B.J.M. Wolters (1980). Studies over creativiteit. In het bijzonder over het creatieve denkproces. s-gravenhage: Staatsuitgeverij. (diss.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "B.J.M. Wolters (1980). Studies over creativiteit. In het bijzonder over het creatieve denkproces. s-gravenhage: Staatsuitgeverij. (diss."

Transcriptie

1 publ.creat. publikaties m.b.t. creatief denken (creative problem solving) Boeken: B.J. Wolters (1977). Creatief denken Groningen: Wolters-Noordhoff B.J.M. Wolters (1980). Studies over creativiteit. In het bijzonder over het creatieve denkproces. s-gravenhage: Staatsuitgeverij. (diss.) Tijdschriftartikelen: De bijdrage van de creativiteitsliteratuur aan de theorievorming betreffende problem solving. Pedagogisch Tijdschrift, 1984, 9, In een standaardwerk met een overzicht van theorieën van probleemoplossen, merken de auteurs (Frijda en Elshout) op dat aan al deze theoretische gezichtspunten gemeenschappelijk is de informatieverwerkings-benaderingswijze. Daarin wordt nauwelijks aandacht besteed aan s als: probleemgevoeligheid, (min of meer) het formuleren van het probleem, het broeden op het probleem, de plotselinge inval als herstructurering van de probleemgegevens. Deze s krijgen aandacht in creativiteitstheorieën Creativiteit en expressie. Pedagogisch Tijdschrift, 1981, 6, Uit de bestudering van autobiografische fragmenten van grote geleerden en kunstenaars komt naar voren dat de verbeelding een wezenlijke rol speelt bij het tot stand komen van een creatief produkt. De werkzaamheid van de verbeelding blijkt wanneer na een hapering ideeën opkomen hoe verder te komen. Het creatieve denkproces is wat het proceskarakter betreft, identiek aan het produktieve denkproces. Het produkt van het produktieve denkproces is nieuw en adequaat - d.w.z. aangepast aan de situatie en consistent wat betreft de bestanddelen waaruit het is opgebouwd - maar alleen voor de denker in kwestie. Het creatieve denkprodukt is ook nieuw en adequaat voor de maatschappij. (In het vervolg komt ook de term: volkomen denkproces voor. Dat komt overeen met het produktieve, creatieve denkproces. Creativiteit en de knappe koppen van De Groot. Gedrag, 1974, 2, Een proces van oplossing van een probleem kan men opvatten als de ontwikkeling van een oplossing, maar ook als de ontwikkeling van een probleem. Ofschoon een onderscheid tussen beide denkaspecten gemaakt kan woren, is een scheiding tussen het formuleren en het oplossen van problemen een inbreuk op het denkproces, omdat dan geen sprake meer is van een integraal denkproces, dat geïntegreerd is in de bestaanswijze van de denker in zijn gerichtheid op de werkelijkheid, waarbij het engagement met het de conditio sine qua non is voor het uitvoeren van een dergelijk denkproces. Het creatieve denkproces. Intermediair 1981,, 17, nr.23 (5 juni), De funktie en meetbaarheid van het verbeeldende denkaspect in probleemoplossen. Pedagogisch Tijdschrift,1980, 5, In het onderwijs wordt de leerling vaak problemen voorgelegd waarvoor slechts één juiste oplossing geldt. De leerling wordt geleerd de juiste oplossingsstrategie toe te passen voor dit bepaalde type problemen. In het dagelijkse leven en in beroepssituaties kom je in de problemen doordat een oplossingsstrategie niet voorhanden is, een variatie moet ondergaan, nog geconstrueerd moet worden, enz.. Vervolgens, er moeten in het dagelijkse en beroepsleven niet alleen problemen worden opgelost,

2 maar ook geformuleerd. Hoeft men bij het formuleren van problemen niet te denken?! Hoe bereid je iemand voor op het (her) formuleren van een probleem? Kan de impasse in het creativiteitsonderzoek doorbroken worden? Pedagogische Studiën,1987, 64, nr.12, Pogingen om via creativiteitstrainingen een bijdrage te leveren aan betere leerprestaties bij leerlingen, hebben weinig opgeleverd. Is dat een gevolg van een onderwijs waarin de leerling sterk aan de leiband wordt gehouden onder druk van eindexameneisen? Helpt het de leerling zo nu en dan zelf een probleem te laten formuleren, dat hij/zij zo zelfstandig mogelijk oplost, min of meer onder begeleiding? De creatieve persoonlijkheid. Gedrag, 1975, 3, (nr.6), Creatieve persoonlijkheid en intelligentie. In: Groot, A.D. de et al., Empirische studies over onderwijs, deel 18 Werkgroep Onderwijsresearch - Onderwijsresearchdag Groningen, 1974, pp De persoonskenmerken complexiteit en integratie vormen niet slechts een beschrijving van de creatieve persoonlijkheid, maar ook van de situatie zoals die voor de persoonlijkheid is gegeven: een gedifferentieerd innerlijk leven gaat gepaard met een grote openheid voor allerlei ervaringen. Hij/zij verkiest wanorde boven de gebruikelijke orde, want de wanorde houdt de belofte in van een nieuwe, hogere orde. Deze (cognitieve) complexiteit gaat gepaard met exploratief gedrag dat aan de hoogste eis voldoet. De produktief denkende leerling wacht niet tot zich een probleem voordoet, maar is actief op zoek naar problemen. Hij/zij heeft een probleem-zoekende instelling. Trainingsmogelijkheden van het creatieve c.q. produktieve denkproces. Pedagogisch Tijdschrift 1982,, 7, In denkpsychologische en onderwijskundige literatuur wordt aandacht besteed aan het leren van oplossingsmethoden en van planningsgedrag teneinde het denkproces bij leerlingen te optimaliseren. In de creativiteitsliteratuur wordt juist veel aandacht besteed aan het verbeeldende denkaspect, dat zich aan bewuste controle onttrekt. Dit verbeeldende denkaspect vormt echter een essentieel onderdeel van het denkproces. Deze, op het produktieve, creatieve denkproces betrekking hebbende literatuur, biedt een geheel eigen perspectief om inzicht te verwerven in het denk- en leerproces bij leerlingen. Dit perpectief wordt uitgewerkt in de samenvattingen hierna. Intuïtieve beslissingen in management. Kreanet, 1996, 6, nr.1, Transfer: onderzoek en onderwijs. Een reactie op de onderliggende denkopvatting, Tijdschrift voor Onderwijsresearch,1993, 18, nr.1, De funktie van intuïtief handelen bij de opbouw van onderwijsbekwaamheden. Pedagogische Studiën,1991, 68, nr.10, Aan 70 van 2000 managers die in een psychologisch testonderzoek naar intuïtie tot de topscoorders behoren, wordt gevraagd om concrete beslissingen te noemen die voornamelijk op intuïtie waren gebaseerd. Op één na geven alle zeventig ondervraagden toe dat ze bij het nemen van hun belangrijkste besluiten op hun intuïtie zijn afgegaan. Tegelijkertijd geven veel deelnemers toe dat hun slechtste besluiten te wijten zijn aan het feit dat zij geen aandacht hebben geschonken aan hun intuïtie. Ik heb situaties meegemaakt aarin ik geen acht sloeg op een gevoel dat er iets niet goed zat en een besluit nam dat rampzalige gevolgen had zei een deelnemer. De manager, docent, e.d. die intuïtief handelt, vormt zich een beeld, d.w.z. patroon, Gestalt van de situatie waarin eerder opgedane kennis non-verbaal, gelijktijdig, op een niveau beneden de bewustzijnsdrempel aanwezig is in een veelzinnig betekenisveld. In het beeld van de situatie worden aspecten van de situatie dus niet afzonderlijk waargenomen. Het beeld dat van de situatie wordt gevormd, wordt gekenmerkt door een woordeloze, maar toch betekenisvolle gelijktijdigheid die niet bewust is, maar ook niet volledig onbewust, maar in het onderbewustzijn. De intuïtieve idee die a.h.w. ontspruit aan het beeld, wordt vervolgens bewust, logisch, analytisch, geformuleerd en op haar geldigheid getoetst.

3 Intuïtief denken heeft dus betrekking op de vorming van ideeën, maar niet op de uitwerking en toetsing ervan. Er bestaat dus zoiets als receptieve informatieverwerking - volgens het intuïtietheoretisch model van ideeënproduktiviteit, naast actieve informatieverwerking - volgens het informatieverwerkingsmodel. Creatief probleem-oplossen. In: Knoers, A.M.P., Laar, D.J.P. van de, Velema, E. (Red.), 1981, onderzoek van onderwijs. Enige nijmeegse verkenningen, Nijmegen, katholieke universiteit, instituut voor onderwijskunde, pp In het produktieve en creatieve denkproces kunnen twee aspecten worden onderscheiden: een verbeeldend denkaspect en een rationeel denkaspect. Het vebeeldende denkaspect heeft iets geheimzinnigs, ongrijpbaars. De ingeving of inval is het gevolg van dit verbeeldende denkaspect dat zich onttrekt aan de wetten van de logica en zich afspeelt in het onderbewuste, waar de dingen nog geen naam hebben, maar nog fluctuerende betekenissen bezitten - kortom in de sfeer van het beeld, de fysionomie. Voorzover ik heb kunnen nagaan vertegenwoordigen de divergente produktietests ontwikkeld in het kader van Guilford s Structure-of-Intellect model (SI-model) de enige poging tot het meten van het nietrationele denkaspect. Als je de gebruikelijke intelligentietests legt op het SI-model, dan blijken deze IQtests vrijwel uitsluitend te bestaan uit kennen en convergente produktie (Van convergente produktie is vooral sprake bij problemen die voldoende informatie bevatten voor het vinden van de enig juiste of verreweg beste oplossing) in het SI-model.. Van de niet in de gebruikelijke intelligentietests opgenomen divergente produktie is sprake bij problemen en opdrachten die verschillende oplossingen en antwoordmogelijkheden toelaten bijv. geef zoveel gebruiksmogelijkheden van een baksteen als je kunt. Het creatieve proces, het denkproces en het onderwijs. Pedagogisch Tijdschrift,1976, 1, In de opvatting waarbij onder denken slechts het logische, bewuste, rationele denken wordt verstaan, wordt het denken gereduceerd tot van buiten aangevoerde operaties en werkwijzen die tot de oplossing van een probleem zullen voeren. Een aan elkaar rijgen van operaties is iets totaal anders dan het kennen of ontdekken van de wezenlijke relaties tussen informatie-eenheden. Een belangrijke kwestie is de integratie en coördinatie van al de (o.m. door Guilford genoemde) vaardigheden. Een produktief denkproces komt pas op gang als de leerling een vraag heeft, het gevoel heeft dat er iets niet klopt, of dat het ook anders kan, en hij/zij probeert tot een probleemformulering te komen, waarna hij/zij overgaat tot een uitwerking van het probleem. Bij het produktieve denkproces is een belangrijke rol weggelegd voor de intrinsieke motivatie, d.w.z. het gegrepen zijn door een probleem of een werkelijkheidsgebied. Voor de realisatie van een belangrijke doelstelling van het algemeen vormend voortgezet onderwijs - die men zou kunnen omschrijven als de ontwikkeling van het denken bij leerlingen - is het noodzakelijk dat leerlingen ook bijv. via het werken aan projecten en het maken van werkstukken, tot een denkproces worden uitgenodigd op een zodanig niveau dat met name de door Guilford in zijn SI-model genoemde divergente denkvaardigheden geïntegreerd deel uitmaken van het denkproces. Intuïtie en ervaring: een reactie. Pedagogisch Tijdschrift,1986, 11, Een bergbeklimmer probeert te verwoorden wat hij/zij beleeft. Deze verwoording van een beleving is een ervaring. In een ervaring zijn verwoording en beleving op elkaar betrokken. Deze intrinsieke verbondenheid tussen beleving en verwoording wordt een fysionomie genoemd vgl de fysionomie van de treur-wilg (fysionomie en het eerder genoemde beeld, zijn verwante, zo niet identieke fenomenen). Bij intellectualistische kennis kan men wel formele operaties uitvoeren; het leven is er echter uit verdwenen. Bij in ervaring gefundeerde (d.w.z. fysionomische) kennis is een produktief denkproces mogelijk, waaronder formuleren van problemen. Een overweging m.b.t. de effectiviteit van creativiteitstrainingen. Is herziening van het rationalistisch paradgma gewenst? Handelingen,1989, 3, nr.1, Het effect van trainingsprogramma s ter bevordering van creativiteit zijn bepaald niet indrukwekkend. De oorzaak wordt gezocht in de cognitivistische benadering van creativiteit. Deze benadering wordt open-

4 gebroken in het voornoemde concept fysionomie(sche waarneming). Daarin krijgen immers niet alleen de objectieve eigenschappen van het waargenomene aandacht, maar ook de gevoelsmatige kwaliteiten. Veel ongewone antwoorden op de divergente denkopdracht: noem zoveel gebruiksmogelijkheden van een baksteen als je kunt, worden mogelijk doordat de respondent als het ware teruggaat naar de zintuigelijke, van belevingen doortrokken, kwaliteiten van de baksteen grafsteen voor een vogel, schuurmiddel, hoofdkussen voor een robot, wanddecoratie op zwarte muur. Op grond van ditzelfde fysionomisch waarnemen kon een keuringsarts voor de militaire dienstplicht vaststellen dat zijn gedachte over het beroep van de dienstplichtige in enkele gevallen: farmers en mechanics, overeen kwam met hun feitelijke beroep! Deze overeenstemming tussen idee en feit is dus niet argumentatief tot stand gekomen, maar wel via non-rational inference, doordat zijn ervaring met het voorkomen (fysionomie) van deze beroepsbeoefenaars strookte met het voorkomen (fysionomie) van de dienstplichtige. Het produktieve denkproces: authentiek en intuïtief. Pedagogisch Tijdschrift,1985, 10, De creatieve persoonlijkheid is een authentieke persoonlijkheid. Dat betekent dat het gedrag doel in zichzelf is en geen middel tot en ander doel; m.a.w. authentiek gedrag is eigenlijk gedrag. Authenticiteit manifesteert zich in de wijze waarop ouders met hun kinderen omgaan. Uit gerichte observaties van de interactie tussen moeder en kind bij de uitvoering van een taak, komt naar voren dat in sommige gevallen de interactie tussen moeder en kind via de taak verloopt; terwijl in andere gevallen veel momenten zijn waar de taak in dienst lijkt te staan van de opvoeding, dat wil zeggen van de opvattingen over de manier waarop je als moeder je kind benadert. Het doen en laten van hun kinderen wordt in het licht geplaatst van het eigen opvoedkundig waarden- en normenpatroon, zonder echt van binnenuit belang te hechten aan een goede uitvoering van de taak. Zonder authenticiteit is fysionomie, d.w.z. beeldvorming, uiteraard niet mogelijk. Uiteraard, omdat autheticiteit (eigenlijkheid) betekent: bij je ervaringen zijn. Docentvaardigheden voor het leren oplossen van open problemen. In: Cor Aarnoutse en Marinus Voeten (Eds.). Gaat en onderwijst. Liber amicorum voor dr. M.J.C. Mommers. Tilburg: Zwijsen, 1990, pp Het pedagogisch klimaat dat bevorderlijk is voor het formuleren en oplossen van problemen buíten de onderwijsleersituatie, wordt vooral gekenmerkt door stimulansen voor de opbouw van een eigen waarden- en normenpatroon, d.w.z. authenticiteit, taakgerichtheid inplaatsvan pedagogische gerichtheid; en discipline in het hanteren van regels en het stellen van eisen. Docenten die dergelijk onderwijsleergedrag vertonen zorgen ervoor dat de leerling niet vervreemd raakt van zichzelf, maar bij zijn ervaringen blijft. Deze houding van de docent maakt voor de leerling de weg vrij om ongewone ideeën te opperen bijv. een baksteen is niet alleen een bouwelement, maar ook een grafsteen voor een vogel, enz.. Het verband tussen baksteen en grafsteen, enz. is het gevolg van het genoemde fysionomisch waarnemen van de baksteen, d.w.z. van een on-middel-lijk belevend, d.w.z. authentiek waarnemen van de baksteen. Het verrassende denken. Psychologie,1984, 3, nr.11, Een wezenlijk onderdeel van het produktieve, verrassende, denken vormt het zogenaamde divergente denken (test-item: noem zoveel gebruiksmogelijkheden van een baksteen als je kunt). De noodzaak tot divergent denken neemt toe naarmate een probleem minder (impliciete) aanwijzingen voor een oplossing bevat. Zo biedt de opdracht een gebouw te ontwerpen, waarvan alleen vloeroppervlakte, functie en kostprijs zijn gespecificeerd, gunstige voorwaarden voor een vindingrijk ontwerp. Divergent denken is pas echt vindingrijk in een zinvolle context. Dit is waarschijnlijk ook de reden dat zogenaamde creativiteitstrainingen, geïnspireerd door divergente denktests, die door leerlingen worden ervaren als een schoolse opdracht, maar bitter weinig opleveren. De leerpsychologische basis van de didactiek: een voorstel. VELON Tijdschrift voor lerarenopleiders, 1996, 17, nr.2, 4-14

5 Mensen onderscheiden zich van de computer doordat zij betekenis kunnen toekennen aan objecten en gebeurtenissen: een nijptang krijgt de betekenis van een slingergewicht wanneer je twee van het plafond (te) ver afhangende touwen aan elkaar gaat binden. De computer daarentegen voert alleen maar formele operaties uit zonder inhoudelijke, betekenisvolle connotaties. De computer kan niet spontaan aan een nijptang ook de betekenis toekennen van slingergewicht; of aan een baksteen de betekenis van hoofdkussen voor een robot. De verhouding tussen het rationele denken van de computer en het originele denken van de mens, kan kort en bondig worden geformuleerd als: but reason is only the servant of our intuïtion: it is by logic that we prove. It is by intuition that we discover (Poincaré). Het intuïtieve proces heeft betrekking op een rijpingsproces waarin de denker niet bewust met het probleem bezig is, en dat uiteindelijk uitmondt in een inval, ook genoemd Aha Erlebnis, die vervolgens langs rationele, d.w.z. logisch-systematische weg op haar geldigheid wordt getoetst. De rol van intuïtie in het creatieve denkproces. Handelingen, 1987, 1, (i.s.m. M.A.D. Wolters). Kenmerkend voor intuïtief denken zijn de onbewuste, spontane betekenisverleningen aan een situatie (fysionomie). Wanneer een fysionomie, oftewel onderbewust beeld van de situatie, als fundament van het produktief denken wordt beschouwd, dan komt de gangbare opvatting dat denken een bewust, logisch en analytisch proces is, onder druk te staan: Reason is only the servant of our intuition (Poincaré). vgl. het dagelijkse leven: je moet er maar opkomen en de systematische toetsing ervan op geldigheid. De eenzijdigheid in het denken van leerlingen. School, 19, nr.4, Iemand die systematisch denkt, heeft juist meer invallen dan iemand die minder systematisch denkt! Maar wat gebeurt er in het onderwijs met invallen van bijvoorbeeld Kékulé (de chenische ringstructuur van benzeen) en Poincaré? Die komen niet ter sprake! Integendeel, de ontdekking van Kékulé wordt slechts als wetenschappelijk feit (en niet als geverifieerde inval) in het leerboek gepresenteerd. Daarmee wordt de suggestie gewekt dat denken een louter rationele bezigheid is! Dat is een miskenning van de werkelijke gang van zaken. Begrijpen van de logische samenhang van begrippen is eigenlijk de laatste fase van een produktief en creatief denkproces. Docentbekwaamheden en produktieve denkvaardigheden. Nederlands Tijdschrift voor opvoeding, vorming en onderwijs, 1991, 7, nr.5, Produktief denken in het perspectief van creativiteit. In: Knoers, A.M.P. en Corten, J.J.R.M. (Red.)., 1983, Ontwikkelingen in het Nederlandse onderwijs. Aspecten van kwaliteit en beleid. Nijmegen, katholieke universiteit, vakgroep interdisciplinaire onderwijskunde, pp Leerlingen zullen eerder geneigd en in staat zijn produktief problemen op te lossen, wanneer zij dat op school onder begeleiding hebben geleerd. De docent kan bij formuleren van problemen en gedurende het oplossingsproces, naast vakinhoudelijke informatie ook wijzen op de kenmerken van het produktieve en creatieve proces. De leraar fungeert dan als model op twee fronten: de inhoud en het produktieve en creatieve proces. Het intuïtietheoretisch model van indeeënproduktiviteit biedet de docent (en de leerling) handvaten. Creatief denken. In: Knoers, A.M.P. (Red.), 1977 Onderwijzen nu en morgen, nr.5. Groningen, Wolters- Noordhoff Creatief denken heeft betrekking op theorie en onderzoek op het terrein van creativiteit in het algemeen en het produktieve (creatieve) denkproces in het bijzonder; en op de betekenis van het produktieve denken in het onderwijs. Ook worden opdrachten geformuleerd die betrekking hebben op de mogelijkheid om in het onderwijs het produktieve denken bij leerlingen te bevorderen. De need for variety bij Maddi, e.a.. Een empirisch onderzoek. Gedrag, 1977, 5, ik heb dorst. Dit vormt een motief om te drinken. Dit drinken is een spanning-reducerend motief. De verzuchting: wat een saaie boel vormt juist een motief om iets te ondernemen, iets mee te maken. Dit is

6 een spanning oproepend motief: need for variety. Er zijn 3 vormen van spanning oproepende motivatie: verlangen naar iets anders; nieuwsgierigheid; oorspronkelijke produktie. De laatste vorm heeft betrekking op motivatie m.b.t. creativiteit. De need for variety bij Maddi c.s. Een empirisch onderzoek, gedrag,1977 5, nr.4, De need for variety van Maddi et al. in verband met creativiteit. Gedrag 1976, 4, Sommige mensen zijn meer gemotiveerd om een produktief (creatief) denkproces te voltrekken, dan andere mensen. Maddi heeft empirisch onderzoek gedaan naar de specifieke motivatie voor creatief (produktief) denken. Door mij is een replicatie-onderzoek uitgevoerd. Uit deze onderzoeken blijkt dat het oproepen van vragen en opwerpen van problemen, d.w.z. het actief zoeken naar informatie ter verkrijging van kennis en inzicht in iets, een belangrijk motivationele component is voor produktief denken. Transfer van kennis en ideeën. Nederlands Tijdschrift voor opvoeding, vorming en onderwijs, 1994, 10, nr.2, In onze snel veranderende samenleving is transfer van verworven vaardigheden van groot belang. De gangbare transferconditie rijkdom van geheugenrepresentaties m.b.t. het analytisch denken is ingrijpend verruimd door de transferconditie flexibiliteit van geheugenrepresentaties m.b.t. intuïtief denken. Dat heeft tot gevolg dat het draagvlak van transfer wordt verhoogd.. De relevantie van cognitieve complexiteit van docenten voor het ervaren van problemen tijdens de bereoepsuitoefening. In: Bergen, Th., Giesbers, J. & C. Morsch (Red.), 1987, Professionalisering van onderwijsgvenden. Lisse: Swets & Zeilinger, pp De invloed van de onderwijsstijl leerstofgericht versus leerlinggericht op het leren van de leerling is aanleiding om de wijze waarop de leerstofgerichte docent met de leerstof omgaat, te vergelijken met de manier waarop de leerlinggerichte docent dat doet. Het theoretisch kader voor deze vergelijking wordt gevormd door het concept cognitieve complexiteit.

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 8 (1990) nr.2 145

Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 8 (1990) nr.2 145 Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 8 (1990) nr.2 145 Boekbespreking Over kennis en kunde in de fysica M.G.M. Ferguson-Hessier Uitg.: Technische Universiteit Eindhoven, 1989 Proefschrift, pp.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

DE WAARDE (EN GEVAREN) VAN DIVERSITEIT BINNEN VERANDERINGSPROCESSEN

DE WAARDE (EN GEVAREN) VAN DIVERSITEIT BINNEN VERANDERINGSPROCESSEN DE WAARDE (EN GEVAREN) VAN DIVERSITEIT BINNEN VERANDERINGSPROCESSEN EEN SYSTEEMAANPAK LEIDT MEER TOT SUCCESVOLLE VERANDERTRAJECTEN INDIVIDU Veranderingsleiderschap METHODE Een aanpak om verandering te

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 vormt de algemene inleiding van het proefschrift. In dit hoofdstuk beschrijven wij de achtergronden, het doel, de relevantie en de context van het onderzoek, en de

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

David Kolb en de leerstijlen

David Kolb en de leerstijlen Hoezo leerstijlen? David Kolb en de leerstijlen De toepassing van de leerstijlen theorie van Kolb, het leerproces en de vier leerstijlen, kan bij leren en scholing activerend werken. Iedereen die wil leren

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

De specifieke lerarenopleiding

De specifieke lerarenopleiding geëngageerd onderzoekend communicatief talent ontwikkelend vakdeskundig leerling gericht samenwerkend De specifieke lerarenopleiding dynamisch leergierig master Jij bent... inspirerend creatief toekomstgericht

Nadere informatie

Gemiddelde. BOp school komt mijn kind in aanraking met maatschappelijke en actuele thema's (onder andere het milieu en de politiek).

Gemiddelde. BOp school komt mijn kind in aanraking met maatschappelijke en actuele thema's (onder andere het milieu en de politiek). Aantal respondenten: 134 Ouders 2012 Onderwijs en leren On Meer on dan Meer dan on Eens? Leerstof en toetsen 3,3 BHet is mij duidelijk wat de school onderwijskundig wil bereiken. 3,5 4 9 37 79 4 BIk ben

Nadere informatie

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5 Leerstijlen Leren volgens Kolb Kolb vat leren op als een proces dat, steeds weer, vier stadia doorloopt: fase 1: concreet ervaren fase 2: waarnemen en overdenken (reflecteren) fase 3: abstracte begripsvorming

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

Overzicht curriculum VU

Overzicht curriculum VU Overzicht curriculum VU Opbouw van de opleiding Ter realisatie van de gedefinieerde eindkwalificaties biedt de VU een daarbij passend samenhangend onderwijsprogramma aan. Het onderwijsprogramma bestaat

Nadere informatie

Ieder mens heeft een favoriete leerstijl. Grofweg gezegd bestaan er 4 manieren van leren;

Ieder mens heeft een favoriete leerstijl. Grofweg gezegd bestaan er 4 manieren van leren; KOLB-test Het is belangrijk voor de praktijkopleider om inzicht te hebben in de favoriete leerstijl van de leerling en van zichzelf, zodat hij hier met zijn begeleiding rekening mee kan houden. Leerfasen

Nadere informatie

Onderwijsgemeenschap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker

Onderwijsgemeenschap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker Onderwijsgemchap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker Aantal respondenten: 76 02-10-2015 Onderwijsgemchap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker 1

Nadere informatie

Ouderavond Plusgroep. 15-09-2015 Marc Houben Josephine Close Véronique Kaanen

Ouderavond Plusgroep. 15-09-2015 Marc Houben Josephine Close Véronique Kaanen Ouderavond Plusgroep 15-09-2015 Marc Houben Josephine Close Véronique Kaanen Inhoud 1. Welkom 2. Wat is meer- en hoogbegaafdheid 3. Informatie over de Plusgroep 1. Wat is een Plusgroep 2. Wie nemen deel

Nadere informatie

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden VERSLAG REACTIE 20 Over vermeende tegenstellingen die irrelevant zijn In het stuk van Piet van der Ploeg Pabo s varen blind op constructivisme (zie artikel op pagina 13) worden veel tegenstellingen geschetst.

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders

Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders Aantal respondenten: 134 14-11-2010 Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders 1 / 9 Welkomstblad Fijn dat u mee wilt werken aan dit onderzoek. De vragen gaan over

Nadere informatie

Denken als een jurist. Jan Struiksma

Denken als een jurist. Jan Struiksma Denken als een jurist Jan Struiksma VU-alumni 2013 Welke jurist? Advocaat Notaris Bedrijfsjurist Rechter Docent Onderzoeker Student Privaatrecht Strafrecht Staatsrecht Bestuursrecht Denken en rechtsvinding

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Klinisch Pedagogische praxis: onderdeel Vakgroep Orthopedagogiek. Onderwerp: intelligentie problemen oplossen competentie

Klinisch Pedagogische praxis: onderdeel Vakgroep Orthopedagogiek. Onderwerp: intelligentie problemen oplossen competentie Klinisch Pedagogische praxis: onderdeel Vakgroep Orthopedagogiek Onderwerp: intelligentie problemen oplossen competentie Basisgegevens op internet : website Vakgroep Orthopedagogiek, persoonlijke website

Nadere informatie

Gemiddelde. Gemiddelde

Gemiddelde. Gemiddelde Aantal respondenten: 57 Ouders 2014 Vensters voor verantwoording PO -- - + ++ Schoolklimaat 3,2 BIn hoeverre gaat uw kind met plezier naar school? 3,3 3 32 21 BHoe veilig voelt uw kind zich op school?

Nadere informatie

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé CREATIEF VERMOGEN Andrea Jetten, Hester Stubbé OPDRACHT Creativitief vermogen meetbaar maken zodat de ontwikkeling ervan gestimuleerd kan worden bij leerlingen. 21st century skills Het uitgangspunt is

Nadere informatie

Onderwijs en leren. Leerstof en toetsen 3,5 3,4. Begeleiding 3,6 3,6. Aantal respondenten: 72 Ouderenquete OPOD 2014 compleet.

Onderwijs en leren. Leerstof en toetsen 3,5 3,4. Begeleiding 3,6 3,6. Aantal respondenten: 72 Ouderenquete OPOD 2014 compleet. Aantal respondenten: 72 Ouderenquete OPOD 2014 compleet Onderwijs en leren 2010 2014 On Meer dan on Eens? Leerstof en toetsen 3,5 3,4 BHet is mij duidelijk wat de school onderwijskundig wil bereiken. 3,4

Nadere informatie

TOEPASSING 4C/ID IN HET MBO. Procesverloop van grootschalig herontwerp van curriculum. Inzoomen op ervaringen met aantal aspecten van 4C/ID-model

TOEPASSING 4C/ID IN HET MBO. Procesverloop van grootschalig herontwerp van curriculum. Inzoomen op ervaringen met aantal aspecten van 4C/ID-model TOEPASSING 4C/ID ID-MODEL IN HET MBO Procesverloop van grootschalig herontwerp van curriculum Inzoomen op ervaringen met aantal aspecten van 4C/ID-model Tips: do s & dont s Neem voldoende tijd!! AANLEIDING

Nadere informatie

HET ASSESSMENT INFORMATIE

HET ASSESSMENT INFORMATIE HET ASSESSMENT INFORMATIE HET ASSESSMENT U bent uitgenodigd voor een assessment. In de praktijk blijkt dat bij veel kandidaten vragen leven met betrekking tot dit soort onderzoek. In het hiernavolgende

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Onderzoeksmap. Praktijkonderzoek Spelbetrokkenheid. Alles bij de hand.

Onderzoeksmap. Praktijkonderzoek Spelbetrokkenheid. Alles bij de hand. Onderzoeksmap Praktijkonderzoek Spelbetrokkenheid Alles bij de hand. Inhoud Inhoud... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Achtergrondinformatie... 3 Spel... 3 Rol pedagogisch medewerker... 3 Spelbetrokkenheid...

Nadere informatie

Schrijven en leren op de pabo en de basisschool. Zomerschool Lopon2 28 augustus 2014 Mieke Smits

Schrijven en leren op de pabo en de basisschool. Zomerschool Lopon2 28 augustus 2014 Mieke Smits Schrijven en leren op de pabo en de basisschool Zomerschool Lopon2 28 augustus 2014 Mieke Smits Onderwerpen Schrijven op de lerarenopleiding en de basisschool De kracht van schrijven voor het leren en

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019 Stichting H 3 O 1 Bijzonder Wat is het bijzondere van H 3 O? Waarin onderscheidt H 3 O zich, wat maakt het verschil? En wat wil H 3 O waarmaken?

Nadere informatie

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g Pijnpunten PBS Programma Welkom en voorstellen Pijnpunten SWPBS - Pijnpunten kort toelichten - World café: pijnpunten verkennen - Plenair inventariseren Wettelijk kader SWPBS Pedagogische kwaliteit van

Nadere informatie

Kwaliteitsvragenlijst

Kwaliteitsvragenlijst Samenvatting Kwaliteitsvragenlijst Ouders September 2011 Vragenlijst ingevuld door 79 ouders in september 2011 De ouders geven Octant een 7,2 als algemeen rapportcijfer We scoren het best op: Leer- en

Nadere informatie

ALEXANDER GIELE Competentiemonitor Ingevuld door : C.M.T. Ruppert Ingevuld op : 19 december 2013

ALEXANDER GIELE Competentiemonitor Ingevuld door : C.M.T. Ruppert Ingevuld op : 19 december 2013 ALEANDER GIELE Competentiemonitor Ingevuld door : C.M.T. Ruppert Ingevuld op : 19 december 2013 Deze monitor is ingevuld op basis van een eerste gesprek, een lesobservatie en een nagesprek (soms in andere

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

DE INSIGHTS-KLEUREN VOORKEUREN NADER UITGELEGD. Beweegt mens en organisatie!

DE INSIGHTS-KLEUREN VOORKEUREN NADER UITGELEGD. Beweegt mens en organisatie! DE INSIGHTS-KLEUREN Andrew en Andi Lothian ontwikkelden een eigen model op basis van het gedachtengoed van Jung. Zij geven de verschillende combinaties van psychologische voorkeuren weer in vier kleuren;

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Vastgesteld in de bestuursvergadering van 24 mei 2007 PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Binnen de voor de stichting geldende statuten en reglementen, is het College van Bestuur het bevoegd gezag van de stichting,

Nadere informatie

Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010. Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs

Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010. Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010 Advies instapprofiel van de student hoger onderwijs Raad Hoger Onderwijs IDR / 12 juni 2012 RHO-RHO-ADV-010 bijlage 1 Bijlage 1: Algemene instapcompetenties

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Creatief Denken. Ideeën Werkplaats Groep 3 Groep 4 Groep 5

Creatief Denken. Ideeën Werkplaats Groep 3 Groep 4 Groep 5 Creatief Denken Ideeën Werkplaats Groep 3 Groep 4 Groep 5 Inleiding Creativiteit is een proces waardoor je laat zien dat alles wat is ook altijd anders kan zijn. Kijken naar de werkelijkheid, dat koppelen

Nadere informatie

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier 2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier Naam docent: Onderwerp van de les/training/ workshop: Aantal deelnemende studenten: Datum: Presenteren Beginsituatie: Groep kent elkaar nu al redelijk goed. Er

Nadere informatie

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door:

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Dubbele identiteit Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Programma Welke dubbele identiteit? Wil niet of kan niet? De casus & de cirkel The Matrix & de Verrassingen De professional

Nadere informatie

GOED HERSTELD. Uitkomsten van kwalitatief onderzoek onder 100 GGZ- cq. verslavingszorgcliënten.

GOED HERSTELD. Uitkomsten van kwalitatief onderzoek onder 100 GGZ- cq. verslavingszorgcliënten. GOED HERSTELD Uitkomsten van kwalitatief onderzoek onder 100 GGZ- cq. verslavingszorgcliënten. Doel van het onderzoek: Bijdragen aan theorievorming van herstelprocessen Drs. Corine Balder 1 Onderzoeksvraag:

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Mijn onderwijsvisie. Natasha Pers. Opleiding: Master algemene economie. Studentennummer: 500610025. Vakdocent: P. Voorend

Mijn onderwijsvisie. Natasha Pers. Opleiding: Master algemene economie. Studentennummer: 500610025. Vakdocent: P. Voorend Mijn onderwijsvisie Natasha Pers Opleiding: Master algemene economie Studentennummer: 500610025 Vakdocent: P. Voorend Algemene Visie Mijn onderwijsvisie 2 is meer een terugblik dan wel herziening van mijn

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat KIJKWIJZER PEDAGOGISCH-DIDACTISCH HANDELEN IN DE KLAS School : Vakgebied : Leerkracht : Datum : Groep : Observant : 1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat (SBL competenties 1 en 2) 1.1* is

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE INHOUD Missie & visie 4 Het onderwijs voorbij 5 Kwaliteit vanuit identiteit 7 Werken vanuit passie 8 Elke leerling telt 10 Ondernemend en

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Introductie Introductie Het pedagogisch beleid van de tussenschoolse opvang SKN s Eetclub biedt een kader dat de overblijfkrachten en de coördinatoren tussenschoolse

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 / De kern en inhoud als uitgangspunt... 4 1.1 de kern... 4 1.2 de inhoud... 5 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

RIJk Onderwijs. Creatief omgaan met onderwijs. Karin Hell 4-12-2014

RIJk Onderwijs. Creatief omgaan met onderwijs. Karin Hell 4-12-2014 RIJk Onderwijs Creatief omgaan met onderwijs Karin Hell 4-12-2014 Jempi Moens - Nieuwe generatie - Connectivisme - MOOC - The voice of the active learner 4-12-2014 2 Zuzanna Sklaska - Scholen halen creativiteit

Nadere informatie

Opdrachtverklaring. Pedagogisch Project. vzw BuBaO Sint-Lievenspoort

Opdrachtverklaring. Pedagogisch Project. vzw BuBaO Sint-Lievenspoort Opdrachtverklaring Pedagogisch Project vzw BuBaO Sint-Lievenspoort Wie zijn we? vzw BuBaO Sint-Lievenspoort is een school voor buitengewoon basisonderwijs en geïntegreerd onderwijs aan kinderen met een

Nadere informatie

OVERDRACHTSKUNDE. Stichting Kwaliteitscentrum Schoonheidsverzorging Utrecht

OVERDRACHTSKUNDE. Stichting Kwaliteitscentrum Schoonheidsverzorging Utrecht OVERDRACHTSKUNDE EXAMENEISEN THEORIE SCHOONHEIDSVERZORGING B VERSIE JULI 2010 STICHTING KWALITEITSCENTRUM SCHOONHEIDSVERZORGING Exameneisen STRUCTUUR THEORIE-EXAMEN: OVERDRACHTSKUNDE Examen Overdrachtskunde

Nadere informatie

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl 1 De nieuwe Havo voorbereidend HBO Wat is De nieuwe Havo? De nieuwe Havo biedt Havo onderwijs

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

NAAM PERSOONLIJK & VERTROUWELIJK. Rapportage en interpretatie. 2 februari 2005

NAAM PERSOONLIJK & VERTROUWELIJK. Rapportage en interpretatie. 2 februari 2005 NAAM PERSOONLIJK & VERTROUWELIJK Rapportage en interpretatie EQ-I TM emotionele intelligentie 2 februari 2005 DE GEGEVENS IN DEZE RAPPORTAGE ZIJN PERSOONLIJK EN VERTROUWELIJK, EN WORDEN DOOR ONS UITSLUITEND

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

De VO - vakvernieuwing komt eraan

De VO - vakvernieuwing komt eraan De VO - vakvernieuwing komt eraan Keuzes maken! Marijn Meijer Wat gaan we doen? wat verandert er? beheersingsniveaus samenhang inrichting CE/SE en PTA keuzes maken: methodes of... en we houden het praktisch,

Nadere informatie

DOCEER EN LEERSTIJLEN 7 NOVEMBER 2015

DOCEER EN LEERSTIJLEN 7 NOVEMBER 2015 DOCEER EN LEERSTIJLEN 7 NOVEMBER 2015 Extraversion wil het liefst leren door te praten en op te gaan in zijn omgeving wil het liefst de aandacht naar de buitenwereld laten vloeien, naar objectieve gebeurtenissen

Nadere informatie

CVO Zuid-West Fryslan

CVO Zuid-West Fryslan Algemene samenvatting 1 Inleiding Marktpositie en Profilering is één van de vijf deelprojecten van Meesterwerk 2020. Een eerste stap in dit project is het helder krijgen van de kernidentiteit van onze

Nadere informatie

Onderwijs-seminar. De Leraar van de Toekomst. Bestaat De leraar van De Toekomst wel?

Onderwijs-seminar. De Leraar van de Toekomst. Bestaat De leraar van De Toekomst wel? Onderwijs-seminar De Leraar van de Toekomst Bestaat De leraar van De Toekomst wel? Even voorstellen Anne Looijenga, directeur Centrum voor Ontwikkeling Katholieke Pabo Zwolle En jullie zijn.? 2 De of een

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 24 578 MAVO/VBO/VSO Nr. 26 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Niveaudrempelbepaling potentiële MCPM-studenten die niet beschikken over een hbo-/bachelordiploma

Niveaudrempelbepaling potentiële MCPM-studenten die niet beschikken over een hbo-/bachelordiploma Niveaudrempelbepaling potentiële MCPM-studenten die niet beschikken over een hbo-/bachelordiploma Inleiding De Master of Crisis and Public Order Management (MCPM) is een opleiding op masterniveau. Om tot

Nadere informatie

DOORLOPENDE LEERLIJNEN DANS

DOORLOPENDE LEERLIJNEN DANS DOORLOPENDE LEERLIJNEN DANS DE LANGE LEERLIJNEN ZIJN GEBASEERD OP 7 COMPETENTIES WAARNEMEN (Wij maken onderscheid tussen waarnemen in receptieve zin en waarnemen in actieve zin)* Waarnemen op een receptieve

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

WORKSHOP: Competentiegericht opleiden

WORKSHOP: Competentiegericht opleiden Praktijkopleidersmiddag 15 november 2012 RINO Groep WORKSHOP: Competentiegericht opleiden Prof. dr. Theo K. Bouman & Drs. Valerie A. Hoogendoorn Hoofdopleider GZ & Praktijkcoördinator Opleidingsinstituut

Nadere informatie

Gelderland. Dit is een uitgave van de samenwerkingsverbanden. Gelderland en Oost-Overijssel/Twente en is mede mogelijk gemaakt door BKK.

Gelderland. Dit is een uitgave van de samenwerkingsverbanden. Gelderland en Oost-Overijssel/Twente en is mede mogelijk gemaakt door BKK. samenwerkingsverband kinderopvang beroepsonderwijs Gelderland Colofon Februari 2014 Dit is een uitgave van de samenwerkingsverbanden Kinderopvang-Beroepsonderwijs Gelderland en Oost-Overijssel/Twente en

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

De socratische methode. Iets meer over Socrates

De socratische methode. Iets meer over Socrates De socratische methode De kunst van het vragen stellen Het is vaak beter om goede vragen te stellen dan zelf goede antwoorden te geven. Met vragen beweeg je anderen tot onderzoek van eigen ervaringen en

Nadere informatie

Handreiking kritische denkvaardigheden. Dr. Pieter Baay

Handreiking kritische denkvaardigheden. Dr. Pieter Baay Handreiking kritische denkvaardigheden Dr. Pieter Baay Even voorstellen... Vanaf 1 augustus 2016: de eisen voor loopbaan en burgerschap worden aangescherpt m.b.t. kritische denkvaardigheden voor de cohorten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Wittevrouwen, Tevredenheidsenquete ouders 2014

Wittevrouwen, Tevredenheidsenquete ouders 2014 Wittevrouwen, Tevredenheidsenquete ouders 2014 Aantal respondenten: 157 23-10-2014 Wittevrouwen, Tevredenheidsenquete ouders 2014 1 / 12 Welkomstblad Beste ouders, Fijn dat u wilt meewerken aan dit onderzoek

Nadere informatie