Moord en doodslag in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Moord en doodslag in Nederland"

Transcriptie

1 Moord en doodslag in Nederland

2

3 Gerlof Leistra en Paul Nieuwbeerta Moord en doodslag innederland Prometheus Amsterdam

4 2003 Gerlof Leistra en Paul Nieuwbeerta Omslagontwerp Kummer & Herrman, Utrecht Foto omslag Eran Oppenheimer/PVW isbn

5 Inhoud Woord vooraf 7 i overzicht 1 Inleiding 11 2 Moord in breder perspectief 17 3 Overzicht van alle moorden 27 4 Verschillende typen moorden 42 ii verschillende typen 5 Partnerdoding 53 Te naïef voor de grote wereld. Een gewelddadige dood aan de IJssel 60 Een dubbel drama in Den Dungen. Reconstructie van de brute moord op een Brabantse neurologe 66 6 Kinderdoding door ouders 73 Een moordenaar in ons midden 79 7 Ouderdoding 86 Misdaad en straf 92 8 Eerwraak 95 9 Moorden bij ruzies 103 Wraakengelen. Reconstructie van een slachtpartij in seksclub Esther 109 De dood van Joes Kloppenburg. Het drama van de Voetboogstraat Moorden binnen het criminele circuit Liquidaties 127 Kroniek van een aangekondigde dood. De liquidatie van Sam Klepper 135

6 12 Roofmoorden 142 Ongenode gasten. De moord op restauranthouder Willem Wijker 148 De Geldnet-gabbers. Keiharde vrijbuiters pas na jaren gepakt Seksuele moorden 160 Het verstoorde paradijs. De zaak Marianne Vaatstra Tot slot 172 Bijlage a Databank Moord en doodslag Bijlage b Verantwoording van de reconstructies 182 Noten 185 Geraadpleegde literatuur 201 iii chronologisch overzicht van moord en doodslag Woord van dank 343

7 Woord vooraf Jaarlijks vallen er door moord en doodslag in Nederland circa 250 slachtoffers. Het is dan ook verrassend dat er zo weinig bekend is over dit zogeheten kapitale delict. In de media krijgt een aantal maar zeker niet alle moorden ruimschoots aandacht, het overzicht ontbreekt echter. Zo geven diverse instanties andere aantallen en zijn er nauwelijks onderzoeken waarin onderscheid wordt gemaakt naar typen moord. Een systematisch overzicht van moord en doodslag in Nederland was in onze ogen dan ook een lacune. Een van ons wilde op het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (nscr) onderzoek doen naar de criminele carrières en levensloop van slachtoffers en daders van moord en doodslag. Hij ontdekte echter al snel dat niet eens duidelijk was hoeveel moorden er in ons land per jaar gepleegd werden; laat staan door wie.voordat verder onderzoek mogelijk was, zou het dan ook noodzakelijk zijn eerst alle moordzaken systematisch in kaart te brengen. De ander had in het weekblad Elsevier al verscheidene publicaties over moord en doodslag op zijn naam staan. Vanaf 1999 publiceerde hij jaaroverzichten van alle moord- en doodslagzaken. Van een uitgebreidere beschrijving en diepgaandere analyse van het materiaal was het nog niet gekomen. Bij ons eerste contact, medio 2001, ontstond het plan om gezamenlijk alle moorden van de afgelopen tien jaar in kaart te brengen en in een boek te beschrijven. Sindsdien hebben we met veel plezier aan dit plan gewerkt. In dit boek beschrijven we alle 2549 gevallen van moord en doodslag in Nederland in de periode We signaleren trends en beantwoorden diverse vragen. Welk type moorden komt het meeste voor? Waar zijn de meeste moorden gepleegd? Wat is de etnische achtergrond van daders en slachtoffers? Hoe worden moorden gepleegd? Welke straf krijgen de daders? En hoeveel zaken blijven onopgelost? Naast deze analyses hebben we een aantal reconstructies van spraakmakende zaken opgenomen. Het boek bevat verder een uitgebreide bijlage met kor- 7

8 te beschrijvingen van alle moordzaken. De verzamelde gegevens bieden de mogelijkheid voor diepgaandere analyses. Wat ons betreft is dit boek dan ook het eerste in een reeks publicaties over moord en doodslag in Nederland. 8

9 i overzicht

10

11 1 Inleiding Sommige moorden staan in het nationale geheugen gegrift: de moord bij Dokkum op Bonifatius (754) bijvoorbeeld en uiteraard die op Willem van Oranje (1584) in Delft. Maar ook de Baarnse moordzaak (1960), de Zaanse paskamermoord (1984) en de moord op Gerrit-Jan Heijn (1987) zijn nog altijd niet vergeten. Van recenter datum zijn de seksuele moorden op jonge meisjes: Maartje Pieck, Sybine Jansons, Naomi Eleveld, Marianne Vaatstra. Ook de liquidatie op klaarlichte dag van topcrimineel Sam Klepper bleef niet onopgemerkt. Verder verraste de aanslag op aankomend parlementariër Pim Fortuyn, negen dagen voor de Tweede-Kamerverkiezingen van mei 2002, iedereen. Het hele land was diep geschokt. Zijn begrafenis werd live door de televisie uitgezonden. Soms onthouden mensen de namen van de verdachten of daders: Volkert van der G. bijvoorbeeld, Jan S. en Willem van E. Van andere moordzaken herinnert het publiek zich alleen de toedracht. Joes Kloppenburg, Meindert Tjoelker en Daniël van Cotthem werden als willekeurige slachtoffers van zinloos geweld symbolen van de verharding in de samenleving. Net als het slachtoffer van de moord in de Vrolikstraat, in Amsterdam. Daar sloeg in maart 1993 een verwarde man een 12-jarig meisje dood met een tafelpoot. Ook de dubbele moord op 10 januari 1999 in Gorinchem schokte de natie: twee jonge meisjes hadden de domme pech dat ze precies achter de deur van een muziekcafé stonden waar een paar mannen hun pistool op leegschoten. Stuk voor stuk geruchtmakende moorden van de afgelopen tien jaar, net als de roofmoord op sigarenhandelaar André Hartman, de serie moorden door de Bende van Venlo, de viervoudige schietpartij in de Haarlemse seksclub Esther en de verminking van het meisje van Nulde. Het zijn slechts een paar voorbeelden uit een lange lijst. In de media krijgen spraakmakende moorden ruimschoots aandacht. Na uitvoerige verslaggeving over de vondst van het lijk en een gedetailleerde beschrijving van de zogeheten Plaats Delict, houden kranten hun lezers vrijwel 11

12 dagelijks op de hoogte van de vorderingen in het onderzoek, de eventuele aanhouding van verdachten en de afsluitende terechtzitting. De nabestaanden komen aan het woord, de leider van het onderzoek en soms de dader. Over de bekendste zaken verschijnen reconstructies en boeken. Voor het overgrote deel van de moorden bestaat amper aandacht. Een anpbericht wordt gebruikt als stopper : Een 46-jarige vrouw is gisteren in Oud Zuilen (gemeente Maarssen) tijdens een ruzie met haar ex-man om het leven gekomen. Buren, die de vrouw hoorden gillen, alarmeerden de politie. Toen die arriveerde lag de vrouw dood in de achtertuin van haar woning.volgens de politie had de vrouw enkele messteken opgelopen, maar staat nog niet vast dat zij daaraan is overleden. De voormalige echtgenoot (46) kon in de woning worden aangehouden. 1 Zelden krijgt de lezer te horen hoe zo n zaak afliep. Hoeveel jaar heeft de dader gekregen? Omdat er vrij selectief gepubliceerd wordt over moord en doodslag in Nederland, ontbreekt ook het overzicht. Hoeveel moorden werden de afgelopen jaren gepleegd? Wie waren als slachtoffer en dader bij de moord betrokken? Waarom (motief), hoe (moordwapen), waar (pleegplaats) en wanneer (dag van de week, maand) werd de moord gepleegd? En: wat zijn de kenmerken van de slachtoffers van moord en doodslag? Wat is hun geslacht, leeftijd en etniciteit? Zijn de daders gepakt en wat voor straf hebben ze gekregen? In dit boek beogen we deze vragen te beantwoorden. Het boek behandelt alle gevallen van moord en doodslag, gepleegd in Nederland in de periode Het geeft een overzicht van de voornaamste kenmerken van alle gevallen van moord en doodslag in die periode en van de betrokken slachtoffers en daders. Daarnaast geeft het een beeld van een aantal specifieke typen moorden. Het boek behandelt moorden in de familiesfeer (partnerdoding, kinderdoding, ouderdoding, eerwraak en overige moorden in de familiesfeer), in de criminele sfeer (liquidaties, roofmoord en overige moorden in criminele sfeer), moorden bij ruzies en seksuele moorden. Hiermee vult het boek een lacune. Overzichtsstudies van moord en doodslag waarin onderscheid wordt gemaakt naar typen moord zijn in Nederland nauwelijks gepubliceerd. 2 Nederland kent in tegenstelling tot landen als Australië, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten geen traditie van gezaghebbende en langlopende Moord en Doodslag Monitoren waarin gegevens worden gepresenteerd over alle moordzaken, slachtoffers en daders. 3 Daarnaast geven de statistische publicaties over moord en doodslag van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) geen goed totaalbeeld van moorden, omdat zij zich of alleen richten op slachtoffers of alleen op veroordeelde daders. 4 Een overzicht dat wel gegevens van zaken, slachtoffers en daders combineert en ook onderscheid maakt tussen verschillende typen moorden, is het nri/wodc- 12

13 rapport Moord en doodslag in Deze studie behandelt echter een enkel jaar zodat geen trends kunnen worden beschreven. Bovendien is er hierdoor maar een gering aantal moorden van elk type, zodat de bespreking van de afzonderlijke typen beperkt is. Dit boek geeft een beschrijving van alle gevallen van moord en doodslag in Nederland van de afgelopen tien jaar en besteedt uitgebreid aandacht aan afzonderlijke typen moorden. Bij de behandeling van de verschillende typen geven we steeds een overzicht van eerdere met name Nederlandse publicaties en studies. Zo zijn er aparte studies verschenen naar prostitutie- en homomoorden, liquidaties, ouderdodingen, kinderdodingen en eerwraken. 6 De kennis van die studies gebruiken we in de verschillende hoofdstukken. We benadrukken echter dat dit boek geen diepgaande studie is naar de verschillende typen moorden. Daarvoor zouden uitgebreide analyses van de moordzaken noodzakelijk zijn, waaronder gedetailleerde dossieranalyses en interviews met daders en nabestaanden. Het doel van dit boek is het geven van een algemeen overzicht. Afbakening In dit boek beschrijven we alle misdrijven die volgens het Wetboek van Strafrecht vallen onder de categorieën moord dan wel doodslag. Dit betreft misdrijven die volgens het Wetboek van Strafrecht vallen onder artikel 289 en 291 (moord en kindermoord) en 287, 288 en 290 (doodslag, doodslag in combinatie met een ander strafbaar feit en kinderdoodslag). 7 Om de tekst niet te langdradig te maken, zullen we meestal van moord spreken. Daar waar we in dit boek expliciet onderscheid maken tussen moord en doodslag, zullen we dit duidelijk aangeven. De doodslagen betreffen delicten waarbij de dader het slachtoffer opzettelijk van het leven heeft beroofd. Als de doodslag plaatsvindt met voorbedachte rade is er sprake van moord. Voor de helderheid: pogingen tot moord en of doodslag hebben we in dit boek dus niet meegenomen. Slachtoffers moeten als gevolg van het misdrijf zijn overleden. 8 Bij het bepalen of een misdrijf een moord of doodslag betrof, is in principe uitgegaan van het oordeel van het Openbaar Ministerie. Die zaken waarbij in elk geval één dader door het Openbaar Ministerie is gedagvaard voor moord dan wel doodslag, behandelen we in dit boek. 9 Ook wanneer de gedagvaarde(n) uiteindelijk voor een ander delict worden veroordeeld, vrijgesproken of ontslagen van rechtsvervolging, nemen we deze mee. Wanneer een misdrijf (nog) niet is opgelost of er (nog) geen vervolging is ingesteld, gaan we uit van het oordeel van de politie. Met deze afbakening sluiten we aan bij andere Nederlandse statistieken over moord en doodslag zoals de cbs-doodsoorzaak- 13

14 en de politiestatistieken en bij de Moord en Doodslag Monitoren in diverse andere landen zoals Australië, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Bronnen In het boek maken we gebruik van twee soorten bronnen. Allereerst van berichten over moorden in de media. In de eerste plaats hebben we alle persberichten van het Algemeen Nederlands Persbureau systematisch doorgenomen. Over de meeste moordzaken wordt een persbericht opgesteld. Sommige zaken worden afgedaan in een paar regels; andere krijgen meerdere malen uitgebreid aandacht. Al deze berichten bevatten een schat aan informatie over de achtergronden van de zaken en kenmerken van de gebeurtenissen, slachtoffers en daders. De afgelopen tien jaar heeft het Algemeen Nederlands Persbureau ruim persberichten uitgegeven die betrekking hadden op moord en doodslag in Nederland. Gemiddeld zijn er ongeveer vijf berichten per moord. Doorgaans komt de gebeurtenis in de pers als de moord heeft plaatsgevonden, wanneer de dader is gepakt, wanneer de officier van justitie zijn of haar eis uitspreekt en wanneer er uitspraak wordt gedaan. In de anp-berichten is veel informatie beschikbaar over kenmerken van de moordzaken, daders en slachtoffers. De voor- en achternamen van zowel daders als slachtoffers worden bijvoorbeeld volledig vermeld. Daarnaast is veelal uitgebreide informatie over de context en de aanleiding van de moord voorhanden. In vele gevallen hebben we de informatie van de anp-berichten aangevuld met berichten over moordzaken in de nationale en regionale kranten van de afgelopen jaren. Naast de openbare bronnen maken we gebruik van de gegevens van de databank Moord en doodslag Een probleem was dat er in Nederland geen adequate databank of statistiek bestond met betrouwbare gegevens over alle zaken, slachtoffers en daders. Daarom hebben we een nieuwe databank Moord en doodslag geconstrueerd. In deze databank zijn gegevens opgenomen van alle misdrijven die volgens het Wetboek van Strafrecht vallen onder de categorieën moord dan wel doodslag. De databank is gebaseerd op diverse bronnen. Een uitgebreide beschrijving van de beschikbare gegevens en de bronnen is opgenomen in Bijlage a van dit boek. Bij het construeren van de databank is allereerst gebruikgemaakt van de hierboven besproken bronnen: persberichten, krantenberichten, et cetera. Met name is informatie ontleend aan de publicaties van het weekblad Elsevier dat voor elk jaar lijsten van moorden heeft opgesteld. Daarnaast is gebruikgemaakt van gegevens van bestanden van de groep Moord & Zeden van de dienst Nationale Recherche Informatie (nri) en van verschillende politiere- 14

15 gio s. Gegevens over daders en de eventuele vervolging en straffen zijn afkomstig van bestanden van het Openbaar Ministerie en het strafregister van de Dienst Justitiële Documentatie van het ministerie van Justitie. De databank bevat informatie over 2389 moord- en doodslagzaken die in de periode in Nederland hebben plaatsgevonden. In totaal zijn hierbij 2549 personen om het leven gebracht. Omdat niet alle moorden zijn opgelost, is niet van elke moord de dader bekend. In totaal zijn 2564 bekende daders betrokken geweest bij deze gevallen van moord en doodslag. Van de moorden is een relatief beperkte lijst van kenmerken beschikbaar. Er is bekend waar en wanneer de moord heeft plaatsgevonden en er is informatie over de vindplaats van het stoffelijk overschot. Daarnaast is bekend met wat voor wapen de moord is gepleegd. Van slachtoffers en daders is bekend of het een man dan wel een vrouw betrof, de leeftijd, zijn of haar etniciteit of nationaliteit en de relatie tussen dader(s) en slachtoffer, indien de moord is opgelost. Van de daders zijn ook de door het om geëiste en de door de rechters opgelegde straffen bekend. Overigens zijn alleen de door de rechters in eerste aanleg opgelegde straffen voorhanden. Straffen die in hoger beroep zijn opgelegd zijn niet door ons verwerkt/meegenomen in de analyses. 10 De gegevens van de databank Moord en doodslag zijn gebruikt voor de statistische analyses in dit boek. 11 Omdat de gegevens van de databank vertrouwelijk zijn, maken we daar waar we in dit boek specifieke moordzaken, slachtoffers of daders bespreken, alleen gebruik van openbare gegevens. Deze zijn geverifieerd aan de hand van de informatie van de databank. Opbouw van het boek Het volgende hoofdstuk plaatst moord en doodslag in Nederland in een breder perspectief. Het bespreekt in hoeverre moord en doodslag een veelvoorkomende doodsoorzaak zijn en of ze een substantieel deel betreffen van alle delicten en misdrijven die in Nederland worden gepleegd. Ook wordt besproken of het aantal gevallen van moord in het afgelopen decennium afwijkt van eerdere periodes en in hoeverre de Nederlandse situatie verschilt met die in andere landen. Vervolgens bespreken we de belangrijkste kenmerken van moord in de afgelopen tien jaar. Hoofdstuk 3 behandelt de kenmerken van de moordzaken, slachtoffers en daders van alle moorden. In hoofdstuk 4 komen de verschillende typen moord en doodslag ter sprake. De daaropvolgende hoofdstukken bespreken de kenmerken van door ons onderscheiden typen van moord en doodslag. De hoofdstukken 5 tot en met 8 behandelen verschillende categorieën moorden in de familie-/relatiesfeer: 15

16 partnerdoding, kinderdoding door ouders, ouderdoding en eerwraak. Daarna worden moorden bij ruzies besproken in hoofdstuk 9. Vervolgens worden moorden in de criminele sfeer behandeld in respectievelijk hoofdstuk 10, 11 en 12: moorden in de criminele sfeer, liquidaties en roofmoorden. Tot slot is er een hoofdstuk over seksuele moorden. Bij de behandeling van de afzonderlijke typen geven we ook een overzicht van eerdere met name Nederlandse publicaties en studies op dat terrein. Voor verschillende typen moorden hebben we een reconstructie van een specifieke moord opgenomen. Voor wie de tijd neemt zich in een moord te verdiepen, begint een zaak te leven. Waar is het precies gebeurd? Wat is er gebeurd? Wie was het slachtoffer? Waren er (oog)getuigen? Hoe luidt de verklaring van de verdachte? Welke bewijzen hebben de rechercheurs verder nog gevonden? Al die feiten samen leveren een beeld op van het drama dat achter elke moord schuilgaat. Bijlage iii bevat in chronologische volgorde in kort bestek alle gevallen van moord en doodslag in het afgelopen decennium. Ook is een beschrijving van de databank Moord en doodslag opgenomen en een verantwoording van de reconstructies. 16

17 2 Moord in breder perspectief Voordat we een overzicht geven van moord en doodslag in Nederland in de periode plaatsen we onze bevindingen in een breder perspectief. In hoeverre zijn moord en doodslag een veelvoorkomende doodsoorzaak? Betreft het een substantieel deel van alle delicten en misdrijven die in Nederland worden gepleegd? Wijkt het aantal gevallen van moord en doodslag in het afgelopen decennium af van eerdere periodes? En in hoeverre verschilt de Nederlandse situatie van die in andere landen? Moord en andere doodsoorzaken Afgaand op de dagelijkse berichtgeving in de media lijkt het alsof de kans dat iemand overlijdt aan de gevolgen van moord of doodslag in Nederland relatief groot is. Wanneer we echter kijken naar alle doodsoorzaken waardoor mensen volgens de registratie van artsen in 2000 zijn overleden, zien we dat die kans absoluut en relatief gering is. 1 Op 1 januari 2000 woonden er in Nederland bijna 16 miljoen personen om precies te zijn Hiervan stierven er in dat jaar , ofwel 0,8 procent. Van hen stierven verreweg de meesten (96,3 procent) een natuurlijke dood en slechts een zeer klein deel (3,7 procent) overleed als gevolg van een gebeurtenis van buitenaf, ofwel een nietnatuurlijke dood.van alle 5169 mensen die een niet-natuurlijke dood stierven, kwamen de meeste om het leven door een val (32 procent), zelfmoord (29 procent) of een (verkeers)ongeluk (28 procent). Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn in 2000 slechts 180 personen, ofwel 3,5 procent van alle niet-natuurlijke doden, overleden aan de gevolgen van moord of doodslag. Van alle Nederlanders die in 2000 overleden was dit slechts 0,1 procent. De doorsnee burger had een gemiddelde kans om vermoord te worden van 1,1 op de ,ofwel 0,0011 procent. Ter vergelijking: deze kans is ongeveer zesmaal zo klein als de kans om aan een verkeersongeluk te overlijden en bijna tienmaal zo klein als de kans om als gevolg van 17

18 zelfmoord of een val te overlijden. Kortom: vergeleken met andere doodsoorzaken is de kans om het slachtoffer te worden van moord of doodslag gering; en ook in absolute zin is de kans marginaal. fig. 2.1 Aantal overleden personen in 2000 Verdeling naar doodsoorzaak Alle oorzaken in % Natuurlijke dood 96,3 Totaal: ,7 Nietnatuurlijke dood Niet-natuurlijke dood in % 3,5 29,0 32,4 Totaal: ,8 4,5 2,8 Moord of doodslag Zelfdoding Ongevallen (incl. verkeer) Val Vergiftiging Verdrinking Overig BRON: CBS-DOODSOORZAKENSTATISTIEK Ook wanneer we de totale geregistreerde criminaliteit in ons land bekijken, is duidelijk dat moord en doodslag daarvan slechts een klein deel uitmaken. 2 In 2000 zijn delicten door de politie geregistreerd, waarvan geweldsdelicten betroffen. Hiertegen afgezet zijn de 180 door artsen (en de 183 door de politie zelf) waargenomen gevallen van moord of doodslag een zeer klein aandeel. 3 fig.2.2 Aantal overleden personen in 2000 Per inwoners Natuurlijke dood Val 10,6 Zelfdoding 9,5 Verkeer 7,1 Overige ongevallen 2,0 Moord of doodslag 1,1 Vergiftiging 0,8 Verdrinking 0,7 Overig 0,7 853,2 Totaal: 885,7 BRON: CBS-DOODSOORZAKENSTATISTIEK 18

19 fig. 2.3 Aantal misdrijven in 2000 Door de politie geregistreerd Vermogensmisdrijven 75,64% 183 Moord of doodslag 0,02% Overig geweld Vernielingen en openbare orde 7,75% 16,17% Overig 0,44% Totaal Totaal 100% BRON:CBS-POLITIESTATISTIEK Moord in de afgelopen eeuwen: een afname Moord is uiteraard geen recent fenomeen. Integendeel, volgens historici en criminologen werden er een aantal eeuwen geleden relatief gezien veel meer mensen vermoord dan in de huidige periode. Met name in Engeland is hier veel onderzoek naar verricht. Gurr was in 1981 een van de eersten die op basis van empirisch materiaal over een langere periode een afname aantoonde van moord en doodslag. 4 Hiertoe gebruikte hij gegevens van diverse historische studies over moord en doodslag en vergeleek hij de situatie in de Middeleeuwen en vroegmodern Engeland (1200 tot 1800) met die in modern Londen. Hij liet zien dat in de hoge en late Middeleeuwen er op de inwoners nog ongeveer 20 moorden werden gepleegd. Dit aantal is afgenomen tot ongeveer 1 per inwoners in de twintigste eeuw. Recent heeft Manuel Eisner in de British Journal of Criminology cijfers van diverse historische onderzoeken gepresenteerd, waarbij hij ook gegevens van meerdere Europese landen laat zien. 5 Hij combineert cijfers over moord en doodslag in steden, provincies en landen. Daarnaast combineert hij gegevens van lijkschouwers, de politie en de rechterlijke uitspraken. Hierdoor kan hij voor vijf Europese landen, waaronder Nederland (samengenomen met België), de ontwikkelingen schetsen vanaf de dertiende eeuw tot aan de huidige tijd. Deze cijfers laten in alle landen een gestage daling zien van aantallen moord en doodslag. Waar gemiddeld genomen in de Middeleeuwen per inwoners ongeveer 40 tot 50 slachtoffers vielen door moord en doodslag, is dat momenteel nog slechts 1 slachtoffer. 19

20 fig. 2.4 Aantal moord en doodslagen tussen 1200 en Per inwoners in vijf Europese regio's Nederland & België ,2 Engeland ,2 Scandinavië Duitsland & Zwitserland ,2 Italië ,2 1,7 BRON: EISNER 2000

21 Nederland vormt hierop geen uitzondering. In de veertiende en vroeg vijftiende eeuw lieten tellingen van het aantal moorden in steden als Utrecht en Amsterdam consistent zo n 30 tot 60 gevallen van moord en doodslag per inwoners zien. 6 In de daaropvolgende eeuwen ligt dit aantal steeds lager. Autopsierapporten van lijkschouwers in Amsterdam geven bijvoorbeeld al iets lagere cijfers voor de zestiende eeuw, maar zeker voor de zeventiende eeuw. In die eeuw werden er nog maar tussen de 4 en 11 op de inwoners slachtoffer van moord of doodslag. In de achttiende eeuw dalen de aantallen nog verder, om in de negentiende en twintigste eeuw rond de 1 à 2 per inwoners uit te komen. 7 Landelijke statistieken op basis van autopsierapporten van artsen en lijkschouwers zijn voor Nederland voor het eerst beschikbaar vanaf het eind van de negentiende eeuw. Sinds die tijd registreert het Centraal Bureau voor de Statistiek alle door artsen, lijkschouwers en ziekenhuizen gemelde gevallen van moord en doodslag in de eerder genoemde doodsoorzakenstatistiek. Deze cijfers laten zien dat het percentage dan al onder de 1 moord per inwoners is gezakt en in de twintigste eeuw gestaag verder daalt tot 1940.Na de Tweede Wereldoorlog komt het aantal slachtoffers van moorden weer op het niveau van vóór de oorlog, waarna er in de meest recente decennia een lichte stijging is waar te nemen. Het blijft echter schommelen rond het niveau van 1 moord per inwoners, wat in langetermijnperspectief nog steeds zeer laag is. Historici hebben voor de gestage langetermijnafname van het aantal slachtoffers van moord en doodslag in westerse landen diverse verklaringen gesuggereerd. Een praktische verklaring is de verbetering van de medische techno- fig. 2.5 Aantal slachtoffers van moord en doodslag ,6 per inwoners 1,4 1,2 1,0 1,13 0,8 0,6 0,4 0, BRON: CBS-DOODSOORZAKENSTATISTIEK 21

22 logie. Een groot aantal van de personen die vroeger overleden zouden zijn aan de gevolgen van een moordaanslag, wordt tegenwoordig gered. De Nederlandse criminoloog Spierenburg schat dat ongeveer een kwart van de slachtoffers die rond 1700 doodgingen aan de gevolgen van moord of doodslag in Amsterdam, met de huidige medische stand van zaken gered had kunnen worden. 8 Historici zijn er echter van overtuigd dat de toegenomen medische expertise zeker niet de gehele massale afname van het aantal moorden over de afgelopen eeuwen kan verklaren. Een andere verklaring voor de afname van het aantal gevallen van moord en doodslag kan gevonden worden in de culturele veranderingen in de westerse samenleving, met name de groeiende gevoeligheid voor geweld en de ontwikkeling van een toenemende interne en externe controle op agressief gedrag. 9 Hiermee sluiten historici en criminologen aan bij het werk van Norbert Elias, die een theoretisch model geeft voor dit civiliseringsproces. 10 Elias stelt dat over een periode van eeuwen een type persoonlijkheid de voorkeur is gaan genieten dat wordt gekenmerkt door toenemende affectieve controle, afnemende impulsiviteit en een meer rationele manier van leven, ofwel een hogere zelfcontrole. 11 Een hoger niveau van zelfcontrole van individuen leidt tot een gestage pacificering van dagelijkse interacties, wat zich manifesteert in lagere niveaus van gewelddadig gedrag. Een doorslaggevende factor bij deze langetermijntendens vormt de monopolisering van geweld door de overheid, in samenhang met het ontstaan van nationale staten en de groei van het overheidsapparaat. Dit ging ook gepaard met een toegenomen sociale discipline in de maatschappij, onder invloed van verschillende instituties, zoals de kerk. Moord in de afgelopen vijftig jaar: een lichte toename Verrassend genoeg heeft het langetermijnproces van afname van gewelddadigheid in westerse samenlevingen zich de afgelopen decennia niet voortgezet. In de meeste westerse landen is het aantal geregistreerde slachtoffers van moord en doodslag de afgelopen dertig jaar onverwacht weer enigszins toegenomen. Voor Nederland blijkt deze toename over de laatste vijftig jaar in het aantal slachtoffers van moord en doodslag onder meer uit de doodsoorzakenstatistiek.volgens deze cijfers was de kans om in het jaar 2000 slachtoffer te worden van moord of doodslag viermaal zo groot als in Tegenwoordig worden er per inwoners jaarlijks ongeveer 1,2 mensen omgebracht. In de periode waren dit er nog slechts 0,3. De stijging van het aantal moorden in ons land vond vooral plaats vanaf de jaren zeventig. Overigens is de laatste tien jaar weer een lichte daling in het aantal slachtoffers van moorden waar te 22

23 nemen, maar het niveau blijft aanzienlijk hoger dan rond Waardoor wordt de stijging over de afgelopen vijftig jaar veroorzaakt? Sommigen wijten deze stijging aan een algemene toename van geweld in de samenleving. 12 Volgens Franke komt de stijging grotendeels voor rekening van liquidaties in criminele milieus. 13 Helaas geven de gegevens van de cbs-doodsoorzakenstatistiek geen mogelijkheid om een onderscheid te maken tussen verschillende categorieën moord en doodslag. Als gevolg hiervan kunnen we deze ideeën niet toetsen over een langere periode. Wel kunnen we op basis van ons eigen onderzoek zeggen dat het aantal liquidaties de afgelopen tien jaar niet substantieel is gestegen. Naast deze oorzaken is er uiteraard nog de mogelijkheid dat niet zozeer het aantal moorden is toegenomen, maar dat artsen steeds gevoeliger zijn geworden voor geweld en hierdoor steeds meer gevallen die zij voorheen als mishandeling of ongeval zouden hebben gekenschetst, nu als moord of doodslag classificeren. Deze ontwikkeling zou in lijn zijn met de ideeën van Elias, die veronderstelt dat er een algemene trend in de samenleving is dat mensen en dus ook artsen steeds gevoeliger worden voor geweld. 14 In hoeverre dergelijke registratieeffecten een rol spelen is uiteraard onduidelijk. 15 Verwarrend in deze discussie is het feit dat de ontwikkeling in het aantal slachtoffers van moord en doodslag die is waargenomen door artsen, sterk verschilt van de door de politie en het Centraal Bureau voor de Statistiek in de politiestatistiek geregistreerde aantallen. Gemiddeld worden jaarlijks zo n 250 gevallen van voltooide moord en doodslag door de politie waargenomen. Dit is aanzienlijk meer dan door artsen en ziekenhuizen wordt geregistreerd. In de jaren 1991 tot en met 1996 zijn door artsen gemiddeld 187 slachtoffers per jaar geregistreerd en door de politie gemiddeld 252. De politie registreert dus ongeveer 65 gevallen van moord en doodslag per jaar meer. De belangrijkste reden voor dit verschil is dat de registratie door de artsen zich beperkt tot slachtoffers die ingezetenen zijn van Nederland, terwijl de politie alle gevallen van moord en doodslag registreert ongeacht de verblijfstitel van het slachtoffer. 16 Waarschijnlijk leiden echter ook verschillen in interpretaties en registratiesystematiek tussen artsen en de politie tot de afwijkende cijfers. De politiestatistiek van het cbs laat in tegenstelling tot de artsenregistratie over de periode geen systematische ontwikkeling zien. Weliswaar lijkt er in de eerste jaren een lichte stijging in aantallen moorden plaats te hebben gevonden, maar vanaf 1998 is het aantal voltooide gevallen van moord en doodslag weer lager. 17 In de door ons opgebouwde databank Moord en doodslag zijn deze ontwikkelingen overigens ook te zien (zie het volgende hoofdstuk). 23

Moord en doodslag in Nederland, 1992 2001

Moord en doodslag in Nederland, 1992 2001 Paul Nieuwbeerta 1) en Gerlof Leistra 2) Jaarlijks vallen er door moord en doodslag in Nederland circa 250 slachtoffers. Recent zijn gegevens uit alle beschikbare bestanden en dossiers van politie en rechtbanken

Nadere informatie

Tabel 11.1 Geïndexeerd aantal slachtoffers naar delictgroep en onveiligheidsgevoelens per land

Tabel 11.1 Geïndexeerd aantal slachtoffers naar delictgroep en onveiligheidsgevoelens per land 670 Criminaliteit en rechtshandhaving 2012 Tabellen bij hoofdstuk 11 Tabel 11.1 Geïndexeerd aantal slachtoffers naar delictgroep en onveiligheidsgevoelens per land 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 (index

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-030 23 april 2010 9.30 uur Aantal slachtoffers criminaliteit stabiel, meer vandalisme Aantal ondervonden delicten stijgt door meer vandalisme Aantal

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

2. Moord en doodslag in de doodsoorzakenstatistiek. 2.1 De doodsoorzakenstatistiek

2. Moord en doodslag in de doodsoorzakenstatistiek. 2.1 De doodsoorzakenstatistiek Een eerste analyse van het Historisch Bestand Slachtoffers Moord en Doodslag Paul Nieuwbeerta 1) en Ingeborg Deerenberg 2) Veel is bekend over de langetermijntrends van veelvoorkomende criminaliteit in

Nadere informatie

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill.

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. secondant #2 april 2009 7 Geweldsdelicten tussen - Daling van geweld komt niet uit de verf Crimi-trends

Nadere informatie

Criminaliteit en rechtshandhaving 2013. Ontwikkelingen en samenhangen Samenvatting

Criminaliteit en rechtshandhaving 2013. Ontwikkelingen en samenhangen Samenvatting Criminaliteit en rechtshandhaving Ontwikkelingen en samenhangen Samenvatting In de jaarlijkse publicatie Criminaliteit en rechtshandhaving bundelen het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Wetenschappelijk

Nadere informatie

Nieuwe dadergroep vraagt aandacht

Nieuwe dadergroep vraagt aandacht Er is een nieuwe groep van jonge, zeer actieve veelplegers die steeds vaker met de politie in aanraking komt / foto: Pallieter de Boer. Nieuwe dadergroep vraagt aandacht Jongere veelplegers roeren zich

Nadere informatie

FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld. Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf

FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld. Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf FLEVOMONITOR 2006 Kwetsbare Groepen en Huiselijk Geweld Annemieke Benschop, Susan Place, Marije Wouters & Dirk J. Korf Dit onderzoek is uitgevoerd door het Bonger Instituut voor Criminologie van de Universiteit

Nadere informatie

Fors minder verkeersdoden in 2013

Fors minder verkeersdoden in 2013 Persbericht PB-025 24-04-2014 09.30 uur Fors minder verkeersdoden in 2013 570 verkeersdoden in 2013; 80 minder dan in 2012 Forse afname bij motorrijders Ook daling bij inzittenden personenauto, fietsers

Nadere informatie

Rapport. van Kamer van Koophandel Nederland. Startersprofiel 2012. Datum uitgave. Januari 2013. onderwerp Startende ondernemers in beeld

Rapport. van Kamer van Koophandel Nederland. Startersprofiel 2012. Datum uitgave. Januari 2013. onderwerp Startende ondernemers in beeld Rapport Startersprofiel 2012 van Datum uitgave Januari 2013 onderwerp Startende ondernemers in beeld Pagina 1 van 12 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Kerncijfers startende ondernemers... 4 2.1 Meer

Nadere informatie

Factsheet Demografische ontwikkelingen

Factsheet Demografische ontwikkelingen Factsheet Demografische ontwikkelingen 1. Inleiding In deze factsheet van ACB Kenniscentrum aandacht voor de demografische ontwikkelingen in Nederland en in het bijzonder in de provincie Noord-Holland.

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. MIGRATIE EN DE MULTICULTURELE SAMENLEVING kaarten 1 en 2 Spreiding allochtonen in Den Haag kaart 1 kaart 2 uit Indonesië totaal

Nadere informatie

Diversiteit in de Provinciale Staten

Diversiteit in de Provinciale Staten Onderzoek Diversiteit in de Provinciale Staten Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale Staten (PS) onderzocht. Het gaat

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

Feiten & Cijfers bij de 96 ste Vierdaagse

Feiten & Cijfers bij de 96 ste Vierdaagse Stichting Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Persbericht 2012.024 Nijmegen, 05 juli 2012 Feiten & Cijfers bij de 96 ste Vierdaagse stand per 5 juli 2012. 1. Barometergegevens 2011 2012 Aantal

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is de kern van de Integratiekaart?

Samenvatting. Wat is de kern van de Integratiekaart? Samenvatting Wat is de kern van de Integratiekaart? In 2004 is een begin gemaakt met de ontwikkeling van een Integratiekaart. De Integratiekaart is een project van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie

Nadere informatie

Kennislink.nl. Reizende criminelen langer uit handen van de politie. Slechts kwart van misdrijven opgehelderd

Kennislink.nl. Reizende criminelen langer uit handen van de politie. Slechts kwart van misdrijven opgehelderd Kennislink.nl Discussieer mee: Allemaal de beste van de klas?! Onderwerpen Publicaties Over Kennislink Nieuwsbrief Zoek Leven, Aarde & Heelal Gezondheid, Hersenen & Gedrag Mens & Maatschappij Energie &

Nadere informatie

Nederland in internationaal perspectief

Nederland in internationaal perspectief 11 Nederland in internationaal perspectief P.R. Smit In Nederland is de door slachtoffers ondervonden criminaliteit vergeleken met andere landen tamelijk hoog. Dit is voornamelijk veroorzaakt door voertuiggerelateerde

Nadere informatie

Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs

Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs Inspectie van het Onderwijs, december 2015 Jaarlijks rapporteert de Inspectie van het Onderwijs over het schorsen en verwijderen van leerlingen

Nadere informatie

5 Vervolging. M. Brouwers en A.Th.J. Eggen

5 Vervolging. M. Brouwers en A.Th.J. Eggen 5 Vervolging M. Brouwers en A.Th.J. Eggen In 2012 werden 218.000 misdrijfzaken bij het Openbaar Ministerie (OM) ingeschreven. Dit is een daling van 18% ten opzichte van 2005. In 2010 was het aantal ingeschreven

Nadere informatie

Moord en doodslag in Nederland 1998 en 2002-2004

Moord en doodslag in Nederland 1998 en 2002-2004 Cahier 2007-15 Moord en doodslag in Nederland 1998 en 2002-2004 P.R. Smit, WODC P. Nieuwbeerta, NSCR a Wetenschappelijk Onderzoeken Documentatiecentrum Exemplaren van deze publicatie kunnen schriftelijk

Nadere informatie

4. Kans op echtscheiding

4. Kans op echtscheiding 4. Kans op echtscheiding Niet-westerse allochtonen hebben een grotere kans op echtscheiding dan autochtonen. Tussen de verschillende groepen niet-westerse allochtonen bestaan in dit opzicht echter grote

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Criminele carrières van autochtone en allochtone jongeren

Criminele carrières van autochtone en allochtone jongeren , :1),1";), Criminele carrières van autochtone en allochtone jongeren Een cijfermatige verkenning op grond van een selectie uit bestaande gegevens Marisca Brouwers Peter van der Laan april 1997 Justitie

Nadere informatie

socio-demografie 2.597.232 jongeren geslacht leeftijd woonplaats 4 grote steden en per provincie afkomst opleiding religie

socio-demografie 2.597.232 jongeren geslacht leeftijd woonplaats 4 grote steden en per provincie afkomst opleiding religie FACTSHEET: socio-demografie Hoeveel jongeren zijn er eigenlijk in Nederland? Wonen er meer jongeren in Limburg of in Zeeland? Wat zijn de cijfers rondom geslacht, afkomst, opleidingsniveau en religie?

Nadere informatie

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen FACTSHEET Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen In deze factsheet worden trends en ontwikkelingen ten aanzien van de jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in de provincie Groningen behandeld.

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

8 secondant #3/4 juli/augustus 2008. Bedrijfsleven en criminaliteit 2002-2007. Crimi-trends

8 secondant #3/4 juli/augustus 2008. Bedrijfsleven en criminaliteit 2002-2007. Crimi-trends 8 secondant #3/4 juli/augustus 2008 Bedrijfsleven en criminaliteit 2002-2007 Diefstallen in winkels en horeca nemen toe Crimi-trends De criminaliteit tegen het bedrijfsleven moet in 2010 met een kwart

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

Inhoudsopgave hoofdstuk 2

Inhoudsopgave hoofdstuk 2 -46- Inhoudsopgave hoofdstuk 2 Samenvatting hoofdstuk 2 Tabellen: 2.1 Loop van de bevolking 2.2 Loop van de bevolking in Haaglanden per gemeente, Zuid-Holland en Nederland in 2013 2.3 Loop van de bevolking

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Rapport. van. Kamer v an Koophandel Nederland. Startersprofiel 2013. Datum uitgave Januari 2014. onderwerp Startende ondernemers in beeld

Rapport. van. Kamer v an Koophandel Nederland. Startersprofiel 2013. Datum uitgave Januari 2014. onderwerp Startende ondernemers in beeld Rapport Startersprofiel 2013 van Kamer van Koophandel Nederland Datum uitgave Januari 2014 onderwerp Startende ondernemers in beeld Pagina 1 v an 13 Inhoudsopgave 1 Samenvatting...3 2 Kerncijfers startende

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2010 en 2014 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Maandelijkse rapportage cijfers (mogelijke) slachtoffers mensenhandel

Maandelijkse rapportage cijfers (mogelijke) slachtoffers mensenhandel Maandelijkse rapportage cijfers (mogelijke) slachtoffers mensenhandel Maand: april 2012 Deze rapportage beschrijft het aantal aangemelde (mogelijke) slachtoffers van mensenhandel bij CoMensha van 1 januari

Nadere informatie

6 SECONDANT #1 MAART 2013. Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND. Naar inhoudsopgave

6 SECONDANT #1 MAART 2013. Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND. Naar inhoudsopgave 6 SECONDANT #1 MAART 2013 Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND SECONDANT #1 MAART 2013 7 De laatste jaren voelen burgers zich minder vaak

Nadere informatie

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid Veiligheid kernthema: De criminaliteitscijfers en de slachtoffercijfers laten over het algemeen een positief beeld zien voor Utrecht in. Ook de aangiftebereidheid van Utrechters is relatief hoog (29%).

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juli 2014

De arbeidsmarkt in juli 2014 De arbeidsmarkt in juli 2014 Datum: 13 augustus 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche juli 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

9 Nederland in internationaal perspectief

9 Nederland in internationaal perspectief 9 Nederland in internationaal perspectief P.R. Smit Nederland is geen eiland, geïsoleerd van de rest van de wereld. Net als bij nationale economische ontwikkelingen kunnen veranderingen in de omvang en

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. MIGRATIE EN DE MULTICULTURELE SAMENLEVING tekst 1 De gemeenschap van mijn overgrootvader vormt een van oudste minderheidsgroepen

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 16 juli 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Samenvatting Op 1 januari 2006 is de nieuwe Zorgverzekeringswet inwerking getreden,

Nadere informatie

In welk land ligt Oslo? Noorwegen. Welk land is een eiland in de Noordelijke IJszee? IJsland Welke letter heeft die zee op de kaart?

In welk land ligt Oslo? Noorwegen. Welk land is een eiland in de Noordelijke IJszee? IJsland Welke letter heeft die zee op de kaart? N O P Thuistopo. Noem de letter en zeg welk land, welke zee of welke plaats het is. A = IJsland, B = Noorwegen, = Zweden, = inland, E = Rusland, = enemarken, G = Oslo, H = Stockholm, I = Helsinki, J =

Nadere informatie

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid,

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, @ FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, september 29 Samenvatting De werkloosheid onder de 1 tot 2 jarige Nederlanders is in het 2 e kwartaal van 29 met

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

SAMENVATTING Achtergrond Onderzoeksopzet

SAMENVATTING Achtergrond Onderzoeksopzet SAMENVATTING Achtergrond De laatste jaren is er een toenemende aandacht van de overheid voor de aanpak van kindermishandeling en partnergeweld. Het kabinet heeft in 2007 het actieplan Kinderen Veilig Thuis

Nadere informatie

Registratie discriminatieklachten 2011

Registratie discriminatieklachten 2011 Centraal Bureau voor de Statistiek- Registratie discriminatieklachten 2011 Methode en uitkomsten Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen, augustus 2012. Inhoud 1 INLEIDING... 2 2 METHODE...

Nadere informatie

LAND WERELDDEEL VIDEOREPORTAGES VLAANDEREN VAKANTIELAND

LAND WERELDDEEL VIDEOREPORTAGES VLAANDEREN VAKANTIELAND LAND WERELDDEEL VIDEOREPORTAGES VLAANDEREN VAKANTIELAND Algerije http://www.een.be/programmas/vlaanderen-vakantieland/nic-de-oases-van-de-sahara http://www.een.be/programmas/vlaanderen-vakantieland/nic-tussen-de-kamelen-algerije

Nadere informatie

SWOV-Factsheet. Verkeersdoden in Nederland

SWOV-Factsheet. Verkeersdoden in Nederland SWOV-Factsheet Verkeersdoden in Nederland Deze factsheet schetst hoe het aantal verkeersdoden in Nederland zich sinds heeft ontwikkeld. Het aantal verkeersdoden in Nederland vertoont, na een stijging in

Nadere informatie

Landelijke abortusregistratie 2013

Landelijke abortusregistratie 2013 Landelijke abortusregistratie 2013 De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) rapporteert jaarlijks over de uitgevoerde zwangerschapsafbrekingen in klinieken en ziekenhuizen in Nederland. De klinieken

Nadere informatie

2012 b 2013 b 2012 b 2013 b (% één of meer keer slachtoffer)

2012 b 2013 b 2012 b 2013 b (% één of meer keer slachtoffer) 338 Criminaliteit en rechtshandhaving 2013 Tabellen bij hoofdstuk 3 Tabel 3.5 Slachtofferschap en door burgers ondervonden delicten naar delictsoort, volgens de VM a 2012 b 2013 b 2012 b 2013 b (% één

Nadere informatie

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Onderwijs Het aandeel in de bevolking van 15 tot 64 jaar dat het onderwijs reeds heeft verlaten en hun onderwijscarrière

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

Dodelijke ongevallen in de privésfeer

Dodelijke ongevallen in de privésfeer Wim van den Berg Jaarlijks overlijden in Nederland ruim 5 duizend personen door een niet-natuurlijke doodsoorzaak. Bij twee op de vijf van hen gaat het om een ongeval in de privésfeer. In 23 hadden 2,4

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Nog steeds liever samen

Nog steeds liever samen Nog steeds liever samen Steeds meer alleenstaanden 20 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder alleenstaand Momenteel zijn er 486 duizend eenoudergezinnen 16 Trouwen niet uit de gratie Ongeveer drie

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2015

De arbeidsmarkt in april 2015 De arbeidsmarkt in april 2015 Datum: 12 mei 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

Geregistreerde criminaliteit, geweldsmisdrijven en overvallen

Geregistreerde criminaliteit, geweldsmisdrijven en overvallen Bijlage 4 635 Tabellen bij hoofdstuk 10 Tabel 10.1 criminaliteit, geweldsmisdrijven en overvallen criminaliteit geweldsmisdrijven overvallen criminaliteit geweldsmisdrijven overvallen Aandeel overval in

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in december 2014

De arbeidsmarkt in december 2014 De arbeidsmarkt in december 2014 Datum: 14 januari 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche december 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat

Nadere informatie

5. Onderwijs en schoolkleur

5. Onderwijs en schoolkleur 5. Onderwijs en schoolkleur Niet-westerse allochtonen verlaten het Nederlandse onderwijssysteem gemiddeld met een lager onderwijsniveau dan autochtone leerlingen. Al in het basisonderwijs lopen allochtone

Nadere informatie

Vara - Kassa 3 Resultaten Aflevering 13 Zomervakantie 1 31 Juli 2007

Vara - Kassa 3 Resultaten Aflevering 13 Zomervakantie 1 31 Juli 2007 Vara - Kassa 3 Resultaten Aflevering 13 Zomer 1 31 Juli 2007 1 onderzoeksgegevens mogen alleen gebruikt worden onder vermelding van YoungVotes en de VARA Factsheet Jongeren en Aan 592 jongeren in de leeftijd

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft

Fact sheet. Dienst Wonen, Zorg en Samenleven. Eigen woningbezit 1e en 2e generatie allochtonen. Aandeel stijgt, maar afstand blijft Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Fact sheet nummer 1 januari 211 Eigen woningbezit 1e en Aandeel stijgt, maar afstand blijft Het eigen woningbezit in Amsterdam is de laatste jaren sterk toegenomen. De

Nadere informatie

Feiten & Cijfers bij de 99 ste Vierdaagse (op basis van totaal 46.000 ingeschreven deelnemers, incl. militairen, stand 2 juli 2015)

Feiten & Cijfers bij de 99 ste Vierdaagse (op basis van totaal 46.000 ingeschreven deelnemers, incl. militairen, stand 2 juli 2015) Stichting Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Persbericht 2015.021 Nijmegen, 9 juli 2015 Feiten & Cijfers bij de 99 ste Vierdaagse (op basis van totaal 46.000 ingeschreven deelnemers, incl.

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen Juni 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische bijlage 8 Toelichting

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013 Fact sheet nummer 5 maart 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam Er zijn ruim 133.000 jongeren van 15 tot en met 26 jaar in Amsterdam (januari 2012). Met de meeste jongeren gaat het goed in het onderwijs

Nadere informatie

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd Persbericht Pb14-070 20 november 2014 09.30 uur Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd - Meer mensen aan het werk - Aantal WW-uitkeringen vrijwel onveranderd - WW-uitkeringen toegenomen vanuit seizoengevoelige

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Eval uat i e Camer at oezi cht Gouda Ei ndr appor t Samenvatting en conclusies De gemeente Gouda is begin 2004 een proef gestart met cameratoezicht in de openbare ruimte op diverse locaties in de gemeente.

Nadere informatie

Landelijke peiling Nijmegen 2000. Resultaten eindmeting, januari 2006

Landelijke peiling Nijmegen 2000. Resultaten eindmeting, januari 2006 Resultaten eindmeting, januari 2006 O&S Nijmegen januari 2006 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Onderzoeksresultaten 5 2.1 Eerste gedachte bij de stad Nijmegen 5 2.2 Bekendheid met gegeven dat Nijmegen de

Nadere informatie

ADOPTIE Trends en Analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 2011 tot en met 2015

ADOPTIE Trends en Analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 2011 tot en met 2015 Ministerie van Veiligheid en Justitie ADOPTIE Trends en Analyse Statistisch overzicht interlandelijke adoptie over de jaren 211 tot en met 215 Februari 216 Overzicht van het aantal verleende beginseltoestemmingen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in november 2015

De arbeidsmarkt in november 2015 De arbeidsmarkt in november 2015 Datum: 7 december 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche november 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

Europees Arrestatiebevel

Europees Arrestatiebevel Europees Arrestatiebevel Managementgegevens over de periode: Het jaar 009 Inhoudsopgave Gevraagde wettelijke gegevens op basis van artikel 70 van de Overleveringswet pagina. Het aantal ontvangen EAB's

Nadere informatie

Landelijke abortusregistratie 2011

Landelijke abortusregistratie 2011 Landelijke abortusregistratie 2011 Deze factsheet doet verslag van de abortuscijfers, gebaseerd op gegevens die zijn verzameld voor de Landelijke abortusregistratie (LAR). Als aanvulling hierop wordt ook

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

4 Onderzoeksverantwoording

4 Onderzoeksverantwoording 4 Onderzoeksverantwoording Het onderzoek Het veldwerk van de Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven 2005 liep 11 weken en vond plaats van 19 september tot en met 6 december 2005. In totaal zijn 38.030 bedrijven

Nadere informatie

Sociale omgeving. 1. Kindermishandeling

Sociale omgeving. 1. Kindermishandeling 1. Kindermishandeling Kindermishandeling is 'elke vorm van voor een minderjarige bedreigende of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of seksuele aard, die de ouders of andere personen ten opzichte

Nadere informatie

Slachtoffers van woninginbraak

Slachtoffers van woninginbraak 1 Slachtoffers van woninginbraak Fact sheet juli 2015 Woninginbraak behoort tot High Impact Crime, wat wil zeggen dat het een grote impact heeft en slachtoffers persoonlijk raakt. In de regio Amsterdam-Amstelland

Nadere informatie

Allochtonen in de politiek

Allochtonen in de politiek Allochtonen in de politiek In dit dossier kunt u informatie vinden over de participatie van allochtonen in de Nederlandse politiek. Wie heeft recht om te stemmen? Hoeveel allochtonen zijn volksvertegenwoordiger?

Nadere informatie

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol bij jongeren van 10 tot en met 24 jaar H. Valkenberg Uitgegeven door Stichting Consument en Veiligheid Postbus 75169 1070 AD Amsterdam maart 2012 Bij de

Nadere informatie

SCHORSINGEN EN VERWIJDERINGEN 2007/2008-2011/2012

SCHORSINGEN EN VERWIJDERINGEN 2007/2008-2011/2012 SCHORSINGEN EN VERWIJDERINGEN 2007/2008-2011/2012 Utrecht, januari 2013 INHOUD Samenvatting 4 Inleiding 6 1 Trends en wetenswaardigheden 8 1.1 Inleiding 8 1.2 Trends 8 1.3 Wetenswaardigheden 11 2 Wet-

Nadere informatie

Afhankelijk van een uitkering in Nederland

Afhankelijk van een uitkering in Nederland Afhankelijk van een uitkering in Nederland Harry Bierings en Wim Bos In waren 1,6 miljoen huishoudens voor hun inkomen afhankelijk van een uitkering. Dit is ruim een vijfde van alle huishoudens in Nederland.

Nadere informatie

Advie zen en Meldingen over Kindermishandeling in 2003

Advie zen en Meldingen over Kindermishandeling in 2003 Advie zen en Meldingen over Kindermishandeling in 23 Registratiegegevens van de Advies- en Meldpunten Kindermishandeling Iedereen die zich zorgen maakt over een kind in zijn of haar omgeving kan contact

Nadere informatie

Daling totale criminaliteit ten opzichte van 2012 en 2011, opsporing boekt resultaat

Daling totale criminaliteit ten opzichte van 2012 en 2011, opsporing boekt resultaat Daling totale criminaliteit ten opzichte van 2012 en 2011, opsporing boekt resultaat Datum : 22-01-2014 1. Algemeen Onderstaand cijfermateriaal betreft een aanvulling op de reeds gepresenteerde criminaliteitscijfers

Nadere informatie

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld NEDERLANDERS OVER DE VIERDAAGSE Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Nienke Lammertink en Koen Breedveld Mei 2016 1 Nederlanders over de

Nadere informatie

College van Procureurs-generaal stelt. jaarstatistiek 2015 van de correctionele parketten voor

College van Procureurs-generaal stelt. jaarstatistiek 2015 van de correctionele parketten voor Statistisch analisten van het Openbaar Ministerie College van Procureurs-generaal BRUSSEL College van Procureurs-generaal stelt jaarstatistiek 2015 van de correctionele parketten voor Persbericht 21 april

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 22 augustus 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring der tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim

Nadere informatie

Nederland 0,10 0,10. Internationaal 0,10 0,10. Alarmnummer 112 Gratis Gratis

Nederland 0,10 0,10. Internationaal 0,10 0,10. Alarmnummer 112 Gratis Gratis Tarievenkaart Starttarieven Doel Incl. btw Mobiel Nederland 0,10 0,10 Internationaal 0,10 0,10 Tarieven bellen binnen Nederland tarieven in euro/ minuut (doorberekend per hele minuut) Bestemming Incl.

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R ROKEN EN ALCOHOLGEBRUIK Jeugd 2010 5 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie