FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID-LIMBURG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID-LIMBURG"

Transcriptie

1 FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID-LIMBURG

2

3 FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID-LIMBURG juni 2013 Uitgevoerd door STEC Groep in opdracht van provincie Limburg, Stadsregio Parkstad Limburg en RVOB

4 INHOUDSOPGAVE INLEIDING 3 1. MARKTANALYSE EN FINANCIËLE CONSEQUENTIES 5 2. LEIDENDE PRINCIPES BIJ DE TRANSITIEOPGAVE KANSRIJKE FINANCIELE ARRANGEMENTEN VOOR ZUID-LIMBURG EN PARKSTAD IN HET BIJZONDER TRANSITIEPILOTS 25 COLOFON 30 2

5 INLEIDING In dit document leest u een beknopte weergave van de eerste rapportages rondom de financiële arrangementen voor de transitie in Zuid Limburg en in het bijzonder Parkstad Limburg. Aanjagen van de veranderopgave in toptransitiegebied De regio Parkstad Limburg en provincie Limburg hebben de samenwerking met BZK & RVOB gezocht om de oplossingen te vinden voor de omvangrijke problematiek als gevolg van de veranderingen in bevolkingsomvang en samenstelling. Dit via nieuwe integrale samenhangende arrangementen. De basis voor deze aanpak is te vinden in het convenant Een koers voor Limburg uit mei 2012 tussen het Ministerie van BZK en provincie Limburg. Het aangrijpingspunt is de vastgoedmarkt geweest, waarbij alle verschillende vastgoedmarkten zijn meegenomen. In eerste aanleg ligt het hoofdprobleem en daarmee ook de eerste oplossingsverkenningen bij de woningmarkt. Als pilotgebied is de regio Parkstad gekozen. Op de schaal van Zuid-Limburg is in Parkstad de problematiek het grootst. De demografische transitie in de regio is groter dan elders in Nederland en vraagt om een aanpak gericht op drie pijlers: wonen en ruimte, economische vitaliteit en voorzieningen. Om echt stappen te zetten ten aanzien van de drie pijlers is behoefte aan realistische, uitvoeringsgerichte financiële instrumenten en financieringsarrangementen die toegepast kunnen worden in te selecteren projecten in de regio. Uiteindelijk is de vraag hoe het Rijk, Provincie, Zuid-Limburg en Regio Parkstad samen met betrokken stakeholders komen tot het creëren van de juiste randvoorwaarden en betrokkenheid om te komen tot (gezamenlijke) financiering van de veranderopgave. Doelstelling: Gewenst resultaat in 2020: gezonde balans tussen vraag en aanbod op de vastgoedmarkt en een toegenomen leefbaarheid in de regio. De wenselijke situatie is dat er op termijn een gezonde op marktverhoudingen gestoelde woningmarkt ontstaat, waarbij partijen weer vanuit hun kernopgave en kernverantwoordelijkheid in hun kracht gezet worden. 3

6 Aanpak Doel van dit rapport is uiteindelijk een set van instrumenten en arrangementen samen te stellen die gezamenlijk ingezet kunnen worden voor een consistente aanpak inclusief planologische sturing, gezien de opgave, passen bij de transitieopgave. Leeswijzer In eerste hoofdstuk gaan we in op de marktanalyse die nodig is om vanuit het juiste vertrekpunt naar de transitieopgave te kijken. Daarbij geven we ook aan wat de financiële aspecten zijn van de opgave. In het tweede hoofdstuk leest u de belangrijkste leidende principes om te komen tot het op gang brengen van transitie in de woningmarkt, de kantorenmarkt, de bedrijventerreinenmarkt en de retail. In aanvulling op deze leidende principes leest u in hoofdstuk 3 de vertaling van deze principes in kansrijke financiële arrangementen om de transitieopgave in Zuid-Limburg en regio Parkstad Limburg aan te pakken. Als laatste volgen een aantal pilotprojecten om eerste stappen te zetten in de opgave. 4

7 1. MARKTANALYSE EN FINANCIËLE CONSEQUENTIES Hieronder gaan we kort in op de belangrijkste conclusies uit de marktanalyse en de financiële aspecten van de transitieopgave Vooraf: alle genoemde bedragen zijn op basis van een voorgestelde fasering van de opgave die tot stand is gekomen uit de marktanalyse. Verder is gerekend op basis van het prijspeil 2013 en zijn bedragen contant gemaakt (teruggerekend naar nu). We gaan uit van een bandbreedte in de kosten en opbrengsten. 1.1 Transitieopgave tot 2040 kost 100 tot 215 miljoen euro in termen van contante waarde en beslaat 20% van de totale vastgoedvoorraad De transitieopgave betreft 20% van de totale vastgoedvoorraad in Parkstad Limburg De opgave waar Parkstad Limburg voor staat tot en met 2040 is groot. Tot en met 2040 schatten we in dat circa 20% van alle vastgoed verminderd of geherstructureerd moet worden. In hoofdlijn gaat het om de volgende transitie per vastgoedsegment: Woningmarkt (voorraad 2011 (CBS, 2012): woningen): vermindering van minimaal maximaal woningen, afhankelijk van de nieuwbouw. de opgave bedraagt 12,5 tot 19,5% van de totale opgave in Parkstad Limburg. Bedrijventerreinen (voorraad 2011 (IBIS Werklocaties, 2012): hectare bruto, hectare netto): downsizen 25 hectare bedrijventerrein en herstructurering van circa 350 hectare bedrijventerrein. de opgave betreft circa 20 tot 30% van de totale bedrijventerreinenvoorraad in de regio. Kantorenmarkt (voorraad 2011 (Dynamis, 2011): m²): vermindering van circa m² bvo in de bestaande voorraad. het gaat om circa 30% van de totale voorraad kantoorruimte in Parkstad Limburg. 5

8 Index 2012=100 Retailmarkt (voorraad 2010 (Retailstructuurvisie, 2010): m² wvo): vermindering van circa m² wvo om gelijke tred te houden met de bevolkingsdaling. dit betreft 25% van de totale retailmeters in Parkstad Limburg. Zie ook onderstaand figuur. Figuur 1: veranderopgave per vastgoedmarkt (index: 2012 = 100) woningmarkt bedrijventerreinen kantorenmarkt retailmarkt nu Bron: Stec Groep, Echter, er zijn ook opbrengsten door nieuwbouw Naast het verminderen of herstructureren van de bestaande voorraad is er behoefte aan nieuwbouw. Dit zorgt voor opbrengsten die de kosten voor de sloop en herstructurering kunnen verzachten. Grofweg gaat het om de volgende nieuwbouw per vastgoedsegment: 6

9 woningmarkt: nieuwbouw van maximaal woningen, met name levensloopbestendige woningen, duurdere huurwoningen en dure koopwoningen. bedrijventerreinen: uitgifte van 120 hectare bedrijventerrein als gevolg van uitbreidings- en vervangingsvraag (voor het grootste deel binnen het bestaande aanbod op bedrijventerreinen). Geen nieuw planaanbod realiseren op korte termijn. kantorenmarkt: nieuwbouw van circa m² bvo (o.a. planvoorraad). retailmarkt: nieuwbouw van circa m² wvo 1 voor structuurversterking retaillandschap (o.a. planvoorraad). Kosten voor de transitie zijn circa 100 tot 215 miljoen euro in termen van contante waarde (prijspeil 2013), maar is beter behapbaar door te faseren De totale transitieopgave in Parkstad Limburg tot 2040 bedraagt circa 100 tot 215 miljoen euro in termen van contante waarde. 2 Hierbij gaan we uit van de totale veranderopgave waarbij het prijspeil van 2013 is aangehouden en rekening is gehouden met een fasering van de opgave. Bedragen zijn benoemd in een bandbreedte en afhankelijk van het te kiezen scenario. Let wel: dit bedrag betreft de volle veranderopgave op alle vastgoedmarkten (wonen, retail, kantoren en bedrijventerreinen) zoals hierboven is aangeduid. Door uit te gaan van een realistische fasering en eerst laaghangend fruit te plukken is de opgave behapbaar te maken. Het grootste deel van de opgave ligt in de periode Zaak is dus om tot 2020 zo goed mogelijk voor te sorteren op die opgave door het marktperspectief te versterken, slechte plekken aan te pakken en ontwikkelingen te concentreren op goede plekken. Per vastgoedmarkt gaan we hieronder nader in op de opgave. 1 We gaan hier uit van de toevoeging die in de retailstructuurvisie verwoord staat. Markttechnisch gezien schatten we in dat de toevoeging in meters kleiner zou moeten zijn. Het kan echter zeker interessant zijn om meters toe te voegen op plekken waar je retailontwikkeling wil (bijvoorbeeld omdat je een centrum wil versterken). Dit betekent echter dat de sloopopgave evenredig hoger wordt. Van elke meter die wordt toegevoegd moet nadrukkelijk afgewogen worden of die perse nodig is. Een en ander kan heroverwogen worden. 2 Bedragen zijn lager dan de genoemde totale kosten van de veranderopgave uit de MKBA (2009) en de second opinion van het CPB (2011). Redenen hiervoor: in onze berekening nemen we ook opbrengsten mee die voortkomen uit nieuwbouw, we rekenen met de veranderopgave op alle vastgoedmarkten (en dus niet alleen de woningmarkt), we hanteren regionale cijfers voor inbrengwaarde, bouw- en sloopkosten en we gaan uit van een discontovoet van 5,5% (gelijk aan de berekening van het CPB) en gaan uit van 0% kosten- en opbrengstenstijgingen. Dit laatste kan overigens de uitkomst sterk beïnvloeden.. 7

10 1.2 Beperken van nieuwbouwplannen vermindert de transitieopgave tot maximaal woningen Verminderen van de bestaande voorraad met 15% Over de hele periode (tot 2040) is de veranderopgave in Parkstad Limburg het grootst op de woningmarkt. De verdunningsopgave bedraagt woningen. Een en ander is afhankelijk van de nieuwbouwplannen die gerealiseerd worden. Er zijn nu ABC-plannen voor woningen. Indien deze allemaal gerealiseerd worden dan bedraagt de veranderopgave woningen. Als er minder woningen gerealiseerd worden wordt dit aantal minder. In totaal gaat het om circa 15% van de totale woningvoorraad in de regio. De MKBA (2009) ging uit van een verdunningsopgave van woningen. De opgave is bijgesteld vanwege een positiever migratiesaldo en het uitgaan van een gewijzigde bevolkingsprognose. Tot 2020 maximaal woningen schrappen, ook ruimte voor nieuwbouw Afhankelijk van de ambities, de rem op nieuwbouwplannen en het tempo waarmee de opgave aangepakt kan worden moet de woningvoorraad tot 2020 krimpen met circa tot woningen. Het maximum is nodig indien er veel nieuwe woningen bijgebouwd worden, bijvoorbeeld omdat er al plannen voor zijn en omdat er sprake is van een kansrijk marktsegment dat in Parkstad Limburg op dit moment slechts beperkt voorhanden is. Kosten voor deze opgave verschillen van de een positief saldo (contante waarde) van 2 miljoen euro (weinig verminderen, veel nieuwbouw) tot een negatief saldo (contante waarde) van 56 miljoen euro (veel verminderen en nieuwbouw). Door nu weinig woningen te schrappen in plannen en weinig woningen uit de markt te halen wordt de opgave in de toekomst veel groter. Zaak is om zoet (opbrengsten uit nieuwbouw) te combineren met zuur (kosten voor het uit de markt halen van woningen). Hoogtepunt van de veranderopgave ligt na 2020: dan nog een opgave tussen en woningen Na 2020 ligt het hoogtepunt van de veranderopgave. De bevolkings- en huishoudensdaling zet nu het sterkst in. Tot 2040 zijn tot minder woningen nodig. In het scenario waarbij er geen woningen bijgebouwd worden (ook niet tot 2020), betreft de transitieopgave circa woningen. Indien er wel bijgebouwd wordt is de opgave circa woningen. Financieel gezien is de opgave zonder nieuwbouw (dus alleen woningen uit de markt haken) het voordeligst (over de hele periode tot 2040). Het gaat in dat geval om een negatief saldo van circa 50 miljoen euro (contante waarde) en in het geval van het maximaal te bouwen woningen (22.000) om een negatief saldo van circa 190 miljoen euro (contante waarde). 8

11 in euro (*1 mln.) Figuur 2: Kosten veranderopgave woningmarkt (totaal), in euro's (prijspeil 2013) 20 minimum tussenvariant maximum tot Bron: Stec Groep, In vergelijking met de MKBA (2009) en de second opinion van het CPB hierop (2011) komen de genoemde bedragen in onze berekening lager uit. Redenen hiervoor: in onze berekening nemen we ook opbrengsten mee die voortkomen uit nieuwbouw, we hanteren regionale cijfers voor inbrengwaarde 3, bouw- en sloopkosten en we gaan uit van een discontovoet van 5,5% (gelijk aan de berekening van het CPB) en gaan uit van 0% kosten- en opbrengstenstijgingen. Dit laatste kan overigens de uitkomst sterk beïnvloeden. Om een en ander te kunnen vergelijken in onderstaande tabel de uitkomsten per rapportage. 3 We gaan ervan uit dat de minst dure en kwalitatief slechtste woningen opgekocht worden. Dat heeft invloed op de inbrengwaarde van de woningen, deze is dus aanmerkelijk lager dan de aannames uit de MKBA en het CPB (deze waarden zijn wel gecontroleerd voor marktconformiteit in Parkstad Limburg). De meest marktconforme en duurzame woningen blijven bestaan want deze voldoen aan de wensen en eisen van bewoners naar de toekomst toe. 9

12 Tabel 1: Verschillen berekening kosten diverse onderzoeksrapporten Saldo kosten (in miljoenen euro in termen van contante waarde) Uitgangspunten (in euro s per woning) MKBA (2009) CPB (2011) Stec Groep (discontovoet 3%) 480 (discontovoet 5,5% -> door CPB) exclusief 30 miljoen aan baten door nieuwbouw inbrengwaarde sociale huurwoning: inbrengwaarde particuliere woning: verhuisvergoeding: sloopkosten woning: stichtingskosten opbrengsten sociale woning: - stichtingskosten opbrengsten particuliere woning: (discontovoet 5,5%) exclusief 30 miljoen aan baten door nieuwbouw 30-50% van de woningen staat al leeg -> inbrengwaarde 0 frictieleegstand geen 2% maar 6% (discontovoet 5,5%) inclusief opbrengsten uit nieuwbouw en op basis van regionale kengetallen inbrengwaarde sociale huurwoning: inbrengwaarde particuliere woning: verhuisvergoeding: (+30-50% staat al leeg) sloopkosten woning: stichtingskosten opbrengsten sociale woning: stichtingskosten opbrengsten particuliere woning: Prijspeil Bron: Stec Groep, 2013 Wijzigingen ten opzichte van eerdere analyses over de (financiële) opgave van transitie De verdieping en actualisatie van bestaande analyses leidt tot een ingrijpende wijziging in de omvang van de financiële opgave (kostenreductie). Dit komt allereerst doordat de prognoses van het aantal te slopen woningen met factor 1/3 lager wordt en door een herijking van de uitgangspunten van de in 2009 uitgevoerde MKBA. Daarnaast zijn verwervingswaarden voor te slopen woningen lager door onder andere de huidige marktomstandigheden (dit leidt tot een verlaging van de verwervingswaarde van een woning met circa 1/3) en hangt eveneens samen met de strategie die we voorstellen om in beginsel alleen incourant (en zonder dwang)vastgoed te verwerven. De sturing is ook voor de andere segmenten cruciaal maar de financiële opgave is het grootst en meest complex bij woningbouw. Het Retailbeleid vergt mogelijk nog bijstelling. 10

13 Om de financiële analyse uit te voeren is gebruik gemaakt van een drietal scenario s om de opgave aan te pakken. Deze verschillen in mate van nieuwbouw (voor en na 2020) en sloop (voor en na 2020). sloop t/m 2020 nieuw t/m 2020 sloop nieuw variant 1 stec groep variant 2 stec groep variant 3 stec groep verhouding sociale huur / koop t/m % 10% (SLOOP) verhouding sociale huur / koop t/m % 70% (NIEUW) verhouding sociale huur / koop % 20% 2040 (SLOOP) verhouding sociale huur / koop (NIEUW) 30% 70% Op basis van deze uitgangspunten komt de volgende NCW voor de transitieopgave voor de woningbouw naar voren: variant 1: NCW (2013) -80 tot -190 mln. euro variant 2: NCW (2013) -70 tot 160 mln. euro variant 3: NCW (2013) -75 tot -185 mln. euro In deze berekening gaan we niet uit van welvaartsbaten als gevolg van de transitie tot 40% opgave woningmarkt in particulier bezit, kosten 30 tot 75 miljoen euro in termen van contante waarde 30 tot 40% van de opgave in de particuliere woningvoorraad Op basis van de MKBA (2009) en eigen analyses kunnen we concluderen dat een aanzienlijk deel van de transitieopgave terecht komt in de particuliere woningvoorraad. Tot 2040 is behoefte aan circa minder woningen in particulier bezit. Dit komt neer op 30 tot 40% van de totale opgave. Met name onaantrekkelijk zijn kleinere koopwoningen (tot 80 m²), tussen- en hoekwoningen. In het bijzonder in een groen-stedelijk milieu (met weinig voorzieningen, voor onder andere ouderen) wordt particulier bezit getroffen. In totaal gaat het om een opgave die 30 tot 75 miljoen euro kost (contante waarde). 11

14 Het mobiliseren van particuliere eigenaars is lastig. Er is echter wel een noodzaak. Door het overaanbod aan woningen in de regio dalen de prijzen harder dan in overige delen van Nederland. Zie onderstaand figuur. Figuur 3: Prijsontwikkeling koopwoningen Nederland, Limburg en Parkstad Limburg Bron: Woningmarktcijfer.nl uit Kadaster, Sinds 1998 zijn de prijzen in Parkstad Limburg met 60% gestegen, terwijl de prijzen in Nederland met 80% stegen. Een verschil van 20%. Verder is opvallend dat sinds 2005 de prijzen in Parkstad nauwelijks zijn gestegen. Overaanbod en het ontbreken van een goede match tussen vraag en aanbod in Parkstad Limburg hebben tot gevolg dat er weinig waardeontwikkeling voorkomt. Iets wat richting 2020 en verder naar 2040 alleen maar versterkt wordt. Hier ligt voor de particuliere eigenaar de grootste noodzaak tot transitie. Zonder particuliere bijdrage daalt immers de waarde van de hele voorraad en dus van iedereen. 12

15 1.4 Opgave op bedrijventerreinen kost circa 11 miljoen euro in termen van contante waarde: vooral herstructureren en herprofileren 65% van de bedrijventerreinen is verouderd: kosten circa 7 miljoen euro (contante waarde) Om de bestaande bedrijventerreinen aantrekkelijk te maken en te houden voor bedrijven is een grootschalige herstructurering nodig (circa 350 hectare). Op tweederde van de bedrijventerreinen in Parkstad komt veroudering voor. Voor een deel hiervan bestaan al plannen voor herstructurering (pilots Noordanus, zoals De Beitel, Bouwberg, Abdissenbosch en Willem Sophia), maar op de overige terreinen is nog werk aan de winkel. Het gaat om terreindelen of enkele plekken op de terreinen, in totaal dus 350 hectare. Vanuit de provincie wordt gestuurd op de herstructurering van deze werklocaties, onder andere door de LHB (Limburgse Herstructureringsmaatschappij voor Bedrijventerreinen). Herstructurering moet deels ook nieuwe ruimte bieden voor bedrijven om zich te vestigen op her te gebruiken kavels. De kosten kunnen daarmee nog deels gecompenseerd worden. We gaan uit van een kostenpost van circa 7 miljoen euro (contante waarde), waarbij rekening is gehouden met die eventuele opbrengsten. Grootschalige ingrepen in de openbare ruimte moeten zoveel mogelijk voorkomen worden, evenals dure verwervingen. Beter gebruik van bestaande terreinen om overaanbod te voorkomen In Parkstad Limburg is op dit moment geen behoefte aan nieuw bedrijventerrein. Kwantitatief gezien is er (meer dan) voldoende aanbod om in de vraag te voorzien tot Wat opvalt is dat de voorraad slechts beperkt aansluit bij de vraag. Er is bijvoorbeeld een overschot aan hoogwaardig bedrijventerrein. Door programma (ca. 25 hectare) te downsizen komen vraag en aanbod meer in evenwicht. Kosten zijn circa 4 miljoen euro in contante waarde (door de lagere grondprijs die hiermee gepaard gaat). Bovendien is er op langere termijn een tekort aan terreinen met een functionele uitstraling. Dit tekort wordt veroorzaakt door de noodzakelijke bedrijfsverplaatsingen als gevolg van de aanleg van de Buitenring. Mogelijk moet op termijn een nieuw bedrijventerrein ontwikkeld worden om deze extra vraag te accommoderen. Investeringen voor verwerving kunnen gecompenseerd worden door de uitgifte op een nieuw terrein. 13

16 1.5 Transitieopgave kantorenmarkt kost circa 7 miljoen euro in termen van contante waarde Omvangrijke opgave om een gezonde kantorenmarkt te krijgen De kantorenmarkt in Parkstad Limburg kent veel vervangingsvraag de komende jaren. Dit betekent dat veel kantoorgebouwen toe zijn aan vernieuwing, verduurzaming of sloop. Parkstad Limburg heeft circa m² kantoorruimte minder nodig in Dit betekent een veranderopgave van 30%. Omdat er tot 2020 ook nog behoefte is aan een beperkte uitbreiding (door vervanging van oude kantoorgebouwen) is de opgave tot 2020 ongeveer kostendekkend. Zaak is wel om kantoorruimte uit de markt te halen om de markt (en daarmee de prijzen) naar meer marktconforme waarden te krijgen. Kantoren zijn op dit moment te groot, verouderd of staan op de verkeerde plekken. Goede plekken zijn die locaties die inspelen op de marktvraag (kleinschalige gebruiker), die niet te massaal zijn, goed bereikbaar (met auto en ov) zijn en uitstekende parkeervoorzieningen hebben. Door deze veranderopgave is er ook een nieuwbouw/herinvullingsbehoefte van circa m² tot In totaal zijn de kosten voor de veranderopgave circa 7 miljoen euro (contante waarde). Bij fasering van de plannen zien we een break even tussen kosten en opbrengsten tot Transitieopgave in de retailmarkt betreft 25% van de totale voorraad, kosten circa 5 miljoen euro in termen van contante waarde Tot 2020: veranderopgave van circa m² wvo, maar ook nieuwbouwopgave om belangrijkste centra te versterken Parkstad Limburg kent veel verspreide bewinkeling. Daar staat tegenover dat het centrum van Heerlen en de woonboulevard enkele formules missen om ook in de toekomst sterke winkelcentra te blijven. Hierdoor bestaat er naast een forse opgave voor het verminderen van winkelmeters (met name buiten de bestaande winkelcentra) ook een planningsopgave, waar voor een groot deel al in wordt voorzien in de bestaande plannen. Het gaat tot 2020 om m² wvo nieuw te ontwikkelen en een opgave om winkelruimte te verminderen van circa m² wvo. Per saldo betekent dit een positief effect van ruim 1 miljoen euro (contante waarde). Grootste deel van de opgave na 2020: m² wvo minder nodig tot 2040 In totaal moet na 2020 nog m² wvo uit de markt gehaald worden. Dit onder andere omdat er in de periode tot 2020 ingezet wordt op het versterken van de centra. Kosten voor deze opgave bedraagt 6 tot 7 miljoen euro (contante waarde). Zaak is zoveel mogelijk meters uit de markt te halen bij de nieuwbouw die voor 2020 gerealiseerd gaat worden. Dit kan door 14

17 herbestemming of door het niet meer vullen van leegstaande panden buiten de hoofdwinkelcentra. Opbrengsten uit de schaalvergroting en de versterking van de centra voor 2020 moeten zoveel mogelijk ingezet worden om overbodige kleinschalige retaillocaties te amoveren. Het verlagen van het nieuwbouwprogramma is ook een maatregel die de kosten voor de veranderopgave kan terugdringen. 1.7 Beperkt kansen voor overige nieuwe functies in Zuid-Limburg en Parkstad Limburg De regio is al flink voorzien van diverse concepten op gebied van recreatie en leisure, kansen voor zorg en energie De vrijetijdseconomie is de afgelopen jaren enorm gegroeid. Meer dan Limburgers zijn werkzaam in toerisme en recreatie en er wordt ruim 2,5 miljard euro door toeristen en recreanten in Limburg besteed. Bovendien zorgt het toerisme voor een extra impuls voor de leefbaarheid van de kleine kernen op het platteland. De leisuresector is hiermee een belangrijke motor van de Limburgse economie. De voorbije jaren heeft Parkstad Limburg geprofiteerd van de groei die deze vrijetijdseconomie. Dit zien we onder andere terug in een aantal ontwikkelde concepten zoals de dierentuin, de indoor skipiste en binnenspeeltuinen. Ook zijn er plannen voor een grootschalig pretpark in de Oostflank van de Parkstad. Besluit over het wel of niet realiseren van dit attractiepark is gepland rond Ontwikkelingen in de zorgeconomie en op de energiemarkt zijn wel kansrijk. De vraag vanuit de zorgeconomie (bedrijfsleven, woningen, maar ook klinieken en instellingen) is de afgelopen jaren sterk gegroeid. Ook richting toekomst en met de demografische transitie in het achterhoofd lijkt de zorgeconomie kansen te bieden voor nieuwe functies in Parkstad. Hetzelfde geldt voor duurzame energie. Zonnecellen, bio-energie en windenergie zijn belangrijke nieuwe economische functies waar ook Parkstad Limburg van kan profiteren. 15

18 16

19 2. LEIDENDE PRINCIPES BIJ DE TRANSITIEOPGAVE In dit hoofdstuk leest u de belangrijkste leidende principes om te komen tot het op gang brengen van transitie in de woningmarkt, de kantorenmarkt, de bedrijventerreinenmarkt en de retail. Principe 1: Marktspanning is essentieel Eén centraal begrip bij het komen tot succesvolle regionale financiële arrangementen in Parkstad Limburg is marktstructurering. Het gaat dan om het beïnvloeden van de planologisch-juridische, financiële en organisatorische kaders waarbinnen publieke en private (markt)partijen opereren. Door die kaders te bepalen of te veranderen, ontstaat schaarste en daarmee markt. Dit perspectief op de markt functioneert in een krimp- of anticipeerregio anders (vanuit de relatie tussen bestaand vastgoed en de veranderopgave) dan in gebieden met een uitbreidingsvraag. Principe 2: Reduceer de plancapaciteit maximaal De overcapaciteit aan plannen voor nieuwe vastgoedprojecten in Parkstad Limburg vraagt om forse strategische keuzes tussen ontwikkelingslocaties. In praktijk zullen we moeten inzetten op een afname van de plancapaciteit en ligt in lijn met de ingezette lijn (zoals bijvoorbeeld de Verordening in Zuid-Limburg). Waar nodig moet deze lijn worden aangescherpt en verder doorgevoerd worden. Per vastgoedmarkt zijn er de volgende plannen in Parkstad Limburg (bij benadering): woningmarkt: woningen (ABC-plannen: 5.000, Zorg: 1.200, Overig: 2.000); bedrijventerreinen: 100 hectare aanbod op bestaande bedrijventerreinen, (zachte) plannen 80 hectare; kantorenmarkt: m² bvo (in stationsgebied Heerlen); retailmarkt: m² wvo (in Heerlen Centrum, Woonboulevard en Kerkrade Centrum). Een deel van de plannen kan mogelijk worden uitgesteld voor de periode na 2020, maar we zullen zeker ook plannen moeten schrappen. Door te werken aan een gezonde balans tussen vraag en aanbod (tot 2020, maar ook tot 2030 en 2040) en daardoor weer enige schaarste te creëren zal naar verwachting op termijn het beschikbare aanbod (en daarmee ook de leegstand) enigszins afnemen. 17

20 Wanneer er geen actie volgt, zullen de problemen verder toenemen. De voorraad groeit dan fors en het aanbod (en daarmee de leegstand) stijgt explosief. Daarmee daalt ook de waarde van alle vastgoed over alle vastgoedsegmenten. De rekening schuift in feite door naar de toekomstige generaties. Principe 3: Investeer alleen toekomstbestendige locaties Juist de komende jaren is het belangrijk om onderscheidende locaties (plannen waar wel behoefte aan is, bijvoorbeeld vanwege veranderende bevolking in Zuid Limburg of Parkstad Limburg) te ontwikkelen. Kiezen voor de juiste locatie en het toevoegen van veel (gebieds)kwaliteit is daarbij essentieel. Dat betekent niet per se in de slechtste wijken investeren, maar in kansrijke wijken die een zetje nodig hebben. Principe 4: Werk vanuit een gezonde marktverhouding In het verlengde van het derde uitgangspunt, ligt het voor de hand om overheidsbeleid zoals stimuleringsmaatregelen voor bijvoorbeeld starters, levensloop- en duurzaam renoveren aan te laten sluiten bij het ruimtelijk beleid en de structuurvisie een op een te laten aansluiten bij deze visie op toekomstgerichte productmarktcombinaties. Een belangrijk element is verder dat wanneer overheden bijdragen aan sloop van woningen, we uitdrukkelijk aanraden hiervoor alleen een marktconforme prijs te betalen. Dit is nodig om vanuit maatschappelijk oogpunt tot een zo efficiënt mogelijke inzet van collectieve middelen te komen. In de praktijk ligt een marktconforme aankoopwaarde voor bijvoorbeeld een te slopen woning soms flink lager dan de WOZ-waarde. Principe 5: Groot denken, klein handelen Nodig is een stap-voor-stap-aanpak, binnen een algemeen gedeeld eindbeeld. Het haalbaarheids- en realiteitsperspectief van de stap-voor-stap-benadering is gepositioneerd binnen een perspectief waarbij gedacht wordt vanuit vastgoed en portefeuillestrategie. Vastgoed dient waardebehoud cq. waardeontwikkeling in zich te dragen en dus gericht te zijn op de toekomstige vraag. Toevoegingen aan de voorraad dienen altijd hand in hand gaan met afwegingen over sloop, (tijdelijke) hergebruik, flexibele programmering en afschrijvingsbeginselen. Hierbij is tevens van belang om het gebiedsgerichte kasstromendenken in de overwegingen op te nemen. Dit om ook (toekomstige) opbrengsten mee te kunnen nemen. Cruciaal is wel dat de termijn (tijdsspanne) tussen de kosten en de baten zo klein als mogelijk is. Visionair denken, maar klein en stapsgewijs handelen is hierbij het sleutelbegrip. (Financiële) risico s worden daarmee ook hanteerbaar en dus 18

21 aanvaardbaar, tevens is bijsturing permanent mogelijk. Sloop, hergebruik, renovatie en her- cq. nieuwbouw zijn in alle nieuwe initiatieven in transitiegebieden in onderlinge verwevenheid. Principe 6: Denk in kasstromen voor gebieden als basis voor projecten Het is belangrijk in Zuid-Limburg en regio Parkstad Limburg te komen tot een integratie van alle kasstromen die in gebieden voorkomen. Dit wijkt af van een traditioneel traject van gebiedsontwikkeling waarin sprake is van gescheiden ontwikkeling, exploitatie en beheer van bestaand stedelijk gebied. De regio moet de switch maken naar: gebiedsontwikkeling nieuwe stijl (2.0: organische gebiedsontwikkeling, of 3.0: het gebiedsgerichte kasstromendenken). Daarnaast gaat het erom binnen heldere planologische kaders privaat initiatief zoveel mogelijk te verleiden te investeren. In deze integrale benadering worden alle kasstromen zoals die binnen een gebied voorkomen meegenomen in de afweging of een bepaalde businesscase aantrekkelijk is. Dit in contrast tot een nieuwbouwbenadering waarin alleen kasstromen gerelateerd aan de grondexploitatie en het bouwproces worden meegenomen in de afweging of een business case aantrekkelijk is. De kasstromen hebben naast de grond- bouw en ontwikkelingsexploitatie betrekking op bijvoorbeeld de beheerexploitatie, verduurzaming en renovatie. De positieve en negatieve kasstromen die dit met zich meebrengen worden inzichtelijk gemaakt in de business case en teruggerekend naar het huidige tijdstip. Door baten die later in de exploitatie van een gebouw of gebied voorkomen op te nemen in de businesscase kunnen projecten - die in eerste instantie als onrendabel zijn beoordeeld toch ontwikkeld worden, omdat in de loop van de tijd voldoende gegarandeerde waardeontwikkeling voorkomt. Principe 7: Liefde voor bestaand vastgoed ontwikkelen In plaats van alle aandacht naar nieuwbouw gaat het in de toekomst om energie en liefde voor bestaand vastgoed, dat is een regelrechte verandering. In de bestaande voorraad is verandering het leeuwendeel van de opgave, in plaats van de dominantie van nieuwbouw om de nieuwbouw. 19

FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID- LIMBURG EN PARKSTAD LIMBURG

FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID- LIMBURG EN PARKSTAD LIMBURG FINANCIËLE ARRANGEMENTEN VOOR DE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE VAN ZUID- LIMBURG EN PARKSTAD LIMBURG Stec Groep cs, juni 2013 aan: provincie Limburg, Parkstad Limburg, ministerie van BZK en RVOB CONCEPT Zuid

Nadere informatie

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht Stec Groep aan Gemeente Maastricht Desiree Uitzetter 18 november 2014 U vroeg ons: Actuele inzichten voor herijking stedelijke programmering Nieuwe regionale

Nadere informatie

voor corporaties in krimpgebieden

voor corporaties in krimpgebieden 28 Nieuwe financiële oplossingen voor corporaties in krimpgebieden Corporaties in krimpgebieden worden hard getroffen door de bevolkingsdaling, de krimpende woningvoorraad, de crisis op de woningmarkt

Nadere informatie

Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord

Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord Samen kiezen voor een sterke woningmarkt Martin Hoiting/Rob Ravestein 14 oktober 2013 verandering in denken: één woningportefeuille welke woningen hebben we nodig

Nadere informatie

Provincie Limburg. gek. 3 O JAN. 2014 VERZONDEN 3 0JAN.20U 2014/5424 GRIF. DOCnr. Provinciale Staten. CASnr. ID.

Provincie Limburg. gek. 3 O JAN. 2014 VERZONDEN 3 0JAN.20U 2014/5424 GRIF. DOCnr. Provinciale Staten. CASnr. ID. provincie limburg Provincie Limburg PS DOCnr. Provinciale Staten gek. 3 O JAN. 2014 2014/5424 GRIF 30-1-2014 18-4-2014 CASnr. ID. Cluster Faxnummer Ons kenmerk Bijlage(n) Onderwerp WL (043) 361 80 99 2014/3941

Nadere informatie

BZK-pilot regionaal kiezen detailhandel. Regio s Kop van Noord Holland en West-Brabant. Stec Groep

BZK-pilot regionaal kiezen detailhandel. Regio s Kop van Noord Holland en West-Brabant. Stec Groep BZK-pilot regionaal kiezen detailhandel Regio s Kop van Noord Holland en West-Brabant Stec Groep Evert-Jan de Kort en Peter van Geffen 24 april 2014 Transitie: nieuwe realiteit retail Minder draagvlak

Nadere informatie

Gebiedsontwikkeling & Urbanisator

Gebiedsontwikkeling & Urbanisator Gebiedsontwikkeling & Urbanisator MCD Gastcollege Urbanistor 25 september 2013 Theo Stauttener Stadkwadraat BV Slimme sommen, sterke strategiën Kennisuitwisseling Urbanisator Gebiedsexploitatie: in de

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

Verslag mini-symposium: Nieuwe financieringsconstructies voor de herstructureringsopgave Provada, RAI, 6 juni 2013, 10.30 12.

Verslag mini-symposium: Nieuwe financieringsconstructies voor de herstructureringsopgave Provada, RAI, 6 juni 2013, 10.30 12. Verslag mini-symposium: Nieuwe financieringsconstructies voor de herstructureringsopgave Provada, RAI, 6 juni 2013, 10.30 12.00 uur, Zaal E 108 Op Initiatief van de Stadsregio Parkstad Limburg en het ministerie

Nadere informatie

vastgoedconcepten verkleuren met maximaal grijs in de Amsterdamse regio PHB, Stadsregio Amsterdam en Stec Groep 30 januari 2013

vastgoedconcepten verkleuren met maximaal grijs in de Amsterdamse regio PHB, Stadsregio Amsterdam en Stec Groep 30 januari 2013 vastgoedconcepten verkleuren met maximaal grijs in de Amsterdamse regio PHB, Stadsregio Amsterdam en Stec Groep 30 januari 2013 programma Welkom en introductie door PHB Presentatie verkleuren met behoud

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Pas je huizen aan of breng je mensen in beweging? Kees Konings, DomaVita Vastgoedadvies

Pas je huizen aan of breng je mensen in beweging? Kees Konings, DomaVita Vastgoedadvies Transformatie bestaande woningvoorraad Pas je huizen aan of breng je mensen in beweging? Kees Konings, DomaVita Vastgoedadvies Kansen en uitdagingen voor West-Brabant Thema s/ Agenda: 1. Steden en (kleine)

Nadere informatie

Kwaliteitsverbetering van de (huur)voorraad in tijden van Krimp Opwierde APPINGEDAM. Delfzijl, 21 november 2013

Kwaliteitsverbetering van de (huur)voorraad in tijden van Krimp Opwierde APPINGEDAM. Delfzijl, 21 november 2013 Kwaliteitsverbetering van de (huur)voorraad in tijden van Krimp Opwierde APPINGEDAM Delfzijl, 21 november 2013 Frank van der Staay Atrivé/Woongroep Marenland Appingedam Onderwerpen Woonplan 2002 koersen

Nadere informatie

Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam. 23 mei 2012 Desirée Uitzetter

Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam. 23 mei 2012 Desirée Uitzetter Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam 23 mei 2012 Desirée Uitzetter Even voorstellen.. Stec groep: adviesbureau Gebieden Gebouwen Grond Geld bedrijventerreinen!! Wat zien we landelijk

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen

Werkende bedrijventerreinen Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, programmamanager Platform31/Lector Vastgoed Fontys 1 Mijn agenda Bedrijventerreinen hoger op de politieke agenda: banen, mkb, leefbaarheid, economisch belang

Nadere informatie

Naar slim integraal regionaal programmeren: voorbeeld Kop van Noord-Holland

Naar slim integraal regionaal programmeren: voorbeeld Kop van Noord-Holland Naar slim integraal regionaal programmeren: voorbeeld Kop van Noord-Holland Peter van Geffen en Evert-Jan de Kort 29 oktober 2014 Satéprikker door programmering Vergelijkbaar veranderproces, vergelijkbare

Nadere informatie

FESTIVAL LEEGSTAAND VASTGOED. transitie. Theo Stauttener Stadkwadraat, 10 maart 2014

FESTIVAL LEEGSTAAND VASTGOED. transitie. Theo Stauttener Stadkwadraat, 10 maart 2014 FESTIVAL LEEGSTAAND VASTGOED Het vastgoedspel in transitie Theo Stauttener Stadkwadraat, 10 maart 2014 Introductie Het vastgoedspel in transitie 1. Nieuwe kenmerken van gebiedsontwikkeling 2. Rollen, functies

Nadere informatie

Zondag Ontwikkeling. Profiel. Over Zondag Ontwikkeling. ...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen

Zondag Ontwikkeling. Profiel. Over Zondag Ontwikkeling. ...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen Zondag Ontwikkeling...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen Zondag Ontwikkeling is altijd op zoek naar betere oplossingen op het gebied van wonen en commercieel vastgoed. Ons streven is om snel

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Opfrissen van de Zeeuws- Vlaamse woningmarkt. Wooncongres 25 april 2013 Marco van Dorst

Opfrissen van de Zeeuws- Vlaamse woningmarkt. Wooncongres 25 april 2013 Marco van Dorst Opfrissen van de Zeeuws- Vlaamse woningmarkt Wooncongres 25 april 2013 Marco van Dorst Inten%everklaring UPGRADE 24 januari 2013 ondertekende groot aantal publieke en private pardjen intendeverklaring

Nadere informatie

Manifeste lokale woningbehoefte. Vraag zoekt locatie

Manifeste lokale woningbehoefte. Vraag zoekt locatie Manifeste lokale woningbehoefte Vraag zoekt locatie 10-3-2015 Inleiding In de gemeentelijke Visie op Wonen en Leefbaarheid (2012) is uitgesproken dat de gemeente in principe in alle kernen ruimte wil zoeken

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Provincie als regisseur kantorenmarkt

Provincie als regisseur kantorenmarkt Provincie als regisseur kantorenmarkt Spielburg of scheidsrechter? Inhoud: een concurrerend vestigingsmilieu voor kantoren met een evenwichtige vraagaanbod situatie (kwantitatief en kwalitatief) Regels:

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Actualiteiten vanuit de praktijk Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Algemeen PT Finance Actualiteiten Toegenomen aandacht tijdelijk beheer. Toenemende aandacht voor exploitatie. Fiscale optimalisatie door

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist

Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist De Ladder voor duurzame verstedelijking is in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) geïntroduceerd en

Nadere informatie

Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio. Maart 2014

Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio. Maart 2014 Intentieverklaring gemeenten en corporaties in de stadsregio Amsterdam over de betaalbare voorraad in de regio Maart 2014 2 Preambule Gemeenten in de Stadsregio Amsterdam en de woningcorporaties, verenigd

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties PEILING Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 3630196 Aan : gemeenteraad Datum : 25 november 2010 Portefeuillehouder : Wethouder G. Boeve TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

Nadere informatie

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 Kantorenvisie Netwerkstad Twente Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 1 Inleiding: Het doel van deze Kantorenvisie Netwerkstad is een beter beeld krijgen van het functioneren van de Kantorenmarkt

Nadere informatie

Krimp Prognose 2010-2025

Krimp Prognose 2010-2025 Provincie: (Stads)regio gemeenten: Limburg Profiel gemeente: Maastricht Zuid-Limburg: Maastricht, Sittard-Geleen en Heerlen Regio: 35 Aanbod van leegstand Leegstand per stad: Huidige leegstand: aantal

Nadere informatie

naar een gebiedsgerichte aanpak voor de kantorenmarkt in Zuid-Holland Stec Groep juni november 2013 Esther Geuting en Guido van der Molen

naar een gebiedsgerichte aanpak voor de kantorenmarkt in Zuid-Holland Stec Groep juni november 2013 Esther Geuting en Guido van der Molen naar een gebiedsgerichte aanpak voor de kantorenmarkt in Zuid-Holland Stec Groep juni november 2013 Esther Geuting en Guido van der Molen inhoud 1. achtergrond en doel gebiedsgerichte aanpak kantoren 2.

Nadere informatie

Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide. 2010-2020 Segment Nieuwbouw Sloop Verkoop Totaal

Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide. 2010-2020 Segment Nieuwbouw Sloop Verkoop Totaal Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide Volgens de laatste Provinciale Prognose (2011) bedraagt de woningbouw behoefte in Valkenswaard een netto toevoeging van 1.230 woningen

Nadere informatie

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam thema; financiering van de woningmarkt Ik ben blij dat ik deze bijeenkomst kan bijwonen

Nadere informatie

Handreikingen steden. Frank Wassenberg. frank.wassenberg@nicis.nl. Delft, 23 juni 2011

Handreikingen steden. Frank Wassenberg. frank.wassenberg@nicis.nl. Delft, 23 juni 2011 Handreikingen steden Frank Wassenberg Delft, 23 juni 2011 frank.wassenberg@nicis.nl Noodzaak herprogrammering Crisis woningmarkt Discrepantie vraag en aanbod Aanzienlijke overprogrammering Tekorten en

Nadere informatie

Inhoud. 1. Beschrijving locatie 2. Haalbaarheidsonderzoek 3. Scenario s 4. Advies

Inhoud. 1. Beschrijving locatie 2. Haalbaarheidsonderzoek 3. Scenario s 4. Advies Raad 24 juni 2014 Inhoud 1. Beschrijving locatie 2. Haalbaarheidsonderzoek 3. Scenario s 4. Advies 1. Locatie Eigendomskaart Gemeente: 42% (excl.circa 7.500m² openbare ruimte) AM / Lindengroep: 25% Overige

Nadere informatie

Tafels Mirt-onderzoek Stimuleren Stedelijk Wonen/Verstedelijking

Tafels Mirt-onderzoek Stimuleren Stedelijk Wonen/Verstedelijking Tafels Mirt-onderzoek Stimuleren Stedelijk Wonen/Verstedelijking De beschrijvingen van onderstaande tafels zijn geen vastgestelde doelen en werkwijzen. De uitkomsten en werkwijzen worden in samenspraak

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

De straatondernemers. visie & business plan krimp 26 oktober 2011

De straatondernemers. visie & business plan krimp 26 oktober 2011 De straatondernemers visie & business plan krimp 26 oktober 2011 Desiree Markiet (Rochdale Projectontwikkeling) Marc Koehler (Marc Koehler Architects) Armand Paardekoper- Overman (OIII architecten) Xander

Nadere informatie

Experimenteren in de woningmarkt Stadsregio Parkstad Limburg. 26 maart 2015 Jan Rademaker Stadsregio Parkstad Limburg

Experimenteren in de woningmarkt Stadsregio Parkstad Limburg. 26 maart 2015 Jan Rademaker Stadsregio Parkstad Limburg Experimenteren in de woningmarkt Stadsregio Parkstad Limburg 26 maart 2015 Jan Rademaker Stadsregio Parkstad Limburg Prof. J. Conijn: De druk op de huurmarkt blijft groot. Het middensegment zou moeten

Nadere informatie

Geen woorden maar daden

Geen woorden maar daden Hans van Rossum Geen woorden maar daden 12-11- 2014 Rotterdam doet het goed Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: hippe architectuurstad Stadsvisie 2030

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant VERSLAG BETREFT Bouwberaad West-Brabant DATUM 1 maart 2012 VOORZITTER J.P. Schouw VERSLAG Bijeenkomst Bouwberaad West-Brabant Opening en toelichting De voorzitter van het Bouwberaad, de heer J.P. Schouw,

Nadere informatie

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee.

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. Programma 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. 10.00-10.15 uur Welkom en introductie op de dag door Gerdo van Grootheest, Frank Strolenberg en Frans Pollux 10.15-10.45 uur Introductie Maastrichtse

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

OUD GEBOUW, NIEUW GEBRUIK

OUD GEBOUW, NIEUW GEBRUIK PROJECT UITGELICHT: HET GROOT ZIEKENGASTHUIS IN S-HERTOGENBOSCH OUD GEBOUW, NIEUW GEBRUIK Maakt werk van leegstand Hoofdkantoor Dr. Kuyperstraat 9 2514 BA Den Haag T: 070 335 20 30 F: 070 347 07 77 3 Oud

Nadere informatie

Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum

Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum Bijlage Visie Oost : Cijfers & trends bevolking en woningvoorraad Hilversum 1. Ontwikkeling bevolking naar leeftijd De Primos huishoudensprognose (2011) voor de periode 2010-2040 schetst het volgend beeld:

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

Nota Grondbeleid 2014 / Grondprijsbrief 2015. Nota Grondbeleid 2014 en grondprijsbrief 2015

Nota Grondbeleid 2014 / Grondprijsbrief 2015. Nota Grondbeleid 2014 en grondprijsbrief 2015 Nota Grondbeleid 2014 / Nota Grondbeleid 2014 en grondprijsbrief 2015 Inhoud presentatie Grondbeleid 2014 Aanleiding - Doel Grondbeleidskeuze Financiële kaders Marktonderzoek Grondprijzen Verkoop bevorderende

Nadere informatie

Ruimte voor Limburg. Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans

Ruimte voor Limburg. Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans Ruimte voor Limburg Limburg in VORm: Ruimtelijke ontwikkelingen in balans Colofon Uitgave: Provincie Limburg Postbus 5700 6202 MA Maastricht Tel.: +31 (0)43 389 99 99 Fax: +31 (0)43 361 80 99 E-mail: postbus@prvlimburg.nl

Nadere informatie

Notitie Regionale aanpak vluchtelingenproblematiek Regio Kennemerland 6 november 2015

Notitie Regionale aanpak vluchtelingenproblematiek Regio Kennemerland 6 november 2015 Notitie Regionale aanpak vluchtelingenproblematiek Regio Kennemerland 6 november 2015 1. Inleiding In de regio Kennemerland (inclusief de gemeente Haarlemmermeer) hebben de gemeentelijke bestuurders een

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen. Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys

Werkende bedrijventerreinen. Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys 2 Het roer moet om Zonder stevige rem op nieuwbouw en schrappen kansloze locaties is het dweilen met de kraan open. Is dit wat we verstaan

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. Wijkontwikkelingsmaatschappij Den Haag Zuid West BV

Gemeente Den Haag. Wijkontwikkelingsmaatschappij Den Haag Zuid West BV Gemeente Den Haag Wijkontwikkelingsmaatschappij Den Haag Zuid West BV Henk Harms 13 november 2013 Het Ves'a debacle Vreemde posi'e R dam en Den Haag in achtervang CFV, WSW en BZK louter gefocust op financiën

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief B&W vergadering 23 oktober 2012

Raadsinformatiebrief B&W vergadering 23 oktober 2012 Raadsinformatiebrief B&W vergadering 23 oktober 2012 Steller : J. Bosma Telefoonnummer: (0343) 565839 E-mailadres : jan.bosma@heuvelrug.nl Onderwerp : Voortgang haalbaarheidsonderzoek gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

Convenant betreffende een financiële impuls ten behoeve van de Kwaliteitssprong Rotterdam Zuid (2012-2015).

Convenant betreffende een financiële impuls ten behoeve van de Kwaliteitssprong Rotterdam Zuid (2012-2015). Convenant betreffende een financiële impuls ten behoeve van de Kwaliteitssprong Rotterdam Zuid (2012-2015). - Preambule - Partijen, De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, handelend

Nadere informatie

Funding & value capturing:

Funding & value capturing: Funding & value capturing: Innovatieve instrumenten voor de finance & governance van knooppuntontwikkeling Dr. Sander Lenferink Institute for Management Research 28 maart 2014 Achtergrond: Value capturing

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren White Paper Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren Door: Jeroen Nollet Escoplan Barrel Ripper Matrix Onderwijshuisvesting Wim Fieggen Instituut Voor

Nadere informatie

Platform Wonen Assen 3 oktober 2013

Platform Wonen Assen 3 oktober 2013 Platform Wonen Assen 3 oktober 2013 Aanvalsplan wonen Albert Smit wethouder financiën, vastgoed, grondzaken en wonen 1 Aanvalsplan wonen: aanleiding Sinds 2008: Economische recessie Stagnerende woningmarkt

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

Toelichting Grondexploitatie 2013. Waalsprong. 16 april 2013

Toelichting Grondexploitatie 2013. Waalsprong. 16 april 2013 Toelichting Grondexploitatie 2013 Waalsprong 16 april 2013 Inhoud Uitgangspunten GREX 2013 Verschillenanalyse t.o.v. GREX 2012 Risicoanalyse 2 GRONDEXPLOITATIE 2013 3 Herijking grondprijzen Grondprijzen

Nadere informatie

Masterclass woningmarktonderzoek. Companen 50 jaar 1 oktober 2015

Masterclass woningmarktonderzoek. Companen 50 jaar 1 oktober 2015 Masterclass woningmarktonderzoek Companen 50 jaar 1 oktober 2015 De woningmarkt is een complex systeem Woningmarkt is een onvolkomen markt - Overheid stuurt op de vraag- en aanbodkant Locatiebeleid Woningbouwprogrammering

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

2010-2012 SAMENVATTING

2010-2012 SAMENVATTING 2010-2012 SAMENVATTING Samenvatting De Regionale woningmarktmonitor 2010-2012 beschrijft de ontwikkelingen op de woningmarkt in het gebied binnen de driehoek Waalwijk, Oss en Boxtel. De kredietcrisis

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille.

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille. gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 12BST02184 Beslisdatum B&W Dossiernummer RaadsvoorstelMeerjaren Investeringsprogramma 2013 na MKBA Inleiding De gemeente Eindhoven wil blijvend investeren in

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006 Symposium VOGON Effecten van financiering op kwaliteit Donderdag 6 juli 2006 Rechtbank Haarlem en Rekenkamer Den Haag 2 Inleiding 1. Onderscheid Real Estate en Corporate Real Estate 2. Doelstellingen CRE

Nadere informatie

Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag

Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag Henk Harms, gemeente Den Haag Directeur Ontwikkeling en Realisatie Internationale stad van Vrede en Recht Den Haag: na New York, tweede VN stad Wereldstad

Nadere informatie

Analyse van de markt voor (bestaande) huurwoningen in de Gemeente Steenwijkerland

Analyse van de markt voor (bestaande) huurwoningen in de Gemeente Steenwijkerland Analyse van de markt voor (bestaande) huurwoningen in de Gemeente Steenwijkerland drs. J.E. den Ouden 1-11-2013 Bevolking De gemeente Steenwijkerland telt momenteel circa 43.400 inwoners. Het inwonertal

Nadere informatie

Gebiedsontwikkeling in een nieuw tijdperk: kansen voor stedelijke herverkaveling?

Gebiedsontwikkeling in een nieuw tijdperk: kansen voor stedelijke herverkaveling? Gebiedsontwikkeling in een nieuw tijdperk: kansen voor stedelijke herverkaveling? Prof. dr. Erwin van der Krabben Radboud Universiteit Nijmegen / University of Ulster NVB Studiebijeenkomst Grondbeleid

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

ZO Brabant (Kempen) WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014

ZO Brabant (Kempen) WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014 WMO-subregio: ZO Brabant (Kempen) Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s 1/9 De effecten van langer thuis wonen in de V&V 1. De komende jaren (2014-2020) krijgen instellingen

Nadere informatie

Gooi- en Vechtstreek. WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014

Gooi- en Vechtstreek. WMO-subregio: Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s. Datum 3 november 2014 WMO-subregio: Gooi- en Vechtstreek Rapportage Zorg op de kaart per WMO-subregio Inclusief scenario s 1/9 De effecten van langer thuis wonen in de V&V 1. De komende jaren (2014-2020) krijgen instellingen

Nadere informatie

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient, gemeente Capelle a/d IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft

Nadere informatie

Opfrissen van de Zeeuws- Vlaamse woningmarkt. Bijeenkomst VNG, 27 maart 2013 Marco van Dorst marco@moveo.nu, 0114-630998 / 06-22110077

Opfrissen van de Zeeuws- Vlaamse woningmarkt. Bijeenkomst VNG, 27 maart 2013 Marco van Dorst marco@moveo.nu, 0114-630998 / 06-22110077 Opfrissen van de Zeeuws- Vlaamse woningmarkt Bijeenkomst VNG, 27 maart 2013 Marco van Dorst marco@moveo.nu, 0114-630998 / 06-22110077 Intentieverklaring UPGRADE 24 januari 2013 ondertekende groot aantal

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Regionale en subregionale Woonagenda s 2013-2020

Regionale en subregionale Woonagenda s 2013-2020 Regionale en subregionale Woonagenda s 2013-2020 Concept 19 december 2013 STADSREGIO ARNHEM NIJMEGEN 1 De woonagenda 2014 van de stadsregio Arnhem Nijmegen De 20 gemeenten in de stadsregio vormen een aantrekkelijk

Nadere informatie

Parkmanagement in groei traject

Parkmanagement in groei traject Parkmanagement in groei traject Leergang PM 2014 Utrecht, 25 maart 2014 www.clok.nl e-mail info@clok.nl telefoon 035-695 41 44 StichtingCLOK Auteur achter, voornaam Levenscyslus bedrijventerrein Programma

Nadere informatie

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012 Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland 21 juni 2012 Luc Dietz dagvoorzitter Michaël Kortbeek Voorzitter KvK Midden-Nederland Het probleem Kantorenmarkt: leegstand, fors aanbod Bedrijventerreinen:

Nadere informatie

Woningmarkt en corporatiesector. Johan Conijn

Woningmarkt en corporatiesector. Johan Conijn Woningmarkt en corporatiesector Johan Conijn Ruimteconferentie PBL 21 mei 2013 Inhoud Woningmarktdebat Positie woningcorporatie Regeer- en woonakkoord DrieKamerModel 2 Woningmarkt Overmatige subsidiering

Nadere informatie

Verslag Prioriteringssessie Woonvisie 30 juni 2014 Fifth, Eindhoven

Verslag Prioriteringssessie Woonvisie 30 juni 2014 Fifth, Eindhoven Verslag Prioriteringssessie Woonvisie 30 juni 2014 Fifth, Eindhoven Inleiding De Prioriteringssessie Woonvisie is een belangrijk vervolg op de co-makersgesprekken die zijn gevoerd en de 5 thematafels die

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010 Wonen in Dordrecht De crisis voorbij?; trends en verwachtingen 30 november 2010 Inhoudsopgave 1. Wat willen we? Beleid en welke afspraken zijn er voor Dordrecht? 2. Hoe staan we er voor? Stand van zaken

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009. 1. Inleiding. 2. Doel van de goedkope koop-regeling

De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009. 1. Inleiding. 2. Doel van de goedkope koop-regeling Provincie Noord-Brabant De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009 1. Inleiding Voor de voortgang en continuïteit in de woningbouwproductie is het van belang dat

Nadere informatie