlaag waarin het ijzer weer neerslaat. Blauwverkleuring duidt op zuurstofgebrek door de invloed van water. H Vind je een blauw-grijze kleur in de grond, dan wijst dit op ijzerverbindingen (ferro) in zuurstofloze (anaërobe) omstandigheden. Een slechte doorluchting belemmert wortelgroei of maakt deze onmogelijk, en remt de afbraak van mest en gewasresten. Dergelijke lagen wijzen op een ondiepe grondwaterstand. Hoe beoordeel je deze bodem? Grond begrip In deze grond blijft de doorworteling van de bovenlaag zeer beperkt. Dit leidt tot een zeer inefficiënte mineralenbenutting, inclusief veel verliezen van voedingsstoffen. Graslandvernieuwing kan hier verandering in brengen. Ook het onderwerken van organische mest zorgt voor het dieper doordringen van wortels in de bodem. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 43

9 Beoordelen van een kluit Voor het beoordelen van de bodemstructuur is het niet altijd noodzakelijk een kuil te graven. Vaak biedt een kluit grond op een spade al uitkomst. Deze methode kost weinig tijd en is uitstekend te herhalen op meerdere plaatsen op een perceel. Steek voorzichtig een kluit uit door de grond links en rechts met de spade los te maken. Leg de kluit voorzichtig op de grond. Haal de kluit naar boven. Ondersteun hierbij met de hand, zodat de kluit één geheel blijft. Breek de kluit om de ongestoorde bodem te kunnen beoordelen. De kluit in tien stappen Steek met een spade een kluit uit één stuk uit de bodemlaag van 0-25 cm, bij voorkeur rond een plant. Haal de kluit goed ondersteund naar boven. Leg de kluit op de grond of op een kratje. Bepaal of je verschillende lagen kunt onderscheiden en meet de dikte van deze lagen. Beoordeel per laag of er sprake is van ongestoorde wortelgroei en of deze wortelgroei gering, matig of intensief is. Breek of snij met een mesje een kleinere kluit af. Bepaal voor elke laag in deze kluit het percentage van de verschillende soorten structuurelementen. Beoordeel voor elke laag de activiteit van het bodemleven. Beoordeel voor elke laag de bodemkleur en de mate van vertering van gewas- of mestresten. Herhaal de stappen in de bodemlaag van cm en eventueel diepere lagen. 44

10 Structuurelementen Bij de beoordeling van de bodemstructuur spelen de samengeklonterde bodemdeeltjes of structuurelementen een belangrijke rol. Er zijn op vorm drie basistypen te onderscheiden: kruimels, afgerond-blokkige elementen en scherpblokkige elementen. Boven in de grond vind je meestal veel kruimels. Daar kan grondbewerking mede de oorzaak van zijn. In grasland is vaak sprake van een intensieve doorworteling. In de diepere lagen zijn meer afgerond-blokkige en scherpblokkige structuren te vinden. De grens tussen beide soorten structuurelementen is niet altijd makkelijk te trekken. Typen structuurelementen Losse kruimels van 0,3 tot 1 cm. Bij kruimels kunnen de wortels de grond zeer intensief doorwortelen. Afgerond-blokkige elementen van 1 tot 10 cm. Bij een ruwe behandeling kunnen ze vaak makkelijk in kruimels overgaan, maar het gaat erom hoe ze in de grond aanwezig zijn. Meestal zitten er veel poriën in en kunnen ze goed doorworteld raken. Beoordeling van structuurelementen Type Oordeel Kruimels Zeer gunstig Afgerond-blokkig Gunstig Scherpblokkig Ongunstig. Kan wortelgroei, waterbeweging en vertering van mest belemmeren. Scherpblokkige elementen: hoekige, compacte blokken van klein tot zeer groot. In het algemeen moeten wortels hier omheen groeien en is maar een beperkt deel van de grond doorwortelbaar. Wanneer er wel wortels in zitten, komt dat vaak door een bewerking in het voorjaar, waardoor de grond tijdelijk los en doorwortelbaar was. Onder natte omstandigheden kunnen scherpblokkige elementen binnenin blauw worden door luchtgebrek. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 45

11 Goede structuur In deze grond zijn alle voorwaarden voor een goede groei aanwezig. Ook bij een laag bemestingsniveau. Toch zijn er nadelen: bij bewerking met zware machines kan de draagkracht van deze grond tekortschieten. Matige structuur Naast scherpblokkige elementen komen hier ook afgerondblokkige elementen en kruimels voor. Dit tref je in de meeste gronden aan. Er is ruimte voor bodemleven en wortels, en er kan lucht in de grond komen. Maar er zijn nog steeds scherpblokkige elementen, dus de structuur kan beter. Beoordelen van structuur Structuur in bouwland In bouwland zijn de afzonderlijke structuurelementen door ploegen of andere bewerkingen vaak goed te herkennen. Beeld van een redelijke tot goede structuur voor bouwland: Op 0-25 cm diepte nemen kruimels minstens 25 procent van het volume van de grond in. De rest bestaat uit doorwortelbare afgerond-blokkige elementen. Scherpblokkige elementen mogen hier niet voorkomen. Op cm diepte bestaat minstens 25 procent van het volume van de grond uit kruimels of doorwortelbare afgerond-blokkige elementen. De rest bestaat uit niet-doorwortelbare afgerond-blokkige of scherpblokkige elementen. Locaties vergelijken Voor een vergelijking van kluiten op verschillende locaties is het percentage scherpblokkige elementen een bruikbaar criterium. Scherpblokkige elementen zijn namelijk het makkelijkst te onderscheiden. Afgerond-blokkige structuurelementen worden makkelijk verward met kruimels. Bodembewerking kan helpen om de bodemstructuur tijdelijk te verbeteren. Een blijvende structuurverbetering kun je alleen realiseren door bewerking, in samenhang met andere maatregelen, zoals de teelt van intensief of diepwortelende gewassen. Slechte structuur Hier overheersen scherpblokkige elementen. De wortels hebben heel weinig ruimte. In deze kluiten is te weinig zuurstof aanwezig voor een goede wortelontwikkeling. Alleen door veel bemesting en goede zorg voor de vochtbeschikbaarheid kan het gewas zich ontwikkelen. Verbeter de bodemstructuur via gewaskeuze, bemesting en bodembewerking. 46

12 Structuur in grasland Grasland is vaak compact vanwege het vee en de trekker op het land. De principes van de beoordeling zijn gelijk aan die van bouwland, maar de werkwijze bij grasland verschilt. Bij gras begin je aan de onderkant van een uitgestoken kluit. Maak de grond open met een mes. Wanneer die hoekig afbreekt met gladde wanden, heet dit scherpblokkig, ook wanneer het een grote, compacte massa is zonder natuurlijke breukvlakken. Naar boven toe wordt het aantal wortel- en wormgangen vaak groter en is de structuur meer afgerond-blokkig. Meestal neemt het aantal kruimels naar boven geleidelijk toe. Ten slotte kom je in een dichte zode, met tussen de wortels vrijwel alleen kruimels. Leg de zode omgekeerd op de hand. Strijk met een mes tienmaal stevig over de onderkant en herhaal dit nog een keer dwars op de vorige beweging. Meet nu de dikte van de zode met een rolmaat. De dikte van de zode meten Keer een uitgestoken zode om. Schraap met een mes tien maal stevig over de onderkant. Herhaal dit in dwarse richting. } zodendikte Hierna kun je de dikte meten. Goede structuur De zode is meer dan 5 cm dik en tot 10 cm overheersen kruimels en afgerond-blokkige elementen. Tussen 10 en 20 cm is minstens 25 procent van het volume van de grond afgerondblokkig of kruimelig. Een gezonde bodem. Matige structuur De zode is 3 tot 5 cm dik. Direct daaronder ligt een laag met afgerond-blokkige elementen en kruimels. Binnen 10 cm begint de laag waarin scherpblokkige elementen overheersen. Deze situatie is niet optimaal: geef aandacht aan de bodemstructuur. Slechte structuur De zode is minder dan 3 cm dik. Eronder is direct een compacte, scherpblokkige structuur te zien. Wortels kunnen zich niet goed ontwikkelen. Pas het berijden, het begrazen en de mestsoort aan. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 47

13 Typische beworteling in een verdichte grond. Wortels hebben moeite om tussen scherpblokkige kluiten te groeien. Er is weinig contact met de grond. Beschikbaarheid van lucht en opname voedingsstoffen worden bemoeilijkt. H Beoordelen van beworteling In een kuil en een kluit kun je niet alleen zien hoe de wortels de grond in groeien, maar ook wat ze zoal tegenkomen bij hun groei. Niet voldoende lucht, verdichte grond, te droog: er zijn veel redenen waarom de wortels zich niet kunnen ontwikkelen. Een minder goede groei kan natuurlijk ook een gebrek aan voedingsstoffen zijn, maar ook dan is er soms een relatie met de beworteling. Fosfaat bijvoorbeeld stroomt maar beperkt met opgenomen water naar de plant. De wortel moet naar fosfaat in de grond toegroeien. In het bodemvocht zitten maar enkele kilo s fosfaat per ha en dat is onvoldoende voor goede groei. Criteria voor beworteling zijn: Mate van beworteling: geen, matig of intensieve doorworteling van de verschillende lagen. Type wortels: oude wortels, actieve wortels en haarwortels. Aangetaste wortels: bij aanwezigheid een indicatie voor bodemgebonden ziekten en plagen. Bewortelingsdiepte: de optimale diepte verschilt per gewas. Vorm van het wortelstelsel: gestoorde groei of knikken in de wortels kunnen wijzen op structuurproblemen. Na het uitsteken van een kluit kan het aantal wortels worden geteld. H Wanneer de grond moeilijk doorwortelbaar is, neemt het aantal wortels af, worden de wortels dikker, komen er vreemde bochten in en neemt het aantal zijwortels af. Ga ook na of de wortels blank en actief groeiend zijn, of bruin-geel en al aan het afsterven. Beworteling in bouwland Naast het beoordelen van het wortelpatroon in de bouwvoor kun je het aantal wortels tellen. Doe dit vanuit de kuil en op een vaste afstand van de planten, bijvoorbeeld vanaf 10 cm. Zijn er op 20 cm diepte veel wortels, dan raakt waarschijnlijk ook de ondergrond goed doorworteld. Zijn dit er weinig dan is voor vocht- en voedingsstoffenvoorziening alleen de bovenlaag beschikbaar. 48

14 Beworteling in grasland Bij gras is de dikte van de zode een maat voor de beworteling. Ook kun je een kluit uitsteken en de wortels tellen om beworteling te beoordelen. Het valt op dat de meeste wortels vaak slechts in de bovenste 3 tot 5 cm te vinden zijn. Bij heel mooi grasland zitten tot ongeveer 8 cm diepte veel wortels. Let ook op de kruiden, als ze penwortels hebben gaan deze veel dieper de grond in. Dit geldt voor paardenbloem, maar ook voor rode klaver. Stem de beoordeling van de beworteling dus af op het type plant. Bij bouwland kun je duidelijke structuurelementen onderscheiden waartussen of waardoor de wortels groeien. In de bovenlaag van grasland is dit ook het geval, maar na enkele centimeters diepte zit vaak een compacte massa. De wortels zoeken dan scheuren of wormgangen op. Let er op dat bij de bodemanalyse alle grond tussen 0 en 10 cm wordt bemonsterd. Wanneer de wortels deze laag maar beperkt kunnen bereiken pas dan de keuze van de bemesting aan. Dit geldt vooral voor fosfaat. Beworteling van de ondergrond Wortels moeten voor de vochtvoorziening en opname van voedingstoffen dieper kunnen wortelen dan alleen in de bovengrond. Bij bodemanalyses van de laag tot bijvoorbeeld 50 cm is het verrassend hoeveel voedingsstoffen op grotere diepte zitten. Als wortels hier niet komen, kunnen deze voedingsstoffen uitspoelen. Ook zijn dode wortels voedsel voor het bodemleven: komen er op grotere diepte geen wortels voor, dan is er ook geen bodemleven. Een diepe beworteling is extra belangrijk op percelen waar het gewas voor de vochtvoorziening mede afhankelijk is van capillaire opstijging vanuit het grondwater. Wordt er per dag 2 mm vocht uit de ondergrond aangevoerd? Dan is vochtgebrek niet waarschijnlijk. Hiervoor mag de maximale afstand tussen de diepste wortels en het grondwater zijn: Zand 80 cm Zavel 100 cm Klei 65 cm Wat vertellen deze wortels? Aantal wortels per 25 x 25 cm Weinig Veel Op 10 cm Op 20 cm Grond begrip F Slechte beworteling door maïs. Maïs heeft de neiging diep de grond in te gaan met de wortels. Wanneer de bodem verdicht is, lukt dit niet. Trage groei is het gevolg. Aan de wortels kleven gronddeeltjes. Dit duidt op intensief contact met de grond. Uit de kruimelstructuur kun je afleiden dat er lucht met zuurstof beschikbaar is voor de wortels. Zo n kruimelstructuur is een ideale omgeving voor een goede wortelontwikkeling. Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 49

15 G Aan verdichte kleigrond is compost toegediend. Bij het eten van de compost maken de regenwormen ook de verdichte grond los. Beoordelen van bodemleven Een deel van het bodemleven is direct zichtbaar, een deel niet. De uitwerking van het bodemleven is wel goed te zien. Tekenen van een goede activiteit van het bodemleven zijn: K Een goede doorworteling van de grond. K Het goed aan elkaar kitten van bodemdeeltjes tot kruimels. K Een goede omzetting van mest en plantenresten. K De aanwezigheid van gangen waar lucht en wortels doorheen kunnen. Regenwormen Het best zichtbaar zijn de regenwormen. De rode verteren vers materiaal, de grauwe werken aan de bodemstructuur en de pendelaars maken de ondergrond toegankelijk voor lucht en wortels en bevorderen de waterafvoer. Doordat de wormensoorten allemaal een verschillende functie hebben, is het belangrijk dat ze alle drie aanwezig zijn. Het aantal wormen varieert door het jaar heen. In de nazomer en de herfst zijn ze het talrijkst. Verder is het vochtgehalte van belang. Een lange droge periode vertraagd de ontwikkeling van wormen. Een regenworm maakt een gang in verdichte grond. Na deze arbeid kunnen de wortels van de plant de ondergrond beter bereiken. H Aantal volwassen wormen per m 2 tot een diepte van 25 cm Weinig Veel Akker Grasland Indeling van de soorten wormen Kleur Beweeglijkheid Diepte (cm) Voedsel Hoofdfunctie Strooisel- bewoners Rood Snel 0-20 Plantenresten en organische mest Vertering van organisch materiaal Bodembewoners Grauw Zwak 0-40 Organische stof Structuurverbetering Pendelaar Rood/roze Matig Plantenresten Beluchting 50

16 Niet direct zichtbaar bodemleven Niet zichtbaar, maar niet minder belangrijk. Aaltjes of nematoden, bacteriën, schimmels en vele andere organismen zijn essentieel voor de belangrijke bodemprocessen. Diverse laboratoria bieden analyses aan van het voedselweb, de mineralisatie van stikstof, de koolzuurproductie van het bodemleven, enzovoort. De interpretatie van de meetresultaten staat nog in de kinderschoenen. Maar door de vele onderzoeken neemt de zeggingskracht steeds verder toe. Te veel bodemleven Door de vele natte jaren zijn recentelijk in heel Nederland, maar vooral in de Flevopolders, problemen ontstaan door te veel regenwormen. Door het gebruik van zware machines, in combinatie met een ruim aanbod van aardappel- en bietenloof, zijn in de verdichte grond soms meer dan 500 wormen per vierkante meter aanwezig. Met name grauwe wormen eten het loof samen met grond. Dit resulteert in een onhandelbare grondstructuur. Onder normale omstandigheden is zo n aantal wormen juist gunstig. Gebruik van brandkalk (5 ton/ha) of gips (10 ton/ha) kan de structuurproblemen door te veel wormen soms verminderen. Het is evenwel nog niet gelukt om een gefundeerd advies op basis van een bodemanalyse op te stellen. Onder klaver komen tweemaal zo veel wormen voor als onder gras. Met klaver kun je de bodemlevenactiviteit in een dode grond dus heel goed stimuleren. H G Wormen tellen levert inzicht in de activiteit van het bodemleven. Losse grond door wormenactiviteit. H Op 20 cm diepte zijn de regenwormgangen in grasland vaak goed te zien. Wanneer je er op een oppervlak van 25 x 25 cm meer dan tien aantreft, is dat veel. H Hoofdstuk 4: Bodems beoordelen 51

De Kuil. Bodembeoordeling aan de hand van een kuil. Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg

De Kuil. Bodembeoordeling aan de hand van een kuil. Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg De Kuil Bodembeoordeling aan de hand van een kuil Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg De Kuil Bodembeoordeling aan de hand van een kuil Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg Colofon 2 e druk,

Nadere informatie

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Bodem Bodemleven Composteren Bodemverzorging Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Vanavond. Bodem: leer je bodem kennen Bodemvoedselweb Composteren Bodem verbeteren en voeden

Nadere informatie

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar 17-1- Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar BODEM De Bodem Van Groot naar Klein tot zeer klein 2 1 17-1- Bodemprofiel Opbouw van de bodem Onaangeroerd = C Kleinste delen = 0 en A Poriënvolume

Nadere informatie

Opdracht 1 Bodems en hun eigenschappen

Opdracht 1 Bodems en hun eigenschappen Opdracht 1 Bodems en hun eigenschappen Bekijk de Bodemkaart van Nederland op bladzijde 7 van Bodemsignalen. Maak een lijstje van grondsoorten die binnen een straal van ongeveer 50 km van je bedrijf voorkomen.

Nadere informatie

De positieve kant van onkruid Boomkwekerij Hans Puijk - Vlamings

De positieve kant van onkruid Boomkwekerij Hans Puijk - Vlamings De positieve kant van onkruid Boomkwekerij 13-02-2016 Hans Puijk - Vlamings Inhoud Bodem, balans en elementen (herh) Bewerkingen en bodem management Wat zeggen onkruiden op het perceel Uitbreiding, nieuw

Nadere informatie

De organische stof balans: nuttig instrument voor bouw- èn grasland. NMI, Marjoleine Hanegraaf. Opstellen van een balans. Principe van een OS- balans

De organische stof balans: nuttig instrument voor bouw- èn grasland. NMI, Marjoleine Hanegraaf. Opstellen van een balans. Principe van een OS- balans De organische stof balans: nuttig instrument voor bouw- èn grasland. NMI, Marjoleine Hanegraaf Principe van een OS- balans Het doel van een OS-balans is handhaven van het organische stofgehalte. Aanvoerbronnen

Nadere informatie

Hoe maak je een bemestingsplan binnen de gebruiksnormen

Hoe maak je een bemestingsplan binnen de gebruiksnormen Hoe maak je een bemestingsplan binnen de gebruiksnormen Natuur en Landschap Pleasure green Milieu Tonnis van Dijk Nutriënten Management Instituut NMI 3 november 2011 Beperkingen in bemesting Europese regelgeving:

Nadere informatie

De kracht van een levende bodem

De kracht van een levende bodem Hoe veranderen bodems door biologisch-dynamische landbouw? De kracht van een levende bodem Wormgangen, poriën, wortels, scheuren, verharde lagen, wormenpoep er is van alles te beleven onder het maaiveld

Nadere informatie

creating dairy intelligence

creating dairy intelligence 06-03-12 Cursus Bodemvruchtbaarheid. Deelnemers van de werkgroep Bedrijfsvoering uit het project ADEL heeft dinsdag 6 maart een plenaire cursus gevolgd over bodemvruchtbaarheid. Coen ter Berg van Coen

Nadere informatie

Bemesting. Fosfaatgebruiksnormen. Mestwetgeving Wettelijk op maisland: 112 kg N/ha/jaar en bij hoge PW 50 kg P205/ha/jaar 1-2-2016.

Bemesting. Fosfaatgebruiksnormen. Mestwetgeving Wettelijk op maisland: 112 kg N/ha/jaar en bij hoge PW 50 kg P205/ha/jaar 1-2-2016. Even Voorstellen Pascal Kleeven Akkerbouw/vollegrondgroentebedrijf Sinds1999 in dienst bij Vitelia-Agrocultuur Bemesting Wie teelt er maïs? Vragen Wie heeft er een mestmonster? Wie heeft er actuele grondmonsters?

Nadere informatie

Bodem en bemesting in de bollenteelt Jan Bokhorst Yorick van Leeuwen Coen ter Berg

Bodem en bemesting in de bollenteelt Jan Bokhorst Yorick van Leeuwen Coen ter Berg Bodem en bemesting in de bollenteelt Jan Bokhorst Yorick van Leeuwen Coen ter Berg Verantwoording Deze brochure is geschreven in het kader van het project Bollen en Bodem dat liep van 2006 tot 2008 en

Nadere informatie

Rapport Bodemconditie Voedselbospercelen Park Lingezegen

Rapport Bodemconditie Voedselbospercelen Park Lingezegen Rapport Bodemconditie Voedselbospercelen Park Lingezegen Perceel 1 De Park Perceel 1 in De Park ligt ten zuiden van het voedselbos De Parkse Gaard. De oppervlakte van het perceel is 150m x 50m = 7500 m2.

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Uw klantnummer: 5001382 Postbus 170 NL- 6700 AD Wageningen T +31 (0)88 876 1010 E klantenservice@blgg.agroxpertus.com I blgg.agroxpertus.nl T monstername:

Nadere informatie

Opdrachten. Organische bemesting opdrachten 1

Opdrachten. Organische bemesting opdrachten 1 Opdrachten Organische bemesting opdrachten 1 Inleiding Je weet dat je melk moet drinken om voldoende calcium binnen te krijgen voor de opbouw van je botten. Calcium is dus een belangrijk element voor de

Nadere informatie

(Ver)ken je tuinbodem. Annemie Elsen Stan Deckers

(Ver)ken je tuinbodem. Annemie Elsen Stan Deckers (Ver)ken je tuinbodem Annemie Elsen Stan Deckers Tuinbodems in Vlaanderen ZUURTEGRAAD (ph) 2/3 tuinen = overbekalkt 3/4 gazons = overbekalkt voedingselementen minder beschikbaar voor planten nooit blindelings

Nadere informatie

2 Aanleggen van beplanting Planten van houtige tuinplanten Planten van kruidachtige tuinplanten Afsluiting 46

2 Aanleggen van beplanting Planten van houtige tuinplanten Planten van kruidachtige tuinplanten Afsluiting 46 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Grondwerk en grondbewerking 9 1.1 Redenen voor grondbewerking 9 1.2 Bodemprofiel belangrijk 9 1.3 Ideale toestand 10 1.4 Niet slechter dan voorheen 10 1.5 Machines voor

Nadere informatie

7 Bemesting. 7.1 Bemesting met organische mest. 7.2 Mineralenverlies. 7.3 Mineralenbalans per perceel

7 Bemesting. 7.1 Bemesting met organische mest. 7.2 Mineralenverlies. 7.3 Mineralenbalans per perceel 7 Bemesting De biologische landbouw is milieuvriendelijk omdat ze geen gebruik maakt van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. De bemesting wordt uitgevoerd met organische mest. Het probleem dat hierbij optreedt

Nadere informatie

Bodembeheer bodembiodiversiteit

Bodembeheer bodembiodiversiteit Kop Tekst & Bodembeheer bodembiodiversiteit levende planten plantenresten Chap Kop 1 & Inleiding Deze waaier wordt uitgebracht als onderdeel van het project Kans voor Klei en gaat in op thema s die momenteel

Nadere informatie

Eiwitgewassen. Voordelen luzerne. Nadelen luzerne 1/14/2016. Luzerne Rode klaver Lupine Veldbonen Soja. Eiwitrijke gewassen

Eiwitgewassen. Voordelen luzerne. Nadelen luzerne 1/14/2016. Luzerne Rode klaver Lupine Veldbonen Soja. Eiwitrijke gewassen Eiwitgewassen Eiwitrijke gewassen Luzerne Rode klaver Lupine Veldbonen Soja Voordelen luzerne Nadelen luzerne Positief effect op bodemstructuur Droogteresistent door diepe beworteling Nalevering N: 60

Nadere informatie

Goede bemesting geeft gezonde planten

Goede bemesting geeft gezonde planten Goede bemesting geeft gezonde planten Door: HortiNova Opbouw van presentatie: Doel van gezonde bodem & plant Hoe groeit een plant? Hoe kan een plant ziek worden? Waarom moeten we bladgroen en wortels promoten

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Veel leesplezier! Bertus Stip, Hoveniersbedrijf Stip

Veel leesplezier! Bertus Stip, Hoveniersbedrijf Stip Het bodemboek aanleg en onderhoud van de tuin Voorwoord De grond in de tuin, wat moeten we daar nu weer mee? Misschien heeft u zichzelf deze vraag wel eens gesteld. Wij van Hoveniersbedrijf Stip stellen

Nadere informatie

Met de grondmonsters die we u adviseren, wordt de chemische en biologische toestand van de grond geanalyseerd.

Met de grondmonsters die we u adviseren, wordt de chemische en biologische toestand van de grond geanalyseerd. Bodemanalyses Met de grondmonsters die we u adviseren, wordt de chemische en biologische toestand van de grond geanalyseerd. De kosten voor deze monsters bedragen 307,50 excl. BTW. Er zal dan een 1.)Bodembalansanalyse,

Nadere informatie

ORGANISCHE STOF BEHEER

ORGANISCHE STOF BEHEER ORGANISCHE STOF BEHEER Weet wat je bodem eet! Anna Zwijnenburg van A tot Z landbouwadvies EVEN VOORSTELLEN Zelfstandig landbouwadviseur voor de akkerbouw/groenvoeder gewassen voor de thema s bodem, vruchtwisseling

Nadere informatie

Bodems en hun eigenschappen

Bodems en hun eigenschappen Hoofdstuk 1 Bodems en hun eigenschappen De Nederlandse landbouw is divers. Akkerbouw, groenteteelt, gras, maïs, fruit en bollen wisselen elkaar af in landschappen met een uiteenlopend karakter. Dit is

Nadere informatie

Kringlopen in de akkerbouw. Bodemscan zand- en dalgronden Beoordelingskader Veenkoloniale gronden Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg

Kringlopen in de akkerbouw. Bodemscan zand- en dalgronden Beoordelingskader Veenkoloniale gronden Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg Kringlopen in de akkerbouw I N S T I T U U T Bodemscan zand- en dalgronden Beoordelingskader Veenkoloniale gronden Chris Koopmans Marleen Zanen Coen ter Berg Verantwoording Deze brochure is opgesteld in

Nadere informatie

Organische stof, meer waard dan je denkt

Organische stof, meer waard dan je denkt Organische stof, meer waard dan je denkt Ervaringen uit het systeemonderzoek PPO-locatie Vredepeel Bodem Anders Den Bosch, 20 maart 2015 Janjo de Haan De bodem Vaste fractie Water Lucht De bodem en organische

Nadere informatie

Thema Bodem en Bemesting Bron: Tuin en Landschap nr. 6a-2006

Thema Bodem en Bemesting Bron: Tuin en Landschap nr. 6a-2006 Thema Bodem en Bemesting Bron: Tuin en Landschap nr. 6a-2006 Hendrik Jans Inhoud: 1. Toen en nu 2. Groeivoorwaarden 3. Soorten bodemleven 4. Water en zuurstofhuishouding 5. Drainagesystemen 6. Werking

Nadere informatie

Organische stof en bodemleven deel , Nijeholtpade

Organische stof en bodemleven deel , Nijeholtpade maakt werk van bodemkwaliteit in het landelijk gebied Organische stof en bodemleven deel 2. 030211, Nijeholtpade Marjoleine Hanegraaf Nutriënten Management Instituut NMI www.nmi-agro.nl Inhoud Samenvatting

Nadere informatie

Samenstelling en eigenschappen

Samenstelling en eigenschappen Samenstelling en eigenschappen Mest is onder te verdelen in kunstmest en natuurlijke mest. Natuurlijke mest is op zijn beurt weer onder te verdelen in mest van dierlijke herkomst en mest van plantaardige

Nadere informatie

Bodemmonster Bodemmonster

Bodemmonster Bodemmonster Evenwicht in de volkstuin? Evenwichtige bemesting Bodemmonster Bodemmonster Belangrijk om te weten: Fosfaat laag: voldoende bemesten Kali laag: voldoende bemesten of bijsturen Magnesium laag: bijsturen

Nadere informatie

Chemievrije sportvelden: praktijkervaringen

Chemievrije sportvelden: praktijkervaringen 1 Chemievrije sportvelden: praktijkervaringen 2 Aan de slag met sportvelden De regelgeving en de organisatie Wetgeving Gemeentes Haaren, Helmond, Bladel (en Schijndel) Leertraject: informatie en kennis

Nadere informatie

Rijenbemesting met drijfmest bij snijmaïs. Inleiding. Rijenbemesting. Plaatsing van meststoffen. Effect van plaatsing

Rijenbemesting met drijfmest bij snijmaïs. Inleiding. Rijenbemesting. Plaatsing van meststoffen. Effect van plaatsing Rijenbemesting met drijfmest bij snijmaïs Inleiding Willem van Geel en Gerard Meuffels, PPO-AGV Effect rijenbemesting op mineralenbenutting en gewasgroei stikstof, fosfaat, kali Rijenbemesting met drijfmest

Nadere informatie

Het belang van een goede bodem

Het belang van een goede bodem Het belang van een goede bodem Een gezonde bodem is belangrijk. Logisch, zal iedere teler zeggen. Toch is het opvallend dat de praktijk niet altijd overeenkomt met dit zo vanzelfsprekende feit. In vele

Nadere informatie

De invloed van een goede ph op maïsopbrengsten, na bekalking met Ankerpoort kalk

De invloed van een goede ph op maïsopbrengsten, na bekalking met Ankerpoort kalk De invloed van een goede ph op maïsopbrengsten, na bekalking met Ankerpoort kalk Onderzoek naar de effecten van bekalking op de maïsopbrengsten is zeer gedateerd. Deze onderzoeken zijn gedaan in een tijd

Nadere informatie

BEGRIPPEN. Grond en Bodem. Kuipers maakt in zijn boek Bodemkunde onderscheid.

BEGRIPPEN. Grond en Bodem. Kuipers maakt in zijn boek Bodemkunde onderscheid. BEGRIPPEN Grond en Bodem Kuipers maakt in zijn boek Bodemkunde onderscheid. GROND Het losse materiaal zo we dat aan de oppervlakte van de aardkorst aantreffen. BODEM De manier waarop gronddeeltjes, in

Nadere informatie

Duur : 30 min Moeilijkheidsgraad : +++++ Nauwkeurigheid: +++++ Benodigd materiaal : spade, bakken in plastiek, witte achtergrond

Duur : 30 min Moeilijkheidsgraad : +++++ Nauwkeurigheid: +++++ Benodigd materiaal : spade, bakken in plastiek, witte achtergrond De drop - test Praktijk A3 Met de drop-test kan je aan de hand van visuele criteria de bodemstructuur evalueren. Een blok aarde wordt met een spade uitgegraven. Na het breken van die blok wordt de bodemstructuur

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

Praktijk Netwerk Niet Kerende Grondbewerking

Praktijk Netwerk Niet Kerende Grondbewerking Praktijk Netwerk Niet Kerende Grondbewerking Waarnemingen aan wormen Gerjan Brouwer, DLV Plant 1. Bedrijf Jan Knook, april 2013 Bedrijf: Akkerbouwbedrijf van Jan Knook, Meeuwenweg 9, 8218 NE Lelystad Grondsoort:

Nadere informatie

Teelthandleiding wettelijke regels

Teelthandleiding wettelijke regels Teelthandleiding 4.14 wettelijke regels 4.14 Wettelijke regels... 1 2 4.14 Wettelijke regels Versie: april 2016 De belangrijkste wettelijke regels over het gebruik van meststoffen staan in de Meststoffenwet,

Nadere informatie

Kansen voor NKG op zand

Kansen voor NKG op zand Kansen voor NKG op zand Sander Bernaerts DLV plant 14 juni Vessem NKG Niet Kerende Grondbewerking betekent het systematisch vermijden van intensief kerende of mengende grondbewerking en het zoveel mogelijk

Nadere informatie

Precies bemesten door meer meten!

Precies bemesten door meer meten! Precies bemesten door meer meten! 2 Hoe help ik mijn bodem zo goed mogelijk de vernieling in Bodemaspecten fysisch, b.v.: structuur (grondbewerking, bandenspanning, bekalking) grondsoort (egalisatie, mengwoelen,

Nadere informatie

Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven

Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen Tips voor het uitvoeren van bemestingsproeven Inleiding De CBGV baseert haar adviezen bij voorkeur op zoveel mogelijk proefresultaten. Resultaten moeten daarbij

Nadere informatie

2.2 Grasland met klaver

2.2 Grasland met klaver 2.2 Grasland met klaver Tot grasland met klaver wordt gerekend grasland met gemiddeld op jaarbasis meer dan 10 15 procent klaver. 2.2-1 2.2.1 Grasland met klaver: Kalk In deze paragraaf wordt alleen de

Nadere informatie

Structuur tot de bodem uitgezocht. Gjalt Jan Feersma Hoekstra Christiaan Bondt

Structuur tot de bodem uitgezocht. Gjalt Jan Feersma Hoekstra Christiaan Bondt Structuur tot de bodem uitgezocht Gjalt Jan Feersma Hoekstra Christiaan Bondt Betere Benutting Bodem Mineralisatie NLV Temperatuursom Betere Benutting Bodem Fosfaat (P2O5) Koude grond= traag bodemleven.

Nadere informatie

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant Bemestingsplan Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de grond; Organische stof

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voorste deel Postbus 115

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voorste deel Postbus 115 voorste deel Onderzoek Onderzoek-/ordernr: Datum monstername: Datum verslag: 110027/001746286 07-10-2010 22-10-2010 Monster genomen bij: A. Dierhouder 8822 XX ARUM Grondsoort: Bemonsterde laag: Monster

Nadere informatie

Bodem en bomen Everhard van Essen

Bodem en bomen Everhard van Essen Bodem en bomen Everhard van Essen Aequator Groen & Ruimte bv Even voorstellen Aequator Groen & Ruimte bv 2 Opzet presentatie Wat bepaald de geschiktheid van de bodem voor de boom? Wat weten we over de

Nadere informatie

Programma: Studiemiddag Klein- en Steenfruit

Programma: Studiemiddag Klein- en Steenfruit Programma: Studiemiddag Klein- en Steenfruit 1) Geïntegreerde gewasbescherming 2014 2) Selectieve gewasbescherming d.m.v. foggen 3) Mogelijkheden biologische bestrijding 4) Waarschuwings- en adviessystemen

Nadere informatie

2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium

2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium 2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium Het natriumadvies voor grasland is niet gericht op verhoging van de opbrengst, maar wordt uitsluitend gegeven met het oog op de gezondheidstoestand van het rundvee

Nadere informatie

Minder grondbewerking in de maïsteelt. Technieken & onderzoeksresultaten Joachim Deru

Minder grondbewerking in de maïsteelt. Technieken & onderzoeksresultaten Joachim Deru Minder grondbewerking in de maïsteelt Technieken & onderzoeksresultaten Joachim Deru Inhoud Waarom minder intensieve grondbewerking? Hoe minder intensieve grondbewerking? Onderzoek bodem & mais Proefveldbezoek

Nadere informatie

Fysische eigenschappen

Fysische eigenschappen Fysische eigenschappen Fysische bodemkengetallen - structuur - - Hoe snel is de grond te berijden - Hoe snel verslempt de grond - Hoe groot is de doorwortelbaarheid - Storende laag/ploegzool - Watervasthoudend

Nadere informatie

Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand. Nick van Eekeren Jan Bokhorst

Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand. Nick van Eekeren Jan Bokhorst Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand Nick van Eekeren Jan Bokhorst 2010 Louis Bolk Instituut Bodemkwaliteit en klimaatadaptatie onder grasland op het Utrechtse zand Nick

Nadere informatie

4 Grondbewerking. 4.1 Hoofdgrondbewerking

4 Grondbewerking. 4.1 Hoofdgrondbewerking 4 Grondbewerking 4.1 Hoofdgrondbewerking... 44 4.2 Zaaibedbereiding... 45 4.3 Stoppelbewerking... 46 4.4 Corrigerende grondbewerkingen... 46 4.5 Minimale en niet kerende grondbewerking... 48 43 4 Grondbewerking

Nadere informatie

grasland en bouwland, op bodemkwaliteit

grasland en bouwland, op bodemkwaliteit Effect landgebruik in de melkveehouderij, grasland en bouwland, op bodemkwaliteit Nick van Eekeren Functies bodemkwaliteit Productie Milieu (o.a. waterkwaliteit, kwantiteit) Biodiversiteit (o.a. weidevogels)

Nadere informatie

De rol van loonwerkers in de mineralenkringloop

De rol van loonwerkers in de mineralenkringloop De rol van loonwerkers in de mineralenkringloop en precisielandbouw Praktijknetwerk loonwerker maar melkveehouder kringloopwijzer Stappenplan naar maximaal ruwvoer van eigen grond Technische uitvoering

Nadere informatie

Duurzaam bodemgebruik

Duurzaam bodemgebruik Duurzaam bodemgebruik Goed boeren in kleinschalig landschap Henry van den Akker Adviseur Akkerbouw ZON Specialist Bodem, Water en Bemesting DLV Plant Onderwerpen - Doel Bodem en bodemgebruik Problematiek

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

WIJZER MET MINERALEN GRONDMONSTERS: DE JUISTE AANPAK GEEFT EEN BETROUWBAAR RESULTAAT

WIJZER MET MINERALEN GRONDMONSTERS: DE JUISTE AANPAK GEEFT EEN BETROUWBAAR RESULTAAT WIJZER MET MINERALEN GRONDMONSTERS: DE JUISTE AANPAK GEEFT EEN BETROUWBAAR RESULTAAT Masterplan Mineralenmanagement AANLEIDING Akkerbouwers constateren dat er soms onverklaarbare verschillen bestaan in

Nadere informatie

Het beste tijdstip om grasland te vernieuwen

Het beste tijdstip om grasland te vernieuwen Het beste tijdstip om grasland te vernieuwen Auteur Alex De Vliegher 16/04/2014 www.lcvvzw.be 2 / 7 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 3 Wanneer grasland vernieuwen in het najaar? Wanneer in het voorjaar?...

Nadere informatie

Open teelten op zandgronden hebben meer tijd nodig om te voldoen aan nitraatrichtlijn

Open teelten op zandgronden hebben meer tijd nodig om te voldoen aan nitraatrichtlijn Resultaten Systeemonderzoek Vredepeel geven aan: Open teelten op zandgronden hebben meer tijd nodig om te voldoen aan nitraatrichtlijn Themadag NBV, Wageningen, 8 november 2013 Janjo de Haan Nieuw mestbeleid

Nadere informatie

Bodem, water en bouwplan

Bodem, water en bouwplan 3 Bodem, water en bouwplan 3.1 Ontwatering en vochtvoorziening... 32 3.2 Structuur... 33 3.3 Temperatuur... 34 3.4 Bodemkwaliteit en organische stof... 34 3.5 Zuurgraad... 37 3.6 Erosie en slemp... 38

Nadere informatie

Onkruiden overzicht HortiNova blad 1 Naam: Afbeelding Ca Mg O.s. Fosfaat Kalium Ijzer Aluminium Structuur Vermeerdering Overige informatie Mogelijke oplossing Kweekgras Laag hoog Nat Zaad en ondergrondse

Nadere informatie

NutriNorm.nl. Op NutriNorm vindt u praktische en onafhankelijke informatie over bemesting, meststoffen, bodem en strooien.

NutriNorm.nl. Op NutriNorm vindt u praktische en onafhankelijke informatie over bemesting, meststoffen, bodem en strooien. NutriNorm.nl Op NutriNorm vindt u praktische en onafhankelijke informatie over bemesting, meststoffen, bodem en strooien. Wij werken samen met onze kennispartners: Eurofins Agro, WageningenUR, Louis Bolk

Nadere informatie

SKB-Showcase. Praktijkdemo s met ondernemers uit de akker- en tuinbouw. Slotbijeenkomst SKB Showcase Biezenmortel 11 december 2014

SKB-Showcase. Praktijkdemo s met ondernemers uit de akker- en tuinbouw. Slotbijeenkomst SKB Showcase Biezenmortel 11 december 2014 Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl SKB-Showcase Praktijkdemo s met ondernemers uit de akker- en tuinbouw Romke Postma

Nadere informatie

De landbouwer als landschapsbouwer

De landbouwer als landschapsbouwer 9A. De bodem (theoretisch) 9A.1 Bodemvorming Door allerlei processen zoals humusvorming, inspoeling, uitspoeling en oxidatie ontwikkelt zich een bodem. Dit is een heel lang proces wat ook nooit stopt.

Nadere informatie

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 Loonwerker maakt melkveehouder kringloopwijzer! www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 http://www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/

Nadere informatie

Ruwvoeravond. Passen alternatieve gewassen bij u?

Ruwvoeravond. Passen alternatieve gewassen bij u? Ruwvoeravond Passen alternatieve gewassen bij u? Hoornaar, 16 feb 2017 Akkerbouwmatige Ruwvoerteelt Planmatig werken aan een optimale(ruwvoer)opbrengst door te sturen op bodem en gewas +2.000 kg ds Wat

Nadere informatie

Strategieën voor graslandbemesting

Strategieën voor graslandbemesting Strategieën voor graslandbemesting Auteurs An Schellekens Joos Latré In samenwerking met Luc Van Dijck 7/04/2014 www.lcvvzw.be 2 / 8 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 5 Effecten van soort van

Nadere informatie

5 Voederbieten. November

5 Voederbieten. November 5 Voederbieten 5-1 5.1 Voederbieten: Kalk De gewenste ph voor voederbieten is 6 of hoger. Deze ph is niet op alle gronden te realiseren (zeer hoge kalkgiften nodig). Bovendien is deze ph niet altijd geschikt

Nadere informatie

4 Gazonaanleg en -onderhoud

4 Gazonaanleg en -onderhoud 4 Gazonaanleg en -onderhoud Opdracht 4.1 Grondsoorten herkennen a b De antwoorden staan in de tabel. Grondsoort Structuur (korrel) Kleur Plantenresten Opmerkingen Kleigrond fijn grijs/bruin nee Zandgrond

Nadere informatie

Mineralenbenutting DLV. een integrale benadering. in de biologische landbouw LOUIS BOLK INSTITUUT. R edactie: Chris Koopm ans Geert-Jan van der Bürgt

Mineralenbenutting DLV. een integrale benadering. in de biologische landbouw LOUIS BOLK INSTITUUT. R edactie: Chris Koopm ans Geert-Jan van der Bürgt Mineralenbenutting in de biologische landbouw een integrale benadering R edactie: Chris Koopm ans Geert-Jan van der Bürgt Ju li 2001 Dit handboek is het eindproduct van het driejarige demonstratieproject

Nadere informatie

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid René Schils 2012 2 Voorwoord Voorwoord Bodemvruchtbaarheid is een klassiek thema in

Nadere informatie

Mest, compost en bodemvruchtbaarheid 8 jaar proefveld Mest als Kans Jan Bokhorst, Coen ter Berg, Marleen Zanen en Chris Koopmans

Mest, compost en bodemvruchtbaarheid 8 jaar proefveld Mest als Kans Jan Bokhorst, Coen ter Berg, Marleen Zanen en Chris Koopmans Mest, compost en bodemvruchtbaarheid 8 jaar proefveld Mest als Kans Jan Bokhorst, Coen ter Berg, Marleen Zanen en Chris Koopmans Resultaten van het proefveld Mest als Kans Op het proefveld Mest als Kans

Nadere informatie

Teelthandleiding. 4.8 kalkbemesting

Teelthandleiding. 4.8 kalkbemesting Teelthandleiding 4.8 kalkbemesting 4.8 Kalkbemesting... 1 2 4.8 Kalkbemesting Versie: april 2016 Een goede ph (zuurgraad) van de bouwvoor is voor een goede groei van de biet belangrijk, vooral voor de

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5

Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5 Bemestingsonderzoek Mais continuteelt perc 5 Uw klantnummer: 2386585 H. Driessen Korenhorsterwg 6 7044 AJ LENGEL Postbus 170 NL - 6700 AD Wageningen T monstername: Johnny te Veluwe: 0652002126 T klantenservice:

Nadere informatie

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid

Voorwoord. 30 vragen. en antwoorden. over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid Voorwoord 30 vragen en antwoorden over bodemvruchtbaarheid René Schils 2012 2 Voorwoord Voorwoord Bodemvruchtbaarheid is een klassiek thema in

Nadere informatie

ANALYSERAPPORT SPURWAY TOTAAL VOORBEELD

ANALYSERAPPORT SPURWAY TOTAAL VOORBEELD SPURWAY TOTAAL ALTIC BV de Drieslag 30 8251 JZ DRONTEN MONSTER EN ONDERZOEK Labnummer : 1000 Monstername door : Datum binnenkomst : 22 februari 2013 Datum monstername : 22 februari 2013 Datum rapportage

Nadere informatie

Bodemkwaliteit op zandgrond

Bodemkwaliteit op zandgrond Bodemkwaliteit op zandgrond Presentatie opzet project Janjo de Haan Bodem speerpunt voor ministerie van EL&I Bodemprogramma Samenvoeging gewasbeschermings, bemestings, en systeemonderzoek Co innovatieprogramma

Nadere informatie

LEVENDE BODEM. Natasja Poot

LEVENDE BODEM. Natasja Poot LEVENDE BODEM Natasja Poot 1 Introductie Biologische bodemkwaliteit wordt steeds belangrijker Meer belangstelling en bewustzijn onder telers Wet- en regelgeving Minder gewasbeschermingsmiddelen toegelaten

Nadere informatie

Snuffelen aan de grond Ir. E.A. (Everhard) van Essen

Snuffelen aan de grond Ir. E.A. (Everhard) van Essen Snuffelen aan de grond Ir. E.A. (Everhard) van Essen Aequator Groen & Ruimte bv Even voorstellen Aequator Groen & Ruimte bv 2 Waar komen we vandaan? Dienst Landbouw Voorlichting (teruggaand tot voor 1900)

Nadere informatie

Dag van de TuinBodem. een blik op de bodems van private en publieke groene ruimtes. 17 september 2015

Dag van de TuinBodem. een blik op de bodems van private en publieke groene ruimtes. 17 september 2015 Dag van de TuinBodem een blik op de bodems van private en publieke groene ruimtes 17 september 15 Bodemvruchtbaarheid in tuinen en openbaar groen Mia Tits Bodemanalyses door de Bodemkundige Dienst 8414

Nadere informatie

Bodemleven en bodemvoedselweb

Bodemleven en bodemvoedselweb 7238 03 meeneem_volgorde.xp4 17-12-2004 12:35 Pagina 1 mac02 Klantenmap:Bolk:7238 6639 03-meeneem: 3 Bodemleven en bodemvoedselweb Wat is het bodemleven en het bodemvoedselweb? Alle levende organismen

Nadere informatie

WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen. Mijn naam: Eddo de Veer

WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen. Mijn naam: Eddo de Veer WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen Mijn naam: Eddo de Veer HOE? Begin met een goede bodem analyse Ik werk met de Bodem Balans Analyse Het gaat om de verhoudingen van de mineralen aan het complex

Nadere informatie

Landbouwkundig belang van een goede waterhuishouding Everhard van Essen Jan van Berkum

Landbouwkundig belang van een goede waterhuishouding Everhard van Essen Jan van Berkum Landbouwkundig belang van een goede waterhuishouding Everhard van Essen Jan van Berkum Aequator Groen & Ruimte bv Opzet presentatie Wat is het belang van een goede waterhuishouding? Wat is een optimale

Nadere informatie

Beschikbaarheid! Regenwormen in grasland en hun beschikbaarheid voor weidevogels. Jeroen Onrust Theunis Piersma Han Olff Eddy Wymenga

Beschikbaarheid! Regenwormen in grasland en hun beschikbaarheid voor weidevogels. Jeroen Onrust Theunis Piersma Han Olff Eddy Wymenga Regenwormen in grasland en hun beschikbaarheid voor weidevogels Jeroen Onrust Theunis Piersma Han Olff Eddy Wymenga Michel Geven Kruidenrijk Grasland Raaigras Monocultuur? 6 Regenwormen (aantal/m2) 5 4

Nadere informatie

Uitplanten: bodem, structuur, bodembiologie en bemesting. Hoe inboeten voorkomen? Wilma Windhorst Hovenierscursus Vlamings BV

Uitplanten: bodem, structuur, bodembiologie en bemesting. Hoe inboeten voorkomen? Wilma Windhorst Hovenierscursus Vlamings BV Uitplanten: bodem, structuur, bodembiologie en bemesting Hoe inboeten voorkomen? Wilma Windhorst Hovenierscursus Vlamings BV 130116 Voorbereiding aanplant Beplanting: visitekaartje van de gemeente, de

Nadere informatie

Integraal bodembeheer, wat en hoe

Integraal bodembeheer, wat en hoe Integraal bodembeheer, wat en hoe Voorbeelden uit de PPS Bodem Lelystad 18 mei 2015 Janjo de Haan, m.m.v. diverse collega s Even voorstellen: Janjo de Haan Projectleider BOGO Bodem Water Secretaris Commissie

Nadere informatie

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Petra Deproost Departement LNE, Dienst Land en Bodembescherming Biodiversiteit: niet enkel bovengronds!

Nadere informatie

Het gebruik van gips in de fruitteelt

Het gebruik van gips in de fruitteelt Het gebruik van gips in de fruitteelt Inleiding Als voedingselement zorgt calcium voor stevige, lang houdbare vruchten. Calcium speelt daarnaast ook een belangrijke rol bij bodemstructuur en -vruchtbaarheid.

Nadere informatie

Grond onder je voeten

Grond onder je voeten Grond onder je voeten Hé hé, wie heeft z n voeten niet geveegd? Overal ligt modder. Kijk allemaal onder je schoenen! Loop je even door de tuin en daar begint het gezeur. Grond op de vloer vinden we blijkbaar

Nadere informatie

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING. Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan dit er één is.

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING. Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan dit er één is. Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 9.00-11.00 uur LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING GROENE RUIMTE CSE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan

Nadere informatie

Naar een betere inschatting van de afbraak van bodemorganische stof

Naar een betere inschatting van de afbraak van bodemorganische stof Naar een betere inschatting van de afbraak van bodemorganische stof Marjoleine Hanegraaf (NMI) Saskia Burgers (Biometris) Willem van Geel (PPO) Themamiddag Bemesting Akkerbouw CBAV Nijkerk, 2 februari

Nadere informatie

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting Credits for Carbon Care CLM Onderzoek en Advies Alterra Wageningen UR Louis Bolk Instituut Bijlage: bodemanalyses als nulmeting In het project Carbon Credits hadden we oorspronkelijk het idee dat we bij

Nadere informatie

ir. L. Delanote, ir. A. Beeckman PCBT vzw Kruishoutem, 16 maart 2011

ir. L. Delanote, ir. A. Beeckman PCBT vzw Kruishoutem, 16 maart 2011 ir. L. Delanote, ir. A. Beeckman PCBT vzw Kruishoutem, 16 maart 2011 De vruchtbaarheid en de biologische activiteit van de bodem worden behouden en verbeterd - Door de teelt van vlinderbloemigen, groenbemesters

Nadere informatie

Werkblad bodem (vooraf)

Werkblad bodem (vooraf) Werkblad bodem (vooraf) Wat zit er in de bodem? In en op de bodem leven planten en dieren. Om te kunnen leven hebben ze licht, lucht, water en voeding nodig. Licht valt van boven op de bodem, de rest zit

Nadere informatie

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond:

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: Zoektocht naar een duurzaam bodembeheer op klei en zand Programma Bodem 5 juni 2012, Janjo de Haan en Derk van Balen Systeemonderzoek Ontwikkeling van strategieën

Nadere informatie

BODEMANALYSE PAKKET 1

BODEMANALYSE PAKKET 1 BODEMANALYSE PAKKET 1 BEMESTING BODEMCHEMIE Bodemanalysepakket 1 bestaat uit een serie chemische analyses die onderdeel maakt van het uitgebreidere bodemanalysepakket 2. Bodemanalysepakket 1 is daarmee

Nadere informatie