het belang van dnw voor nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "het belang van dnw voor nederland"

Transcriptie

1 h e t b e l a n g va n D N W v o o r n e d e r l a N D

2

3 het belang van dnw voor nederland Het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) is één van de Grote Technologische Instituten in Nederland. Naast wetenschappelijk onderzoek verricht het NLR op non-profit basis toegepast onderzoek voor de lucht- en ruimtevaartsector, grotendeels in opdracht van overheden, bedrijven, luchtvaartinstanties en ruimtevaartorganisaties in binnen- en buitenland. Voorbeelden van toegepast onderzoek zijn het meten van vliegeigenschappen van vliegtuigen en helikopters, en het meten van belastingen op ruimtevaartuigen en lanceerders. Het gaat daarbij niet alleen om het meten van aërodynamische eigenschappen, maar ook om aëroakoestische belastingen en om geluid. De metingen worden gedaan in windtunnels. Het NLR heeft samen met het Duitse zusterinstituut DLR de Stichting Duits-Nederlandse Windtunnels (DNW) opgericht. Dit boekje geeft een uiteenzetting van het Nederlandse belang van DNW. Dit Nederlandse belang rust op de volgende twee pijlers: De eerste pijler van dit Nederlandse belang bestaat uit taken en prioriteiten waarbij het belang van de hele Nederlandse maatschappij aan de orde is. Hierbij gaat het om vier maatschappelijke opgaven: Duurzaamheid, Defensie, Veiligheid en Ruimtevaart. De tweede pijler van dit Nederlands belang is concurrentiekracht. Om concurrerend te blijven moet ons bedrijfsleven blijven innoveren. Nederland kan haar concurrentiekracht niet versterken middels lage lonen of goedkope grondstoffen. Innovatie is een must. Innovatie vraagt om samenwerking met universiteiten en andere kennisinstellingen. Als NLR op windtunnelgebied niet in eigen land terecht kan, zoeken we naar oplossingen over de grens, het liefst net over de grens. DNW is daarvan een mooi voorbeeld. Het Nederlandse belang in DNW berust dus op twee pijlers die samen sterker zijn dan ieder op zich. Het belang voor B.V. Nederland, de versterking van de concurrentiekracht, maakt de vervulling van het Nederlandse, maatschappelijke belang financieel haalbaar omdat de belangrijkste inkomsten van DNW van het bedrijfsleven komen; het bedrijfsleven ondersteunt daarmee via DNW ook direct de vier maatschappelijke taken van Nederland. Ik nodig u uit om kennis te nemen van dit Nederlandse belang en hoop dat u deze visie met ons wil delen. Bas Oskam Divisiemanager Lucht- en Ruimtevaartuigen, NLR

4 maatschappelijke taken en prioriteiten 2

5 inhoudsopgave HET belang van DNW voor nederland 1 DE betekenis van DNW voor nederland 5 MaatSChaPPelIJKE taken en PRIorIteIten 9 Duurzaamheid, een maatschappelijke opgave 9 Defensie, een maatschappelijk taak 12 Veiligheid, een maatschappelijke topprioriteit 15 Ruimtevaart, een maatschappelijk belang 18 VERSterKIng van ConCUrrentIEKraCht 21 Innovatie in vliegtuigontwikkeling en concurrentiekracht 21 Concurrerende industrie voor Nederland 26 Strategische positionering van Nederlandse spelers 28 HIStorIE DNW 31 DNW WINDTUnnelS 33 Large Low Speed Facility (LLF) 33 Lage-Snelheids Windtunnel (NWB) 33 Lage-Snelheids Windtunnel (LST) 33 Cryogene Windtunnel (kkk) 33 Hoge Druk Windtunnel (HDG) 33 Hoge-Snelheids Windtunnel (HST) 34 Transonische Windtunnel (TWG) 34 Cryogene Ludwieg Tube (KRG) 34 SuperSonische Windtunnel (SST) 34 Ludwieg tube (RWG) 34 Engine Calibration Facility (ECF) 34 WAT betekent DNW VOOR Nederland 3

6 4

7 De betekenis van dnw voor nederland De deelname aan de stichting Duits-Nederlandse Windtunnels (DNW) biedt de Nederlandse samenleving als geheel aanzienlijke voordelen. Die voordelen zijn duidelijk tastbaar op het maatschappelijk vlak. Ook op economisch terrein werpt de Nederlandse participatie in deze stichting vruchten af. Die gecombineerde maatschappelijke en economische betekenis van DNW voor Nederland is geen momentopname. De Nederlandse deelneming in DNW is een diepteinvestering waarvan de duurzame ambities van de overheid én de kennisintensieve economie nog decennia kunnen profiteren. De meerwaarde van DNW is het resultaat van de kwaliteit van de samenwerkende faciliteiten én die van het personeel die op wereldschaal excelleren. De Nederlandse overheid, in het bijzonder de ministeries van Defensie, Verkeer en Waterstaat en Economische Zaken hebben, binnen nationale en internationale kaders, beleid geformuleerd dat de maatschappelijke welvaart moet stimuleren. Deze overheidsstrategie manifesteert zich duidelijk in de Luchtvaartnota van Verkeer en Waterstaat. Deze schetst onder andere de duurzame groeikaders van de luchtvaartsector en formuleert beleidsprojecten van het Innovatieplatform. Op het internationale niveau kan het Lissabon-akkoord van de Europese Unie als een van de leidraden bij de formulering van beleid worden beschouwd. Daarin kwamen de regeringsleiders overeen dat Europa de status van de meest competitieve en dynamische kenniseconomie ter wereld moet nastreven. Milieudoelstellingen op het gebied van uitstoot en geluidshinder staan eveneens hoog op de politieke agenda. DNW beschikt onder andere in Nederland over de faciliteiten voor de ontwikkeling van de volgende generaties van verkeersvliegtuigen. Introductie van deze nieuwe verkeersvliegtuigen is cruciaal voor het behalen van de nationale en mondiale milieudoelstellingen. Introductie van een nieuwe generatie verkeersvliegtuigen is op lange termijn de belangrijkste mogelijkheid om de groei van vliegverkeer op te vangen binnen bestaande en vernieuwde milieudoelstellingen. In nauwe synergie vormen DNW en het Nationaal Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (nlr) hét nationale kennisnetwerk dat het Nederlandse beleid met betrekking tot een actieve internationale en Europese rol op milieuterrein middels bijdragen aan vliegtuignieuwbouw kan realiseren. De Nederlandse overheid speelt bij het behalen van milieudoelstellingen een actieve rol, waarbij ook de veiligheid en de efficiëntie van de luchtvaart een belangrijke rol spelen. DNW is een cruciale aanjager van innovatie, internationaal beschouwd als dé motor van een kennisintensieve, duurzame economie. Zo is DNW een internationale blikvanger van één van de sleutelgebieden die zijn gedefinieerd door het Innovatieplatform welke de geambieerde kenniseconomie mogelijk maken: High-Tech Systemen en Materialen. DNW heeft doorslaggevende invloed op de ontwikkeling van speerpunttechnologieën op uiteenlopende terreinen. Van revolutionaire voortstuwingstechniek en innovatie procedures voor een efficiëntere afhandeling van vliegverkeer, tot windenergie en ruimtevaarttoepassingen. Daarmee steunt DNW niet alleen het Lissabon-akkoord, maar ook het streven naar kennisintensieve werkgelegenheid, van het hele land en, meer in het bijzonder, van de regio Flevoland. Mede dankzij DNW en nlr kan de overheid beschikken over de kennis die nodig is om vanuit een sterke positie hoogwaardig defensiematerieel te kunnen verwerven tegen een goede prijs-kwaliteit verhouding (smart buyer). Tegelijkertijd geeft DNW de Nederlandse luchtvaartsector een strategische positie in de arena van Europese en internationale WAT betekent DNW VOOR Nederland 5

8 vliegtuigontwikkelingsprogramma s. Die positie reikt verder dan de strategische overeenkomst die de Nederlandse sector onder aanvoering van de Nederlandse minister van Economische Zaken en zijn Franse evenknie in 2005 met de vliegtuigproducent Airbus sloot. Door de deelname in DNW kan de Nederlandse luchtvaartsector in een vroeg stadium anticiperen op mondiale ontwikkelingen. Daarnaast is er sprake van een toenemende verwevenheid van de internationale gemeenschap. Daar gaat stabiliteit vanuit. Hoe meer wederzijdse belangen, hoe groter de wil tot samenwerken. Nederland wil hierbij als open economie, die al decennia, misschien zelfs wel eeuwenlang afhankelijk is van goede contacten met andere landen, een voortrekkersrol spelen. Nederlandse regeringen hechten dan ook waarde aan het goede functioneren van internationale instituties zoals de navo, de Europese Unie, Verenigde Naties en het European Defence Agency (EDA). Ook hierbij heeft DNW haar bestaansrecht langdurig en gedegen bewezen. Onder andere door de effectiviteit en de efficiëntie van de operaties van de krijgsmacht te vergroten én door de westerse veiligheidsallianties te assisteren bij de vervolmaking van defensiematerieel. Een bestendige borging van DNW s kwaliteiten op het gebied van maatschappelijke welvaart én als katalysator van concurrentiekracht en de Nederlandse deelneming in DNW, is dus een kwestie van gezond verstand. 6

9 WAT betekent DNW VOOR Nederland 7

10 maatschappelijke taken en prioriteiten 8

11 maatschappelijke taken en prioriteiten Welvaart is uit te drukken in financiële zekerheid, in bruto nationaal product, of inkomen per hoofd van de bevolking. Maar kwaliteit van leven is óók welvaart. Een beschermd milieu, de betrouwbaarheid van instituties en een stabiel bestaan in de meest algemene betekenis van het woord zijn factoren die eveneens, misschien wel méér, de grootte van maatschappelijke welvaart die vanzelfsprekend nooit helemaal los kan worden gezien van de economische welvaart bepalen. Zoals uit onderstaande uiteenzetting blijkt, speelt DNW een rol van betekenis bij het steunen van deze, op maatschappelijke welvaart gerichte overheidsstrategie. Die ondersteunende functie van DNW is ingebed in nationaal en internationaal beleid van de overheid. Duurzaamheid, een maatschappelijke opgave Groei van economische welvaart door middel van het aanjagen van een innovatieve, concurrerende en ondernemende economie is één van de pijlers van Nederlands regeringsbeleid. De resulterende groei van de economische welvaart moet wel hand in hand gaan met een grotere veiligheid en groeiende duurzaamheid. Wereldwijd worden initiatieven ontplooid om de verwachte aanwas van de luchtvaart binnen maatschappelijk verantwoorde kaders te leiden, waaronder strikte milieunormen. Nederland loopt bij die wereldwijde trend niet uit de pas. Sterker, Nederland wenst een voortrekkersrol te spelen bij de verwezenlijking van een veilige en duurzame luchtvaart. De Nederlandse luchtvaartsector, met als pijler het netwerk rond Schiphol, fungeert hierbij als kraamkamer en als wereldwijd baken. DNW speelt hierin een tastbare, maatschappelijke rol. Dat duurzaamheidstreven ligt ook verankerd in het Kyotoprotocol, de Alderstafel en de aansluiting van de Nederlandse overheid bij verschillende Europese initiatieven om de milieuproblematiek te beheersen. DNW beschikt over de noodzakelijke faciliteiten om de verwezenlijking van deze mondiale en lokale milieudoelstellingen naderbij te brengen. DNW beschikt onder andere in Nederland over de faciliteiten voor de ontwikkeling van de volgende generatie zuinige en geluidarme verkeersvliegtuigen; introductie van nieuwe verkeersvliegtuigen is cruciaal om toekomstige milieudoelstellingen van onze nationale luchthaven Schiphol te kunnen verwezenlijken. De nationale luchthaven is een ongekende aanjager van economische bedrijvigheid en daarmee een grote generator van werkgelegenheid. In de Luchtvaartnota die het ministerie van Verkeer en Waterstaat begin 2009 uitbracht, spreekt de overheid zich uit voor een klimaatneutraal Schiphol in Die ambitie staat substantiële groei van het vliegverkeer rondom de luchthaven toe, maar tegelijkertijd moeten de emissies van schadelijke stoffen drastisch worden teruggebracht. Duurzaamheid heeft maatschappelijke, maar ook economische waarde. Het streven van de Nederlandse luchtvaartsector om duurzamer te opereren, is ook één van de pijlers van het beleid om aan concurrentiekracht te winnen. De eisen die internationaal aan de luchtvaart worden gesteld, zullen naar verwachting toenemen. Nederland, zo is de redenering, bevindt zich al op het gebied van innovatie en duurzaamheid in de mondiale voorhoede aangezien de bevolkingsdichtheid en de drukte van luchtruim de luchtvaartsector technisch en procedureel heeft gedwongen om maatregelen te nemen. Deze koppositie biedt economische meerwaarde. WAT betekent DNW VOOR Nederland 9

12 maatschappelijke taken en prioriteiten Dankzij de windtunnels en veelzijdige meetfaciliteiten speelt DNW bij dit duurzaamheidstreven een substantiële rol bij het reduceren van de geluidsproductie, het verlagen van het specifieke brandstofverbruik van de volgende generatie vliegtuigen, het reduceren van emissies en het behalen van grotere vliegveiligheid. Deze DNW-windtunnels zijn cruciaal voor bijvoorbeeld het behalen van de doelstellingen van Clean Sky, een programma op instigatie van de Europese Unie, dat streeft naar een aanzienlijke vergroening van de Europese luchtvaart. Zo moeten de uitstoot van CO 2 en no x worden gereduceerd met respectievelijk vijftig en tachtig procent. De geluidsproductie moet dankzij Clean Sky-projecten worden gehalveerd. De luchtvaartbranche spreekt over doorbraaktechnologieën die al in 2020 tot toepassingen moeten leiden. Ook Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen nemen binnen Clean Sky deel aan de ontwikkeling van nieuwe kennis en technologieën, zoals de intelligente vleugel die gedurende de gehele vlucht zodanig van vorm verandert dat de luchtweerstand, met het oog op brandstofbesparing, zo laag mogelijk is. Daarnaast wordt gewerkt aan de groene helikopter die niet alleen over intelligente rotorbladen beschikt, maar ook gebruik maakt van geluidsarme aanvliegroutes. DNW is bij uitstek geschikt om de ontwikkeling van deze intelligente vleugel en duurzame helikopter naar de gezochte doorbraak te leiden. Naast de ondersteuning van Clean Sky biedt DNW ook steun aan internationale program- ma s die het groene gehalte van de luchtvaart moeten vergroten. Europese en internationale vliegtuigbouwers en motorfabrikanten die zich geconfronteerd zien met strengere milieueisen wenden zich tot DNW: o.a. Airbus, Rolls Royce, Dassault Aviation en Eurocopter. De lijst is lang. Om er een Europees project uit te lichten: DreaM, waarin het Counter Rotating Open Rotor (Cror) concept wordt onderzocht. Deze innovatieve voortstuwing vormt de ideale combinatie van straalmotor en propelleraandrijving met een potentiële rendementsverbetering van twintig tot dertig procent. Maar deze significante verlaging van het specifieke brandstofverbruik heeft een prijs: de open rotorbladen produceren vooralsnog meer geluid dan de huidige generatie straalmotoren waarvan de fanbladen in een geluiddempende behuizing zijn ondergebracht. Door optimale configuraties van de Cror te ontwerpen op basis van rekenmethoden en vervolgens in windtunnels te testen, wordt de gulden middenweg tussen rendement en geluidsbelasting bepaald. Wat op milieuterrein geldt voor de civiele luchtvaart, is zeker ook waar voor militaire vliegtuigen en helikopters: die moeten zich ook houden aan steeds strengere milieueisen. De navo-helikopter nh-90, waarover ook de Koninklijke Luchtmacht en de Koninklijke Marine gaan beschikken, is bijvoorbeeld in de Large Low Speed Facility (LLF) van DNW in Nederland gedetailleerd gemeten. NIEUWE Generatie Groene VlieGTUIGen De Counter Rotating Open Rotor (cror) vormt de gulden middenweg tussen propellermotoren en straalmotoren. De eerste zijn relatief zuinig, maar de snelheid die ze kunnen bereiken is beperkt. Bij straalmotoren is het omgekeerde het geval. DNW speelt een cruciale rol bij het onderzoek aan de ontwikkeling van deze cror. De cror vormt een rendementsverbetering van twintig tot dertig procent. Die verbetering wordt op verschillende manieren verkregen. Zo zijn de rotorbladen, behalve contraroterend, ook gekromd, wat een hogere rotatiesnelheid en dus een grotere stuwkracht en snelheid mogelijk maakt. Daarnaast zijn de fanbladen verstelbaar, bij gewone straalmotoren zijn ze gefixeerd. Bij de cror kunnen ze bij iedere snelheid in een stand worden gezet die op dat moment de minste brandstof kost. 10

13 Het ontwikkelen van zuinige en stille voortstuwingstechnologie en vliegtuigontwerpen draagt direct bij aan de gezochte duurzaamheid van de luchtvaart. Het vinden van technische en procedurele oplossingen om de capaciteit van het luchtruim te vergroten en het vliegverkeer efficiënter af te handelen, ondersteunen dit streven indirect. Ook op dat gebied biedt DNW ondersteuning. De capaciteit van het Europese luchtruim inclusief het Nederlandse luchtruim, en dan vooral rondom Schiphol is een flessenhals voor het verwerken van passagiers en vracht. Indien geen maatregelen worden genomen, stagneert het economische profijt van de nationale luchthaven, een spil van de bedrijvigheid van de Randstad. De initiatieven die zijn ontplooid om de afhandelingcapaciteit, zowel in de lucht als op de grond te vergroten, zijn daarom veelledig en ambitieus. De ondersteunende metingen bij DNW zijn dat eveneens. Eén van de projecten hiertoe is de analyse van de zogeheten wake vortex de luchtkolken (tipwervels) die landende en opstijgende vliegtuigen veroorzaken. Deze luchtkolken kunnen achteropkomend vliegverkeer in gevaar brengen. Om die reden wordt een minimale, veilige afstand tussen de vliegtuigen aangehouden. Het beter kennen van deze veilige afstand maakt het mogelijk om de separatieafstand Maar de cror heeft ook intrinsieke nadelen. Zo wordt het geluid van deze open rotorbladen niet afgeschermd en geabsorbeerd door een motorgondel, zoals wel het geval is bij de fan van straalmotoren. Maar het geproduceerde geluid kan aanzienlijk worden verminderd door de vorm van de propellerbladen aan te passen en de achter elkaar geplaatste propellers een verschillende diameter te geven. Verder kan het geluid op de grond worden verminderd door de cror achteraan de romp boven het horizontale staartvlak te plaatsen en aldus de geluidsbron alsnog af te schermen. Uitgebreide metingen zijn in de DNW-llF uitgevoerd aan diverse propeller- en motorconfiguraties uitgerust met roterende balansen en honderden nauwkeurige sensoren die het krachtenspel in de draaiende motor en luchtdrukfluctuaties, verantwoordelijk voor het ontstaan van geluid kunnen registreren. Om de technische haalbaarheid van deze nieuwe cror-motoren in voldoende mate aan te kunnen tonen, zullen nog veel meer metingen aan cror-motormodellen gedaan moeten worden. Dit geldt voor geïsoleerde opstellingen van een crormotor om zo een voldoende grote schaal te kunnen bereiken in de windtunnel. En ook voor geïntegreerde opstellingen waarbij de cror-motor is geïnstalleerd op een volledig vliegtuigmodel om zodoende de aërodynamische en aëro-akoestischewisselwerking tussen de cror-motor en het vliegtuig in kaart te kunnen brengen. WAT betekent DNW VOOR Nederland 11

14 maatschappelijke taken en prioriteiten HELIKOPTERS OP Zee Het veilig landen en opstijgen van een helikopter op een bewegend schip is een gecompliceerde en riskante opgave. Voor elke type helikopter van de krijgsmacht wordt daarom op verschillende soorten schepen onderzocht onder welke omstandigheden de vlieger veilig kan opereren. De tests beginnen doorgaans al in het ontwerpstadium van een schip, aangezien het dan nog relatief eenvoudig is om veranderingen in het ontwerp aan te brengen. Met een schaalmodel wordt in een DNW-windtunnel onderzocht of helikopteroperaties hinder ondervinden van de rookgassen van het schip. Daarbij wordt tevens de luchtstroming rond het schip onder diverse windcondities nauwkeurig in kaart gebracht. Om de windtunnelgegevens te toetsen wordt onder een beperkt aantal condities later ook op het schip zelf gemeten. Dan wordt eveneens het aerodynamisch effect van het stampen en slingeren van het schip gemeten. Parallel hieraan wordt ook de helikopter getest, zodat motorprestaties en besturingsgedrag bij variabele factoren zoals gewicht en zijwind bekend worden. Met al deze gegevens kan worden bepaald wat de grenswaarden zijn waaronder de helikopter op het schip veilig kan landen en opstijgen. Deze waarden worden ten slotte tijdens een vaarperiode aan boord van het betreffende schip in de praktijk getoetst. De grenzen die uiteindelijk worden vastgesteld, moeten maximale veiligheid bieden, ook voor vliegers met weinig boordervaring. Dankzij de DNW-tests kunnen de helikopters van de krijgsmacht flexibel en veilig worden ingezet en wordt de mobiliteit van Defensie aanzienlijk verbeterd. tussen vliegtuigen te reduceren om zo in hetzelfde tijdbestek meer vliegtuigen te laten landen of opstijgen. De risicoanalyse van deze kwestie is gebaseerd op de experimentele gegevens die onderzoek in de windtunnels opleverden. DNW-windtunnels hebben een bijdrage geleverd aan de definitie van minimale, veilige afstanden tussen vliegtuigen als onderdeel van luchtwaardigheidsvoorschriften, de validatie van simulatiemodellen en aan de realisatie van hulpmiddelen voor verkeersleiders, die het efficiënte gebruik van de landingsbanen en startbanen mogelijk maken. van windmolens. De beschikbaarheid van breed uitgevoerde windtunnels met lage windsnelheden heeft verschillende internationale producenten ertoe overgehaald om hun windturbine-ontwerpen bij DNW een groter rendement te laten behalen. Iets vergelijkbaars betreft het testen van vrachtauto s en hoge snelheidstreinen. Door het ontwerp van trucks en de HSL te stroomlijnen, is een aanzienlijke geluidsreductie en brandstofbesparing mogelijk gebleken. Defensie, een maatschappelijke taak De maatschappelijke betekenis van DNW voor Nederland op het gebied van duurzaamheid is niet beperkt tot de civiele en militaire luchtvaart. De windtunnels zijn ook zeer geschikt om aërodynamische vormen te testen die weinig tot niets met vliegverkeer hebben te maken. Het ontwerp van windmolens bijvoorbeeld, een belangrijke vorm van alternatieve energiewinning, kan dankzij windtunneltests ingrijpend worden verbeterd. De configuratie van de wieken en het ontwerp van de bladen zijn bepalend voor het rendement De Nederlandse overheid heeft mondiale stabiliteit en handhaving van de internationale rechtsorde hoog in het vaandel staan. Nederland investeert dan ook uit overtuiging in versterking van de internationale rechtsorde en in internationale samenwerking. Dat verklaart de grote Nederlandse betrokkenheid bij internationale organisaties zoals de navo, de vn en de EU. Bij een geloofwaardig beleid hoort een goed uitgeruste en doeltreffend optredende krijgsmacht. Die fungeert voor Nederland niet alleen als de spreekwoordelijke stok 12

15 achter de deur voor het bedwingen van crises, waar die zich ter wereld ook mogen voordoen. Maar het lidmaatschap van dergelijke organisaties, en dan vooral de navo, geeft ook een stem op een plaats waar belangrijke beslissingen op het terrein van de mondiale veiligheid worden genomen. Een goede uitrusting van de krijgsmacht is een noodzakelijk en complex proces. De militaire thuismarkt is namelijk te klein om de krijgsmacht uit te rusten met uitsluitend materieel van Nederlandse bodem. Daartoe ontbreken voldoende system-integrators. Het ministerie van Defensie moet zich daarom bij de noodzakelijke aanschaf van militair materieel in het buitenland opstellen als smart buyer en, daarop volgend, als smart user. Kennisverwerving door middel van internationale materieelsamenwerking maakt Defensie tot een klant met een sterke positie bij aankoop en gebruik. Expertise van DNW is daarbij een belangrijke factor. Vanuit militair en economisch oogpunt wenst het ministerie van Defensie in een zo vroeg mogelijk stadium betrokken te raken bij de ontwikkeling van modern, complex en daardoor kostbaar materieel. Dat geldt onder andere voor de Joint Strike Fighter (JSF), de Lockheed Martin F-35 Lightning II, de beoogde vervanger van de jachtbommenwerper Lockheed Martin F-16. De aërodynamica is één van de wetenschappelijke disciplines die vroeg in het ontwikkelingstraject toepassing vindt. EUropees MILITAIR TRANSPORTVlieGTUIG IN DE WinDTUnnel Het militaire transportvliegtuig Airbus A400M is voorzien van vier hogesnelheidspropellers. Beproeving daarvan in een windtunnel met een geschaalde motor was tot voor kort niet mogelijk. Compacte, door druklucht aangedreven modelmotoren en de unieke capaciteit van DNW en het nlr om de motorbelasting nauwkeurig te kunnen meten, hebben deze situatie veranderd. De vermoeiingssterkte van de modelpropellers is een zwakke schakel. Het nlr is wereldwijd een van de weinige plekken waar propellermodellen kunnen worden gemaakt die wél bestand zijn tegen de intense belasting. Tijdens windtunnelproeven op zeeniveau worden de propellers blootgesteld aan belastingen die relatief hoger zijn dan bij echte vliegtuigen, vliegend op grote hoogte en met hoge snelheid: Mach 0,72. Bovendien moeten in de windtunnel ook vliegcondities worden uitgetest die een vlieger in werkelijkheid niet vrijwillig zou uitproberen met een extra belasting als gevolg. De DNW-windtunnels beschikken over een uniek meetsysteem om het aërodynamische krachtenspel op een propellervliegtuig te meten. Het gaat daarbij om het registreren van subtiele krachtverschillen die optreden bij de integratie van de propellers op het model en de mogelijkheid om te kunnen bepalen hoe efficiënt het motorvermogen in propellertrekkracht wordt omgezet. Voorafgaand aan metingen in de DNW-LLF, zijn in de kleinere lst verschillende configuratiestudies uitgevoerd om een optimale modelopstelling in de windtunnel te bewerkstelligen. Mede dankzij DNW en NLR kan de Nederlandse overheid zich bij aankoop van defensiematerieel in het buitenland opstellen als smart buyer. Dat DNW hiervoor bij uitstek geschikt is, bewezen Boeing en Lockheed Martin door gebruik te maken van de windtunnels bij de ontwikkeling van JSF kandidaten X-32 en X-35 nog ruim vóórdat de Nederlandse regering zich committeerde aan deelname aan de System Development and Demonstration-fase (SDD) van het JSF-gevechtsvliegtuig. DNW stelde Nederland tevens in staat om in een vroegtijdig stadium van het ontwerp een wezenlijke industriële bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van de militaire helikopter nh-90 waarmee, naast veel andere navo-krijgsmachten, WAT betekent DNW VOOR Nederland 13

16 maatschappelijke taken en prioriteiten ook de Koninklijke Marine en de Koninklijke Luchtmacht worden uitgerust. Dat Nederland dankzij DNW zie het werk aan het prototype van de JSF voor Lockheed Martin op het terrein van aërodynamica een mondiale toppositie bekleedt, versterkt bovendien de onderhandelingspositie om bij grote materieelorders in het buitenland ter compensatie hoogwaardige opdrachten in de wacht te slepen. Vanuit de wereld bezien, is DNW een blikvanger. DNW is de enige factor van betekenis die Nederland tijdens de definitie van een internationale behoeftestelling (en de voorontwerpfase van de ontwikkeling van een nieuw luchtvaartuig) op de kaart zet. Dat heeft niet alleen harde voordelen met betrekking tot deelname aan internationale materieelprojecten en tot de onderhandelingspositie voor compensatieopdrachten. Ook het high-tech imago van de Nederlandse kenniseconomie, het kwalitatieve niveau waarop de krijgsmacht opereert en de realisatie van het ambitieniveau van de Nederlandse defensie zijn hiermee gebaat. De faciliteiten van DNW brengen de Nederlandse krijgsmacht daarnaast in een stevige positie om de effectiviteit van de uitrusting en de uitgevoerde missies aanmerkelijk te vergroten. De windtunnels zijn hierin een veelzijdig instrumentarium. Een paar voorbeelden. DNW ondersteunt Defensie bij het verwezenlijken van één van de kerntaken: het leveren van transportcapaciteit, onmisbaar voor de snelle inzet van mensen en materieel ten behoeve van wereldwijde missies, voor de Nederlandse krijgsmacht zelf of voor die van coalitiepartners. De aanschaf van een vloot van de nh-90 helikopters getuigt hiervan. DNW assisteerde en assisteert bij de ontwikkeling van een zogeheten Ground Run-up Enclosure (gre), een afgeschermde plaats waar de Lockheed C-135 Hercules-transporttoestellen na onderhoud de motoren en andere systemen kunnen testen. Deze gre schermt geluid af, wat de Koninklijke Luchtmacht helpt bij het voldoen aan de strenge milieueisen die de overheid stelt. Een schaalmodel van deze gre én een Hercules werden getest in de Large Low Speed Facility en de Low Speed Wind Tunnel (LST). Dit onderzoek maakte het mogelijk om de veiligheidsmarges voor de run-ups vast te stellen, onder andere bij welke zijwind dit proefdraaien nog verantwoord is. Ook de Koninklijke Marine plukt vruchten van de faciliteiten die bij DNW zijn ondergebracht. De fregatten, patrouillevaartuigen en transportschepen maken in toenemende mate gebruik van boordhelikopters of van transporthelikopters voor humanitaire missies of amfibische operaties. De complexe opbouw van deze schepen en de meteorologische omstandigheden zorgen ervoor dat helikopters niet onder alle condities veilig kunnen landen of opstijgen. Om de veiligheidsmarges voor dergelijke vluchtoperaties vast te GoaheaD ValiDatie Voor VirtUeel TESTEN Helikopters kunnen in allerlei vliegcondities terecht komen. Bij tail shake bijvoorbeeld trilt de staart (of tail boom) van een helikopter door aërodynamische wisselwerking met wervels van de hoofdrotor. De staartconstructie moet deze trilling aankunnen. Met geavanceerde rekenmethoden kunnen dergelijke vluchtregimes sinds kort worden gesimuleerd. Daarbij wordt gebruik gemaakt van Computational Fluid Dynamics (CFD) om druk, dichtheid en snelheidscomponenten in drie richtingen te berekenen rondom de helikopter. Zo kan worden bepaald welke krachten op welke onderdelen van de helikopter uitgeoefend worden. 14 Deze nieuwe rekenmethoden moeten zorgvuldig in de praktijk worden gevalideerd. Geschikte windtunnelgegevens hiervoor waren tot voor kort onvoldoende beschikbaar. Bestaande databases van helikopterfabrikanten zijn meestal geba-

17 stellen, zijn tests met schaalmodellen in de Low Speed Wind Tunnel onontbeerlijk. De resultaten van deze windtunneltests kunnen vervolgens worden toegepast om praktijkproeven efficiënter en veiliger te laten verlopen. Een andere toepassing van de windtunnels die de veiligheid en de efficiëntie van het ingezette platform vergroten, is het registeren en analyseren van fysische parameters wanneer een jachtbommenwerper of gevechtshelikopter geleide wapens lanceert of brandstoftanks afwerpt. DNW heeft dergelijke separatietests al bij tientallen types helikopters en vliegtuigen uitgevoerd, waaronder de Eurofighter Typhoon jachtbommenwerper en de Italiaanse Aermacchi M-346 militaire trainer. Maar hetzelfde type expertise kan ook worden ingezet om de beste manier te bepalen waarmee hulpgoederen vanuit de geopende vrachtdeur van transportvliegtuigen boven doelgebieden kunnen worden afgeworpen. Veiligheid, een maatschappelijke topprioriteit Het vergroten van de vliegveiligheid is een topprioriteit van de luchtvaart. Het gaat daarbij om de veiligheid van vliegtuigontwerpen en om de vliegveiligheid voor piloten en passagiers. DNW heeft daarin ervaring die decennia overspant. Daarnaast is er sprake van veiligheid zoals nagestreefd door de ministeries van Defensie en Binnenlandse Zaken. Ook de veiligheid van mensen op de grond, de zogeheten third party risk, is onderwerp van beproeving bij DNW: wanneer een vliegtuig bij de landing in de problemen raakt, moet het ontwerp het toestel in staat stellen een doorstart te maken. Met de ondersteuning van militaire vliegtuigontwikkeling, de vergroting van de efficiëntie van defensiematerieel en de verhoging van de effectiviteit van militaire operaties steunt DNW de ambitie van de Nederlandse overheid voor mondiale stabiliteit en krachtige handhaving van de internationale rechtsorde. Dat de veiligheidsvoorwaarden strenger worden, heeft enerzijds te maken met de algemene afname van de maatschappelijke tolerantie voor risico zoals ook het verkeer op de weg, de werkvloer en de voedselkwaliteit almaar veiliger moeten worden. Anderzijds zorgen commerciële overwegingen voor een druk om het risico van het transport per vliegtuig in te perken. Immers, passagiers vliegen liever met veilige luchtvaartondernemingen dan met vliegmaatschappijen die beschikken over minder betrouwbaar materieel. Die maatschappelijke en commerciële drivers voor meer veiligheid, zijn vanzelfsprekend ook belangrijk voor de vliegtuigproducenten. Immers, wanneer zij onveilige vliegtuigen op de markt brengen, zou dat in theorie het einde van de onderneming kunnen betekenen. seerd op metingen aan een afzonderlijke rotor of een romp met hoofdrotor, maar zelden op een complete helikopter. Daarom werkt het nlr in het Europese onderzoeksconsortium GOAHEAD aan een database met daarin de aërodynamische eigenschappen van een complete helikopter. Om de kosten beperkt te houden construeerden de vijftien GOAHEAD partners een helikoptermodel uit bestaande onderdelen. Voor de romp is een schaalmodel (1:4) van de nh-90 helikopter gebruikt. De bladen van zowel de hoofd- als staartrotor waren al eerder ontwikkeld voor eerdere meetcampagnes. Onderzoekers beproefden dit helikoptermodel in de DNW-LLF windtunnel voor vijf vluchtcondities. Het consortium testte onder andere de tail shake-conditie. In de eerste fase zijn blinde testberekeningen afgerond; de fase waarin berekeningen worden gemaakt terwijl nog niet bekend is welke resultaten de DNW windtunneltesten opleveren. In het vervolg worden de rekenmethoden gevalideerd met de gegevens uit de DNW-LLF windtunnelproeven. Ook het nlr zal haar CFD rekenmethoden dan kunnen aanpassen en verbeteren. Dankzij de samenwerking tussen DNW en de partners binnen GOAHEAD verwierf het nlr een database die het nlr alleen nooit had kunnen opbouwen. Hiermee kan het nlr straks virtuele helikoptertesten uitvoeren voor andere, toekomstige helikopters, en voor andere vliegcondities van bestaande helikopters. Kwalificatie en certificatie van nieuwe helikopters en rotorsystemen kosten namelijk veel tijd en geld. Virtuele tests van helikopters bieden mogelijkheden om materiaal en kosten te besparen, om het fysieke testtraject in te korten en om commerciële toepassingen van innovatie te versnellen. WAT betekent DNW VOOR Nederland 15

18 maatschappelijke taken en prioriteiten Het opstellen van Nederlandse veiligheidseisen is tegenwoordig een zaak van overheidsinstanties, zoals de European Air Safety Agency (easa), de Amerikaanse Federal Aviation Administration (Faa) en de Civil Aviation Administration of China (CaaC) van de Volksrepubliek China. DNW speelt een onmisbare rol binnen het traject dat voert van het ruwe ontwerp van een vliegtuig of helikopter naar gecertificeerd veilig vliegende toestellen. Die rol onderstreept het maatschappelijke en economische belang van de faciliteiten van de instelling. DNW is op diverse manieren betrokken in het proces dat leidt tot het toekennen van luchtwaardigheidsbewijzen. Het ontwikkelen van vliegtuigen is altijd een kostbare aangelegenheid geweest, onder andere door het maken van prototypes waarmee de belangrijkste ontwerpfeatures worden getest. De fabrikanten nemen daarom steeds meer hun toevlucht tot virtuele tests en windtunnelmodellen die het eerste gebruiksklare productiemodel tot in detail kunnen nabootsen. Zo is in het ontwikkeltraject van de Airbus A380 noch van de Boeing 787 Dreamliner een prototype opgenomen. DNW speelt een belangrijke rol bij de trend van méér modellering en bij de toetsing daarvan op luchtwaardigheid. Een tweede cruciale rol van de windtunnels is het analyseren van stabiliteit, besturing en vliegtuigprestaties in potentieel riskante omstandigheden de luchtvaartvariant van de elandtest in de Zweedse automobielindustrie. Eén van de proefnemingen die standaard moet worden uitgevoerd om de luchtwaardigheid te testen, is het laten uitvallen van één van de twee of vier motoren. In de kruisconfiguratie moet het toestel na het uitvallen van een motor veilig kunnen blijven vliegen. Bij het uitvallen van een motor onmiddellijk na de start moet een verkeersvliegtuig met één niet-werkende motor in de startconfiguratie zelfs kunnen doorstijgen. Een andere test is het vaststellen van de minimale snelheid waarbij het vliegtuigontwerp nog bestuurbaar blijft en waarbij het nog kan doorvliegen zonder te overtrekken. Ook het gevaar van ijsvorming op de vleugels en de negatieve invloed die dit kan hebben op de luchtwaardigheid wordt bij DNW getest. DNW en het Nationaal Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (NLR) vormen in nauwe synergie een nationaal kennisnetwerk dat de Nederlandse overheid in staat stelt een actieve rol te spelen bij het bereiken van meer veiligheid en efficiëntie binnen de internationale luchtvaart. Het begrip veiligheid mag in het geval van de ondersteuning die DNW biedt, breder worden geïnterpreteerd dan alleen de vliegveiligheid van vliegtuigen en helikopters. Veiligheid is namelijk ook het vermogen om de internationale rechtsorde te handhaven en deze zo nodig militair kracht bij te zetten. De Nederlandse overheid maakt zich daar altijd sterk 16

19 voor. Daarvan getuigen de diplomatieke activiteiten op het terrein van de mensenrechten, maar bijvoorbeeld ook de gastvrijheid voor internationale tribunalen in Den Haag. DNW is in dat opzicht een instrument dat, naast de ondersteuning van de Nederlandse krijgsmacht, ook de mondiale veiligheid steunt. Een voorbeeld hiervan is het werk dat is uitgevoerd aan de E-2D Advanced Hawkeye, een radarvliegtuig van de Amerikaanse producent Northrop Grumman. Het vliegtuig doet bij de Amerikaanse marine dienst als vliegende commandopost die de wijde omgeving van een vliegdekschip verkent, potentiële gevaren herkent en bijvoorbeeld gevechtsvliegtuigen naar hun doelen dirigeert. De Advanced Hawkeye beschikt met zijn draaiende radarantenne op de rug en twee achtbladige propellers over een aërodynamisch complex ontwerp. Voeg daarbij de aanwezigheid van allerlei andere antennes en uitstulpingen én het feit dat de vliegtuigen vanaf vliegdekken moeten opereren en de strenge aard van de vliegveiligheidseisen wordt duidelijk. Om de Advanced Hawkeye ook wel de digitale achtervanger van de Amerikaanse marine genoemd in de windtunnel te testen, werd door het nlr in samenwerking met het Franse zusterinstituut onera een schaalmodel gebouwd waarin alle uitwendige ontwerpdetails waren opgenomen. Het model werd getest in de Large Low Speed Facility in Nederland getest. De resultaten van de windtunneltests zijn gebruikt voor de aanmaak en validatie van aërodynamische modellen in vluchtnabootsers. In juni 2009 kreeg de Advanced Hawkeye het groene licht om op kleine schaal in productie te worden genomen. WinDTURBine IN DE WinDTUnnel Windturbines worden steeds belangrijker voor de productie van energie. Met de toenemende investeringen in deze methode van alternatieve energiewinning is er ook een stijgende vraag naar betere, betrouwbare ontwerpmethodieken. De huidige ontwerpberekeningen bevatten namelijk nog teveel onzekerheden over de voorspelling van de prestaties, de belasting van de toegepaste materialen en constructies, en de geluidsproductie. Windtunneltesten bij DNW zijn uitgevoerd om nieuw te ontwikkelen ontwerpmethodieken te valideren. Binnen het EU project Model rotor EXperIments under COntrolled conditions (MEXico) werden onder leiding van het Energie Centrum Nederland (ecn) rekenmodellen ontwikkeld om betrouwbare uitspraken te kunnen doen over prestaties van windturbines en eventuele geluidsoverlast. Aan de hand van metingen in de DNW-LLF, met daarin gecontroleerde en bekende windcondities, zijn de rekenmodellen gevalideerd. Het model van de windturbine had drie rotorbladen met een lengte van bijna vijf meter, die met een voor een windtunnel model relatief laag toerental van zeven maal per seconde ronddraaiden. De Advanced Hawkeye is geen eenzaam voorbeeld van een DNW-bijdrage aan de internationale veiligheid. Veel facetten van de Eurofighter, de jachtbommenwerper die de luchtmachten van Groot-Brittannië, Duitsland, Spanje en Italië moet gaan uitrusten, zijn bijvoorbeeld uitputtend bij DNW getoetst. Ook de tankervliegtuigen, varianten van de Airbus die eads wereldwijd op de markt brengt en in de lucht tanken, zijn in DNW windtunnels getest. En het gaat niet alleen om vliegtuigen die de internationale veiligheid stutten, ook nieuwe raketten en geleide projectielen, zoals de Duitse hittezoekende IRIS-T zijn bij DNW doorgelicht. Bij een voor luchtvaartbegrippen zeer lage windsnelheid van vier-en-een-halve meter per seconde zijn metingen uitgevoerd. In de rotorbladen waren honderdzestig meetinstrumenten gebouwd. Tijdens de proeven werd de drukverdeling op de roterende bladen en het stromingsveld van het turbinezog gemeten en gevisualiseerd. Dit heeft een zeer waardevolle experimentele database opgeleverd die ook de komende jaren nog als basis zal dienen voor het ontwerpen van een nieuwe generatie windturbines, met een beter rendement bij lage windsnelheden terwijl de belastingen bij hoge windsnelheden toch beheersbaar blijven. Wat WAT betekent betekent dnw DNW voor VOOR Nederland 17

20 maatschappelijke taken en prioriteiten Ruimtevaart, een maatschappelijk belang De Europese ministers met ruimtevaart in hun portefeuille kwamen in 2003 officieel overeen dat Europa onafhankelijkheid moet nastreven bij het lanceren van niet-commerciële satellieten. Nederland heeft deze ambitie omarmd, in Europees verband. Nederland doet dus naar rato mee aan deze maatschappelijke taak, dit zogenoemde Autonomous Access to Space-beleid van het European Space Agency (ESA). Het gaat hierbij om kunstmanen of ruimtesondes met een wetenschappelijke functie, zoals aardobservatie of het bestuderen van hemellichamen. Maar deze ambitie richt zich vooral op de mogelijkheid om satellieten met een militaire of semi-militaire taak in een baan rond de aarde te brengen. Hierbij valt te denken aan kunstmanen voor het volgen van troepenbewegingen en het opsporen van opslagplaatsen van massavernietigingswapens en ook aan satellieten voor het satellietnavigatieprogramma Gallileo. Het moge duidelijk zijn dat deze ruimtevaartprojecten groot maatschappelijk belang hebben, maar ook dat aan deze activiteiten een prijskaartje hangt. Maar een deel van deze activiteiten, zoals Gallileo, communicatiesatellieten en remote sensing (de bestudering van het aardoppervlak) hebben ook directe commerciële toepassingen. Zo kan de ontwikkeling van nieuwe draagraketten, zoals de Ariane 6, op ruimtevaartgebied bijdragen aan de versterking van de concurrentiekracht van de Europese economieën. DNW speelt al een rol bij de doorontwikkeling van de Ariane 5, het werkpaard van ESA. Deze rol kan bij het ontwerpen en de ontwikkeling van de Ariane 6 zeker worden herhaald. De versterking van die concurrentiekracht draagt dus tegelijk bij aan het vergroten van de maatschappelijke waarde van de ruimtevaart. OP BRUte KRACHT DE RUimte IN DNW windtunnelproeven aan een model van de Ariane 5 draagraket dragen bij aan het vertrouwen dat het ontwerp van de nieuwe Vulcan 2-raketmotor veilig is, waardoor het draagvermogen van de raket is vergroot: het is nu mogelijk een nuttige lading van minimaal 10 ton in de ruimte te brengen. De Vulcan 2-raketmotor werd eind jaren negentig ontwikkeld om de esa Ariane 5 draagraket extra stuwkracht te verlenen. Door die extra stuwkracht kan de draagraket zwaardere satellieten in een geostationaire baan in de ruimte brengen. Windtunnelproeven met een 1:60 schaalmodel bevestigden indertijd dat tijdens de lancering te grote krachten ontstaan op de straalpijp, de conische uitlaat van de raketmotor. Met een reeks geavanceerde aanvullende windtunneltesten werd de oplossing gevonden in het inkorten van de straalpijp. Om de krachten van schokgolven en turbulentie op de 9 centimeter grote straalpijp te meten, werd deze rondom voorzien van 128 minuscule druksensoren, elk gevoed door haardunne elektrische bedrading en een dun buisje voor de toevoer van tegendruk. De Ariane 5 draait tijdens het opstijgen om zijn as en verandert van koers. De luchtstroom strijkt daardoor op een steeds iets andere manier langs de raket. Tijdens de windtunnelproeven werd daarom een groot aantal oriëntaties ten opzichte van de luchtstroom uitgetest. De krachten op de ingekorte straalpijp van de Vulcan 2- raketmotor bleven steeds binnen acceptabele grenzen. Metingen tijdens de eerste lancering van een Ariane 5 vanaf de lanceerbasis Kourou (Frans-Guyana ) met de toen nog onverkorte Vulcan 2, in november 2004, kwamen zeer goed overeen met eerdere windtunnelmetingen. Inmiddels hebben diverse succesvolle lanceringen van een Ariane 5-eca-raket (Évolution Cryotechnique version A) met verkorte Vulcan 2-motor plaatsgevonden. Zo is in mei 2009 een Ariane raket met de twee satellieten Herschel en Planck aan boord zonder problemen vanaf de Europese lanceerbasis Kourou gelanceerd. In beide satellieten zitten diverse belangrijke, door Nederlandse organisaties en bedrijven, ontworpen componenten. 18

Defensie. Wat het NLR doet voor Defensie

Defensie. Wat het NLR doet voor Defensie Wat het NLR doet voor Defensie OPERATIONELE KENNIS EN ONDERSTEUNING, INTEGRALE AANPAK Defensie Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Marine Koninklijke Landmacht Koninklijke Marechaussee Nationaal Lucht-

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Inzet Schiphol- Oostbaan

Inzet Schiphol- Oostbaan Veel gestelde vragen Banenstelsel Schiphol Inzet Schiphol- Oostbaan januari 2015 Versie 1.1 1. Algemeen Schiphol beschikt over vijf lange start- en landingsbanen en één kortere en is een knooppunt van

Nadere informatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Ontketend - 10 sept 2015 Innovatie Ontketend: Smart Industries,

Nadere informatie

Bezoek Omgevingsraad Schiphol

Bezoek Omgevingsraad Schiphol 24 sept 2015 Bezoek Omgevingsraad Schiphol NLR - Amsterdam 24 september 2015 Welkomstwoord directie Marja Eijkman Divisiemanager Aerospace Operations NLR - Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum 7 sept

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Your added value provider

Your added value provider Energiebesparing Presentatie Energiebesparing waarom? Meer netto winst Efficient proces Energie besparen Minder CO2 beter milieu Minder onderhoud Energiebesparing: Energieverbruik Wereldwijd Rendement,

Nadere informatie

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Verregaande strategische samenwerking Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Datum: 8 april 2010 Samenwerking bij de volgende generatie van de smart fortwo

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming De pure winst van In de ruim 30 jaar van haar bestaan heeft TRS zich ontwikkeld van locale serviceverlenende organisatie tot internationale producent

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

F a c t s h e e t Voorstel voor een nieuw normen- en handhavingstelsel Schiphol

F a c t s h e e t Voorstel voor een nieuw normen- en handhavingstelsel Schiphol ALDERSADVIES F a c t s h e e t Voorstel voor een nieuw normen- en handhavingstelsel Schiphol Aldersadvies: Voorstel voor een nieuw normen- en handhavingstelsel voor Schiphol Als onlosmakelijk onderdeel

Nadere informatie

Hoe krijgen innovaties een kans?...

Hoe krijgen innovaties een kans?... Hoe krijgen innovaties een kans?... Inkoop Innovatie Urgent Meer doen met minder geld. De prestatiedruk van de Nederlandse overheid is groot en de verwachtingen zijn hoog. Het kabinet spant zich in om

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy Casenso Optimaliseer Uw Bedrijf Casenso Consultancy Internet : E-mail : office@casenso.nl Telefoon : +31 (0)24 322 0872 : Engels of Nederlands Consultancy Alle organisaties (bedrijven, non-profit, overheid)

Nadere informatie

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Managementsamenvatting Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Neem planningsbesluiten voor maximale winst, meer veiligheid en minimalenadelige gevolgen voor het milieu

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen. De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines. Bat Protection System

Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen. De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines. Bat Protection System Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines Bat Protection System De missie van Topwind Meer kans op een succesvolle ontwikkeling

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie 7 november 2014 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 14 januari 2002 (24.01) (OR. es) 5159/02 STUP 4

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 14 januari 2002 (24.01) (OR. es) 5159/02 STUP 4 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 14 januari 2002 (24.01) (OR. es) 5159/02 STUP 4 NOTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap de Groep drugshandel Ontwerp-aanbeveling van de Raad over de noodzakelijke

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie SpaceBillboard Onze missie is om mensen te inspireren en ruimtevaartonderzoek te steunen, door het eerste reclamepaneel ooit in de ruimte te lanceren. Korte beschrijving van het project SpaceBillboard

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

De juiste partners voor uw innovaties

De juiste partners voor uw innovaties De juiste partners voor uw innovaties Een project van: Ondernemer met innovatieplan Juiste partner(s) Kennis Financiering Ondernemers Overheid Onderzoekers Onderwijs Innovatief idee verdient partnerschap

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

PRODUCTCATALOGUS DEENS ONTWERP GEPRODUCEERD IN DE EU

PRODUCTCATALOGUS DEENS ONTWERP GEPRODUCEERD IN DE EU PRODUCTCATALOGUS DEENS ONTWERP GEPRODUCEERD IN DE EU M 80 DWANGMENGER (80 L) De Baron M80 is een krachtige en efficiënte menger. De M80 zorgt voor een optimale mengkwaliteit voor verschillende samenstellingen

Nadere informatie

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten.

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie Innovaties Participanten Initiatiefnemers Participeren in innovatie Word participant Voordelen participatie Marktrijpe innovaties Toepassingsgericht Energiebesparing

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Inspectie Verkeer en Waterstaat

Inspectie Verkeer en Waterstaat Inspectie Verkeer en Waterstaat Theorie examen JAR-FCL PPL voorbeeldexamen AGK/POF PPL(A) 1 Hoeveel bedraagt het gewicht van 1 m 3 lucht nabij het aardoppervlak? A) 12.25 kg. B) 12.25 gr. C) 1.225 gr.

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Water, wij halen eruit wat erin zit

Water, wij halen eruit wat erin zit Water, wij halen eruit wat erin zit U ziet papier......wij zien water Samen met u... Als uw afvalwaterzuiveringsinstallatie aan vernieuwing toe is, staat u voor belangrijke keuzes. Strategische, operationele

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Camfil Farr introduceert een nieuwe manier om luchtfilters te vergelijken.

Camfil Farr introduceert een nieuwe manier om luchtfilters te vergelijken. Camfil Farr introduceert een nieuwe manier om luchtfilters te vergelijken. Wij maken het kiezen van filters zo eenvoudig als ABC. Dankzij de nieuw ontwikkelde Energy & Air Quality Rating is het eenvoudig

Nadere informatie

AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (H) versie 17-02-2006

AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (H) versie 17-02-2006 AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (H) versie 17-02-2006 Vliegtuigcasco / rotoren Constructie van het vliegtuigcasco Het kunnen herkennen en beschrijven van de verschillende hoofdrotor configuraties bij helikopters.

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

De digitale windtunnel

De digitale windtunnel De digitale windtunnel CFD modellen. Erik den Tonkelaar(DGMR), Hannes Sanders(ARCADIS) De digitale windtunnel In deze presentatie: CFD in het algemeen Onderzoek WinMiskan in kader van COB Voor- en nadelen

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : SOB Reg.nr. : 4540609 Opsteller : J.C. Engels Telefoon : (033) 469 42 99 User-id : ENGH Onderw erp Indiening Europese subsidieaanvraag FI-PPP Media in the City Voorstel: 1. De

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 7.6.2006 COM(2006) 275 definitief Deel I MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Infra n Parkeren n Water n Industrie n Energie. BAM Civiel flexibel denken, flexibel bouwen

Infra n Parkeren n Water n Industrie n Energie. BAM Civiel flexibel denken, flexibel bouwen BAM Civiel flexibel denken, flexibel bouwen De maatschappelijke aandacht voor mens en milieu neemt steeds meer toe. Klimaatveranderingen, milieuvervuiling en de toenemende schaarste aan grondstoffen baren

Nadere informatie

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Ministerie van Verkeer en Waterstaat > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De heer J.G.M. Alders Ubbo Emmiussingel 41 9711 BC GRONINGEN Plesmanweg 1-6 2597 )G Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den

Nadere informatie

Oostroute Lelystad Airport

Oostroute Lelystad Airport Oostroute Lelystad Airport In opdracht van: Natuur en Milieu Flevoland en Staatsbosbeheer To70 Postbus 43001 2504 AA Den Haag tel. +31 (0)70 3922 322 fax +31 (0)70 3658 867 E-mail: info@to70.nl Door: Ruud

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva. ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.nl 1 CONTENT Ontwerpen van technische innovaties Het innovatielab Cases Discussie

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen Het kabinet bezint zich op een pakket van maatregelen ter stimulering van de Nederlandse economie in de huidige cyclus.

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008)

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008) Klanttevredenheidsonderzoek (2008) 1. Inleiding Het is op 1 januari 2007 een reorganisatie gestart. Om de effecten van deze reorganisatie te kunnen vaststellen is begin 2007een klanttevredenheidsonderzoek,

Nadere informatie

Het slepen van vliegtuigen

Het slepen van vliegtuigen Oktober 2007 07.171.14-1 Het slepen van vliegtuigen Een verkennend onderzoek 04-10-2007 07.171.14-1 pag. 0/13 Het slepen van vliegtuigen Een verkennend onderzoek In opdracht van: Het ministerie van Verkeer

Nadere informatie

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Een kassenbouwer die mee verandert Hoeveel is er allemaal al niet veranderd in de internationale glastuinbouw? Misschien is het grootste verschil wel de ontwikkeling

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage meilink groep Een uniek totaalconcept in industriële verpakkingen De Meilink Groep biedt een totaalpakket in industriële verpakkingen. Wij zijn op dit gebied zelfs marktleider in de Benelux en behoren

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

BLIX Consultancy BV. Hoe kies je de juiste windturbine voor je project

BLIX Consultancy BV. Hoe kies je de juiste windturbine voor je project BLIX Consultancy BV Hoe kies je de juiste windturbine voor je project In deze presentatie Introductie BLIX Hoe kies je de juiste windturbine voor je project Techniek Turbinevermogen en powercurve Aandachtspunten

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

Taak van de hoofdrotor

Taak van de hoofdrotor Helikopter vliegen Taak van de hoofdrotor De taak van de hoofdrotor is het generen van lift, waardoor de helikopter omhoog wordt getrokken. In principe is de rotor een stel draaiende vleugels), waarbij

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Offshorehaven bij uitstek De internationale zeehaven van Den Helder biedt een zee aan ruimte en mogelijkheden. Het is de thuisbasis voor een groeiend aantal

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Ontdek Freelancehouse: flexibele organisaties hebben de toekomst

Ontdek Freelancehouse: flexibele organisaties hebben de toekomst Ontdek Freelancehouse: flexibele organisaties hebben de toekomst 1 Flexibele organisaties hebben de toekomst De arbeidsmarkt verandert. Overheid en bedrijfsleven kiezen bewust voor de flexibele inzet van

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

PROTOCOL TOT WIJZIGING WIJZIGINGEN AAN DE CONVENTIE VOOR HET EUROPEES CENTRUM VOOR WEERSVOORSPELLINGEN OP MIDDELLANGE TERMIJN

PROTOCOL TOT WIJZIGING WIJZIGINGEN AAN DE CONVENTIE VOOR HET EUROPEES CENTRUM VOOR WEERSVOORSPELLINGEN OP MIDDELLANGE TERMIJN PROTOCOL TOT WIJZIGING WIJZIGINGEN AAN DE CONVENTIE VOOR HET EUROPEES CENTRUM VOOR WEERSVOORSPELLINGEN OP MIDDELLANGE TERMIJN Protocol tot wijziging (augustus 2005) De Raad van het Europees Centrum voor

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Brevini. Power Transmission. Fluid Power

Brevini. Power Transmission. Fluid Power krachtige beweging Brevini Power Transmission Fluid Power Brevini Power Transmission en Brevini Fluid Power zijn onderdelen van de Italiaanse Brevini Group. In Alphen aan den Rijn staan de vestigingen

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Dat wordt allemaal mogelijk als de actuele waterstand in de rivieren en kanalen continue gemeten wordt en op heel veel posities.

Dat wordt allemaal mogelijk als de actuele waterstand in de rivieren en kanalen continue gemeten wordt en op heel veel posities. CoVadem Altijd een betrouwbare en actuele MGD (minst gepeilde diepte) hebben, ook buiten Nederland. Precies weten hoeveel lading je kan meenemen. Slim de vaarsnelheid aanpassen aan de verwachte hoeveelheid

Nadere informatie

enabling your ambition

enabling your ambition Ctac: enabling your ambition Ambities helpen realiseren Als ondernemer of organisatie heeft u plannen voor de toekomst: groeien, een nog efficiënter bedrijfsvoering realiseren of nieuwe producten of diensten

Nadere informatie

Automatische piloot bij Mercedes-Benz: nieuwe testmethode voor modernste veiligheidssystemen

Automatische piloot bij Mercedes-Benz: nieuwe testmethode voor modernste veiligheidssystemen Geautomatiseerd rijden maakt testprocessen efficiënter en veiliger Automatische piloot bij Mercedes-Benz: nieuwe testmethode voor modernste veiligheidssystemen Met het oog op toekomstige generaties van

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie