op het werk De kroon op het werk Werken aan het juiste klimaat voor mensen en bomen Tom Bade Fred Tonneijck Berend van Middendorp

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "op het werk De kroon op het werk Werken aan het juiste klimaat voor mensen en bomen Tom Bade Fred Tonneijck Berend van Middendorp"

Transcriptie

1 8188_Omslag :42 Pagina 1 To m B a d e F r e d To n n e i j c k B e r e n d v a n M i d d e n d o r p Onze welvaart hangt af van een gezond woon-, werk- en leefklimaat. Bomen dragen bij aan een gezond De kroon op het werk klimaat. Vooral in de stad. Deze bij- Tot nu toe werken bomen gratis en wordt in het beheer geen rekening gehouden met de positieve effecten, laat staan dat deze worden vertaald drage van bomen aan het leefklimaat deze positieve functies van bomen in economische termen. Maar toch, betreft onder meer de verbetering overstijgt de kosten van aanplant het blijkt dat investeringen in aan- van de luchtkwaliteit. Belangrijk, en beheer. Omgekeerd hangt het plant en beheer van stadsbomen want door het drukke verkeer is de welzijn van bomen ook weer af van zich dubbel en dwars terugbetalen. luchtkwaliteit in de stad slecht en een gezond woon-, werk- en leef- Bomen kosten niet alleen geld. bevindt zich te veel fijn stof in de klimaat. Bomen leveren de samenleving een lucht. Bomen en mensen hebben dus wat breed scala aan producten en dien- Maar er is meer. De juiste boom op met elkaar gemeen. Bomen die sten, en de meeste daarvan ook nog de juiste plek werkt als een verkeer- groeien in een gezond stedelijk gratis. Dit boek maakt duidelijk dat geleider en vermindert de kans op klimaat, dragen bij aan een gezond beheer van bomen kan worden ongelukken. Huizenprijzen stijgen stedelijk klimaat en dus aan onze gezien als een investering in een in waarde met een boom in het welvaart. Het wordt daarom eens gezond leefklimaat en misschien zicht. En de gezondheid van de bur- tijd om aandacht te besteden aan de zelfs wel in een gezond economisch ger neemt toe in aanwezigheid van positieve functies van stadsbomen klimaat. Dat is de kroon op het werk groen. De economische waarde van en de bijbehorende economie. van bomen en het werk aan bomen. De kroon Werken aan het juiste klimaat voor mensen en bomen op het werk Tom Bade Fred Tonneijck Berend van Middendorp

2 8188_Stadsbomen_VW :00 Pagina 1 De kroon Werken aan het juiste klimaat voor mensen en bomen op het werk

3 8188_Stadsbomen_VW :00 Pagina 2

4 8188_Stadsbomen_VW :00 Pagina 3 De kroon Werken aan het juiste klimaat voor mensen en bomen op het werk Tom Bade Fred Tonneijck Berend van Middendorp

5 8188_Stadsbomen_VW :00 Pagina 4

6 8188_Stadsbomen_VW :00 Pagina 5 Inhoud 1 Proloog: Het juiste klimaat 9 2 Het ideale vestigingsklimaat voor een boom 15 3 Verandering van het stedelijk klimaat 21 4 Een gezond luchtklimaat voor de mens 33 5 Het verkeerde klimaat voor een boom 43 6 Een gezond klimaat voor de jeugd 49 7 Een groen woonklimaat voor de burger 55 8 Ondernemersklimaat en vakmanschap 61 9 Het economisch klimaat voor boomverzorging 67 Inhoud 5 10 Naar een beter investeringsklimaat voor bomen Epiloog: een noodzakelijke klimaatverandering 81 Gebruikte literatuur 82

7 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 6

8 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 7

9 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 8

10 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 9 1 Proloog: Het juiste klimaat Het lijkt er toch steeds meer op dat ons klimaat aan het veranderen is. Het is gemiddeld warmer, we hebben steeds vaker lange droogteperioden en het regent heviger. Het is ook zeer waarschijnlijk dat de CO2 die wordt uitgestoten door de verbranding van fossiele brandstoffen hier mede de oorzaak van is. En dus moeten we energie besparen en duurzame energiebronnen aanwenden. Maar we moeten ook bomen planten, want die leggen CO2 vast en dragen op deze manier bij aan het voorkomen van het broeikaseffect. Kortom, bomen dragen bij aan een beter klimaat. Maar bomen verbeteren niet alleen het fysieke klimaat, bomen verbeteren ook het woonklimaat, het vestigingsklimaat en het gezondheidsklimaat, vooral in de stad. Mensen planten immers graag een boom in de tuin en wonen graag in een bosrijke omgeving. Kinderen spelen en bewegen in het park en klauteren in bomen, en bedrijven planten ook steeds meer bomen. Zij het dat dit laatste vaak gebeurt om de CO2-uitstoot van het wagenpark en de druk rondvliegende managers te compenseren. Maar toch, klimatologisch gezien zijn bomen zeer belangrijk in de meest brede zin des woords. Omgekeerd hebben de bomen ook behoefte aan het juiste klimaat om hun belangrijke klimaatfuncties te vervullen. Ze hebben behoefte aan een gezond leefklimaat: verzuring en verdroging zijn funest. Ze hebben behoefte aan een goed microklimaat, want dan zijn ze gezonder en weerbaarder. Een boom heeft ook graag een goed werkklimaat om zijn taken goed te vervullen. Van nature was dat geen probleem, want hij verzorgde zijn eigen rijke bosbodem, maar in de stad is dat anders. Gelukkig hebben deskundigen duidelijke richtlijnen opgesteld voor de wijze waarop een vestigingsplaats voor een boom er uit moet zien. Een soort Arbo(retum)-wetgeving voor bomen zullen we maar zeggen. Bomen hebben zelfs baat bij een gezond investeringsklimaat. Dat wil zeggen een klimaat waarin de samenleving graag en voldoende investeert in groen in het algemeen en in bomen in het bijzonder. En dat is misschien wel de meest onderschatte klimatologische factor, want te vaak wordt het beheer en onderhoud van bomen gezien als een kostenpost. Bomen - en boomverzorging als economische neventak - leveren echter belangrijke bijdragen aan het welzijn van mensen. Het juiste klimaat 9

11 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina Het juiste klimaat Sterkere, gezonde bomen leveren een bijdrage aan onze welvaart. Dat geldt voor de bomen in het bos, maar dat geldt vooral voor de bomen in onze steden. Nu hebben we altijd wel oog gehad voor de economische baten van het bos als houtproducent. Tegenwoordig hebben we daarbij ook aandacht voor het vastleggen van CO2 door de bossen, een functie van bomen die eveneens geld waard is. Maar de economische waarde en de economische baten van stadsbomen zijn een minder ontgonnen terrein. Toch is ontginning van dit braakliggende terrein hard nodig, want meer dan de helft van de wereldbevolking leeft tegenwoordig in de stad. In Nederland is dit zelfs meer dan 70% van de bevolking. Stadsbomen vormen voor de toekomstige generaties dus een steeds belangrijker onderdeel van hun leefomgeving. Het wordt daarom eens tijd om aandacht te besteden aan de economie van stadsbomen. Bedenk hierbij wel dat het bij economie niet om geld gaat maar om welvaart, en hoe wij onze welvaart maximaliseren met de beperkte middelen die wij tot onze beschikking hebben. Onze welvaart hangt af van een gezond leef-, woon- en werkklimaat. Zeker in de grote stad. En dan komen bomen nadrukkelijk in beeld. Omgekeerd hangt het welzijn van de bomen ook weer af van een gezond woon-, werk- en leefklimaat. We hebben dus wat met elkaar gemeen, bomen en mensen. Sterker nog, bomen die groeien in een gezond stedelijk klimaat dragen bij aan een gezond stedelijk klimaat en dus aan onze welvaart. Dat betekent wel dat we bij aanplant de juiste keuze moeten maken en dat we ze goed moeten verzorgen. En dat is weer een vak op zich.

12 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 11

13 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 12

14 8188_Stadsbomen_H :47 Pagina 13

15 8188_Stadsbomen_H :41 Pagina 14

16 8188_Stadsbomen_H :41 Pagina 15 2 Het ideale vestigingsklimaat voor een boom Als stadsboom groei je de eerste jaren natuurlijk op in een zeer beschermde omgeving. Op de boomkwekerij word je in de watten gelegd en sta je natuurlijk prettig tussen een grote hoeveelheid leeftijdsgenoten. Dat wordt anders als je naar de stad verhuist. Wanneer je net van deze kweekschool komt als boom en je moet aan het werk in een intensief gebruikte wijk met een geringe woonbeschaving, dan is het heel belangrijk dat de nieuwe woon- en werkomgeving (bij bomen altijd dezelfde plaats, ze bewegen van nature weinig) aan de juiste eisen voldoet. Alles draait om de juiste vestigingsplaats. De boomverzorger is in staat om de juiste boom op de juiste plaats te zetten. Bovendien is binnen de boomverzorgingssector veel ervaring opgedaan met het creëren van de juiste woon- en werkomstandigheden. Iets dat vooral voor stadsbomen wezenlijk is. In de stedelijke omgeving is bijvoorbeeld vaak weinig ruimte voor het planten van bomen. Het grote probleem zit m vooral in de ondergrond. Dit komt allereerst doordat bestrating een sterk verdichte ondergrond nodig heeft. Deze verharding van de ondergrond maakt het groeien van boomwortels moeilijk. De bodemverdichting beperkt de doorwortelbare ruimte met als gevolg dat de boom zich niet goed kan ontwikkelen. Maar ook de kabels en leidingen maken het moeilijk om goede vestigingsplaatsen voor bomen te creëren. In de stedelijke omgeving is echter grote vraag naar bomen vanwege de verfraaiing van de omgeving, als tegenhanger van het steen en vanwege het positieve effect op het leefklimaat. Om de bomen toch in volle gezondheid te laten groeien in de stedelijke omgeving zijn speciale constructies zoals boombakken ontwikkeld. Zo n boombak biedt de boom de ruimte om te groeien en kan tegelijkertijd de druk van de bovenlaag dragen, en wel zodanig dat verdichting van de bodem wordt voorkomen. Op deze manier kan de aanleg van een weg of fietspad alsnog worden gecombineerd met de aanplant van bomen. In principe kan een boom, al dan niet geplaatst in een bak, aan het werk en kan hij jaren vooruit. Misschien wel tot aan zijn dood. Toch kan na verloop van tijd verbetering van de groeiplaats noodzakelijk zijn. Een bijzonder voorbeeld zijn de werkzaamheden in Apeldoorn bij de aanleg van een nieuwe woonwijk. Op de plek Het ideale vestigingsklimaat voor een boom 15

17 8188_Stadsbomen_H :41 Pagina Het ideale vestigingsklimaat voor een boom van de nieuwe wijk Osseveld stond een rij eikenbomen met een lengte van ruim 50 meter al decennia lang in het weiland. De grond waarop de bomen stonden, kende verschillende watervoerende lagen. Door de aanleg van de woonwijk is één van die lagen verdwenen. En dus reikten de wortels van de bomen niet meer tot het grondwater. Om de bomen te redden was het van belang dat de wortels gestimuleerd werden naar beneden te groeien tot de volgende watervoerende laag. Het werk gericht op het herstel van de juiste vestigingsplaatsfactoren bestond uit twee stappen. De eerste stap betrof het wegzuigen van de grond rondom de wortels tot een diepte van 1.80 meter om vervolgens de gaten weer te vullen met een speciaal grondmengsel. In dit grondmengsel groeien de wortels van de bomen beter. Omdat deze vruchtbare kokers recht naar beneden gaan, zullen de wortels ook automatisch naar beneden groeien, totdat de boom op bijna twee meter diepte weer contact maakt met het grondwater. Het grondmengsel dat in dergelijke gaten wordt gestort, moet overigens zijn aangepast aan de bestaande grondsoort en de betreffende boomsoort. Bovendien moeten de gaten op de juiste afstand van de stam worden gezogen, namelijk daar waar de worteldichtheid het grootst is. Een andere vorm van groeiplaatsverbetering is het injecteren van de grond, waarbij voedingsstoffen worden toegevoegd aan de groeiplaats van de boom. Dit gebeurt door met een lans meststoffen en lucht in de poriën van de grondlaag te spuiten. Op deze manier wordt het bodemleven weer op gang gebracht, worden storende lagen gebroken en krijgen de wortels weer lucht. De boom beschikt weer over de benodigde voedingsstoffen om verder te groeien. We kunnen dus stellen dat dankzij de nieuwste technische ontwikkelingen het goed mogelijk is om iedere boom - zelfs in de meest boomonvriendelijke omgeving van de stad - een goede start te geven. En desnoods wordt tussentijds de vaste woon- en verblijfplaats van de boom gerenoveerd. Dat moet toch de voedingsbodem zijn voor een productief leven?

18 8188_Stadsbomen_H :41 Pagina 17

19 8188_Stadsbomen_H :41 Pagina 18

20 8188_Stadsbomen_H :41 Pagina 19

21 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 20

22 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 21 3 Verandering van het stedelijk klimaat Qua temperatuur was de zomer van 2006 een geweldige topper. Hoge temperaturen van boven de 30 graden Celsius teisterden langere tijd Nederland en andere landen in West Europa. Komt Nederland volgens het NOS nieuwsoverzicht van 30 januari 2007 in één keer binnen als vierde op de wereldranglijst van landen waar natuurrampen in 2006 de meeste doden hebben veroorzaakt. En België komt op plaats vijf. In feite zouden we dus Paul de Leeuw hebben moeten optrommelen om geld in te zamelen voor de nabestaanden van slachtoffers van onze hittegolf in Het aantal overledenen in 2006 hing sterk samen met de hoogte van de temperatuur. In de week van 14 tot en met 20 juli was de gemiddelde temperatuur met 29 graden het hoogst. In die week overleden 2570 personen. Twee weken daarvoor was de temperatuur met nog geen 21 graden laag en toen overleden 2340 personen. Gemiddeld leidde een stijging van de temperatuur met één graad tot een stijging van het wekelijkse aantal overledenen met 25. Aangezien in de derde week van juli de temperatuur 7 graden hoger was dan in een normale week in juli, kon worden berekend dat het aantal overledenen in die week 175 mensen hoger was dan het normale week gemiddelde. Ook de zomer van 2003 staat ons nog helder voor de geest. Een langdurige hittegolf zorgde voor vele extra doden in Nederland en elders in Europa. Nu is de vraag of de hittegolf wel echt een natuurramp was om meerdere redenen terecht. De eerste is of het hier een ramp betrof, of hooguit een wat ongemakkelijke periode? Het laatste lijkt meer aan de orde. Immers, de hittegolf vergelijken met een aardbeving of een tsunami is toch wel een heel ernstige vorm van begripsinflatie. De andere vraag is natuurlijk of we hier te maken hebben met een eenmalige ramp of met een trend? En dat laatste lijkt veleer het geval. Het klimaat verandert wereldwijd. De jaargemiddelde temperaturen zijn in Nederland toegenomen met 1,5 graad Celsius sinds Het aantal zomerse dagen is ruwweg verdubbeld, van 14 naar 27. De jaartotale neerslag is toegenomen met 120 millimeter en het aantal extreem natte dagen is met circa 40% toegenomen, van 19 naar 26 dagen. We moeten ons dus beter tegen de hitte en tegen de toenemende hoeveelheid neerslag gaan wapenen. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft daarom recent, na overleg met een aantal organisaties uit de gezondheidszorg, een nationaal hitteplan gepresenteerd aan de Tweede Kamer. Zodra grote kans bestaat Verandering van het stedelijk klimaat 21

23 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina Verandering van het stedelijk klimaat op een periode van aanhoudende hitte, zal het KNMI in samenwerking met het RIVM de bevolking waarschuwen. Het plan bevat ook maatregelen waarmee instellingen, zorgverleners, maar ook vrijwilligers en mantelzorgers, zich kunnen voorbereiden op een periode van aanhoudende hitte en adequaat kunnen handelen. Zo is ook geregeld dat een algemene waarschuwing uitgaat naar de bevolking als grote kans bestaat op een periode van hitte. Wat heeft dit nu met bomen van doen? Kunnen bomen dan ook een rol spelen tegen de hitte en is additionele aanplant een geëigende maatregel? Het antwoord is bevestigend. Aanplant van bomen en andere typen van groen is een eenvoudige en effectieve manier om hoge temperaturen te bestrijden. De bebouwde omgeving wordt door klimaatonderzoekers dan ook als een proeftuin gezien voor de mogelijke effecten van toekomstige klimaatverandering. Wellicht bent u ooit de term tuineffect tegengekomen of anders wel stedelijke warmte-eiland of stadseffect. Deze termen geven het verschijnsel aan dat de temperatuur in stedelijk gebied gemiddeld hoger is dan op het platteland. Figuur 3.1 geeft schematisch het temperatuurverloop weer tussen stad en platteland. De temperatuurstijging neemt toe van de stadsrand naar de centrumzone en is afhankelijk van de vorm van de stad, bebouwingsdichtheid, industriële complexen en andere infrastructuur. Bij zonnig weer met weinig wind kan de temperatuur in Nederlandse steden soms wel 3 of 4 graden hoger liggen. In grote steden in Europa met een miljoen inwoners of meer, kan het temperatuurverschil tussen stad en omringend platteland wel oplopen tot 7 graden Celsius. Stel je Nederland eens voor als één grote stad waarin de temperatuur tot 7 graden Celsius hoger is dan gebruikelijk. Zoals we hebben kunnen afleiden uit de gegevens van 2006, zou in die stad een gemiddelde temperatuurstijging van 7 graden Celsius leiden tot een extra sterfte van 175 mensen per week. Wat zijn de oorzaken van het stedelijk warmte-eiland? Allereerst is dus het oppervlak in steden slecht doordringbaar voor water en de snelle afvoer van regenwater leidt er toe dat in steden minder water beschikbaar is voor verdamping dan op het platteland. Ook is in steden minder vegetatie aanwezig via welke water kan verdampen. Hoe minder water verdampt, des te minder de atmosfeer wordt gekoeld. Als gevolg hiervan wordt in een stedelijke omgeving een groter deel van de beschikbare hoeveelheid inkomende straling omgezet in voelbare warmte. Bovendien nemen de natuurlijke materialen van een stad zoals beton, steen en asfalt gemakkelijker warmte op dan de materialen (vegetatie) in de groene ruimte. Daarbij komt nog dat de hoeveelheid teruggekaatste straling in steden lager is

24 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 23 Temperatuur F Profiel warmte-eiland stad C Landelijk Zakelijk Woonwijk Voorstad Voorstad Centrum Park F IGUUR 3.1: De stad als warmte-eiland. In het centrum is het een stuk warmer dan buiten de stad. De getallen hebben betrekking op een hete zomerdag. (Bron: dan in het landelijke gebied en moet ook de bijdrage van menselijke warmteproductie worden genoemd. Bomen en vegetaties koelen de lucht door het leveren van schaduw en door verdamping van water via de bladeren. Het effect van beplanting hangt af van de hoeveelheid groen die is aangeplant, en van het klimaat. Voor de Verenigde Staten wordt geschat dat elke toename van 1% van de bedekkingsgraad door bomen resulteert in een additionele reductie van de temperatuurstijging midden op de dag met 0.04 tot 0.2 graad Celsius. Bedekkingsgraad staat hierbij voor de hoeveelheid bodem die wordt bedekt door de bladeren van bomen in een stedelijke omgeving. Vergroting van de bedekkingsgraad door bomen in de stad wordt beschouwd als een belangrijk hulpmiddel om het warmte-eiland te verminderen. Dit betekent dat we niet alleen naar het aantal bomen in steden moeten kijken, maar ook naar de omvang van het stedelijk gebied dat door de bladeren van bomen wordt bedekt. Het streven moet daarom gericht zijn op uitbreiding van de bedekkingsgraad in steden. Het spreekt voor zich dat hier gezonde bomen met brede kruinen en veel blad voor nodig zijn. Bomen die niet goed groeien, zullen een geringe bijdrage leveren aan de vermindering van het warmte-eiland. De boomverzorging is dus eigenlijk een vorm van climate control. Verandering van het stedelijk klimaat 23

25 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 24

26 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 25

27 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina Verandering van het stedelijk klimaat Maar stadsgroen heeft nog een tweede voordeel. Warmte-eilanden zorgen er namelijk ook voor dat meer zomersmog wordt geproduceerd. Hoe hoger de temperatuur in de stad, des te meer smog wordt gevormd. Het is aangetoond dat de concentraties van zomersmog verlaagd zijn in aanwezigheid van veel stadsgroen. Ozon is de meest bekende component van zomersmog en ontstaat uit uitlaatgassen onder invloed van zonlicht. Na het alom bekende fijn stof is ozon de tweede luchtverontreinigingscomponent die aantoonbare schade aan onze gezondheid veroorzaakt en leidt tot voortijdige sterfte van mensen. In aanwezigheid van veel groen in de stad wordt niet alleen minder ozon gevormd, ook wordt nog eens meer ozon opgenomen door de groene bladeren, waar asfalt en kale muren dit niet doen. Stadsbomen leiden dus tot daling van de ozonconcentraties en vermindering van de gezondheidsschade. Niet alle bomen zijn hierbij overigens even efficiënt, de juiste soorten moeten worden ingezet. Voorbeelden van soorten die het goed doen zijn, Californische cipres, Eenstijlige meidoorn, Europese lariks, Gewone berk, Gewone els, Zwarte den en verschillende soorten esdoorn. Maar er is meer. De neerslaghoeveelheden in Nederland zullen toenemen en vooral het aantal extreem natte dagen. Nu al is regelmatig sprake van overstromingen in onze steden als gevolg van hoosbuien. Het riool kan de grote hoeveelheid regenwater die in een korte tijd neerplenst dan niet meer verwerken. Een deel van het overvloedige regenwater wordt in dergelijke gevallen op het oppervlaktewater geloosd, al of niet via overstorten, met alle gevolgen van stank en vervuiling van dien. Het landelijk gebied heeft hier veel minder last van omdat hier het overgrote deel van het regenwater de bodem infiltreert. De afvoer van regenwater via de riolering naar een waterzuiveringsinstallatie is om een aantal redenen niet wenselijk. Allereerst heeft een te groot aanbod van regenwater een nadelige invloed op het zuiveringsproces. De capaciteit van veel rioolstelsels is bovendien ontoereikend voor het verwerken van de alsmaar toenemende hoeveelheid neerslag die de klimaatsverandering met zich meebrengt en zal indien nodig moeten worden uitgebreid. Daarnaast zal de lozing van regenwater op het oppervlaktewater steeds verder aan banden worden gelegd als gevolg van de Kaderrichtlijn Water. In steeds meer gemeenten in Nederland zien we daarom ontwikkelingen waarbij de afvoer van het regenwater wordt losgekoppeld van de riolering. Infiltratie van regenwater in de bodem speelt daarbij een belangrijke rol bij de oplossing van genoemde knelpunten. Zo wil de gemeente Zwolle bij elk bouwplan maatregelen

28 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 27 voorschrijven om het regenwater in de bodem te infiltreren. De kosten van deze infiltratie bedragen eenmalig 15,00 Euro per vierkante meter dakoppervlak. Afkoppeling van regenwater kan echter ook op andere manieren plaatsvinden. Zo kunnen wadi s worden aangelegd of kan regenwater worden afgevoerd op sloten en grachten. In combinatie met wadi s en waterpartijen kunnen ook weer bomen op een functionele manier worden aangeplant. Bomen en vegetaties nemen dus grote hoeveelheden water uit de bodem op en verdampen dit via hun bladeren. Het effect hiervan is niet alleen een koelere atmosfeer, maar ook wordt minder regenwater naar het riool afgevoerd. En dit laatste is pure winst. Maar wat is dan de economische waarde van deze eigenschap van stadsgroen om hemelwater niet naar de riolering te laten stromen? Als we weten hoeveel minder hemelwater naar de riolering wordt afgevoerd door verschillende typen vegetaties in vergelijking met daken, dan kunnen we op basis van de kosten van infiltratie per vierkante meter dakoppervlak een zogenaamde schaduwprijs berekenen. Schaduwprijs is trouwens wel een heel toepasselijke economische term voor de klimaatfuncties van een boom. Tabel 3.1 presenteert een overzicht van deze schaduwprijzen voor verschillende typen bedekkingen met groen. Daaruit blijkt dat de economische waarde van het verwerken van regenwater door een park van 100 vierkante meter gelijk kan worden gesteld aan een eenmalige investering van 1425 tot 1500 Euro. Type Hoeveelheid Schaduwprijs bedekking afstromend per 100 vierkante regenwater 1 meter in Euro 2 Onbegroeide daken 100% 0 Speeltuinen en sportvelden 25% 1125 Voor en achtertuinen 15% 1275 Grotere tuinen in voorsteden 10% 1350 Parken 0-5% Verandering van het stedelijk klimaat 27 T ABEL 3.1 : Hoeveelheid regenwater die van verschillende groene oppervlakten afstroomt in percentage van de hoeveelheid die van daken afstroomt, en de schaduwprijzen voor verwerking. 1 Bron: Meyer, Uitgedrukt ten opzichte van de eenmalige investering van 15,00 Euro per vierkante meter dakoppervlak in Zwolle.

29 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina Verandering van het stedelijk klimaat In relatie tot verbetering van het stedelijk klimaat doen bomen nog meer. Zij nemen kooldioxide op en leggen de koolstof vast in het hout. Dat is belangrijk, want de toegenomen emissie van kooldioxide wordt alom gezien als een belangrijke oorzaak van klimaatverandering. Kooldioxide is een broeikasgas en houdt de warmte op de aarde vast waardoor hogere temperaturen optreden. In het internationale klimaatverdrag van Kyoto, waarin de landen doelstellingen hebben geformuleerd om de uitstoot van kooldioxide te verminderen, zijn ook afspraken gemaakt over compenserende maatregelen. Één van die maatregelen is de additionele aanplant van bossen om het teveel aan kooldioxide op te nemen en vast te leggen. Als lid van het wereldwijde Climate Initiative ontwikkelt de gemeente Rotterdam bijvoorbeeld plannen om de uitstoot van kooldioxide fors te verminderen. Ook stadsbomen leggen kooldioxide vast. Deze functie levert tegenwoordig geld op, want voor kooldioxide is een hele handel opgezet. De prijs van deze verhandelbare rechten heeft de afgelopen jaren een gestage groei gekend (zie Figuur 3.2.). De gemiddelde prijs per ton kooldioxide bedroeg 18 Euro in september Een hectare bos met een gemiddelde van 200 bomen legt naar schatting 2 ton kooldioxide per jaar vast. Dit komt overeen met een geldbedrag van 36 Euro per jaar. Per boom is dit 18 Eurocent per jaar. Natuurlijk is het zo dat de ene boom meer kooldioxide vastlegt dan de andere. Zo haalt een goed verzorgde boom die veel hout produceert, meer kooldioxide uit de atmosfeer dan een minder goed verzorgde boom. Dit heeft te maken met factoren als boomsoort, leeftijd en de geschiktheid van de groeiplaats voor een goede groei. Wanneer we echter alle bomen in de stad gemakshalve beschouwen als zijnde onderdeel van één groot bos, dan kan op basis van het totaal aantal bomen een eerste schatting worden gemaakt van de economische waarde van de vastlegging van kooldioxide. Op deze manier berekend, komt de vastlegging van kooldioxide van stadsbomen overeen met een economische waarde van 1800 Euro per jaar. Tabel 3.2. presenteert de gegevens voor een aantal gemeenten die willekeurig zijn gekozen. Voor een stad als Amsterdam met bomen wordt de economische waarde van vastlegging van kooldioxide geschat op Euro per jaar. Al met al kunnen we constateren dat bomen daarmee zowel internationaal als nationaal bijdragen aan een verbetering van het stedelijk klimaat, in de meest letterlijke zin des woords.

30 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 29 Co2 per ton in EUR Co2-emissie marktprijzen jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug F IGUUR 3.2: Verloop in de tijd van de marktprijzen voor kooldioxide. Gemeente Totaal Waarde van aantal vastlegging van bomen kooldioxide (Euro) per jaar Amsterdam Den Bosch Groningen Haarlem Verandering van het stedelijk klimaat 29 T ABEL 3.2 : Schatting van de economische waarde (Euro) per jaar van de vastlegging van kooldioxide door stadsbomen in verschillende Nederlandse gemeenten.

31 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 30

32 8188_Stadsbomen_H :49 Pagina 31

33 8188_Stadsbomen_H :51 Pagina 32

34 8188_Stadsbomen_H :51 Pagina 33 4 Een gezond luchtklimaat voor de mens Als een boom eenmaal vakkundig is geplant, gaat hij aan de slag. Een echte stadsboom kunnen we tegenwoordig met recht beschouwen als één grote zuiveringsinstallatie. Deze zuiveringsinstallatie is vooral gericht op verbetering van de kwaliteit van de lucht. Dit wordt steeds belangrijker in ons land, met name als het gaat om fijn stof. Fijn stof is de meest schadelijke luchtverontreinigingscomponent wat betreft de aantasting van de volksgezondheid. Naar schatting overlijden in Nederland per jaar mensen als gevolg van acute blootstelling aan fijn stof. En dan rekenen we de oversterfte als gevolg van blootstelling gedurende een heel leven nog niet eens mee. Deze oversterfte wordt voorlopig op een paar duizend mensen per jaar geschat. In onze steden is het teveel aan fijn stof vooral afkomstig van het wegverkeer. Weliswaar zijn en worden nog steeds veel maatregelen genomen om negatieve effecten van het verkeer te beperken, maar naar verwachting zullen de gezondheidseffecten van het verkeer tussen nu en 2030 niet afnemen vanwege de toenemende automobiliteit en de groei van de groep ouderen die extra gevoelig is. Fijn stof is in feite niet meer of minder dan een verzamelnaam voor hele kleine deeltjes die voor luchtverontreiniging zorgen. Het is een complex mengsel van deeltjes van verschillende grootte en van diverse chemische samenstelling. Een veel gebruikte afkorting voor fijn stof is PM ( Particulate Matter ). De deeltjes die momenteel vooral de aandacht krijgen, vallen onder de categorie PM10. PM10 is een verzamelnaam voor alle stofdeeltjes met een diameter van 10 µm (dit is één honderdste millimeter) of kleiner. Afhankelijk van de doorsnede van het deeltje zijn ook andere aanduidingen mogelijk. Zo is PM2,5 een aanduiding voor alle stofdeeltjes met een diameter van 2,5 µm of kleiner. Met de term fijn stof wordt hier PM10 bedoeld. Belangrijke bestanddelen van dit fijn stof zijn bodemstof, zeezout en deeltjes die afkomstig zijn van menselijke activiteiten. Fijn stof is voor 45% afkomstig van menselijke activiteiten en hiervan is tweederde deel afkomstig van buitenlandse bronnen. In straten in stedelijke gebieden kan de lokale bijdrage echter oplopen tot wel 45% van de totale concentratie. Dit wordt vooral door het verkeer veroorzaakt. In stedelijk gebied zijn wij dus voor een groot deel zelf verantwoordelijk voor het teveel aan fijn stof. Een gezond luchtklimaat voor de mens 33

35 8188_Stadsbomen_H :51 Pagina Een gezond luchtklimaat voor de mens De Raad van State heeft diverse nieuwbouwprojecten laten stilleggen omdat deze waren gelegen op een locatie met te hoge concentraties fijn stof. Resultaat: Nederland dreigt op slot te gaan. Fijn stof is daarmee funest voor het economisch klimaat. De schade van de bouwstops wordt namelijk op miljarden geschat. En dat levert in ieder geval voldoende stof op om tot actie over te gaan. De Nederlandse overheid neemt momenteel dan ook een groot scala aan maatregelen om de uitstoot van fijn stof te verminderen en maakt hiervoor veel geld vrij. Net als de dure maatregelen van de overheid kunnen echter ook bomen een wezenlijke bijdrage leveren aan de vermindering van de hoeveelheid fijn stof in de lucht. Tot op heden doen ze dit gratis en voor niets en wordt deze positieve functie van bomen niet economisch gewaardeerd. Dit kunnen we natuurlijk niet langer volhouden. Wanneer bomen in onze steden als zuiveringsinstallatie fungeren, dan is dat een economische factor van belang. En dat betekent ook dat de onderhoudsmonteurs van deze zuiveringsinstallaties, de boomverzorgers, een belangrijke bijdrage leveren aan het behoud van een gezond stedelijk leefklimaat. De kosten die met boomverzorging gepaard gaan, moeten we dus veeleer zien als investeringskosten omdat hier immers economische baten tegenover staan. Helaas worden bomen nooit afgeschreven, maar dat is natuurlijk ook de reden waarom wij ze zo goed verzorgen. Het is dan ook opportuun om deze economische baten inzichtelijk te maken. Dit kunnen we weer doen door het berekenen van de zogenaamde schaduwprijs. We vergelijken in dit geval gewoon de effectiviteit van bomen om een bepaalde hoeveelheid fijn stof uit de lucht te verwijderen met de kosten van andere maatregelen die uitgevaardigd zijn om een gelijke hoeveelheid fijn stof aan de bron te bestrijden. Immers, in beide gevallen neemt de hoeveelheid fijn stof in de lucht in dezelfde mate af. Er bestaan verschillende pakketten van maatregelen om de concentraties van fijn stof aan de bron terug te brengen. Het mag vanzelfsprekend zijn dat met het goedkoopste pakket wordt begonnen. Op het moment dat de verontreiniging op deze manier weliswaar is teruggebracht, maar nog niet tot het gewenste niveau heeft geleid, moet worden overgeschakeld op het één na goedkoopste pakket, enzovoorts. Op die manier wordt de concentratie van fijn stof op de economisch meest effectieve wijze teruggebracht. Rekent u even mee. De kosten voor het verwijderen van fijn stof tot het niveau dat de Europese Unie heeft vastgesteld bedragen 210 miljoen Euro per jaar. Hiervoor wordt per jaar volgens het RIVM 9,8 kiloton fijn stof minder uitgestoten. Deze reductie wordt bereikt door binnen de industrie 5,2 kiloton te besparen (kosten 174 miljoen

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling RIVM/DCMR, december 2013 Roet is een aanvullende maat om de gezondheidseffecten weer te geven van

Nadere informatie

Roetmemo Roetkaart december 2014

Roetmemo Roetkaart december 2014 Roetmemo Roetkaart december 2014 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht, Ontwikkelorganisatie/ sector Milieu & Mobiliteit Afdeling Expertise Milieu Auteur Wiet Baggen Projectnaam Roetmemo - Roetkaart Datum 18

Nadere informatie

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer NO, NO2 en NOx in de buitenlucht Michiel Roemer Inhoudsopgave Wat zijn NO, NO2 en NOx? Waar komt het vandaan? Welke bronnen dragen bij? Wat zijn de concentraties in de buitenlucht? Maatregelen Wat is NO2?

Nadere informatie

Gezonde Ruimtelijke Ordening 25 februari 2009

Gezonde Ruimtelijke Ordening 25 februari 2009 Stedelijk groen en luchtkwaliteit Waarom luchtzuiverend groen in de ruimtelijke planvorming? Gezonde Ruimtelijke Ordening 25 februari 2009 fred@tripleee.nl Het probleem van fijn stof? Stadsgroen en luchtkwaliteit

Nadere informatie

L. Indicatieve effecten Luchtkwaliteit

L. Indicatieve effecten Luchtkwaliteit L. Indicatieve effecten Luchtkwaliteit 73 Bijlage L Indicatieve bepaling effect alternatieven N 377 op luchtkwaliteit Inleiding De provincie Overijssel is voornemens de N 377 Lichtmis Slagharen (verder

Nadere informatie

Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht

Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht Luchtvervuiling in Nederland in kaart Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht Hoofdpunten uit de GCN/GDN-rapportage 2013 Luchtvervuiling in Nederland in kaart gebracht Hoofdpunten uit de GCN/GDN-rapportage

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Provinciale weg N231; Verkeersintensiteit, geluid en luchtkwaliteit 1

Provinciale weg N231; Verkeersintensiteit, geluid en luchtkwaliteit 1 Provinciale weg N231 Verkeersintensiteit, geluid en luchtkwaliteit Afdeling Openbare Werken/VROM drs. M.P. Woerden ir. H.M. van de Wiel Januari 2006 Provinciale weg N231; Verkeersintensiteit, geluid en

Nadere informatie

Notitie. : Stichting Ouderenhuisvesting Rotterdam : P.R. Beaujean Datum : 12 oktober 2007 : M. Zieltjens Onze referentie : 9S6248.01/N0003/902610/Nijm

Notitie. : Stichting Ouderenhuisvesting Rotterdam : P.R. Beaujean Datum : 12 oktober 2007 : M. Zieltjens Onze referentie : 9S6248.01/N0003/902610/Nijm Notitie Aan : Stichting Ouderenhuisvesting Rotterdam Van : P.R. Beaujean Datum : 12 oktober 2007 Kopie : M. Zieltjens Onze referentie : 9S6248.01/N0003/902610/Nijm Betreft : Luchtkwaliteitsonderzoek Tiendhove

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

Toelichting berekening ISL3a t.a.v. luchtkwaliteit

Toelichting berekening ISL3a t.a.v. luchtkwaliteit Toelichting berekening ISL3a t.a.v. luchtkwaliteit d.d. 22 december 2015 Initiatiefnemer Maatschap H. en E. Brink Halerweg 1 9433 TE ZWIGGELTE In lucht zitten, hoe schoon ook, altijd kleine, vaste en vloeibare

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Deel D: Maastricht krijgt lucht!

Deel D: Maastricht krijgt lucht! Deel D: Maastricht krijgt lucht! Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 2 2. MAATREGELEN IN MAASTRICHT... 3 3 EFFECTIVITEIT VERKEERSMAATREGELEN... 6 GERAADPLEEGDE LITERATUUR... 7 1 Maastricht krijgt lucht! 1. Inleiding

Nadere informatie

Luchtkwaliteit Nieuwegein 2009

Luchtkwaliteit Nieuwegein 2009 Luchtkwaliteit Nieuwegein 2009 datum 24 februari 2011 status definitief opdrachtgever Gemeente Nieuwegein Contactpersoon: de heer Willie van Dam uw referentie 2011/322 opdrachtnemer dbvision Groenmarktstraat

Nadere informatie

Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen

Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen Aanvullende informatie over luchtkwaliteit en metingen Wat doen gemeenten en GGD Amsterdam op het gebied van luchtkwaliteit? De GGD Amsterdam informeert en adviseert de inwoners en het bestuur van Amsterdam

Nadere informatie

Rapportage luchtkwaliteit Ambachtsmark 3

Rapportage luchtkwaliteit Ambachtsmark 3 Rapportage luchtkwaliteit Ambachtsmark 3 Gemeente Almere Dienst Stedelijke Ontwikkeling Team Ruimte&Wonen A. Sjauw Telefoon (036) 5484057 Fax (036) 5399920 Stadhuisplein 1 Postbus 200 1300 AE Almere Telefoon

Nadere informatie

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later Noxite Noxite luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later 1 m 2 Noxite dakbedekking geeft 12 mensen schone lucht per jaar. Luchtzuiverend Gehele levensduur effectief Aangetoonde werking Zon, wind en

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12.1 Inleiding Gemeenten hebben de taak om hemelwater en afvalwater in te zamelen. Het hemelwater wordt steeds vaker opgevangen in een separaat hemelwaterriool. Vanuit

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

We redden het niet en wat we doen, doen we niet goed

We redden het niet en wat we doen, doen we niet goed We redden het niet en wat we doen, doen we niet goed Niet NO2 maar zwarte rook moet bepalend zijn Met deze dreigende taal werd Nederland weer eens bij de feiten van de problemen voor luchtkwaliteit gesleept.

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling

Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten. Joost Wesseling Luchtkwaliteit in Nederland: cijfers en feiten Joost Wesseling Inhoud: Doorsneden door de luchtkwaliteit Concentraties: de laatste decennia; EU normen; Nederland in de EU. Luchtkwaliteit en gezondheid.

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I Natuur en milieu Opgave 6 bron 13 Fragment van een deel van de topografische kaart van Noord-Brabant rond 1990 vrij naar: Staatsbosbeheer, het land van Peel en Maas, Roermond, 1996 1p 18 Welk deel van

Nadere informatie

1. Inleiding. Rapportage Luchtkwaliteit 2012, gemeente Doetinchem 4

1. Inleiding. Rapportage Luchtkwaliteit 2012, gemeente Doetinchem 4 Rapport Luchtkwaliteit 2012 Doetinchem Oktober 2013 INHOUD 1. Inleiding... 4 2. Algemeen... 5 2.1 Wet luchtkwaliteit... 5 2.2 Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit... 5 2.3 Bronnen van luchtverontreiniging...

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Verkeer en luchtverontreiniging

Verkeer en luchtverontreiniging Verkeer en luchtverontreiniging gezondheidsschade Dr Ir Miriam Gerlofs-Nijland RIVM 1 Positie RIVM Onderzoeksinstituut rijksoverheid Onafhankelijk van politiek en beleid Verbindt wetenschap en beleid Maakt

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Rapportage 2011. Samenvatting Amsterdam

Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Rapportage 2011. Samenvatting Amsterdam Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit Rapportage 2011 Samenvatting Amsterdam 2 3 Stand van zaken luchtkwaliteit 2011 Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) In 2015 moet Nederland

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456

Economie en milieu hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52456 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52456 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

Rioleringsplan. Plan Mölnbekke te Ootmarsum. Projectnummer: 2653. Opdrachtgever: Lintmolenbeek B.V. In opdracht van: Lintmolenbeek B.V.

Rioleringsplan. Plan Mölnbekke te Ootmarsum. Projectnummer: 2653. Opdrachtgever: Lintmolenbeek B.V. In opdracht van: Lintmolenbeek B.V. Rioleringsplan Plan Mölnbekke te Ootmarsum Projectnummer: 2653 Opdrachtgever: Lintmolenbeek B.V. In opdracht van: Lintmolenbeek B.V. Postbus 66 7630 AB Ootmarsum Status Concept Opgesteld door: Dhr. H.

Nadere informatie

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 Registratienummer DSB 2016.297 RIS294705 Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 De wereld om ons heen is in beweging en ook onze stad verandert. Den Haag is echter nog steeds

Nadere informatie

Bepalen van de luchtkwaliteit

Bepalen van de luchtkwaliteit Bepalen van de luchtkwaliteit Luchtkwaliteit in het kort De kwaliteit van de lucht waarin we leven is van invloed op de volksgezondheid. Zo kan een slechte luchtkwaliteit leiden tot onder andere luchtwegklachten

Nadere informatie

Monique Meijerink 30 maart 2009. Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten

Monique Meijerink 30 maart 2009. Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten Monique Meijerink Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten Krantenkoppen liegen er niet om Bewoners eisen recht op schone lucht Niks aan de hand, gewoon deuren en ramen dicht Megastal bedreiging voor

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl Fietsen scoort voor een beter klimaat www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort voor een beter klimaat Fietsen Scoort voor een beter klimaat is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert.

Nadere informatie

Adviseurs voor bouw, industrie, verkeer, milieu en software. Rapport B.2012.1011.05.R001 Wolfertcollege, Rotterdam. Onderzoek naar de luchtkwaliteit

Adviseurs voor bouw, industrie, verkeer, milieu en software. Rapport B.2012.1011.05.R001 Wolfertcollege, Rotterdam. Onderzoek naar de luchtkwaliteit Rapport B.2012.1011.05.R001 Wolfertcollege, Rotterdam Onderzoek naar de luchtkwaliteit Status: CONCEPT Van Pallandtstraat 9-11 Casuariestraat 5 Lavendelheide 2 Geerweg 11 info@dgmr.nl Postbus 153 Postbus

Nadere informatie

De luchtkwaliteit om ons heen. Informatie over de kwaliteit van de lucht bij u in de buurt

De luchtkwaliteit om ons heen. Informatie over de kwaliteit van de lucht bij u in de buurt De luchtkwaliteit om ons heen Informatie over de kwaliteit van de lucht bij u in de buurt De luchtkwaliteit om ons heen Informatie over de kwaliteit van de lucht bij u in de buurt Inhoudsopgave 1. Onze

Nadere informatie

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Inleiding Dit document is opgesteld als vervolg en update van de analyse van de waterhuishouding, opgesteld in januari 2008. Toen is geconstateerd dat de

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Wat is er, met dit advies gebeurt? Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Titel:Nederland onder laten lopen is dat beleid? Arcadis geef een advies

Nadere informatie

1 Inleiding en projectinformatie

1 Inleiding en projectinformatie Project: Groenhorst College te Velp Onderwerp: hemelwater infiltratieonderzoek Datum: 9 november 2011 Referentie: 25.515/61341/LH 1 Inleiding en projectinformatie Het Groenhorst College, gelegen aan de

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Deelrapport Luchtkwaliteit Aanvulling

Deelrapport Luchtkwaliteit Aanvulling Deelrapport Luchtkwaliteit Aanvulling Vlaams-Nederlandse Scheldecommissie Postbus 299-4600 AG Bergen op Zoom + 31 (0)164 212 800 nieuwesluisterneuzen@vnsc.eu www.nieuwesluisterneuzen.eu Rapport Vlaams

Nadere informatie

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1.

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1. Notitie Datum: 17 juni 2015 Betreft: Afkoppelen nieuwbouw Handelstraat, Apeldoorn Kenmerk: BP30, NOT20150617 Bestemd voor: Bun Projectontwikkeling BV Ter attentie van: de heer J. Spriensma Opgesteld door:

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Luchtkwaliteit Vicarielaan te IJsselstein

Luchtkwaliteit Vicarielaan te IJsselstein Luchtkwaliteit Vicarielaan te IJsselstein Toelichting Gegevens opdrachtgever Provides Postbus 72 3400 AB IJsselstein Contactpersoon: dhr. M. Teuns CSO Adviesbureau Koningsbergenstraat 2 7418 ER Deventer

Nadere informatie

Datum Referentie Uw referentie Behandeld door 21 april 2011 20110073-02 211x04850 J. van Rooij

Datum Referentie Uw referentie Behandeld door 21 april 2011 20110073-02 211x04850 J. van Rooij Notitie 20110073-02 Bouwplan Ringbaan West 15 te Weert Inventarisatie luchtkwaliteitsaspecten Datum Referentie Uw referentie Behandeld door 21 april 2011 20110073-02 211x04850 J. van Rooij 1 Inleiding

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig.

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig. Waterparagraaf Algemeen Huidige situatie De Ir. Molsweg tussen de Pleijweg en de Nieland bestaat uit een enkele rijbaan met twee rijstroken. Via een rotonde sluit de Ir. Molsweg aan op de Nieland. De rijbaan

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Module: Aanpassing kruispunt

Module: Aanpassing kruispunt Module: Aanpassing kruispunt Invullen van de tool In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie reistijd

Nadere informatie

Samenvatting ... Het gebruik van de trein nam sinds 1985 eveneens fors toe met meer dan een verdubbeling van het aantal treinkilometers.

Samenvatting ... Het gebruik van de trein nam sinds 1985 eveneens fors toe met meer dan een verdubbeling van het aantal treinkilometers. Samenvatting... De mobiliteit van Nederlanders groeit nog steeds, maar niet meer zo sterk als in de jaren tachtig en negentig. Tussen 2000 en 2008 steeg het aantal reizigerskilometers over de weg met vijf

Nadere informatie

Module: Ontbrekende schakel in netwerk

Module: Ontbrekende schakel in netwerk Module: Ontbrekende schakel in netwerk Invullen In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Investeringen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

werkblad 8: Infiltratie van regenwater Doel van het onderzoek Wat moet je weten voordat je begint?

werkblad 8: Infiltratie van regenwater Doel van het onderzoek Wat moet je weten voordat je begint? werkblad 8: Infiltratie van regenwater binnen 2 De snelle afvoer van regenwater via verharde oppervlakken en rioleringen zorgt ervoor dat regenwater niet meer kan insijpelen of infiltreren in de bodem.

Nadere informatie

DUST SENTRY AAN HET WERK

DUST SENTRY AAN HET WERK DUST SENTRY AAN HET WERK Waarom fijnstof meten? DUST SENTRY De atmosfeer van de aarde bevat atmosferische deeltjes, ook wel bekend als deeltjes of fijnstof. Fijnstof wordt vaak gegeven in PM, wat staat

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

GGD Amsterdam Afdeling Milieu en Gezondheid. Veelgestelde vragen over luchtkwaliteit en gezondheid

GGD Amsterdam Afdeling Milieu en Gezondheid. Veelgestelde vragen over luchtkwaliteit en gezondheid GGD Amsterdam Afdeling Milieu en Gezondheid Veelgestelde vragen over luchtkwaliteit en gezondheid Gezondheidseffecten 1. Kan luchtverontreiniging gezondheidsklachten veroorzaken? 2. Welke effecten kunnen

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1

Examen VWO. wiskunde A1 wiskunde A1 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 25 mei 13.30 16.30 uur 20 05 Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen bestaat uit 21 vragen. Voor

Nadere informatie

memo INLEIDING 1 Toets NIBM; 2 Toets grenswaarden in het kader van goede ruimtelijke ordening; WETTELIJK KADER Gemeente Apeldoorn Johan van der Burg

memo INLEIDING 1 Toets NIBM; 2 Toets grenswaarden in het kader van goede ruimtelijke ordening; WETTELIJK KADER Gemeente Apeldoorn Johan van der Burg memo aan: van: Gemeente Apeldoorn Johan van der Burg datum: 10 maart 2014 betreft: Luchtkwaliteit Nagelpoelweg 56 te Apeldoorn project: 140171 INLEIDING Aan de Nagelpelweg 56 in Apeldoorn is het bedrijf

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Informatie reader. Over bomen

Informatie reader. Over bomen Informatie reader Over bomen Bron: een selectie uit folders van de bomenstichting Hoe groeit een boom? blz. 1 t/m 4 Bomen en mensen blz. 5 t/m 7 Bomen en feesten blz. 8 t/m 10 Bomen en medicijnen blz.

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO INHOUDSOPGAVE - AANLEIDING - HUIDIGE SITUATIE - GEVOLGEN RIOOLOVERSTORT - OVERSTORTREDUCTIE - BERGING EN BEZINKING OVERTOLLIG RIOOLWATER - WERKING BBB - WERKING (schematisch)

Nadere informatie

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 23 1. Inleiding

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

Luchtkwaliteit Maarsbergen Haarbosch

Luchtkwaliteit Maarsbergen Haarbosch Luchtkwaliteit Maarsbergen Haarbosch Luchtkwaliteit Maarsbergen Haarbosch 19 april 2011 Projectnummer 264.14.50.00.00 Overzichtskaart Gemeente Utrechtse Heuvelrug, bron: Topografische Dienst I n h o

Nadere informatie

Nieuwsbrief Mei 2015. Deze maand in de nieuwsbrief. Honden en Warmte Juni chipmaand Nieuwe collega *Actie* Huisdieren ras van de maand

Nieuwsbrief Mei 2015. Deze maand in de nieuwsbrief. Honden en Warmte Juni chipmaand Nieuwe collega *Actie* Huisdieren ras van de maand Nieuwsbrief Mei 2015 Deze maand in de nieuwsbrief Honden en Warmte Juni chipmaand Nieuwe collega *Actie* Huisdieren ras van de maand Honden en Warmte Honden transpireren niet Honden kunnen niet zoals mensen

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

Project uitgevoerd door:

Project uitgevoerd door: Luchtkwaliteit op postcode, kan dat? Marga Jacobs, voorzitter Leefmilieu Project uitgevoerd door: Wetenschapswinkel Biologie van de Universiteit van Utrecht Opdrachtgever: vereniging Leefmilieu Projectmedewerkster:

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 Onderwerp Nederland meest vervuilde land van Europa Aan de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

4.3. Fijn stof en NO 2

4.3. Fijn stof en NO 2 geurgevoelige objecten in het buitengebied, die volgens de Wgv beschermd moeten worden, is dus 8,0 Ou en voor geurgevoelige objecten binnen de bebouwde kom is deze 2,0 Ou. De geuremissie van het bedrijf

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie