Variatie in Richtlijnen wat is het probleem?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Variatie in Richtlijnen wat is het probleem?"

Transcriptie

1 Variatie in Richtlijnen wat is het probleem?

2 Variatie in Richtlijnen wat is het probleem? Teun Zuiderent-Jerak Sonja Jerak-Zuiderent Hester van de Bovenkamp Siok Swan Tan LeonaHakkaart-van Roijen Werner Brouwer Roland Bal Instituut Beleid en Management Gezondheidszorg Erasmus Universiteit Rotterdam Den Haag, april 2011 Dit rapport is gemaakt in opdracht van de Regieraad Kwaliteit van Zorg. De inhoud van het rapport vertegenwoordigt niet per se de mening van de Regieraad Opdrachtverlening Regieraad Kwaliteit van zorg aan IBMG, projectnummer

3 Reactie Regieraad Kwaliteit van Zorg naar aanleiding van rapport Variatie in Richtlijnen wat is het probleem?

4

5

6

7 Opdrachtverlening Regieraad Kwaliteit van zorg aan IBMG, projectnummer

8

9

10

11 Variatie in Richtlijnen Wat is het probleem? Teun Zuiderent-Jerak, Sonja Jerak-Zuiderent, Hester van de Bovenkamp, Siok Swan Tan, Leona Hakkaart-van Roijen, Werner Brouwer en Roland Bal Instituut Beleid en Management Gezondheidszorg Erasmus Universiteit Rotterdam April 2011

12 Dit onderzoek is gefinancierd door de Regieraad Kwaliteit van Zorg 2

13 Inhoudsopgave Samenvatting ) Inleiding: De toepasbaarheid van richtlijnen ) Leeswijzer rapport ) Doelstelling en methode ) Doelstelling ) Methode ) Kwantitatief onderzoek ) Kwalitatief onderzoek ) Scores van 62 richtlijnen ) Patiënteninbreng en informatie ) Gebruikersinbreng ) Evidence en kennishiaten ) Veiligheid ) Samenwerkingsafspraken en organisatie van zorg ) Doelmatigheid ) Medische technologie ) Kanttekeningen bij uitkomsten ) Spraakverwarring over evidence- based richtlijnontwikkeling ) Onduidelijkheid over de eenduidigheid van kennis ) Van consensus naar evidence? ) Onzekerheden in evidence ) Onduidelijkheid over de mate waarin non- compliance aan richtlijnen problematisch is ) Het verhelderen van de spraakverwarring ) Richting aan richtlijnen ) Het doel van richtlijnen expliciteren ) De kwesties zorgvuldig vaststellen en vasthouden ) De rol van patiënten bij het vaststellen van kwesties

14 5.2.2) Doelmatigheid als kwestie ) Diversiteit aanbrengen in richtlijnontwikkelmethoden ) Conclusie: de toepasbaarheid van richtlijnen herzien ) Aanbevelingen voor toepasbare richtlijnen Bijlage I: onderzochte richtlijnen in het kader van deze studie Bijlage II: gehanteerd scoringsinstrument (aangepaste versie AGREE) Bijlage III: respondenten Bijlage IV: Topiclijsten interviews Bijlage V: richtlijnscores Dankwoord Lijst van geraadpleegde literatuur

15 Samenvatting De afgelopen decennia hebben zich gekenmerkt door een sterke toename van de ontwikkeling van evidence- based richtlijnen. Er is echter sprake van een grote variatie in de inhoud van richtlijnen, ondanks vele initiatieven om richtlijnontwikkeling te standaardiseren. In dit rapport verkennen wij deze variatie door te analyseren welke aspecten er op dit moment vertegenwoordigd zijn in 62 richtlijnen voor de top- 25 richtlijnonderwerpen die is vastgesteld door de Regieraad Kwaliteit van Zorg. Dit doen wij op basis van een aangepaste versie van het AGREE instrument en wij kijken hierbij in het bijzonder naar de onderwerpen patiënteninbreng en informatie, gebruikersinbreng, samenwerkingsafspraken en organisatie van zorg, evidence en kennishiaten daarin, doelmatigheid, veiligheid, en medische technologie (m.u.v. geneesmiddelen). Dit onderzoek beslaat de volgens de Regieraad belangrijkste richtlijnen waarbij gefocust wordt op onderwerpen die op dit moment een belangrijke rol spelen in het gezondheidszorgbeleid. Richtlijnen scoren met name laag op onderwerpen waarvoor minder harde wetenschappelijke evidence voorhanden is, zoals patiënteninbreng, gebruikersinbreng, samenwerkingsafspraken en medische technologie. Het onderdeel gebruikersinbreng scoort veruit het laagst, wat vragen oproept over de toepasbaarheid van richtlijnen in de praktijk. Doelmatigheid heeft slechts bij een selectie van de richtlijnen expliciet een rol gespeeld, en ook daar maar in zeer beperkte mate. De onderdelen evidence en kennishiaten, en veiligheid scoren beduidend hoger. Dit lijkt met name te maken te hebben met de beschikbaarheid van bewijsvormen die goed aansluiten bij de methodologie van evidence- based richtlijnontwikkeling. Waar richtlijnen laag op deze onderwerpen scoren, blijkt het om een wat uitzonderlijke richtlijn te gaan (zoals een consensusdocument of een niet al te recente verpleegkundige richtlijn). De scores mogen niet als kwaliteitsoordeel over de richtlijnen worden gezien. Hoewel het AGREE instrument in toenemende mate wordt gebruikt als leidraad bij het opstellen van richtlijnen, en scores dus lijken te stijgen, worden richtlijnen daarmee zeker vollediger maar nog niet per se beter toepasbaar in de zorgpraktijk. AGREE beoordeelt richtlijnen immers procedureel en niet inhoudelijk. Om meer inhoudelijk vast te kunnen stellen of een lage score ook problematisch is, moet duidelijker zijn wat er onder een goede richtlijn kan worden verstaan en juist hierover heerst onduidelijkheid. Om zicht te krijgen op de meer inhoudelijke vraag waarom bepaalde aspecten juist wel of niet in richtlijnen zijn opgenomen hebben wij interviews afgenomen met richtlijn- 5

16 ontwikkelaars die een centrale rol spelen bij richtlijnontwikkeling in Nederland of die een centrale rol hadden bij de totstandkoming van onderzochte richtlijnen. Uit deze interviews blijkt dat er een spraakverwarring is over evidence- based richtlijnontwikkeling. Die verwarring ligt ten grondslag aan veel van de problemen waarmee richtlijnontwikkeling te maken heeft en bestaat vanwege onduidelijkheid over de vraag in welke mate evidence een- duidige antwoorden geeft en in welke mate het niet opvolgen van de richtlijn problematisch is in zorgpraktijken. Door deze twee aspecten te definiëren en combineren, ontstaan er vier verschillende typen richtlijnen: richtlijnen als normstellend instrument, als richtinggevend consensusinstrument, als beschrijvend handboek en richtlijnen als doel op zichzelf. Wij pleiten ervoor dat richtlijnontwikkelaars explicieter benoemen wat voor soort richtlijn ze maken en vooral richtlijnen opstellen die ook echt een probleem oplossen. Hiertoe is het van belang een grote zorgvuldigheid te betrachten bij het vaststellen van een heldere een beperkte set uitgangsvragen. Bij het vaststellen van deze uitgangsvragen dienen patiënten betrokken te worden en dient ook specifiek oog te zijn voor het opnemen van doelmatigheid, juist omdat het niet vanzelfsprekend is dat patiënteninbreng en doelmatigheid anders voldoende aan bod komen. Zonder het beperken van het aantal uitgangsvragen dreigen richtlijnen ontwikkeld te worden die onvoldoende probleemgericht zijn, waardoor ze niet alleen slecht hanteerbaar maar ook slecht onderhoudbaar worden. Het opstellen van een procedure voor het vaststellen van uitgangsvragen kan door de Regieraad ter hand worden genomen. Ook pleiten wij ervoor dat richtlijnontwikkelaars aangeven of hun aanbevelingen optioneel of standaard dienen te worden toegepast. Indien zij dit niet doen wordt deze keuze doorgeschoven naar zorgverleners in de praktijk. Dat is enerzijds veel gevraagd en biedt zorgverleners anderzijds ook te veel ruimte om een standaard als optie te interpreteren en vice versa. Het maakt bovendien het beargumenteerd afwijken van richtlijnen praktisch onhaalbaar omdat niet voor elke optionele aanbeveling elke afwijking kan worden geregistreerd zonder een onaanvaardbare registratielast te veroorzaken. Deze onduidelijkheid heeft ook consequenties voor beleidsmakers. Het ontbreken van het onderscheid tussen standaard- en optie- aanbevelingen maakt overheidstaken als toezien op de kwaliteit ingewikkeld en maakt ook slecht inzichtelijk welke behandelmethodes uitgesloten zouden moeten worden van het basispakket. Om richtlijnen als beter sturingsinstrument te laten fungeren, zou de Regieraad regie moeten voeren op het aanbrengen van het standaard/optie onderscheid. 6

17 1) Inleiding: De toepasbaarheid van richtlijnen Door de toenemende aandacht voor evidence- based medicine (EBM) onder beleidsmakers en onderzoekers is de afgelopen decennia veel onderzoek gedaan naar de implementatie van richtlijnen in zorgpraktijken. Dit is van belang omdat de productie van richtlijnen een sterke vlucht heeft genomen terwijl het feitelijke gebruik ervan vaak als problematisch wordt ervaren; richtlijnen worden slechts in ongeveer de helft van de gevallen gevolgd (Burstin et al. 1999; Grilli and Lomas 1994). Een eerste stap in het bevorderen van het gebruik van richtlijnen is dat richtlijnen veelal worden opgeslagen in internationale databases waardoor hun beschikbaarheid toeneemt 1. Deze grote beschikbaarheid maakt echter ook de variatie in richtlijnen inzichtelijk: een vergelijking van klinische richtlijnen voor diabetes type 2 in 13 verschillende landen liet zien dat slechts 18% van de per richtlijn opgenomen literatuurverwijzingen overeenkwamen met verwijzingen uit andere richtlijnen en dat slechts 1% van de verwijzingen voorkwam in 6 of meer andere richtlijnen (Burgers et al. 2002). En dat terwijl al deze richtlijnen het predicaat evidence- based dragen. Naast deze diversiteit in het gebruik van beschikbare evidence, is er ook een groot verschil in de rol die verschillende soorten kennis spelen in richtlijnen. Zo varieert de inbreng die patiënten hebben bij de ontwikkeling van richtlijnen sterk (Caron- Flinterman, Broerse, and Bunders 2005, 2007; Epstein 1996, 2007; van de Bovenkamp 2010) en wisselt ook de rol die doelmatigheid speelt in het vaststellen van de richtlijn fors (Niessen et al. 2007; Tan et al. 2008). Het lijkt er dus op dat het al in de jaren 70 geconstateerde variatieprobleem in zorgpraktijken (Wennberg and Gittelsohn 1973) zich in de afgelopen decennia heeft uitgebreid naar de praktijken van richtlijnontwikkeling. Dit resulteert in voorstellen voor het formaliseren van richtlijnontwikkelpraktijken door het maken van richtlijnen voor richtlijnen 2, instrumenten om richtlijnen op hun volledigheid te beoordelen en de ontwikkeling van curricula voor richtlijnontwikkelaars. Waar onderzoek en beleidsinitiatieven zich tot voor kort met name hebben gericht op de factoren die richtlijnimplementatie belemmeren of bevorderen (Grol 2000; Grol and Wensing 2004), is er recent meer aandacht gekomen voor de relatie tussen de inhoud van richtlijnen en de toepasbaarheid van richtlijnen in zorgpraktijken (Gezondheidsraad 2000; Moreira 2005; Zuiderent- Jerak 2007a, 2007b; Bal 2006). Voor de toepasbaarheid van 1 Zo bevatte de database van het Guidelines International Network in richtlijnen (Knaapen et al. 2009). 2 Zie bijvoorbeeld de recente Richtlijn voor Richtlijnen van de Regieraad (2010), en het Draaiboek Richtlijnen van het VIKC (2009). 7

18 richtlijnen geldt dat hoe beter een richtlijn aansluit bij de bestaande praktijk van zorgverlening, hoe groter de kans is dat zij wordt opgevolgd, terwijl een richtlijn minder makkelijk wordt opgevolgd waar zij verder van de zorgpraktijk afstaat. Toch heeft een richtlijn niet slechts het doel om bij een bestaande praktijk aan te sluiten, maar deze vaak ook te veranderen. De paradox van de toepasbaarheid van richtlijnen lijkt dan ook te zijn dat hoe groter de behoefte aan richtlijnen is, des te kleiner de kans is dat zij ook navolging vinden in de praktijk. Daarnaast is het voor de discussie over de toepasbaarheid van richtlijnen cruciaal om beter zicht te krijgen op wat een richtlijn nu precies is en zou moeten zijn. Alle pogingen om tot heldere definities te komen ten spijt blijken hierover namelijk sterk verschillende ideeën te bestaan onder zorgverleners, richtlijnontwikkelaars en de overheid waardoor de toepasbaarheid van richtlijnen ook heel verschillend wordt beschouwd. In dit rapport verkennen wij in hoeverre richtlijnen in Nederland verschillen door te analyseren welke aspecten er op dit moment vertegenwoordigd zijn in 62 richtlijnen voor de top- 25 richtlijnonderwerpen die is vastgesteld door de Regieraad Kwaliteit van Zorg. Hierbij kijken wij in het bijzonder naar de onderwerpen: 1. Patiënteninbreng en informatie; 2. Gebruikersinbreng; 3. Samenwerkingsafspraken en organisatie van zorg; 4. Evidence en kennishiaten daarin; 5. Doelmatigheid; 6. Veiligheid en; 7. Medische technologie (m.u.v. geneesmiddelen). Dit onderzoek beslaat de volgens de Regieraad belangrijkste richtlijnen waarbij gefocust wordt op onderwerpen die op dit moment een belangrijke rol spelen in het gezondheidszorgbeleid. Wij onderzoeken de inhoud van deze richtlijnen en tevens gaan wij na waarom bepaalde aspecten juist wel of niet in richtlijnen zijn opgenomen. Om dit tweede aspect te onderzoeken, hebben wij interviews afgenomen met richtlijnontwikkelaars die een centrale rol spelen bij richtlijnontwikkeling in Nederland of die een centrale rol hadden bij de totstandkoming van een of meer van de onderzochte richtlijnen. Door inzicht te verschaffen in de inhoud van de belangrijkste richtlijnen en tevens na te gaan hoe de totstandkoming van enkele van deze richtlijnen is verlopen, kunnen wij verschillende aannames van de geïnterviewden blootleggen over wat een richtlijn is en wat zorgverleners, 8

19 patiënten en de overheid vanuit deze ideeën wel en niet zouden mogen verwachten. Inzicht in deze aannames is van groot belang om gerichte aanbevelingen te kunnen doen over de ontwikkeling en toepasbaarheid van richtlijnen. 1.1) Leeswijzer rapport Het volgende hoofdstuk bestaat uit de doelstelling van dit onderzoek en de methodologische verantwoording. In hoofdstuk 3 analyseren wij de inhoud van de 62 richtlijnen aan de hand van een aangepaste versie van het AGREE instrument om helder te krijgen wat de inhoud van huidige richtlijnen is. Ook laten wij zien dat de interpretatie van deze resultaten afhankelijk is van de definitie van wat richtlijnen zijn. Om dit verder uit te diepen schetsen wij in hoofdstuk 4 de spraakverwarring die er op dit moment lijkt te bestaan doordat verschillende soorten richtlijnen onvoldoende onderscheiden worden. In dit hoofdstuk geven wij ook aan hoe deze spraakverwarring voorkomen kan worden. Hoofdstuk 5 gaat in op een aantal gevolgen van de verduidelijking van de discussie over richtlijnen waarna wij in hoofdstuk 6 terugkeren naar de richtlijnscores en enkele conclusies trekken. We besluiten in hoofdstuk 7 dit onderzoek met aanbevelingen over toepasbare richtlijnen. 9

20 10

21 2) Doelstelling en methode 2.1) Doelstelling De doelstelling van dit onderzoek is tweeledig: enerzijds is het doel vast te stellen wat de inhoud is van 62 richtlijnen uit de richtlijnen top- 25 van de Regieraad en anderzijds om zicht te krijgen op de vraag waarom bepaalde aspecten wel of niet zijn meegenomen. Op grond hiervan wordt bezien wat de relatie is tussen de inhoud van richtlijnen en de toepasbaarheid van richtlijnen in de zorgpraktijk en voor beleidsdoeleinden. 2.2) Methode Om zowel zicht te krijgen op wat de inhoud van de onderzochte richtlijnen is als op de vraag waarom bepaalde aspecten wel of niet zijn opgenomen, is het onderzoek zowel kwantitatief als kwalitatief uitgevoerd ) Kwantitatief onderzoek Het kwantitatieve deel van het onderzoek bestaat uit een analyse van de richtlijnen voor de onderwerpen uit de top- 25 van de Regieraad. De precieze selectie van de te scoren richtlijnen heeft in nauwe samenspraak met het bureau van de Regieraad plaatsgevonden. Als uitgangspunt heeft de database van richtlijnen voor de top- 100 onderwerpen van de Regieraad gefungeerd. De hierin samengebrachte richtlijnen zijn voor de top- 25 aandoeningen vrijwel allemaal geselecteerd. Richtlijnen zijn geëxcludeerd indien er geen sprake was van een echte richtlijn, bijvoorbeeld in het geval van een Landelijke Eerstelijns SamenwerkingsAfspraak (LESA), wanneer het een oudere monodisciplinaire richtlijn betrof terwijl er een recentere multidisciplinaire richtlijn beschikbaar was, of als het om een buitenlandse richtlijn ging. In enkele gevallen zijn richtlijnen geselecteerd die nog niet definitief zijn geaccordeerd maar die wel in een dermate ver stadium zijn dat zij een goed beeld geven van hoe de richtlijn er uiteindelijk uit zal komen te zien (bijv. de multidisciplinaire richtlijn Parkinson die in het kader van het KKCZ programma is ontwikkeld). Na deze selectie en exclusie procedure is het totaal aan onderzochte richtlijnen uitgekomen op 62. Zie voor een overzicht van de geïncludeerde richtlijnen Bijlage I. 11

22 De geselecteerde richtlijnen zijn geanalyseerd aan de hand van een scoringsinstrument. Hiervoor is gebruik gemaakt van het Apraisal of Guidelines Research and Evaluation (AGREE) instrument zoals dit is ontwikkeld door de AGREE collaboration (2001a). Dit 23 items tellende instrument is uitgebreid met 17 extra vragen over de onderwerpen patiëntenparticipatie (3 vragen), feedbackmechanismen voor gebruikers (2 vragen), veiligheidsrisico s (2 vragen), samenwerkingsmogelijkheden en taakherschikking (2 vragen), kosteneffectiviteit (4 vragen), en medische technologie (4 vragen). Aanvullende vragen zijn genummerd met a- b- c etc. zodat de reguliere AGREE nummering gehandhaafd blijft en scores dus zowel op AGREE niveau als op wat wij noemen AGREE- plus niveau gerapporteerd kunnen worden. Zie voor het gehanteerde scoringsinstrument bijlage II. Het scoringsinstrument is getest op een vijftal richtlijnen waarna de eerste bevindingen zijn besproken met het bureau van de Regieraad op 9 november Op basis van de eerste bevindingen is het scoringsinstrument aangepast. Zo bevatte de eerste versie niet alle AGREE items maar alleen die items die in de opdracht van de Regieraad als relevant waren aangemerkt. Na bespreking van de eerste resultaten is er toch voor gekozen het gehele AGREE instrument te hanteren omdat dit de vergelijkbaarheid met andere scores ten goede komt. Het scoren van de richtlijnen heeft plaatsgevonden volgens de procedure van AGREE, waarbij drie aanpassingen zijn gemaakt: twee in de methode en een in de inhoud van het instrument. Waar AGREE voorschrijft dat vier personen alle items scoren en onafhankelijk van elkaar tot hun oordeel komen, waarna de gemiddelde score wordt berekend, hebben wij ervoor gekozen zowel de kwaliteit van de scores als de betrouwbaarheid ervan te vergroten door gebruik te maken van specifieke expertise van verschillende onderzoekers. Zo zijn alle richtlijnen gescoord door twee onderzoekers van de ibmg sectie Gezondheidseconomie- institute for Medical Technology Assessment (GE- imta) op de AGREE- plus domeinen Methodologie (inclusief gebruikte evidence), Helderheid en Presentatie, en de kosteneffectiviteitvragen binnen het domein Toepassing, terwijl alle richtlijnen door twee onderzoekers uit de sectie Healthcare Governance (HcG) zijn gescoord op de domeinen Onderwerp en doel, Betrokkenheid van belanghebbenden (inclusief patiëntenparticipatie), Veiligheid, het taakherschikkings- en samenwerkings- en het toetsingsdeel van the domein Toepassing, Onafhankelijkheid van de opstellers, en Medische technologie. De kwaliteit van de scores is hiermee vergroot doordat onderzoekers met name die onderdelen hebben gescoord waarover zij kennis en expertise bezitten. Bovendien zijn de richtlijnen binnen de sectie GE- imta verdeeld over een groot aantal onderzoekers 12

23 op basis van hun specifieke kennis van de kosteneffectiviteitstudies voor bepaalde onderwerpen, zodat maximaal gebruik is gemaakt van de binnen het ibmg beschikbare expertise. De betrouwbaarheid van de scores is vervolgens vergroot door de inter- rater variatie te minimaliseren. In plaats van scores onafhankelijk door verschillende onderzoekers te laten aanleveren is er over de verschillen groter dan 1 punt overleg geweest tussen de onderzoekers en zijn zij tot een consensusoordeel gekomen. Een laatste aanpassing die wij hebben toegepast om de betrouwbaarheid en kwaliteit van de scores van de AGREE methode te vergroten is dat wij voor de AGREE- plus vragen in de toelichtlingsboxjes veelvoorkomende toelichtingen hebben opgenomen (zie bijlage II) zodat de scores specifieker en consequenter in hun toelichtingen zijn. Voor de reguliere AGREE items is gebruik gemaakt van de reeds bestaande toelichting per item. De scores zijn ingevoerd in Google forms en vervolgens per domein berekend volgens de AGREE formules (met aanpassing voor de andere scoresystematiek met twee raters per item). Deze item- en domeinscores zijn geanalyseerd door de groep van betrokken onderzoekers ) Kwalitatief onderzoek Om zicht te krijgen op de manier waarop richtlijnen zijn samengesteld en de afwegingen die hierbij gemaakt worden, zijn semigestructureerde diepte- interviews gehouden met 7 experts die langere tijd intensief betrokken zijn bij de ontwikkeling van richtlijnen. Daarnaast zijn, wederom in nauw overleg met het bureau van de Regieraad 3 6 richtlijnen geselecteerd waarvoor met 2 tot 3 ontwikkelaars semigestructureerde diepte- interviews zijn gehouden. Het ging hierbij in totaal om 13 respondenten. Omdat enkele respondenten die zich met richtlijnontwikkeling in algemenere zin bezighouden ook betrokken waren bij de geselecteerde richtlijnen, konden zij zowel over hun ervaringen in het algemeen alsmede over hun ervaringen met deze specifieke richtlijnen spreken. Zie voor een overzicht van respondenten bijlage III. Voor de interviews is gebruik gemaakt van een topic lijst (zie bijlage IV) en er is onder meer gevraagd naar de werkwijze bij ontwikkeling, de manier waarop de aandachtsvelden van deze studie zijn meegenomen in de ontwikkeling, welke knelpunten er tijdens het ontwikkelproces zijn ervaren en hoe de ontvangst van de richtlijn in de praktijk is verlopen. 3 Tijdens overleg 3 juni

24 De interviews zijn afgenomen door drie onderzoekers uit de sectie HcG op basis van eenzelfde topic lijst. Van de interviews zijn audio opnames gemaakt die integraal zijn getranscribeerd. Vervolgens zijn de transcripten gecodeerd in Atlas.ti op basis van codes die zijn afgeleid uit de aandachtsgebieden die door de Regieraad waren aangeduid alsmede codes die zijn ontstaan uit het interviewmateriaal. De analyse van de interviews was hiermee dus deels theoriegedreven en deels grounded (Strauss and Corbin 1990). Hieronder zullen wij eerst de uitkomsten van de richtlijnscores bespreken. Daarna geven wij een korte omschrijving van de recente geschiedenis van richtlijnontwikkeling in Nederland, zoals deze naar voren is gekomen in de interviews. Daarna behandelen wij enkele aspecten die uit de interviews naar voren kwamen over de aannames over wat richtlijnen zijn die gevolgen hebben voor hun toepasbaarheid. 14

25 3) Scores van 62 richtlijnen De inhoud van de scores van richtlijnen laat een gevarieerd beeld zien van de scores per domein. Deze variatie is niet geheel onverwacht en is een bevestiging van de resultaten uit de test op basis van vijf richtlijnen. Zo scoren richtlijnen structureel beter op de domeinen Onderwerp en doel en Methodologie en Helderheid en presentatie dan op de domeinen Betrokkenheid van belanghebbenden en Toepassing. Het domein Onafhankelijkheid van de opstellers vertoont veruit de meeste spreiding en lijkt haast een alles of niets vraag. Dit wil echter niet zeggen dat richtlijnen die laag scoren, opgesteld zijn door te beïnvloeden ontwikkelaars, maar dat aan de procedurele criteria voor het expliciet maken dat van beïnvloeding geen sprake was, niet is voldaan. Voor de algemene scores op basis van AGREE inclusief toegevoegde vragen, verwijzen wij naar bijlage V. Hierbij willen wij wel opmerken dat aan de score op zichzelf geen waardeoordeel over de kwaliteit van de richtlijn kan worden verbonden. Zo is de score voor bijvoorbeeld de methodologievragen 8, 9 en 10 (over zoeken, selecteren en gebruiken van wetenschappelijk bewijsmateriaal) vaak voor NHG standaarden laag omdat deze terug zijn te vinden in moederdocumenten op basis van een uitgebreide methodologische uitwerking, en dus niet altijd in de specifieke standaard zijn opgenomen. In dit hoofdstuk gaan wij in op de aandachtsgebieden voor deze studie. 15

26 3.1) Patiënteninbreng en informatie Om het onderwerp patiënteninbreng en informatie te analyseren, hebben wij drie vragen toegevoegd aan het AGREE domein Betrokkenheid van belanghebbenden. De vraag die al in AGREE te vinden is, is: 5. Het perspectief en de voorkeuren van patiënten zijn nagegaan. Hieraan hebben wij de volgende vragen toegevoegd: 5a. Er is gebruik gemaakt van patiëntenparticipatie bij de ontwikkeling. 5b. Patiënteninbreng is terug te vinden in de richtlijn. 5c. Er is aandacht voor de toegankelijkheid van de richtlijn voor patiënten. Voor deze vragen zijn inhoudelijke criteria aangemaakt om de betrouwbaarheid van de scores te vergroten (zie bijlage II). De resultaten van de scores op deze vragen zijn weergegeven in onderstaande grafiek. 16

27 Beleid na myocardinfarct Acuut myocardinfarct met ST-segm. Acuut myocardinfarct zonder ST-segm. Hartrevalidatie Acuut coronair syndroom Diagnostiek, behandeling en zorg beroerte Implementatieplan richtlijnen diabetes Acute ontregeling diabetes Diabetische Nefropathie Diabeteseducatie Diabetes mellitus type 2 Diagnostiek en behandeling dementie Ketenzorg COPD Medicamenteuze therapie van COPD Palliatieve zorg voor mensen met COPD Chronisch hartfalen 2002 Chronisch hartfalen 2009 Astma bij kinderen 2006 Astma bij volwassenen Acuut ernstig astma Astma bij kinderen 2007 Astma en COPD 'Community-acquired' pneumonie Acuut hoesten Pneumokokkose Recidiverende lagere-luchtweginfecties Therapie thuis opgelopen pneumonie Aspecifieke lage rugklachten Lumbosacraal radiculair syndroom Mammacarcinoom Niet-kleincellig longcarcinoom Kleincellig bronchuscarcinoom Coloncarcinoom Erfelijke darmkanker Rectumcarcinoom Heup- en knieartrose Infectieprev. ziekenhuizen pandemie H1N1 Influenza Influenza en influenzavaccinatie Influenzapandemie Influenza bedrijfsarts Stoornissen gebruik alcohol Depressie 2005 Depressie 2009 (incl. 2005) Prostaatcarcinoom Reumatoïde arthritis Medic. zorg gedetineerde verslaafden Diabetische retinopathie Verwijzing slechtzienden en blinden Oogonderzoek bij beeldschermwerkers Opsporing visuele stoornissen 0-19 jr. Refractie-afwijkingen Slechthorendheid Slechthorendheid verst. gehandicapten Vroege opsporing gehoorstoornissen 0-19 jr. Preventie beroepsslechthorendheid Audiologieboek Suïcidaliteit van begin tot eind Verzoek hulp zelfdoding psych. patiënten Angststoornissen bij volwassenen Ziekte van Parkinson Varices Patiënteninbreng en -informatie 0% 20% 40% 60% 80% 100% 17

28 Wat hierbij opvalt is enerzijds de lage score voor veel richtlijnen met een aantal uitschieters voor richtlijnen waarbij het belang van patiëntenparticipatie voor de zorgverlening expliciet erkend wordt, zoals in het geval van de geestelijke gezondheidszorg. Het Trimbos Instituut staat erom bekend dat zij relatief veel tijd en energie investeert in het betrekken van cliënten bij richtlijnontwikkeling, maar ook het CBO besteedt hier vaak wel aandacht aan. Zelfs als patiënten en cliënten zijn betrokken bij de richtlijn, leidt dat er echter slechts zelden toe dat patiënteninbreng ook expliciet in richtlijnen terug is te vinden, bijvoorbeeld in de vorm van een aangepaste aanbeveling. Dit wil niet per definitie zeggen dat de inbreng van patiënten geen invloed heeft gehad, maar wel dat het expliciteren van patiëntenkennis moeilijk is te combineren met de methode van evidence- based richtlijnontwikkeling en dat deze kennis dus maar moeilijk zichtbaar wordt in de richtlijn. Ook wil een lage score niet zeggen dat een richtlijn niet patiëntgericht is: de verpleegkundige richtlijn Suïcidaliteit van begin tot eind is door de Ivonne van de Ven stichting (een patiëntenorganisatie) bekroond maar scoort laag op de inzet van formele methoden van patiëntenparticipatie. 3.2) Gebruikersinbreng Ook voor het onderwerp gebruikersinbreng hebben wij vragen toegevoegd aan het AGREE domein Betrokkenheid van belanghebbenden. De vraag over gebruikers die al in AGREE te vinden is, is: 7. De richtlijn is getest onder de beoogde gebruikers. Hieraan hebben wij de volgende vragen toegevoegd: 7a. Testuitkomsten zijn opgenomen in de richtlijn. 7b. Er is aandacht voor de toegankelijkheid van de richtlijn voor verschillende gebruikers. Ook voor deze vragen zijn inhoudelijke criteria aangemaakt om de betrouwbaarheid van de scores te vergroten (zie bijlage II). De resultaten van de scores op deze vragen zijn weergegeven in onderstaande grafiek. 18

29 Beleid na myocardinfarct Acuut myocardinfarct met ST-segm. Acuut myocardinfarct zonder ST-segm. Hartrevalidatie Acuut coronair syndroom Diagnostiek, behandeling en zorg beroerte Implementatieplan richtlijnen diabetes Acute ontregeling diabetes Diabetische Nefropathie Diabeteseducatie Diabetes mellitus type 2 Diagnostiek en behandeling dementie Ketenzorg COPD Medicamenteuze therapie van COPD Palliatieve zorg voor mensen met COPD Chronisch hartfalen 2002 Chronisch hartfalen 2009 Astma bij kinderen 2006 Astma bij volwassenen Acuut ernstig astma Astma bij kinderen 2007 Astma en COPD 'Community-acquired' pneumonie Acuut hoesten Pneumokokkose Recidiverende lagere-luchtweginfecties Therapie thuis opgelopen pneumonie Aspecifieke lage rugklachten Lumbosacraal radiculair syndroom Mammacarcinoom Niet-kleincellig longcarcinoom Kleincellig bronchuscarcinoom Coloncarcinoom Erfelijke darmkanker Rectumcarcinoom Heup- en knieartrose Infectieprev. ziekenhuizen pandemie H1N1 Influenza Influenza en influenzavaccinatie Influenzapandemie Influenza bedrijfsarts Stoornissen gebruik alcohol Depressie 2005 Depressie 2009 (incl. 2005) Prostaatcarcinoom Reumatoïde arthritis Medic. zorg gedetineerde verslaafden Diabetische retinopathie Verwijzing slechtzienden en blinden Oogonderzoek bij beeldschermwerkers Opsporing visuele stoornissen 0-19 jr. Refractie-afwijkingen Slechthorendheid Slechthorendheid verst. gehandicapten Vroege opsporing gehoorstoornissen 0-19 jr. Preventie beroepsslechthorendheid Audiologieboek Suïcidaliteit van begin tot eind Verzoek hulp zelfdoding psych. patiënten Angststoornissen bij volwassenen Ziekte van Parkinson Varices Gebruikersinbreng 0% 20% 40% 60% 80% 100% 19

richtlijnen basis voor kwaliteit

richtlijnen basis voor kwaliteit richtlijnen basis voor kwaliteit het IKNL alles-in-één concept Alle kankerpatiënten in Nederland hebben recht op de best mogelijke zorg tijdens en na hun behandeling. U, als zorgprofessional, zet zich

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen?

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? TRANZO ZORGSALON 14 oktober 2010 Marjolein Lugtenberg TRANZO, UvT/ PZO, RIVM Richtlijnen o Ter verbetering van kwaliteit van zorg o Bron van evidence-based

Nadere informatie

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF) Versie

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Arbokennis ontsloten

Arbokennis ontsloten Arbokennis ontsloten Kennis voor en door(?) arboprofessionals NVvA symposium maart 2012 Door: Huib Arts Kennisbronnen (1) Tekst communicatie: De wetenschappelijke wereld / Kennisinstituten Handboeken en

Nadere informatie

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN RAPPORT VAN ACHTERBANRAADPLEGING [NAAM PATIËNTENORGANISATIE] Versie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Zorgstandaarden en ketenzorg : integrale zorg voor chronisch zieken

Zorgstandaarden en ketenzorg : integrale zorg voor chronisch zieken Zorgstandaarden en ketenzorg : integrale zorg voor chronisch zieken Masterclass Eerstelijns Bestuurders 15 oktober 2010, Tulip Inn, Amersfoort Reinout van Schilfgaarde Kenmerken zorgstandaard Ziekte met

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting 1 Chapter 10 Samenvatting 2 INLEIDING Adequate pijnbehandeling voor traumapatiënten is een complex probleem in de (prehospitale) spoedzorg. Met dit proefschrift willen we inzicht geven in de vroegtijdige,

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI Astma en COPD

Werkinstructies voor de CQI Astma en COPD Werkinstructies voor de CQI Astma en COPD 1. De vragenlijst Waarvoor is de CQI Astma en COPD bedoeld? De CQI Astma en COPD is bedoeld om de kwaliteit van de zorg voor astma en COPD te meten vanuit het

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI CVA

Werkinstructies voor de CQI CVA Werkinstructies voor de 1. De vragenlijst Waarvoor is de bedoeld? De is bedoeld om de kwaliteit van zorg na een CVA of beroerte te meten vanuit het perspectief van de patiënt. De vragenlijst kan worden

Nadere informatie

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Pieter-Jan Klok Bas Denters Mirjan Oude Vrielink Juni 2012 Inleiding Onderdeel van het onderzoek zou een vergelijkende studie zijn naar de effectiviteit

Nadere informatie

Toetsingskader. Voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen. Van goede zorg verzekerd

Toetsingskader. Voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen. Van goede zorg verzekerd Toetsingskader Voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen Van goede zorg verzekerd 2 Het Toetsingskader voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen Het Toetsingskader voor

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

De inspecties vragen na een verplichte melding aan de melders om zelf onderzoek te doen en hierover te rapporteren.

De inspecties vragen na een verplichte melding aan de melders om zelf onderzoek te doen en hierover te rapporteren. Handvatten voor onderzoek naar aanleiding van seksueel geweld tussen cliënten onderling of tussen cliënten en derden (niet zijnde medewerkers) met toelichting en verwachtingen van de inspecties De inspecties

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Lectoraat Acute Intensieve Zorg Dr. Lilian Vloet (projectleider) Marijke Noome MSc (onderzoeker en verpleegkundige) Drs. Boukje Dijkstra (onderzoeker en IC-verpleegkundige) Lectoraat Acute Intensieve Zorg Inhoud Aanleiding project End-of-life

Nadere informatie

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Orale Mucositis herziening Richtlijn Arno Mank, RN PhD Onderzoeksverpleegkundige Oncologie/Hematologie AMC, Amsterdam Email vorige E-mail week eind vorige week Richtlijnencyclus 2007 2014 Doelstelling

Nadere informatie

AGREE INSTRUMENT - The AGREE Collaboration EEN BEOORDELINGSINSTRUMENT VOOR ONDERZOEK EN EVALUATIE VAN RICHTLIJNEN. September 2001

AGREE INSTRUMENT - The AGREE Collaboration EEN BEOORDELINGSINSTRUMENT VOOR ONDERZOEK EN EVALUATIE VAN RICHTLIJNEN. September 2001 AGREE INSTRUMENT - EEN BEOORDELINGSINSTRUMENT VOOR ONDERZOEK EN EVALUATIE VAN RICHTLIJNEN The AGREE Collaboration September 2001 www.agreecollaboration.org www.agreecollaboration.org COPYRIGHT EN REPRODUCTIE

Nadere informatie

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Knelpuntenanalyse. 1. Inleiding. Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen.

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Knelpuntenanalyse. 1. Inleiding. Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen. Kennisbank richtlijnontwikkeling Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen Tool Knelpuntenanalyse Inhoud 1. Inleiding 2. Doel van deze tool 2.1. Deze tool ondersteunt de processen van:

Nadere informatie

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen Multimorbiditeit & Klinisch redeneren Karin Timm Hester Vermeulen Mw B Voorstellen Gezondheidsprobleem Multimorbiditeit Twee of meer (chronische) ziekten tegelijkertijd Bijna 2 miljoen mensen! Bij 2/3

Nadere informatie

Fysiotherapie bij patiënten met Hart-, Vaat- en / of Longaandoeningen, een blik naar de toekomst

Fysiotherapie bij patiënten met Hart-, Vaat- en / of Longaandoeningen, een blik naar de toekomst Fysiotherapie bij patiënten met Hart-, Vaat- en / of Longaandoeningen, een blik naar de toekomst 24 april 2013, Deventer Leendert Tissink Msc Fysiotherapeut Van Zuilichem / Partners Oud Gastel; Docent

Nadere informatie

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak 1 Achtergrond van het onderzoek Bedrijven vertrouwen meer en meer op social media om klanten te betrekken

Nadere informatie

EBP: het nemen van beslissingen

EBP: het nemen van beslissingen EBP: het nemen van beslissingen EBP platform werkgroep Erica Baarends, Ergotherapie Ingrid Driessen en Xandra Gielen, Creatieve Therapie Saskia Duymelinck, Vepleegkunde Jacques Geraets, Fysiotherapie Michelle

Nadere informatie

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie. 1 Bijlage 2 De organisatieprestatiescan Techniek: Organisatieprestatiescan Toepassingsgebied: Achtergrond: Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Nadere informatie

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek?

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? NHG wetenschapsdag 2010 Caroline Terwee Kenniscentrum Meetinstrumenten VUmc Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch centrum Inhoud 1. Presentatie 2. Kritisch

Nadere informatie

Twee- en Driegesprek. het patiëntenperspectief in ziektespecifieke kwaliteitscriteria, richtlijnen, communicatiemiddelen en doelmatigheidsnotities

Twee- en Driegesprek. het patiëntenperspectief in ziektespecifieke kwaliteitscriteria, richtlijnen, communicatiemiddelen en doelmatigheidsnotities Twee- en Driegesprek het patiëntenperspectief in ziektespecifieke kwaliteitscriteria, richtlijnen, communicatiemiddelen en doelmatigheidsnotities COLOFON Twee- en Driegesprek het patiëntenperspectief in

Nadere informatie

Wetenschappelijke vorming in de huisartsopleiding

Wetenschappelijke vorming in de huisartsopleiding Versiedatum: 0-0-06 Pagina van 5 De wetenschappelijke onderbouwing van het huisartsgeneeskundig handelen vormt een belangrijke leidraad voor de huisarts. Deze moet een wetenschappelijke onderbouwing kunnen

Nadere informatie

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf Evidence-based logopedie - wat is er in 10 jaar veranderd? GEFELICITEERD! Dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf 15 mei 2014 @hannekekalf Evidence-based logopedie:

Nadere informatie

Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013

Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013 Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013 De vragen zijn opgedeeld in verschillende rubrieken en betreffen het thema safe surgery. Het is de bedoeling dat de

Nadere informatie

PROMIS Een integraal systeem voor het meten van patientgeraporteerde

PROMIS Een integraal systeem voor het meten van patientgeraporteerde PROMIS Een integraal systeem voor het meten van patientgeraporteerde uitkomsten in de zorg Dr. Caroline Terwee Dutch-Flemish PROMIS group VU University Medical Center Department of Epidemiology and Biostatistics

Nadere informatie

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Rapport Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Woerden, juli 2014 Inhoudsopgave I. Omvang en samenstelling groep respondenten p. 3 II. Wat verstaan senioren onder eigen regie en zelfredzaamheid?

Nadere informatie

Aardverschuiving in de chronische zorg, diseasemanagement een kans!

Aardverschuiving in de chronische zorg, diseasemanagement een kans! Aardverschuiving in de chronische zorg, diseasemanagement een kans! Eric Koster Clustercoördinator chronische ziekten en screeningen, directie Publieke Gezondheid Lid kernteam Inhoud 1. Aanleiding 2. Aanpak

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Toetsingskader. Voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen. Van goede zorg verzekerd

Toetsingskader. Voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen. Van goede zorg verzekerd Toetsingskader Voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen Van goede zorg verzekerd 2 Het Toetsingskader voor beroepsorganisaties en wetenschappelijke verenigingen Het Toetsingskader voor

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Betalen voor gezondheidsuitkomsten. dr. P.F. Hasekamp Algemeen directeur ZN

Betalen voor gezondheidsuitkomsten. dr. P.F. Hasekamp Algemeen directeur ZN Betalen voor gezondheidsuitkomsten dr. P.F. Hasekamp Algemeen directeur ZN Schaf de bekostiging af! Huidige bekostiging: - leidt tot verkeerde productieprikkels - focust op kosten, niet resultaat In de

Nadere informatie

Patiënt-gerapporteerde uitkomstindicatoren vanuit patiënt perspectief

Patiënt-gerapporteerde uitkomstindicatoren vanuit patiënt perspectief Patiënt-gerapporteerde uitkomstindicatoren vanuit patiënt perspectief Mr. Heleen Post,Team manager Kwaliteit, NPCF Dr. Ildikó Vajda, Beleidsmedewerker zeldzame aandoeningen, VSOP Dr. Philip van der Wees,

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken Rapportage voor: Groepspraktijk Huizen Dr. C.P. van Linschoten Drs. P. Moorer ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV www.argo-rug.nl INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK

Nadere informatie

FUMO deelnemersonderzoek 2015

FUMO deelnemersonderzoek 2015 FUMO deelnemersonderzoek 2015 FUMO Projectgroep Tevredenheidsonderzoek 5 november 2015 1 Inleiding Om te achterhalen op welke wijze de deelnemers aankijken tegen de prestaties van de FUMO, heeft de directie

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017

Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017 Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017 Inleiding De Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU) heeft als doel kwaliteitsverbetering te bewerkstelligen bij iedere uroloog ten gunste van iedere patiënt.

Nadere informatie

NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn

NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn Dit standpunt is vastgesteld in de Algemene Ledenvergadering van 12 mei 2005. NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn Toelichting op de NHG-Standpunten

Nadere informatie

Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers

Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF)

Nadere informatie

Tumorspecifieke visitatie monitoring van zorgpaden

Tumorspecifieke visitatie monitoring van zorgpaden Tumorspecifieke visitatie monitoring van zorgpaden Jan Oldhoff congres 31 maart 2008 Henk Hummel Manager Kwaliteitszorg IKN Onderwerpen Achtergrond Aanleiding tumorspecifieke visitatie Ontwikkelen tumorspecifieke

Nadere informatie

HANDLEIDING INDICATORENONTWIKKELING

HANDLEIDING INDICATORENONTWIKKELING HANDLEIDING INDICATORENONTWIKKELING VERSIE VOOR WERKGROEPLEDEN Versie juni 2013 VERANTWOORDING De handleiding indicatorenontwikkeling voor werkgroepleden is gemaakt door medewerkers van het Kennisinstituut

Nadere informatie

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene inleiding 11 1 Kenmerken en classificatiecriteria van bipolaire stoornissen 11 2 Epidemiologie 12 3 Differentiële diagnostiek 13 4 Comorbiditeit 13 5 Beloop 16 6 Diagnostiek

Nadere informatie

The Disability Assessment Structured Interview

The Disability Assessment Structured Interview RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN The Disability Assessment Structured Interview Its reliability and validity in work disability assessment Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Medische Wetenschappen

Nadere informatie

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet?

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Samenvatting Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Griep (influenza) wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Omdat het virus steeds verandert, bouwen mensen geen weerstand op die hen een leven lang

Nadere informatie

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten Effecten van cliëntondersteuning Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten MEE Nederland, 4 februari 2014 1. Inleiding In deze samenvatting beschrijven

Nadere informatie

Zorgvraag/aandoening(en) waarop de kwaliteitsstandaard betrekking heeft:

Zorgvraag/aandoening(en) waarop de kwaliteitsstandaard betrekking heeft: Aanbiedingsformulier Op grond van dit aanbiedingsformulier heeft Zorginstituut Nederland getoetst of de kwaliteitsstandaard voldoet aan de criteria uit het Toetsingskader. Dit document speelt een essentiële

Nadere informatie

Factsheet Integrale gebiedsaanpak. Trekker: regio Achterhoek

Factsheet Integrale gebiedsaanpak. Trekker: regio Achterhoek Factsheet Integrale gebiedsaanpak Trekker: regio Achterhoek Menzis en gemeenten werken samen om tot samenhangende hulp, ondersteuning en zorg in dorpen te komen Wie? Zorgverzekeraar Menzis, de gemeente

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie

Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II

Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II Confidentieel 1 Audit Assurance bij het Applicatiepakket Interne Modellen Solvency II 1 Inleiding Instellingen die op grond van art. 112, 230 of 231 van de Solvency II richtlijn (richtlijn 2009/139/EC)

Nadere informatie

Partijen betrokken bij het ontwikkelen of onderhouden van deze kwaliteitsstandaard zijn: NVK, NVvP, VKGN, NIP, NPCF, ZN

Partijen betrokken bij het ontwikkelen of onderhouden van deze kwaliteitsstandaard zijn: NVK, NVvP, VKGN, NIP, NPCF, ZN Aanbiedingsformulier Op grond van dit aanbiedingsformulier heeft Zorginstituut Nederland getoetst of de kwaliteitsstandaard voldoet aan de criteria uit het Toetsingskader. Dit document speelt een essentiële

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10. Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12

Inhoud. Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10. Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12 Inhoud Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10 Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12 1 Inleiding 14 1.1 Wat is evidence-based handelen? 14 1.2 Evidentie in de logopedie

Nadere informatie

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 29689 Herziening Zorgstelsel 25424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 599 Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI Hartfalen

Werkinstructies voor de CQI Hartfalen Werkinstructies voor de 1. De vragenlijst Waarvoor is de bedoeld? De is bedoeld om de kwaliteit van hartfalenzorg te meten vanuit het perspectief van patiënten met chronisch hartfalen. De vragenlijst kan

Nadere informatie

Scholing 3 Het Rug netwerk Kwaliteitsfysiotherapie Noord-Holland. Programma. De resultaten op een rijtje. Kwaliteitsfysiotherapie Noord-Holland

Scholing 3 Het Rug netwerk Kwaliteitsfysiotherapie Noord-Holland. Programma. De resultaten op een rijtje. Kwaliteitsfysiotherapie Noord-Holland Scholing 3 Het Rug netwerk Kwaliteitsfysiotherapie Noord-Holland Ria Nijhuis Guus Meerhoff Simone van Dulmen Philip van der Wees Marjo Maas Juliette Cruijsberg Annick Bakker-Jacobs Programma Opening (

Nadere informatie

COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN

COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN Bijlage 9 ETHIEK IN RICHTLIJNEN bij Arbeid en Gezondheid (EiR-A) COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN Versie INHOUD 1 Inleiding 2 Contextanalyse 2.1 Situatie en omgeving 2.2 De actoren 2.3 Het product 3

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan 2010-2015. Slingeland Ziekenhuis

Strategisch beleidsplan 2010-2015. Slingeland Ziekenhuis Strategisch beleidsplan 2010-2015 Slingeland Ziekenhuis Voorwoord Voor u ligt de verkorte uitgave van het Strategisch Beleidsplan 2010-2015 van ons ziekenhuis. Deze uitgave is speciaal voor u als medewerker

Nadere informatie

Toegang tot weesgeneesmiddelen en zorg

Toegang tot weesgeneesmiddelen en zorg Toegang tot weesgeneesmiddelen en zorg NFK Staat voor mensen geraakt door kanker Pauline Evers, beleidsmedewerker 15 november 2013 Nationaal plan En nu? DOEL-workshop Implementatie van het nationaal plan

Nadere informatie

Rapport EASYcareGIDS-project Tilburg

Rapport EASYcareGIDS-project Tilburg Rapport EASYcareGIDS-project Tilburg Marieke Perry, huisartsonderzoeker Kenniscentrum Geriatrie, UMC St Radboud, Nijmegen september 2007 t/m september 2008 Achtergrond Door de toenemende vergrijzing gaat

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Platform Mantelzorg Amsterdam

Platform Mantelzorg Amsterdam Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op het conceptrapport Naar een continuüm van respijtzorg in 2015 RIGO Research en Advies 8 maart 2013 Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op de concept

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI Jeugdgezondheidszorg

Werkinstructies voor de CQI Jeugdgezondheidszorg Werkinstructies voor de 1. De vragenlijst Waarvoor is de CQI JGZ bedoeld? De CQI Jeugdgezondheidzorg (CQI JGZ) is bedoeld om de kwaliteit van zorg rond de jeugdgezondheidzorg te meten vanuit het perspectief

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken OEFENTOETS 1 Dit document bevat een uitwerking van de eindopdracht behorende bij de Praktijkcursus Gezondheidszorg, namelijk het schrijven van een verbeterplan voor de zorg aan chronisch zieke patiënten

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Relevante richtlijnen medische psychologie (versie 01 01 16)

Relevante richtlijnen medische psychologie (versie 01 01 16) Relevante richtlijnen medische psychologie (versie 01 01 16) 1 Stoornissen in gebruik van alcohol 2 Richtlijn diagnostiek en behandeling van dementie 3 Zorgstandaard dementie 4 Richtlijnen chronisch recidiverende

Nadere informatie

Inhoud presentatie. 1. Positionering CAT Maastricht 2. Wat is CAT? 3. Structuur CAT 4. Organisatie CAT onderwijs jaar 3 UM

Inhoud presentatie. 1. Positionering CAT Maastricht 2. Wat is CAT? 3. Structuur CAT 4. Organisatie CAT onderwijs jaar 3 UM Critical Appraisal of a Topic (CAT) Christel van Gool, Monique Mommers (& Carin de Brouwer) Capaciteitsgroep Epidemiologie, Universiteit Maastricht, FHML Faculty name Inhoud presentatie 1. Positionering

Nadere informatie

Dragerschap en erfelijke belasting

Dragerschap en erfelijke belasting Dragerschap en erfelijke belasting VSOP 17 mei 2010 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research Nieuwe technologische

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Highlights in ehealth

Highlights in ehealth Highlights in ehealth Hans C. Ossebaard KLM HEALTH SERVICES 23 JANUARI 2015 Center for ehealth Research and Disease management Kwaliteitsinstituut 1. Ontwikkeling kwaliteitstandaarden 2. Implementatie

Nadere informatie

NPA Congres, 4 februari 2016: De patiënt aan het roer?

NPA Congres, 4 februari 2016: De patiënt aan het roer? NPA Congres, 4 februari 2016: De patiënt aan het roer? Gezonde Zorg, Gezonde Regio Gelf Jan Wieringa: Voorzitter proeftuin Gezonde Zorg, Gezonde Regio Bestuurder Rijncoepel www.gzgr.nl Agenda Inleiding

Nadere informatie

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit Mariëtte de Rooij Inhoud Artrose en comorbiditeit Aangepaste oefentherapie bij comorbiditeit Resultaten pilot studie Voorbeeld Conclusie Randomized

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Werkinstructies voor de CQI Gehandicaptenzorg Lichamelijk. Gehandicapten

Werkinstructies voor de CQI Gehandicaptenzorg Lichamelijk. Gehandicapten CQI zorg Werkinstructies voor de CQI zorg In de vernieuwde werkwijze kwaliteitskader zorg heeft pijler 2B betrekking op het meten van cliëntervaringen. De CQI zorg maakt geen deel uit van een instrumentenwaaier

Nadere informatie

Samenvatting Westerman_v3.indd 111 Westerman an v3.in _v3.indd dd 11 111 18-07-2007 13:01 8-07-2007 13:01:1 :12

Samenvatting Westerman_v3.indd 111 Westerman an v3.in _v3.indd dd 11 111 18-07-2007 13:01 8-07-2007 13:01:1 :12 Westerman_v3.indd Westerman an_v3.indd v3.indd 111 111 18-07-2007 8-07-2007 13:01 13:01:1 :12 2 112 In de klinische praktijk en met name in de palliatieve geneeskunde wordt kwaliteit van leven als een

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014

LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014 2014 LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014 De Levenseindekliniek heeft in 2014 aan 232 mensen euthanasie gegeven. Dat waren er 98 meer dan in 2013. Het grootste deel betrof mensen met somatische

Nadere informatie