Februari 2011 Projectteam Zon op Nederland, onder begeleiding van Berenschot. Zon op Nederland Roadmap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Februari 2011 Projectteam Zon op Nederland, onder begeleiding van Berenschot. Zon op Nederland Roadmap 2011-2015"

Transcriptie

1 Februari 2011 Projectteam Zon op Nederland, onder begeleiding van Berenschot Zon op Nederland Roadmap

2

3 Roadmap Zon op Nederland Een roadmap voor het solar ecosysteem van Nederland naar een wereldwijd (uit)stralende topregio Projectteam Zon op Nederland onder begeleiding van Berenschot Februari 2011

4

5 5 Inhoud 1. Inleiding Waarom een Roadmap? Doelstelling en resultaat Doelgroep project Werkwijze en ketenanalyse Samenvatting Roadmap: hoofdlijnen Markttrends Technologietrends Ecosysteemtrends Verdienmodellen Actieterreinen SWOT van het Nederlandse ecosysteem Roadmap: Van kansen naar successen Groeipotentieel Roadmap Marktkansen Ecosystemen Marktbenadering Ondersteuning: focus en massa Markt Marktkenmerken wereldwijd De markt gekwantificeerd Overzicht van Product-Markt-Combinaties voor PV systemen Kansrijke PMCs voor de Nederlandse industrie Eisen aan de PMC Technologieroutes per PMC Specifieke kenmerken van PV in de Gebouwde Omgeving Specifieke kenmerken van PV in Kassen Specifieke kenmerken van PV in Automotive Specifieke kenmerken van productietechnologie van PV systemen Ontwikkelingen en groeikansen in productietechnologie

6 6 5. Technologie Onderscheidende technologieën Conclusies Materiaaltechnologie Celtechnologie Productietechnologie Productietechnologie: globale ontwikkelingen Systeemtechnologie Belangrijkste doorbraken technologieontwikkelingen Concurrentie Overzicht ecosystemen Afzet van Solar PV PV productie PV-technologie en de verdeling naar ecosystemen Onderlinge verhoudingen 2010 & Kansen voor Nederland per ecosysteem Conclusies van de analyse Focusgebieden F1: Zonnecelgebouw F2: Zonnecelkas F3: Dunne film PV F4 & F5: Geavanceerde wafergebaseerde PV F6: Roll-to-roll processing F7: Printtechnologie F8: Depositietechnologie F9 & F10: Geavanceerde encapsulatie (barrièrelagen en nieuwe materialen) F11 & F12: In-line inspectie en kwaliteitsbeheersing F13: Green processing F14: Materialenonderzoek F15: Productieapparatuur voor dunne film PV F16: Productieapparatuur voor wafergebaseerde PV Werkwijze Betrokkenen Partners Externen Begrippen- en afkortingenlijst Literatuurlijst

7 7 1. Inleiding 1.1 Waarom een Roadmap? De markt voor duurzame energie groeit wereldwijd al vele jaren met dubbele cijfers. Op dit moment is die groei nog sterk afhankelijk van maatregelen voor marktstimulering in een groot aantal landen, maar naar verwachting zal de markt het binnen tien jaar gaan redden zonder zulke stimuleringsprogramma s. Zonne-energie en vooral zonnestroom (fotovoltaïsche omzetting of wel PV; in dit document solar PV genoemd) neemt binnen de duurzame-energietechnologieën een bijzondere plaats in. Met solar PV wordt licht in één stap omgezet in elektriciteit. Met zonnestroom kan de mensheid in principe voorzien in al zijn energiebehoeften, het potentieel is vrijwel onbeperkt, en solar PV kan overal op aarde worden gebruikt. Solar PV systemen zijn geschikt voor zeer veel verschillende toepassingen doordat ze modulair kunnen worden opgebouwd: van kleine autonome systemen voor consumentenproducten en huizen in afgelegen gebieden, via middelgrote netgekoppelde systemen geïntegreerd in gebouwen, taluds en dergelijke, tot grote netgekoppelde centrales. Kortom, van milliwatts tot gigawatts met één bouwsteen: de zonnecel, of nauwkeuriger gezegd: het zonnepaneel (ook module genoemd). De prijzen van PV-systemen zijn de afgelopen decennia, vooral de afgelopen jaren, sterk gedaald. Als gevolg daarvan is zonnestroom nu voor sommige toepassingen en in sommige landen al concurrerend. De International Energy Agency (IEA) verwacht dat PV in de periode tot 2020 in grote delen van de wereld concurrerend zal worden op het niveau van consumentenprijzen ( grid parity ). Tussen 2020 en 2030 wordt zonnestroom concurrerend op de markt voor grootgebruikers, en men verwacht dat op de lange termijn PV zal kunnen concurreren met vrijwel alle andere opties voor elektriciteitsproductie, zie figuur 1.

8 8 Figuur 1. Kosten en concurrentiepositie van zonnestroom (bron: IEA PV Roadmap, 2010). Vrijwel iedereen verwacht dat de wereldmarkt voor solar PV de komende tientallen jaren sterk zal blijven groeien, waardoor een economische sector van enorme omvang ontstaat. Om een indruk te geven: de markt voor solar PV systemen bedroeg in 2010 meer dan 15 gigawatt-piek (GWp), met een geschatte waarde van ruim 50 miljard Euro. In 2020 zal dit naar verwachting zijn toegenomen tot GWp of zelfs meer, met een waarde van miljard Euro, en dat is nog maar het begin. Het is duidelijk dat deze markt enorme kansen biedt voor landen met hoogwaardige technologie. Het aantal banen in de mondiale Solar PV sector bedraagt nu ruwweg drie- tot vierhonderdduizend. Annual Photovoltaic Installations [Mwp] Spain Rest of Europe United States Rest of the world Germany Japan Figuur 2. Wereldmarkt voor solar PV systemen (bron: PV Status Report 2010). Het Nederlandse bedrijfsleven is zich steeds meer bewust van deze kansen; een paar sterke spelers opereren al op de wereldmarkt. Om te kunnen meegroeien in deze zeer competitieve sector is het echter absoluut noodzakelijk, krachten te bundelen op het gebied van kennis- en technologieontwikkeling, en strategische keuzes te maken binnen de

9 9 vele product-marktcombinaties (PMC s) die de solar PV sector kent. Alleen dan is succesvolle concurrentie met het buitenland mogelijk. Daarbij moeten de regionale en nationale sterktes optimaal worden benut om een sterk solar PV ecosysteem te bouwen, dat wil zeggen: een combinatie van sterke punten die ieder voor zich, maar vooral door hun combinatie, een eigen positie op de wereldmarkt hebben. Het totaal aantal banen in de Nederlandse Solar PV sector bedraagt op dit moment ongeveer tweeduizend en kan in de loop van dit decennium verveelvoudigen. De omzet van het bijbehorende Nederlandse bedrijfsleven wordt in 2010 geschat op ongeveer één miljard Euro en kan in de komende vijf jaar groeien naar twee à drie miljard Euro. Deze Roadmap geeft een overzicht van de Nederlandse, Europese en mondiale ontwikkelingen op het gebied van solar PV, in termen van technologie, spelers en internationale concurrentie, producten en marktsegmenten. Op basis van SWOT-analyses (strengths, weaknesses, opportunities and threats) hebben wij PMC s gedefinieerd die voor het bedrijfsleven goede kansen bieden. Bij goede benutting van deze kansen zal de solar PV sector bijdragen aan het ontstaan van meer en nieuwe bedrijvigheid in de hightech-industrie. We schetsen ook hoe deze PMC s een belangrijk aandeel kunnen hebben in de transitie naar een duurzame energiehuishouding. 1.2 Doelstelling en resultaat Wereldwijd is er grote aandacht voor duurzame energieopwekking, en zonne-energie speelt daarin een primaire rol. Zonne-energie zal op wereldschaal een grote drijvende economische kracht worden waarvan we in Nederland het bestaande ecosysteem willen versterken en uitbreiden. Dit ecosysteem willen we met deze roadmap kracht bijzetten: we inventariseren en analyseren alle facetten van deze sector in hun onderlinge samenhang en met de conclusies van dit onderzoek richten wij de sector op kansen op succes. Nederland moet hiermee het ecosysteem kunnen versterken en een rol van internationale betekenis kunnen (gaan) spelen. Samenwerking is van wezenlijk belang. Nederland heeft een hoogwaardige technologische uitgangspositie met vele netwerken, zowel regionaal als mondiaal. Wij kunnen aanhaken bij de huidige groei in de markt en op deelgebieden het voortouw nemen. Analyse van deze markt op het gebied van technologieontwikkeling, productontwikkeling, applicatieontwerp, productiemiddelen en dienstverlening leidt tot conclusies over de gewenste richting van ontwikkeling op zowel de korte als de middellange termijn.

10 10 De sterkten van de partijen in Nederland moeten hier bij passen. Het hoofddoel van het project is het verwerven van inzicht in technologieën, markten en strategieën, zodat we daarmee direct aan de slag kunnen gaan bij het creëren en versterken van een Nederlands Solar ecosysteem. Doelstellingen: De doelstelling van deze Roadmap is het creëren van een Nederlands Solar ecosysteem waarbij de volledige supply chain betrokken is en dat zich richt op de juiste kansen in de markt. Om beter zicht te krijgen op vorm en inhoud van dit ecosysteem houden we ons in dit rapport bezig met de volgende onderwerpen: Marktoverzicht: Nederlandse, Europese en mondiale ontwikkelingen op het gebied van Solar PV producten en diensten; Concurrentieoverzicht: relatieve posities en sterkten van andere Solar ecosystemen die de markt bedienen; Technologieoverzicht: technologische ontwikkelingen op het gebied van materialen, processen, cellen, modules & andere componenten en systemen; Ecosysteem: opbouwen van een samenhangende infrastructuur op het gebied van kennis-, technologieen businessontwikkeling voor het succesvol aangaan van de internationale concurrentie; Zichtbaarheid: zorgen dat het Nederlandse ecosysteem en de individuele spelers bekend zijn in de mondiale markt; Borging: bedrijfsstrategieën aanpassen en richten op belangrijke focusgebieden om succes ook op langere termijn mogelijk te maken; Roadmap: leidraad voor het benutten van kansen op het gebied van productiemiddelen, producten & toepassingen en kennis- en technologieontwikkeling. De in het project te ontwikkelen bedrijfsstrategieën moeten leiden tot sterke hightech (MKB) bedrijven die proactief meedenken en opereren, die robuuste proces- en productkwaliteit leveren, die flexibel opereren in een wereldwijde markt, en die zich onderscheiden op het gebied van productiviteit, kostprijsreductie en innovatiekracht. De resultaten van de roadmap zullen input geven voor de te ontwikkelen bedrijfsstrategieën van de hightech (MKB) partners. 1.3 Doelgroep project De primair uitvoerende partners in het roadmapproject zijn zowel bedrijven als kennisinstellingen. Hieronder zijn MKB s, zoals Beltech, Chematronics, CCM, Meco Equipment Engineers, Minase Consulting en Sioux Technologies. Er zijn de grotere high-tech MKB-bedrijven, zoals OTB Solar, NTS-Group, TMC, OM&T en Solland Solar. Daarnaast nemen ook de kennisinstellingen TNO, TU/e, en ECN en de branchevereniging Holland Solar deel aan dit project. Deze partners zijn op diverse posities in de keten actief, uiteenlopend van onderzoek & ontwikkeling, ontwerp, engineering en productie tot assemblage en testen.

11 11 Het is nadrukkelijk de bedoeling om de Solar community uit te breiden met nieuwe spelers. Tijdens het roadmappingproces hebben daarom partijen die niet tot de bekende huidige groep behoren meegedaan aan de workshops; ook bij de vertaling naar vervolgprojecten worden andere bedrijven en kennisinstellingen, ook uit andere applicatiesectoren, nadrukkelijk ingeschakeld. 1.4 Werkwijze en ketenanalyse Kansen voor de spelers in het ecosysteem (o.a. bedrijven en onderzoeksinstellingen) kunnen worden gevonden in alle onderdelen van de waardeketen, zie figuur 3. Een kans is altijd een combinatie van een product (of dienst) en een markt (PMC). Enkele voorbeelden ter illustratie: het assembleren van procesapparatuur voor zonnecelfabrikanten, het leveren van nieuwe technologie (door onderzoeksinstellingen) aan PV-fabrikanten, het produceren van zonnefolies voor fabrikanten van PV-bouwelementen, het leveren van financiële diensten aan projectontwikkelaars en het installeren en onderhouden van PV-systemen voor particuliere eigenaars. Product-marktcombinaties (PMC s) R&D, marktkansen en -vragen Nieuwe technologiën Fabricage van cellen & modules en andere componenten Nieuwe applicaties Systeembouw en -integratie Nieuwe businessmodellen Electriciteitsproductie Ontmanteling en hergebruik Materialen, processen en productiemiddelen Methoden en technieken, combinaties van functies Concepten voor financieringen bedrijf Concurrenten Figuur 3: Waardeketen van PV met daarin mogelijkheden en kansen voor PMC s.

12 12 Het is belangrijk om een duidelijk onderscheid te maken tussen de volgende in dit document gebruikte termen: z Technologie: uitvoeringsvorm van zonnecellen, modules en andere systeemcomponenten (inclusief bijbehorende benodigde materialen, productiemachines, etc.); z Applicatie: toepassingsvorm van PV-elementen (kan wel of niet direct verbonden zijn met de uitvoeringsvorm); z Businessmodel: methode om de investering in de applicatie terug te verdienen en winst te maken; z Product-Markt Combinatie: combinatie van een product of dienst en afnemers daarvan. In deze Roadmap ligt de nadruk op kansen in de onderdelen Technologieën en Applicaties. Om succesvol te kunnen opereren op de internationale markt moeten partijen in het Nederlandse Solar ecosysteem geavanceerde, concurrerende producten kunnen leveren. Daarvoor zijn onderzoek en technologieontwikkeling essentieel. Deze zijn onderverdeeld in thema s en ontwikkelingsaspecten, zie tabel 1 (met een nadere uitwerking in onder meer hoofdstukken 3 en 7). Richtingen Hoofdgebieden Thema s Ontwikkelingsaspecten Applicaties Gebouwde omgeving en infrastructuur: geïntegreerde PV-systemen Tuinbouwsector: PV in kassen PV bouwelementen & esthetica Intelligentie en functies op elementniveau Integratie Combinatie van functies (optimale belichting) Product- en productietechnologie Randvoorwaarden Vervoersector:Solar vehicles Materialen Processen Cellen Modules Integrale duurzaamheid Integratie in ontwerp Combinatie met E-auto Kosten en levensduur Duurzame alternatieven Hoge doorvoersnelheden en opbrengst (incl. roll-to-roll) In-line inspectie en kwaliteitsbeheersing Hoge rendementen Architecturen: wafergebaseerd en dunne films Levensduur Architecturen: glasgebaseerd en folie Reductie van materiaal- en energiegebruik Design for recycling en hergebruik Ecosysteem Nationale samenwerking Nationaal kennisinstituut: Solliance Groei- en actieplan industrie ( Topgebied PV ) Internationale samenwerking Financiering Europa: o.m. Duitsland en België; Wereld: o.m. China, VS en India Innovatieve modellen, met commerciële partijen Condities, met overheden Tabel 1: Roadmap voor de periode

13 13 In deze roadmap worden de wereldwijd concurrerende ecosystemen in kaart gebracht en gekarakteriseerd. Deze ecosystemen bevatten alle onderdelen die een PV-keten nodig heeft. Dat betekent dat zowel Kennis, Kunde als Kassa aanwezig zijn. Het Nederlandse ecosysteem heeft op dit moment vooral een sterke positie in de machinebouw. De bedrijven verenigd in het High Tech Systems Platform hebben een gezamenlijke omzet in geproduceerde machines, systemen en modules van circa 30 miljard Euro. De Solar-gerelateerde omzet binnen dit volume groeit, en bedroeg in miljard Euro, waarvan de helft in machines voor de productie van PV-cellen en modules. In die zin vertoont de PV-markt voor Nederland gelijkenis met de halfgeleiderindustrie. Ook daar wordt een groot deel van de omzet gemaakt door de verkoop van productiemachines (ASML, ASMI, ALSI), naast het produceren van de halfgeleiders zelf (NXP). Bij de marktanalyse wordt ook bekeken welke PMC s interessant zijn voor het Nederlandse ecosysteem: zowel de huidige PMC s als PMC s met kansen voor het Nederlandse ecosysteem, gebaseerd op sterke competenties. In de technologieanalyse wordt voor deze geselecteerde PMC s een overzicht gegeven van de aanwezige of nog te ontwikkelen kundes. In de roadmap worden marktgegevens, technologieanalyses en karakteristieken van concurrerende ecosystemen gecombineerd om de route voor het Nederlandse ecosysteem uit te stippelen. De nadruk ligt daarbij voor de industrie op de eerste 5 jaar, maar voor de onderzoekinstellingen is er ook een doorkijk naar 2020 en daarna, zodat de concurrentiepositie ook op langere termijn gewaarborgd kan worden. Marktanalyse Technologiescan Concurrentieanalyse Tijd Synthese: Roadmap Aanpak, projectdefinities en strategievorming Figuur 4: Ontwikkeling van de Roadmap voor het Nederlandse Solar ecosysteem.

14

15 15 2. Samenvatting 2.1 Roadmap: hoofdlijnen Het Nederlandse Solar PV ecosysteem verdubbelde in 2010 de omzet naar 1 miljard euro, waarvan de helft behaald door de sterke machinebouwers, en met belangrijke bijdragen van cel- en moduleleveranciers, en contractresearch van instellingen zoals ECN. Vaak zijn de successen behaald op individuele basis, waarbij steeds meer handel wordt gedreven met opkomende productiegrootmachten als China (in de toekomst naar verwachting ook India en Brazilië). Om dit succes voort te zetten en verder uit te bouwen moeten Nederlandse bedrijven, zo is inmiddels duidelijk geworden, samen optrekken. Door samenwerking kan het Nederlandse ecosysteem business genereren in bijvoorbeeld applicatieontwikkeling (als gebouwgebonden installaties), en vooral ook in productiesystemen en nieuwe cel- en module-ontwerpen. Het kunnen sluiten van de gehele kennisketen in de thuismarkt is een groot voordeel: ontwikkelingen verlopen daardoor sneller en beter dan in concurrerende landen. Dat betekent dat iedere ketenstap goed in de thuismarkt gewaarborgd moet worden, zodat iedere individuele speler in de markt kan profiteren van de nabijheid van deze omringende kennis en kunde. Op drie hoofdgebieden moeten acties worden ingezet om voor Nederland kansrijke PMC s te ontwikkelen, zie tabel 2. NL & Global roadmap Wereldwijde trend Actie voor NL-ecosysteem Applicaties Technologie Ecosystemen Grid parity wordt binnen 3 jaar bereikt voor consumenten Marktgroei is >40% per jaar Toenemende variëteit in toepassingen Wafer silicium: mono- en multikristallijn Dunne-film technologieën: Si, CdTe, CIGS Opkomende technologieën: CPV, OPV Duitsland en Japan bezig met strategische heroriëntatie China (en Taiwan) sterk en groeiend USA en Korea komen eraan PV-bouwelementen ontwikkelen en relatie leggen met intelligente net Combinaties met kassen en automotive Autonome toepassingen Nieuwe productiemiddelen en -processen Nieuwe celtechnologieën & materialen Integratie van modules en systemen Samenwerken met Duitsland en USA Verbinden met China (India, Brazilië) Kennis en kunde verbinden: NL proeffabricageketen Tabel 2: Nederlandse en wereldwijde trends en acties voor het Nederlandse ecosysteem. Op hoofdlijnen zal het Nederlandse ecosysteem meegaan in de wereldwijd bekende trends in marktontwikkelingen in technologie, en concurrentieverhoudingen met andere ecosystemen. Het Nederlandse ecosysteem zal zich kunnen ontwikkelen op een aantal sterke onderdelen als de technologische kennisbasis, het nationale machinebouwcluster en de

16 16 hightechsector, en profiteren van goed opgebouwde clusters in sectoren als tuinbouw en automotive. 2.2 Markttrends De eindmarkt van PV-solar (systemen) laat wereldwijd een groei zien van meer dan 40% per jaar. Als een logisch gevolg daarvan groeit ook de productiecapaciteit voor cellen, modules en andere componenten en voor materialen en productieapparatuur. China en andere groeilanden in massaproductie kopen daarbij vaak productieapparatuur in Europa, vooral ook van de Nederlandse machinebouwers als OTB Solar, Smit Ovens en Tempress. Om kansrijke en concurrerende producten te ontwikkelen is gebruik van de sterke eigenschappen van de Nederlandse industrie essentieel. Gebouwgebonden installaties voor opwekking van PV-elektriciteit in modulaire bouwelementen op gevels, daken, ramen, glasoverkappingen e.d. vragen om nauwe samenwerking met de gehele bouwsector. Dat geldt ook voor PV in de hallen- en stallenbouw. De wereldwijd bekende en sterke Nederlandse tuinbouw biedt mogelijkheden om PV te combineren met selectieve belichting van gewassen waardoor er een hoger groeirendement ontstaat. Dit sluit aan bij de groene kas, die minder of helemaal geen fossiele energie gebruikt of zelfs energie produceert. Automotive is als toeleversector in Nederland goed vertegenwoordigd en PV-solar daken voor auto s leveren goede kansen, die bovendien verbreed kunnen worden naar de jachtenbouw. De op voer- en vaartuig opgewekte elektriciteit heeft een hogere waarde dan de elektriciteit in een huishouden, waardoor zulke systemen ook een hogere kostprijs mogen hebben. Van oudsher is ook de maritieme sector sterk in Nederland, wat goede aanknopingspunten levert. PV-solar applicaties zullen zich verder uitbreiden naar andere sectoren waarbij de variatie in toepassingen zal toenemen. PV zal geleidelijk voor iedereen een vertrouwde en graag gebruikte techniek worden. 2.3 Technologietrends Om PV-producten te kunnen ontwikkelen en produceren is een aantal basiselementen nodig. Uiteraard spelen de cellen en modules (of halffabricaten zoals laminaten) en de fabricage daarvan een essentiële rol, maar er is meer nodig om tot complete toepassingen te komen. De tendens bij de cellen en modules is misschien niet verrassend- naar hogere rendementen, lagere kosten per eenheid geproduceerd vermogen,

17 17 integratie in het eindproduct, grotere variëteit aan technologieën, (nog) langere levensduur, hogere betrouwbaarheid en integrale duurzaamheid (volledig groene technologie). De sterke groei van de kristallijn-silicium technologie is belangrijk voor de Nederlandse PV-sector, omdat bijna alle onderdelen van de betreffende waardeketen in het Nederlandse PV-cluster vertegenwoordigd zijn. Nederlandse bedrijven zijn bovendien in internationaal verband sterk innovatief. De waarde van individuele onderdelen wordt zeker bij die innovaties sterk bepaald door onderlinge samenhang in het geheel van de keten. Met andere woorden: vernieuwingen hebben meestal technologische en organisatorische consequenties voor meerdere delen of zelfs voor het geheel. Alle onderdelen van de keten, inclusief productie van materialen, het ontwikkelen en produceren van cellen en modules, hebben er daarom belang bij dat in het Nederlandse ecosysteem de hele keten is vertegenwoordigd. Het Nederlandse cluster zal zich in het verlengde hiervan gaan richten op de volgende hoofdthema s: z Platforms voor (proces)technologieontwikkeling: geavanceerde processen voor de fabricage van cellen, modules en andere PV-toepassingsvormen en materialen. Behalve productiviteit en prestaties spelen ook integrale duurzaamheid en veiligheid een belangrijke rol. z Platforms voor apparatuurontwikkeling: voor zowel wafer-gebaseerde cel- en moduletechnologie als voor dunne-film technologieën. Ook hier niet alleen aandacht voor productiviteit en prestaties, maar ook voor standaardisatie, duurzaamheid en veiligheid. z Toepassing van PV-systemen, met toeleveranciers, installateurs en dienstverleners. Op dit moment nog vooral op basis van kristallijn-silicium technologie, op termijn ook op basis van flexibele en niet-flexibele dunne-film technologieën. Daarbij gaat het onder meer om bouwelementen en andere uitvoeringsvormen voor integratie, inclusief werkwijzen en certificeringen. 2.4 Ecosysteemtrends De perspectieven van de PV-markt, zowel vanuit het oogpunt van economie als van duurzaamheid, zijn zó groot dat er wereldwijd inmiddels een tiental grote ecosystemen is ontstaan. Meer ecosystemen zullen zich in

18 18 de loop van de tijd ontwikkelen, en het is duidelijk dat ieder ecosysteem een eigen karakteristieke samenstelling van competenties heeft. Duitsland beschikt over een compleet ecosysteem met zowel Kennis-, Kundeals Kassa-eigenschappen en met voldoende massa om in potentie lange tijd vooraanstaande producten en diensten te kunnen blijven leveren. Niettemin moet ook Duitsland zich constant reorganiseren en vernieuwen om het hoofd te bieden aan de felle concurrentie uit vooral Azië en de VS. De Duitse integrale aanpak is echter een aansprekend voorbeeld. Duurzame energie en vooral Solar wordt wereldwijd een grote economische sector, met uitstekende kansen voor Nederland om veel business te genereren. Nederland behoort op onderdelen bij de mondiale kopgroep. Om de kansen te grijpen in deze snel innoverende en zeer competitieve sector zijn samenwerking en versnelling noodzakelijk. Het opbouwen van een goed functionerend en op specifieke onderwerpen gericht Solar ecosysteem is daarvoor essentieel. Dit betekent zowel dat er gezocht moet worden naar kansen in de markt, als ook naar te ontwikkelen technologieën waarmee de concurrentiepositie van Nederland kan worden verbeterd. Op R&D-gebied is Nederland een internationale speler van formaat. Dit is een belangrijke randvoorwaarde om de Nederlandse industrie van toptechnologie te kunnen voorzien. Maar ook op dit gebied is de internationale concurrentie groot. Doel is de industrie laagdrempelig, snel, flexibel en efficiënt te kunnen bedienen. De kennis moet voor bedrijven eenvoudig toegankelijk zijn via van een kennisloket zonder wachtrij en met hulpvaardig en deskundig personeel achter de balie. Belangrijke aspecten zijn daarbij: z Effectief innoveren met meerdere partijen samen, optimaal benutten van expertises z Flexibiliteit, samenwerking over disciplines en functies heen, en open innovatie z Concentratie rond hot spots zoals Eindhoven en het uitbreiden van het Solliance-samenwerkingsverband z De vorming van een Solar ASML/NXP mogelijk maken (op basis van de vele aanwezige kiemen) Het Nederlandse ecosysteem moet zelf verder worden ontwikkeld om een compleet palet van kennis en kunde te creëren, zodat een breed scala aan nieuwe producten en processen snel kan worden ontwikkeld. Anderzijds moet Nederland samenwerken met al bestaande en goed uitgeruste ecosystemen, vooral Duitsland en België (denk aan kennisontwikkeling bij Imec). Het selecteren van ecosystemen waarmee wordt samengewerkt of juist niet, is belangrijk. Landen als Korea en Japan zijn vooralsnog

19 19 niet aantrekkelijk om mee samen te werken vanwege hun zelfstandig ingerichte en relatief gesloten ecosystemen. China (en Taiwan) staan echter meer open, bijvoorbeeld voor samenwerking bij kennisontwikkeling, inkoop van productieapparatuur en systeemapplicaties. Wij verwachten dat India, Brazilië en misschien ook Rusland en Zuid-Afrika op termijn (en op onderdelen) het voorbeeld van China zullen volgen. 2.5 Verdienmodellen De belangrijkste producten en diensten waarmee het Nederlandse ecosysteem omzet en winst maakt zijn: z Intellectual property (het resultaat van kennisen technologieontwikkeling) z Materialen voor PV-productie z (Productie van) PV-cellen en modules z Overige PV-componenten (bijv. elektronica en constructie-elementen) z PV-productieapparatuur z (Engineering en installatie van) PV-systemen z Projectontwikkeling en financiële dienstverlening 2.6 Actieterreinen Om de slag te maken van de huidige situatie naar een ecosysteem van wereldformaat moeten op drie hoofdterreinen acties worden genomen: z Applicaties z Technologieën z Organisatie (ontwikkeling van het ecosysteem zelf) Om daaraan praktische invulling te kunnen geven zijn deze terreinen onderverdeeld in thema s en focusgebieden. De uitvoering is een zaak van de sector als geheel: Solliance en andere R&D-spelers, industrie en overheid, waarbij elke partij zijn specifieke rol te spelen heeft. Overkoepelende programmering en het definiëren van concrete projecten rondom focusgebieden zijn de concrete uitvoeringsvormen. 2.7 SWOT van het Nederlandse ecosysteem De SWOT van het Nederlandse PV-cluster analyseert sterktes en zwaktes, kansen en bedreigingen. Sterktes en zwaktes zijn interne factoren waarop wij zelf invloed hebben. Kansen en bedreigingen zijn externe ontwikkelingen waaraan het Nederlandse PV cluster onderhevig is.

20 20 Sterk Technologische kennis Machinebouwcluster Goed opgeleid personeel Handelsgeest Kennis en kunde applicaties Zwak Tot nu toe weinig PV-systemen geïnstalleerd Moeilijke toegang tot financiering Beperkte massa van de PV-sector Kans Productiemachines Componenten en concepten voor de gebouwde omgeving Synergie kassen en automotive Kennisexploitatie, samenwerking met andere ecosystemen Bedreiging Snelheid van andere ecosystemen wereldwijd Nederlandse ecosysteem incompleet Geen nationale agenda Geen marktstimulering Figuur 4: SWOT analyse van het Nederlandse PV-ecosysteem. Sterktes: z Het Nederlandse ecosysteem beschikt over een goede kennispositie. De kennisinstellingen, zoals universiteiten, ECN, FOM en TNO (incl. Holst) hebben internationaal erkende researchprogramma s. Bedrijven werken intensief met de kennisinstellingen samen. z Nederland heeft een sterk machinebouwcluster met een groot exportvolume. z Personeel is goed opgeleid. z Nederlandse PV bedrijven, vooral bedrijven die productieapparatuur ontwikkelen en produceren, zijn de laatste jaren sterk gegroeid. De export bedraagt gemiddeld 95% en er wordt samengewerkt met de grote toonaangevende Solar bedrijven. z Door de intensieve samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven weten veel patenten de weg naar de markt te vinden. De Nederlandse PV sector beschikt over een complete keten. Het gaat daarbij om kennisontwikkeling, kennistoepassing en commercialisering, of populair gezegd: kennis, kunde, kassa! Zwaktes: z De schaalgrootte van de sector is beperkt. Dit maakt de individuele bedrijven kwetsbaar. z Toegang tot kapitaal is in Nederland beperkt. Door de heftige concurrentie zijn investeerders terughoudend om te investeren in PV bedrijven.

Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op. Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010

Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op. Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010 Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op zonnestroom Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010 Inhoud Over Holland Solar 25 jaar zonnestroom Huidige stand

Nadere informatie

One size fits all? Ontwikkeling zonnestroomtechnologie. Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy & European Photovoltaic Technology Platform

One size fits all? Ontwikkeling zonnestroomtechnologie. Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy & European Photovoltaic Technology Platform One size fits all? Ontwikkeling zonnestroomtechnologie Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy & European Photovoltaic Technology Platform Here comes the SUN Amsterdam 4 juni 2014 www.ecn.nl One

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Roadmap Zon op Nederland. Een roadmap voor het solar ecosysteem van Nederland naar een wereldwijd (uit)stralende topregio

Roadmap Zon op Nederland. Een roadmap voor het solar ecosysteem van Nederland naar een wereldwijd (uit)stralende topregio Roadmap Zon op Nederland Een roadmap voor het solar ecosysteem van Nederland naar een wereldwijd (uit)stralende topregio Voorwoord Roadmap Zon op Nederland Zonnestroom is booming business en ons land doet

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Zonnestroom: prepare(d) for impact

Zonnestroom: prepare(d) for impact Zonnestroom: prepare(d) for impact Wim Sinke ECN Zonne-energie, TKI Solar Energy, Universiteit van Amsterdam en European Photovoltaic Technology Platform Duurzame Vecht Breukelen 21 maart 2013 www.ecn.nl

Nadere informatie

Zonnestroom. 1. Hoe werkt zonnestroom? ECN-facts. Soorten zonne-energie. Zonnecellen en -panelen. Nieuwe grondstoffen

Zonnestroom. 1. Hoe werkt zonnestroom? ECN-facts. Soorten zonne-energie. Zonnecellen en -panelen. Nieuwe grondstoffen Zonnestroom ECN-facts 1. Hoe werkt zonnestroom? Soorten zonne-energie Zonnestroom is een vorm van zonne-energie. Zij wordt ook aangeduid met de term fotovoltaïsche zonne-energie of PV. Kenmerkend voor

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN?

MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN? MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN? LEER ALLES OVER DE VERSCHILLEN. BNRG Distribution. Paul van Deursen Zonnepanelen zetten (zon)licht om in elektriciteit. Het zonnepaneel is dus een onmisbaar onderdeel

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

PV toegepast in de gebouwschil

PV toegepast in de gebouwschil PV toegepast in de gebouwschil Workshop 12 April 2011 Derde Limburgse Dag van de Nieuwe Energie Zeger Vroon Inhoud Wie is Zeger Vroon? Waarom zonne-energie? Wat is de status van PV/zonne-energie? Wat is

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne-energie Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

D Duurzaamheid PV-systemen

D Duurzaamheid PV-systemen D Duurzaamheid door fotografie publicatiedatum AWM editie : Toine Bullens, Jurjen Ophuis : diversen : 14 december 2010 : 38 Artikel downloaden de architectuur voorbij als pdf nummer 38 5e jaargang dec

Nadere informatie

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower Maak optimaal gebruik van uw dak lnvesteer in zonne-energie met SunPower Hoe werkt het? Verhoog uw inkomsten met zonne-energie 1 SunPower-zonnepanelen Tot voor enkele jaren was een investering met het

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Verschillen tussen panelen

Verschillen tussen panelen Voor niets gaat de zon op Technische informatie Verschillen tussen panelen -een overzicht- Datum: 03-06-2014 1 Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Verschillende typen zonnepanelen... 3 3 Verschillende merken zonnepanelen...

Nadere informatie

BIPV. Waar praten we over?

BIPV. Waar praten we over? BIPV Waar praten we over? Inhoud Nieuws Kosten Begrippen PV, PV Si, TFL, PV-installatie BAPV BIPV-projecten Aandachtspunten Organisaties in NL Links en events Publicaties Toekomst? Afsluiting 30 mei 2012

Nadere informatie

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC Innovaties in Zonne-energie ~~~~ een bloeiend stukje Nederlandse kenniseconomie Waarom zonne-energie? Prijsdaling PV modules Average module spot price

Nadere informatie

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid SundayNL 2014-19 november 2014 - Arnhem Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy Inhoud Het Nederlandse Energiebeleid en

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar Gratis energie van de zon Word uw eigen elektriciteitsleverancier De energie van de zon

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

PowerGlaz BIPV. Belangrijke kenmerken: Oplossing op maat voor geïntegreerde zonnesystemen. Multifunctioneel: energieopwekkende en zonwerende panelen

PowerGlaz BIPV. Belangrijke kenmerken: Oplossing op maat voor geïntegreerde zonnesystemen. Multifunctioneel: energieopwekkende en zonwerende panelen PowerGlaz BIPV Belangrijke kenmerken: Oplossing op maat voor geïntegreerde zonnesystemen Multifunctioneel: energieopwekkende en zonwerende panelen Enkel glas of dubbel glas panelen (geïsoleerd) PVB-folie

Nadere informatie

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR GRATIS ENERGIE VAN DE ZON Word uw eigen elektriciteitsleverancier De energie van de zon

Nadere informatie

10 Mythes over zonne-energie

10 Mythes over zonne-energie 10 Mythes over zonne-energie 1. Energie opwekken met zonnepanelen is alleen iets voor zonnige landen Zonne-energie is de meest gelijkmatig verdeelde bron van energie op de wereld. Feit is dat zonnepanelen

Nadere informatie

YOUR PERSONAL POWERSTATION. Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! VAN CENTROSOLAR

YOUR PERSONAL POWERSTATION. Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! VAN CENTROSOLAR Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonneenergiesystemen VAN CENTROSOLAR Ga vandaag nog het dak op met Centrosolar en bespaar fors met Your Personal Powerstation.

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

Alles over Building Integrated PV (BIPV)

Alles over Building Integrated PV (BIPV) Alles over Building Integrated PV (BIPV) Menno van den Donker & Minne de Jong Solar Energy Application Centre, www.seac.cc Over ons en over SEAC Menno van den Donker Nuon Helianthos Flexible thin film

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. Nefit PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. Nefit PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm Nefit PV-systemen Gratis energie van de zon Lagere energierekening, grotere onafhankelijkheid De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland is het potentieel

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

LG SOLAR 2014. Seminar ProfiNRG Harmelen, 14.11.2014

LG SOLAR 2014. Seminar ProfiNRG Harmelen, 14.11.2014 LG SOLAR 2014. Seminar ProfiNRG Harmelen, 14.11.2014 Inhoud 1 Waarom LG? 2 Waarom zonnepanelen van LG? 3 LG MonoX NeON 1. Waarom LG? De LG Group: Ondernemingen: 60 Omzet: 134 miljard USD (2013) Electronics

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen -

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen - Propositiedocument Business Cluster Semiconductors - aanbevelingen - Uitgevoerd in opdracht van: Business Cluster Semiconductors Nijmegen, februari 2012 Aanbevelingen A Veranker en versterk de toppen (circuits,

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Waarom zonne-energie? Hoe werkt het? SunPower-zonnepanelen Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Tot voor enkele jaren was een investering met het beste rendement nog onverzoenbaar met respect voor het

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Steelweld

Kracht door samenwerking. VDL Steelweld Kracht door samenwerking VDL Steelweld VDL Steelweld VDL Steelweld staat op het gebied van productieautomatisering bekend als de innovatieve systeemintegrator. Wij hebben deze reputatie gedurende de afgelopen

Nadere informatie

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving Gezocht: Multifunctionele energie renovatie Multifunctionele energie renovatie kunnen we samen versnellen Programma TKI

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

NEKOVRI 22 SEPTEMBER 2015 Jan-Jaap van Os MSc.

NEKOVRI 22 SEPTEMBER 2015 Jan-Jaap van Os MSc. Het echte rendement van uw zonnepanelen NEKOVRI 22 SEPTEMBER 2015 Jan-Jaap van Os MSc. AGENDA Zonne-installaties Zonnepanelen, opbouw en verschillen Opgewekte zonnestroom Paneel vermogen Degradatie Performance

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Verslag van het industrieonderzoek 2007 Prof. ir. Math de Vaan Drs. Klaas de Gier & drs. Laurens Friso Download op www.berenschot.com/innovatie Informatie en

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde Uw businessmodel voor de toekomst Missie: economische groei door versterken van innovatie in het MKB Concurrentiekracht van Nederland versterken Innovatie in het MKB

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Voorwoord. Connecting Winners!

Voorwoord. Connecting Winners! 1 Voorwoord Connecting Winners! Rond 2003 zijn er diverse onderzoeken uitgevoerd naar de Toekomst van de Nederlandse Maakindustrie. De conclusies van deze rapporten zagen er somber uit voor toeleveranciers.

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

Soladin Web Omvormers

Soladin Web Omvormers Soladin Web Omvormers 09 september 2015 Michiel Klees Sales manager Solar Mastervolt mklees@mastervolt.com 1 Wie is Mastervolt? Sinds 1991: wereldwijde reputatie op gebied van stroomopwekking, -distributie

Nadere informatie

Nieuw: controllers van Syel Europe

Nieuw: controllers van Syel Europe INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Nieuw: controllers van Syel Europe De compacte controller die intelligent én voordelig is. voor seriebouw en klantspecifieke toepassingen voor complexe berekeningen én eenvoudige

Nadere informatie

De SolarWorld sportverenigingsactie van RID Solar

De SolarWorld sportverenigingsactie van RID Solar De SolarWorld sportverenigingsactie van RID Solar Het sponsorpakket voor uw verenigingsdak ONTVANG NU EEN AANTREKKELIJKE ZONNESTROOMPREMIE! www.ridsolarbv.nl Verenigingsgebouw, Fronreute, 95 kwp SolarWorld

Nadere informatie

A Tata Steel Enterprise. SAB-Solar Energie-efficiënt sandwichpaneel met solar toepassing

A Tata Steel Enterprise. SAB-Solar Energie-efficiënt sandwichpaneel met solar toepassing A Tata Steel Enterprise SAB-Solar Energie-efficiënt sandwichpaneel met solar toepassing 1 Inhoud 3 Energie opwekking als integraal onderdeel 4 Investeer in de energie van de toekomst 5 Attractief rendement,

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

In welke landen liggen kansen?

In welke landen liggen kansen? 2 Heb je een sterk onderscheidend product? Bijv: Enige in de wereld Unieke eigenschappen geschiedenis, geografie, sociale betekenis Functioneel/performance Ambachtelijke kwaliteit Beschikbaarheid / prijs

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Nationaal Actieplan Zonnestroom 2012

Nationaal Actieplan Zonnestroom 2012 Nationaal Actieplan Zonnestroom 2012 Zonnestroom markt en productie aan verandering onderhevig 2011: Geïnstalleerd in België : 974 MWp Geïnstalleerd in Duitsland : 7,485 MWp (EPIA, May 2012) Bijna stroomuitval

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Klima

Kracht door samenwerking. VDL Klima Kracht door samenwerking VDL Klima VDL Klima De voortgang van uw processen en uw productie, daar draait het om bij VDL Klima. Soms kunnen we die voortgang waarborgen met een standaardproduct. Veel vaker

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DE ZONNECEL de vroege dagen

GESCHIEDENIS VAN DE ZONNECEL de vroege dagen de vroege dagen 1839 Edmond Becquerel ontdekt dat metaalplaatjes in een geleidende vloeistof onder belichting een spanning en een stroom leveren: het fotovoltaïsch (PV) effect. Comptes Rendues 6 (1839)

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Prijsontwikkelingen ZonPV

Prijsontwikkelingen ZonPV Geosciences Copernicus Institute of Sustainable Development Energy & Resources Prijsontwikkelingen ZonPV Wilfried van Sark Universiteit Utrecht Stichting Monitoring Zonnestroom Solar Solutions Haarlemmermeer

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

B-129 Green Deal SEAC

B-129 Green Deal SEAC B-129 Green Deal SEAC Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mevrouw mr. drs. J.W.E.

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Leveranciers PV-Systemen

Leveranciers PV-Systemen Leveranciers PV-Systemen Zonnepanelen - Sharp Sharp is begonnen met grootschalige productie van PV in 1963, sindsdien heeft Sharp zich ontwikkeld tot een wereldwijd fabrikant van PV. Sharp is een bekend

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

Prijslijst zonnepaneelpakketten Q2 Versie 1.0

Prijslijst zonnepaneelpakketten Q2 Versie 1.0 Kant-en-klare zonnepaneelpakketten voor schuine en platte daken Alle aangeboden zonnepaneelpakketten zijn zo samengesteld dat met het gekozen pakket vrijwel iedere opstelling op ieder dak gemaakt kan worden.

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Model projectplan Early Adopter- en Pilotprojecten Energiebesparing Industrie 2014

Model projectplan Early Adopter- en Pilotprojecten Energiebesparing Industrie 2014 Model projectplan Early Adopter- en Pilotprojecten Energiebesparing Industrie 2014 Als bijlage bij de subsidieaanvraag moet u een projectplan bijvoegen. Dit projectplan dient een beschrijving te geven

Nadere informatie

FOTOVOLTAISCHE ZONNE-ENERGIE BIJ BEDRIJVEN INFOBROCHURE

FOTOVOLTAISCHE ZONNE-ENERGIE BIJ BEDRIJVEN INFOBROCHURE FOTOVOLTAISCHE ZONNE-ENERGIE BIJ BEDRIJVEN INFOBROCHURE Waarom gebruik maken van zonne-energie? Fotovoltaïsche systemen produceren een vorm van duurzame energie door zonlicht in één stap om te zetten in

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

PV systemen. PV systemen. Oskomera Solar Power Solutions (OSPS) Wegens de toenemende vraag naar groene energie en CO 2 besparende

PV systemen. PV systemen. Oskomera Solar Power Solutions (OSPS) Wegens de toenemende vraag naar groene energie en CO 2 besparende 2014 Complete maatwerkpakketten Specifiek voor woningbouw Voor alle configuraties Standaard op voorraad Direct geleverd Uitgebreide kennis aanwezig Training mogelijk PV systemen Foto: residentiële systemen

Nadere informatie

prijs PV-module (2009; $/W) 100 10 1979 c-si 2007 kristallijn silicium dunne films trend silicium trend dunne films tekort aan polysilicium dunne film 2009 2009 1 1 10 100 1.000 10.000 100000 1.000.000

Nadere informatie

MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016

MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016 MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016 MKB-Innovatiestimuleringsplan voor de topsector HTSM - 1 - Inleiding: De topsector High Tech Systemen en Materialen

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Verregaande strategische samenwerking Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Datum: 8 april 2010 Samenwerking bij de volgende generatie van de smart fortwo

Nadere informatie

Informatieavond Zonnepanelen. Wilko Kistemaker, Peter de Vries, Luc de Vries in samenwerking met: Jacob Smit en Koos Verbart.

Informatieavond Zonnepanelen. Wilko Kistemaker, Peter de Vries, Luc de Vries in samenwerking met: Jacob Smit en Koos Verbart. Informatieavond Zonnepanelen Wilko Kistemaker, Peter de Vries, Luc de Vries in samenwerking met: Jacob Smit en Koos Verbart 3 oktober 2013 Welkom & aanleiding 19:30 Groen Zonnig Hoorn Zonnepanelen: wat

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie