Onderzoek naar Consumentenkrediet in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek naar Consumentenkrediet in Nederland"

Transcriptie

1 rapport Onderzoek naar Consumentenkrediet in Nederland Uitgevoerd door Tilburg University bij gelegenheid van het 85-jarig bestaan van de Vereniging van Financieringsondernemingen in Nederland

2

3 Onderzoek naar Consumentenkrediet in Nederland 26 september 2013

4 INHOUD 1 Achtergrond Leeswijzer Samenvatting en conclusies Ontwikkelingen in consumentenkrediet Waarom nemen consumenten krediet? Het leen proces Cognitieve en redeneerfouten Externe omstandigheden Economische factoren Technologische en marktfactoren Sociale factoren De rol van consumentenkrediet Introductie Aanpak Gegevens Resultaten Consumptief krediet beïnvloedt consumptie van duurzame goederen en diensten 36 4 De toekomst voor consumentenkrediet Economische impact Zorgplicht Financiële geletterdheid Werking van de sector Bijlage 1: Geraadpleegde literatuur Bijlage 2: Uitgebreide analyseresultaten Bijlage 3: Onderzoeksteam, begeleidingscommissie en geïnterviewde personen Bijlage 4: Eindnoten

5 1 Achtergrond De VFN viert in oktober 2013 haar 85-jarig jubileum. De leden van de VFN hebben de afgelopen jaren grote veranderingen doorgemaakt, mede doordat regelgeving is aangescherpt en er steeds meer wordt gewerkt met gedragscodes. De perceptie over consumentenkrediet bij beleidsmakers, toezichthouders en het publiek blijft echter naar de kritische kant hellen. De recente financiële crisis speelt hierbij een belangrijke rol. De VFN heeft daarom de wens uitgesproken om onderzoek door de Universiteit van Tilburg uit te laten voeren naar de recente ontwikkelingen in de markt voor consumentenkrediet, inclusief de discussie met beleidsmakers en toezichthouders, om zo een stimulans te geven aan een veranderingsproces dat door de VFN reeds in gang is gezet. De meeste onderzoeken en publicaties naar de rol van consumentenkrediet zijn vanuit wet- of regelgevend kader ontwikkeld. Over de ontwikkeling en verandering van het belang van consumentenkrediet zijn minder studies voorhanden. Dit onderzoek wil de kennis hierover aanvullen. 1.1 Leeswijzer Het rapport is een basis voor de dialoog tussen VFN en haar stakeholders. Concreet betekent dit: In hoofdstuk 2: een overzicht waarbij de ontwikkelingen die betrekking hebben op de verlening van consumentenkrediet in Nederland worden geanalyseerd en waarin de gedragsveranderingen van de aanbieders, consumenten en toezichthouders worden geduid. In hoofdstuk 3: de resultaten van een aantal empirische analyses die de rol van kredietverlening in de (macro) economie onderbouwen en over de tijd heen volgen. In hoofdstuk 4: een discussiestuk over de resultaten van het onderzoek, aangevuld met interviews die schetsen welke ontwikkelingen het Nederlandse consumentenkrediet kan doormaken in de nabije toekomst. 3

6 1.2 Samenvatting en conclusies Verstrekking van nieuw consumptief krediet heeft een positief effect op de groei van de consumptie. Echter, de huidige fase van ontschulden ofwel deleveraging door consumenten zal een negatief effect hebben op de groei van de consumptie. Door de economische crisis en snel oplopende werkloosheid ontstaan er toenemende problemen van betalingsachterstanden over de kredieten die in het verleden zijn verstrekt, waarbij niet alleen de gezinnen met lagere inkomens maar juist ook de gezinnen met twee inkomens, door werkloosheid en/of echtscheiding, worden geraakt. Sinds 2007 zijn er gesprekken tussen marktpartijen om betalingsachterstanden beter in kaart te kunnen brengen. Dit heeft bijgedragen aan recente initiatieven van marktpartijen die door het Ministerie van SZW aangespoord worden om betalingsachterstanden van alle schulden in kaart te brengen (energie, telefoon, belastingen e.d.). Dit sluit aan bij de behoefte van de sector om achterstanden beter te registreren. In 2008 heeft de VFN samen met overige marktpartijen en de AFM een gedragscode gelanceerd om overcreditering te voorkomen. Met deze gedragscode heeft de sector haar zorgplicht uitgebreid. Bij de invulling van de zorgplicht speelt de afruil tussen de privacy van de klant enerzijds en de bescherming van de klant anderzijds een belangrijke rol in het kader van een beleid van verantwoord lenen. Het zal een uitdaging zijn om in de toekomst steeds een goede balans hierin te vinden. Vergroting van financiële kennis en financiële geletterdheid bij kredietnemers is van groot belang. Tegelijkertijd is het niet realistisch om te veronderstellen dat het overgrote deel van de Nederlandse bevolking het gewenste niveau kan bereiken. Advisering en een ambitieuze invulling van de zorgplicht zullen van steeds groter belang worden. Met name is hierbij van belang een meer intensieve dialoog met kredietnemers over hun leencarrière om bewust lenen te stimuleren. Te denken valt hierbij aan een grotere bewustwording over het feit dat ook aflossingsvrij en doorlopend krediet vanaf een bepaalde leeftijd geleidelijk zal moeten worden afgelost. Ook een betere bewustwording van de financiële lasten verbonden aan bijvoorbeeld (extra) kinderen zal van belang kunnen zijn. Verdere beleidsmaatregelen moeten in de toekomst getoetst worden op pro-cycliciteit en doelmatigheid. Veel goed bedoeld beleid heeft nu op korte termijn een averechts effect. Zo werkt het aanscherpen van de normen voor kredietverlening extra negatief uit voor consumptie tijdens een periode van een grote crisis. Daarnaast is er het effect van financiële uitsluiting: de maatregelen zijn bedoeld voor de consumenten met een hoog risico op betalingsachterstanden, maar zorgen er ook voor dat grote aantallen huishoudens lastiger krediet kunnen krijgen terwijl zij prima hun financiële huishouden op orde hebben. 4

7 DEEL 1 LITERATUURONDERZOEK 5

8 2 Ontwikkelingen in consumentenkrediet [H]ousehold finance [ ] has attracted much recent interest but still lacks definition and status within our profession. John Campbell (2006) Samenvatting Onderzoek naar hoe consumenten financiële beslissingen nemen is in opkomst; onderzoek naar het keuzegedrag van consumenten als ze krediet opnemen is echter beperkt. Vergroting van financiële kennis en financiële geletterdheid bij consumenten is van groot belang. Tegelijkertijd is het niet realistisch om te veronderstellen dat het overgrote deel van de Nederlandse bevolking het gewenste niveau kan bereiken. Wet- en regelgeving houden hier in toenemende mate rekening mee. Door bijvoorbeeld het introduceren van gedragscodes breidt de sector haar zorgplicht gestaag uit. Financieel onderzoek naar hoe consumenten financiële beslissingen nemen is lang een onderbelicht onderwerp geweest. Mede door de recente crisis is het belang van financiële producten die aan consumenten geleverd worden, de beslissingen die consumenten nemen en de relaties die deze producten hebben met financiële markten aan het licht gekomen (Tufano, 2009). De laatste jaren komt deze tak van onderzoek dan ook langzaam op gang 1. Dit uit zich met de oprichting van internationale organisaties zoals het Franse Institut de l Education Financière du Public en nationale platforms zoals CentIQ - bekend van Wijzer in Geldzaken - met als doel het financieel inzicht van consumenten te verkennen en verhogen. De meeste aandacht in deze nieuwe tak van onderzoek gaat daarbij uit naar hoe consumenten kapitaal opbouwen en verdelen over vermogenscategorieën, risico s beheren, kennis hebben van inkomsten en uitgaven, en spaarzin. Er wordt echter nog steeds betrekkelijk weinig onderzoek gedaan naar het leengedrag van consumenten. Dit hoofdstuk brengt de wetenschappelijk literatuur over consumentenkrediet sinds 2000 in kaart. Wat weten we over de rol van kredietverlening in het algemeen en kredietverlening aan huishoudens in het bijzonder? Dit vraagstuk is voor bedrijven en (centrale) banken grondig uitgewerkt vanwege hun cruciale rol voor kredietverlening. Echter voor huishoudens is dit minder het geval. In tegenstelling tot de macro-economie, waarbij vaak kennis van financiën en de economie genoeg is om een beeld te schetsen, is het voor consumentenfinanciën niet genoeg om enkel naar die factoren te kijken (Tufano, 2009). Dit hoofdstuk zal de economische, sociale en politieke factoren in kaart brengen die relevant zijn voor de ontwikkeling van het consumentenkrediet. 6

9 2.1 Waarom nemen consumenten krediet? Voordat we ons bezig kunnen houden met de ontwikkelingen die van belang zijn geweest voor het consumptief krediet in Nederland, is het belangrijk om eerst te kijken welke factoren het (gebruik van) consumptief krediet beïnvloeden. We benoemen relevante wetenschappelijke literatuur over consumentengedrag en consumptief krediet en beschrijven wat er bekend is over de relatie tussen consumentengedrag en consumentenkrediet. Het belang van kredietverlening aan bedrijven is over het algemeen genomen goed in kaart gebracht. Leningen maken het opstarten van en groei in bedrijven mogelijk. Immers, zonder leningen is het vaak onmogelijk voor startende bedrijven om hun startinvesteringen te doen (inkoop goederen, panden, meubelen en dergelijke). Ook is groei niet altijd mogelijk zonder toegang tot vreemd vermogen. Een omzetgroei leidt vaak in eerste instantie tot een kostenverhoging door bijvoorbeeld de behoefte aan extra personeel en machines, zonder dat de inkomsten direct meegroeien. Facturen kunnen pas binnen een termijn van bijvoorbeeld drie maanden betaald worden. Vreemd vermogen voor bedrijven betekent de mogelijkheid om deze periode van geldtekort te kunnen overbruggen. Voor consumenten is het echter niet zo simpel om te verklaren waarom ze gebruik maken van krediet. Tegenwoordig hebben leningen voor consumenten niet meer enkel het doel om financieel beter te worden, door bijvoorbeeld een eigen bedrijf te beginnen of te investeren in een opleiding. Onderzoek heeft verschillende motieven voor het gebruik van consumptief krediet aangetoond 2. Motieven voor het lenen van geld zijn het voorzien in of verbetering van iemands leefstijl, het naar voren halen van consumptie, verbetering van de eigen status, of realisatie van toekomstverwachtingen. Maar ook zelfcontrole kan een motief voor lenen zijn, of wordt lenen ingezet om spaartegoeden intact te houden. Onder leningen die bedoeld zijn om iemand zijn of haar leefstijl te kunnen laten behouden, vallen leningen die bedoeld zijn om een tijdelijke terugval in het inkomen te compenseren of om te gaan met tegenslagen en financiële crises(kemleitner en Kirchler, 2007). In het verlengde van het behouden van de leefstijl liggen leningen die gedaan worden om het spaartegoed intact te laten. Het realiseren van toekomstverwachtingen zien we vooral bij studenten. Studenten lenen vaak geld omdat ze verwachten in de toekomst meer geld te verdienen 3. Niet alleen bepalen de toekomstige inkomsten of mensen een dergelijke lening afsluiten of niet, onderzoek heeft ook aangetoond dat mensen die optimistisch zijn over de toekomst ook meer geld lenen dan pessimisten (Brown et al, 2005; Van Raaij, 1990). 2.2 Het leen proces Naast redenen waarom mensen besluiten gebruik te maken van consumptief krediet, zijn er in de literatuur ook modellen ontwikkeld die de stappen beschrijven die consumenten in meer of 7

10 mindere mate doorlopen als ze besluiten een consumentenkrediet te nemen. Kemleitner and Kirchler (2007) ontwikkelden een van de meest complete modellen op dit gebied. Hun model ziet het gebruik van consumentenkrediet niet als een losstaande beslissing, maar als een proces dat begint bij nadenken over het aanschaffen van een product of dienst en eindigt bij het terugbetalen van de lening. Dit model kan als een mooie rode lijn dienen voor het volgen van de ontwikkelingen in de consumptieve kredieten in Nederland in de afgelopen jaren. Figuur 1 geeft de drie delen van dit model weer. Het eerste deel omvat de processen die spelen voordat men krediet opneemt. Als eerste ontstaat er behoefte aan een bepaald goed of dienst. Deze behoefte in combinatie met marktinformatie zorgt voor het verlangen naar een product of dienst. Afhankelijk van het type goed of dienst wordt er vervolgens gebruikgemaakt van een uitgebreid beslissingsproces of niet. Voor gebruikelijke aankopen (zoals tandenborstels) en spontane aankopen (in gevallen dat er snel aan de behoefte wordt toegegeven, bijvoorbeeld een nieuwe trui) is het niet nodig om gebruik te maken van een uitgebreid beslissingsproces. Kemleitner and Kirchler (2007) geven aan dat mensen meestal alleen gebruik maken van krediet wanneer deze aankopen gedaan worden via creditcard of wanneer mensen rood staan en het toch noodzakelijk is om dit goed te kopen. Voor goederen die in het uitgebreid beslissingsproces terecht komen, geldt dat er een keus gemaakt moet worden over welk goed en welke manier van financiering de voorkeur krijgt (Kemleitner en Kirchler, 2007, p. 269). De uiteindelijke beslissing kan drie vormen aannemen. Men kan (1) besluiten dat het product of de dienst niet is te veroorloven of niet noodzakelijk genoeg is en vervolgens het product in het geheel niet meer kopen, (2) besluiten te sparen totdat het goed betaalbaar wordt en tegen die tijd opnieuw beginnen met het beslissingsproces of (3) besluiten dat men het product direct nodig heeft om vervolgens het product direct aan te schaffen. Wanneer dit laatste het geval is, moeten mensen nog een financieringskeuze maken. Men kan er voor kiezen om eigen vermogen in te zetten voor de aanschaf, of om het op krediet aan te schaffen. Wanneer mensen ervoor kiezen om gebruik te maken van krediet, komt men in het tweede deel van het model terecht. Het nemen van beslissingen met betrekking tot krediet hoeft niet altijd een ingewikkeld proces te zijn waarbij mensen naar de bank gaan, zich laten inlichten en vervolgens een contract tekenen. Het kan ook zijn dat mensen bij een aankoop direct een lening afsluiten (bijvoorbeeld bij de aanschaf van een auto) of dat mensen de mogelijkheid gebruiken om rood te staan op hun bankrekening of gebruik maken van een creditcard. Dit zijn allen vormen van spontane financiële keuzes. Het alternatief is de uitgebreide zoektocht naar krediet. Zoals consumenten uitgebreid kunnen onderzoeken naar welk product of merk hun voorkeur uitgaat, zo kunnen consumenten zich ook bezig houden met het verkrijgen van krediet. 8

11 Ze kunnen informatie opvragen bij financiële instellingen, alternatieven onderzoeken en vervolgens een geïnformeerde beslissing nemen. Als men eenmaal een product of goed heeft gekocht en (gedeeltelijk) gefinancierd met een lening, volgt het derde en laatste deel van het model; het terugbetalen van de lening. Figuur 1. Een procesmodel van kredietgebruik en de relatie met consumentengedrag (overgenomen uit Kemleiter en Kirchler, 2007). 2.3 Cognitieve en redeneerfouten Zoals Kemleitner en Kirchler s model aangeeft, is het maken van keuzes een complex proces. De consument doorloopt in zijn keuzeproces echter niet (bewust) alle stappen, maar neemt sluipwegen. In de wetenschap worden deze aangeduid als heuristics. Het voordeel hiervan is duidelijk: we zijn in staat om binnen een tiende van een seconde te beslissen. Dit is vooral belangrijk in levensbedreigende situaties waarin we snel moeten kunnen kiezen om bepaalde zaken te vermijden of te benaderen. Denk bijvoorbeeld aan de natuurlijke flight-or-fight reactie die opgeroepen wordt in geval van gevaar. Zulke reacties zijn in een complexe omgeving echter ook een nadeel omdat zij kunnen leiden tot (denk)fouten en ons minder rationeel kunnen maken dan we zelf denken. Er zijn meerdere factoren in de literatuur bekend die kunnen leiden tot niet optimaal rationele (financiële) denkwijzen van consumenten. De voor het onderzoek meest relevante factoren zijn 9

12 doeltreffendheid en (4) mentale boekhouding. In de volgende paragraven zullen deze factoren besproken worden. Financiële geletterdheid. Al vanaf ongeveer 1950 zijn er wetenschappelijke werken bekend waarin onderzoek werd gedaan naar het verbeteren van financiële keuzes door middel van financiële educatie 4. De term financiële geletterdheid werd echter pas geïntroduceerd in 1997 en omvatte de mogelijkheid om kennis en vaardigheden te gebruiken om iemand zijn of haar financiële bronnen efficiënt te laten gebruiken en zo een financieel zekere toekomst te creëren (Hastings, Madrian, en Skimmyhorn, 2013). Door de jaren heen is de term financiële geletterdheid op verschillende manieren gebruikt. Hastings et al. (2013) beschrijft dat de term gebruikt is om de kennis van financiële producten te testen (bijvoorbeeld wat is het verschil tussen een aandeel en een obligatie? ), de kennis van financiële concepten te testen (bijvoorbeeld inflatie), wiskundig of cijfermatig inzicht te testen of te testen hoe mensen financiële uitgaven plannen. De Gier, Verschoor, Frijns, en Lehnert (2007) maken onderscheid tussen objectieve en subjectieve onderzoeken naar financiële geletterdheid. Objectieve onderzoeken, onder andere gedaan in de Verenigde Staten en Zuid-Korea, toetsten aan de hand van vragen letterlijke kennis van financiële producten, concepten en cijfermatig inzicht. Subjectieve onderzoeken, onder andere gedaan in Australië, Japan en het Verenigd Koninkrijk, vragen deelnemers om hun financiële kennis zelf te beoordelen. De Gier et al. zelf gebruikten een combinatie van beide methoden om financiële geletterdheid in Nederland te testen. Het algemene beeld dat de gedane onderzoeken geven, is dat consumenten over het algemeen financieel ongeletterd zijn (De Gier et al., 2007; Gathergood, 2011). Financiële ongeletterdheid brengt het tweede deel van Kemleitner en Kirchler s model in het geding. Wanneer consumenten over onvoldoende financiële kennis beschikken om een uitgebreide zoektocht naar krediet te beginnen, zullen ze eerder geneigd zijn tot het maken van spontane financiële keuzes. Dit kan leiden tot suboptimale financiering voor de consument, waarbij consumenten te hoge rentes kunnen betalen, te lang afbetalen of zelfs in de financiële problemen kunnen komen waardoor ze niet meer in hun standaard levensbehoeften kunnen voorzien. Financiële ongeletterdheid is niet alleen een probleem voor consumenten. Het kan ook een belemmering zijn voor economische groei. Marktwerking en concurrentie zijn namelijk in het geding als mensen niet de juiste kennis en bekwaamheid bezitten om 10

13 hun financiële zaken te regelen. Wanneer financieel geletterde mensen vraag creëren naar producten die efficiënt voorzien in hun financiële behoeften, zullen financiële instellingen elkaar beconcurreren met producten die consumenten in hun behoefte voorzien (Braunstein en Caroly, 2002). Wanneer mensen financieel ongeletterd zijn en het eerste beste product nemen dat hun aangeboden wordt, is deze concurrentie en ontwikkeling in marktproducten niet nodig en is er sprake van inefficiënte marktwerking in de financiële sector. Er zijn een aantal manieren onderzocht om consumenten financieel geletterd te maken 5. Zo kan educatie leiden tot hogere geletterdheid, maar ook het geven van (eenvoudige) informatie over producten kan helpen. Een derde optie om financiële geletterdheid aan te pakken, is om mensen te beschermen tegen verkeerde keuzes. Het ontwikkelen van gedragstoezicht is hier een voorbeeld van. De Vereniging van Financieringsondernemingen spreekt hierbij over verantwoord lenen. Hieronder verstaan ze dat lenen verantwoord is als (1) het geleende geld niet wordt gebruikt om andere gaten te vullen, (2) als er geen betalingsachterstanden zijn, (3) als de mogelijkheid blijft om te sparen voor onvoorziene uitgaven, (4) als er een plan is om het geleend bedrag makkelijk af te kunnen lossen en (5) als er niet impulsief (binnen een dag) wordt besloten tot een lening (VFN, 2012). Wanneer financiële instellingen aan deze eisen voldoen (door middel van zorgplicht), worden financieel ongeletterde mensen beschermd doordat ze minder gemakkelijk leningen af kunnen sluiten die hen in de problemen kunnen brengen. Zelfbeheersing. Ook al kan zorgplicht voor banken en andere financiële instellingen mooie resultaten hebben voor de financiële omstandigheden van consumenten, het hoeft niet voldoende te zijn om mensen extern te beschermen tegen financieel schadelijk gedrag. Het is belangrijk dat consumenten ook zelf bereid zijn acties te ondernemen om zichzelf uit de financiële problemen te houden. Deze houding is belangrijk, al is het maar dat financiële problemen ontstaan doordat mensen meer geld uitgeven dan ze ontvangen. Zelfbeheersing is dus ook een belangrijk aspect in het onderzoek naar hoe consumenten omgaan met krediet. Zo hebben bijvoorbeeld verschillende studies beargumenteerd dat gebrek aan zelfbeheersing een mogelijke uitleg is voor creditcard schulden en of roodstanden. Gathergood (2011) heeft het verband onderzocht tussen zelfbeheersing en hoge schulden in het Verenigd Koninkrijk. Hij vond dat mensen met weinig zelfbeheersing vaker gebruik maakten van duur krediet (d.w.z. krediet met hoge rentes) dat snel beschikbaar was en dat ze ook gevoeliger reageerden op financiële 11

14 schokken (zoals verlies van een baan). Net als financieel ongeletterde mensen, zijn mensen met weinig zelfbeheersing dus geneigd om de uitgebreide zoektocht naar krediet over te slaan en eerder tot (wellicht duurdere) spontane financiële beslissingen te komen. Beheersingsoriëntatie. Consumenten kunnen verschillend denken over wat voor controle ze hebben over bepaalde uitkomsten in hun leven. Deze gedachte wordt in de psychologie aangeduid als beheersingsoriëntatie (in het Engels aangeduid als locus of control ). Mensen kunnen een interne of externe beheersingsoriëntatie hebben. Een interne oriëntatie wil zeggen dat men gelooft dat hij of zij zelf verantwoordelijk is voor de uitkomst van bepaalde zaken. Zoals het woord extern al aangeeft, is men met een externe oriëntatie ervan overtuigd dat externe zaken de uitkomsten bepalen. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan geluk of toeval. Met betrekking tot consumptief krediet houdt beheersingsoriëntatie in dat consumenten geloven of ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun schulden of niet. Studies hebben aangetoond dat mensen die geloven dat gebeurtenissen in hun leven afhangen van externe omstandigheden en toeval (externe beheersingsoriëntatie) hogere schulden hebben (Livingstone en Lunt, 1992; Tokunaga, 1993) en minder geneigd zijn om hun financieel gedrag te veranderen (Danes en Rettig, 1993). Mensen met een interne beheersingsoriëntatie worden gelinkt met minder verlangen naar politieke interventie (in financiële markten), grotere kennis van de partij (banken) waarmee ze zaken doen, hogere spaartegoeden en andere motieven om te sparen dan mensen met een externe oriëntatie (Sakalaki, Richardson, en Bastounis, 2005). Het effect van gedragstoezicht op de beheersingsoriëntatie van consumenten is nog niet duidelijk. Het zou kunnen dat gedragstoezicht meer effect heeft op mensen met een externe oriëntatie, omdat de externe factoren veranderen; kredietverstrekkers worden er immers deels verantwoordelijk voor dat consumenten de lening kunnen terug betalen en in hun levensonderhoud kunnen blijven voorzien. Het is ook mogelijk dat gedragstoezicht de oriëntatie in zijn geheel verandert. Mensen die het idee hebben dat hun eigen handelen geen effect heeft op de hoogte van de leen- en spaartegoeden, krijgen wellicht het idee meer controle over hun financiële toekomst te hebben met het invoeren van meer gedragstoezicht. Mentale boekhouding. Mentale boekhouding is een fenomeen dat voor het eerst werd genoemd door Tversky en Kahneman (1984). Het houdt in dat mensen cognitieve voorstellingen creëren waarin ze de reeks van financiële transacties waarmee ze geconfronteerd worden, beheren. Mentale boekhouding maakt ook gebruik van 12

15 heuristics om de keuzes makkelijker en sneller te laten verlopen. Deze heuristics zorgen ervoor dat mensen anders omgaan met verschillende vormen van inkomsten en uitgaven. Volgens Ranyard en Craig (1995) kan mentale boekhouding als een belangrijk referentiekader fungeren voor consumenten die hun kredietopties evalueren. Ze onderscheiden twee soorten mentale voorstellingen van krediet. Men kan krediet evalueren aan de hand van een terugkomende begrotingsperiode of als totaal. De eerste manier houdt in dat mensen de looptijd van een lening zien als een reeks losstaande eenheden (begrotingsperioden). Men behandelt dan alle inkomsten en uitgaven in die bepaalde periode alsof ze gelijktijdig plaatsvinden. De andere manier houdt in dat mensen de lening zien als de som van toekomstige betalingen (zonder deze te verdisconteren) plus het geleende bedrag. 2.4 Externe omstandigheden Het zijn niet alleen consumenten zelf (en hun denkwijzen) die kunnen leiden tot een suboptimale keus in gebruik van consumptief krediet. Ook de omgeving kan zorgen voor een niet perfecte context waarin financiële keuzes gemaakt moeten worden. Financiële uitsluiting en keuzemogelijkheden zijn factoren met een goed onderbouwde wetenschappelijke achtergrond. Financiële uitsluiting. Financiële uitsluiting is een onderzoeksgebied dat de laatste jaren steeds meer aandacht krijgt. Tot financiële in- en uitsluiting behoren aspecten die de toegang tot kapitaal bepalen. In essentie houdt de term financiële uitsluiting in dat sommige sociale groepen geen toegang hebben tot het financiële systeem (Carbo, Gardener, en Molyneux, 2007). Onderzoek hierin houdt zich bezig met de vraag in hoeverre men toegang heeft tot financiële middelen als krediet, verzekeringen, automatisch afschrijven en lopende rekeningen. Het omvat dus allerlei zaken: van het kunnen openen van een rekening tot de aanwezigheid van pinautomaten om geld op te nemen. 98,9 procent van de Nederlanders gaven in 2001 aan toegang te hebben tot het openen van een persoonlijke rekening (Carbo et al., 2007). Deze studie beperkt financiële uitsluiting dan ook tot de mogelijkheid tot het verkrijgen van een lening. In andere woorden, kredietuitsluiting (zie ook Nieri, 2007). Concreet betekent dit de vraag of mensen die willen investeren (bijvoorbeeld in bedrijven of in een opleiding) dit ook kunnen doen omdat ze toegang hebben tot consumptieve leningen en wat de gevolgen hiervan zijn. Het kan zijn dat niet iedereen gelijke toegang heeft tot leningen. Dit kan vele gevolgen hebben, onder andere dat mensen die ideeën hebben en het liefst investeringen willen aanwenden, de mogelijkheid niet hebben. Terwijl mensen die geen behoefte hebben aan het starten van nieuwe bedrijven de mogelijkheid wel hebben door hun privé 13

16 kapitaal. Het is daarmee duidelijk dat financiële exclusie een groter probleem vormt voor armere mensen dan voor welvarendere mensen (Anand en Lea, 2011). Het probleem van financiële exclusie hoeft niet alleen te liggen in letterlijk de mogelijkheid tot het verkrijgen van geld. Het kan ook zijn dat men, in combinatie met gebrek aan financiële geletterdheid, verschillende tarieven moet betalen voor het verkrijgen van leningen en geld. Zo kan het zijn dat mensen met een lager inkomen een hogere rente moeten betalen om het extra risico op betalingsachterstand te dekken. Financiële (on)geletterdheid is hierbij vaak een aanvullend probleem. Een voorbeeld hiervan is rood staan en het hebben van creditcard schulden. Wanneer men geld tekort komt aan het einde van de maand en extra geld nodig heeft om deze periode te overbruggen, kan men ervoor kiezen om een korte tijd rood te staan. Huishoudens staan dan vaak rood omdat ze geen lening af willen sluiten (terwijl het wel een vorm van lening is), en onderschatten vaak de rente die ze moeten betalen (GfK, 2013). Huishoudens die dit wel beseffen (in andere woorden: gezinnen met een hogere financiële geletterdheid), zullen eerder geneigd zijn om een persoonlijke lening af te sluiten om eventuele tekortkomingen te overbruggen. Deze mensen zullen dus tegen een lager tarief kunnen lenen. Oftewel, mensen die dit beseffen, kunnen zichzelf toegang verschaffen tot goedkoper (en waarschijnlijk ook hoger) krediet. Hierdoor ontstaan er dus scheve verhoudingen in tarieven voor consumptief krediet en daarmee ook scheve verhoudingen in wat mensen met een vergelijkbaar inkomen aan het eind van de maand overhouden. Kredietuitsluiting hoeft niet altijd negatief uit te pakken voor consumenten. Sommige consumenten kunnen zelfs voordeel halen uit gebrek aan toegang tot (dure) leningen. Gathergood (2011) beargumenteert bijvoorbeeld dat geen toegang tot krediet als rood staan of krediet via een creditcard voordelig kan zijn voor mensen met een gebrek aan zelfbeheersing. Immers, als consumenten geen toegang hebben tot spontaan krediet (wat vaak op korte termijn beschikbaar is, maar wel tegen een hogere rente), worden ze eerder gedwongen om het ingewikkeldere en uitgebreidere proces van de zoektocht naar krediet te doorlopen. In tegenstelling tot het aanpakken van financiële ongeletterdheid (waarbij men gebruik kan maken van voorlichting en zorgplicht) kan het als beleidsmogelijkheid afdoende zijn om mensen met weinig zelfbeheersing af te schermen van vormen van spontaan krediet, of op zijn minst de drempels voor het afsluiten hiervoor te verhogen. Financiële keuzes. Onderzoek uit het verleden heeft aangetoond dat het hebben van keuzes positieve emotionele en motiverende consequenties heeft. Deze bevindingen 14

17 hebben geleid tot de algemene gedachten dat meer keus altijd beter is (Iyengar en Lepper, 2000). Echter kan het hebben van te veel keuzes ook nadelige gevolgen hebben. Iyengar en Lepper (2000) vonden in hun studie bijvoorbeeld dat wanneer mensen de keus kregen uit 24 soorten jam (in plaats van zes) wel meer van de jam proefden, maar uiteindelijk minder vaak ook daadwerkelijk een jam kochten. Ook waren studenten eerder bereid om een opstel voor bonuspunten te schrijven wanneer ze de keus kregen uit zes onderwerpen in plaats van 30. Voor consumptief krediet kan te veel keus betekenen dat consumenten eerder besluiten geen lening meer te nemen. Iyengar, Jiang en Huberman (2004) hebben onderzoek gedaan naar 401(k) pensioenfondsen in de Verenigde Staten. Uit hun onderzoek bleek dat 75 procent van de mensen deel namen aan dit plan wanneer ze enkel keus hadden uit twee fondsen. Wanneer men keus had uit 59 fondsen, daalde dit percentage naar 60 procent. Dit resultaat zou ook andersom kunnen werken. Wanneer mensen te veel keus hebben in de leningen die ze kunnen nemen, kan het zijn dat men er toch eerder voor kiest om de aankoop uit te stellen of te betalen met spaargelden. Te veel keus kan er ook toe leiden dat consumenten het overzicht verliezen. Dit kan weer verscheidene gevolgen met zich meebrengen. Zo kan dit leiden tot een lagere financiële geletterdheid. Het kan mensen te veel tijd en energie kosten om zich te verdiepen in financiële producten. Ook kunnen consumenten meer gebruik gaan maken van heuristics, zoals mentale boekhouding. Wellicht kunnen consumenten de vele keuzes niet verwerken. Dit kan leiden tot het maken van een shortlist van producten. Hierdoor kunnen ze sommige producten, die misschien goedkoper zijn of beter bij hun wensen passen, over het hoofd zien. Ten slotte kan ook de beheersingsoriëntatie veranderen. Consumenten worden wellicht zo overweldigd door de keuzemogelijkheden dat ze niet meer het idee hebben dat ze er zelf controle over hebben. Hierdoor kan hun beheersingsoriëntatie verschuiven van intern naar extern. 2.5 Economische factoren De markt voor consumptief krediet heeft zich in de afgelopen jaren gestabiliseerd. Het uitstaand consumptief krediet per eind 2012 bedroeg zo n 16,9 miljard euro. Hoewel het uitstaand krediet relatief stabiel bleef, nam het verstrekte krediet echter af; in 2012 daalde het verstrekt krediet met 14% naar 4,5 miljard euro. Het CBS maakt in haar rapportage over verstrekte kredieten onderscheid tussen consumptief krediet en roodstand bij banken. De roodstand bij de banken is de laatste jaren licht toegenomen, en bedroeg eind ,2 miljard euro 6. 15

18 Het aandeel van banken en financieringsmaatschappijen in het totaal uitstaande consumptief krediet is verreweg het grootste (andere marktpartijen zijn bijvoorbeeld gemeentelijke kredietbanken en postorderbedrijven). Gemiddeld gezien is het marktaandeel 43 procent voor banken en 50 procent voor financieringsmaatschappijen over de periode van januari 2000 tot en met mei Door de jaren heen is deze samenstelling wel veranderd. Het aandeel van banken was in januari procent van de totaal uitstaande schuld. In de periode van januari 2000 tot december 2003 is dit aandeel met ruim 24 procent gestegen naar 51 procent van het totaal. In de periode van december 2003 tot januari 2011 is dit percentage weer gedaald met ruim 38 procent naar 33 procent van het totaal, en in de periode van januari 2011 tot mei 2013 is dit percentage redelijk stabiel rond de 35 procent gebleven. De verandering in marktaandeel wordt vooral veroorzaakt door het veranderende aandeel van financieringsmaatschappijen. Het aandeel van financieringsmaatschappijen was 50 procent in januari In december 2003 is dit aandeel met 20 procent gedaald naar 40 procent van het totaal. In de periode van december 2003 tot januari 2011 is dit percentage weer gestegen met bijna 53 procent (naar 61 procent van het totaal). In de periode van januari 2011 tot mei 2013 is dit percentage redelijk stabiel rond de 58 procent gebleven. Het CBS maakt verder onderscheid tussen drie verschillende categorieën financieringsmaatschappijen: (1) dochters van banken, (2) autodealers en (3) overige maatschappijen. Onder de laatste categorie vallen instellingen die zijn gekoppeld aan een verzekeringsbedrijf of die krediet afsluiten voor eigen rekening en risico. Een deel van de stijging in het percentage voor rekening van banken wordt opgevangen door een daling in het percentage van dochters van banken, opgenomen in de stijging van financieringsmaatschappijen in het algemeen. Zo is in de periode van december 2003 tot juni 2008 het aandeel van dochters van banken in het totaal uitstaand bedrag van financieringsmaatschappijen gedaald van 44 procent in december 2003 tot 25 procent in juni 2008 (een daling van ruim 43 procent). Dit percentage is echter wel weer gestegen naar 40 procent in januari Ontwikkelingen in rentetarieven In de Nederlandse wetgeving is een maximaal rentepercentage vastgesteld dat kredietverstrekkers mogen vragen. Voor consumptief krediet is dit het wettelijke rentepercentage voor niet-handelstransacties plus een verhoging van 12 procent (AFM, 2013). Sinds 1992 is er een daling te zien in het maximale toegestane rentepercentage voor consumptieve leningen. Deze rentevoet is gedaald van 24 procent in 1992 tot 15 procent in

19 Vanaf 2007 is het flitskrediet in opkomst; kredieten die korter zijn dan drie maanden (Rijksoverheid, 2013). De snelle toegang tot krediet is aantrekkelijk voor een groep consumenten. Men hoeft immers maar een of sms te versturen om hiertoe toegang te krijgen, en er wordt bovendien geen BKR toetsing uitgevoerd. Deze opkomst leidt tot problemen. Deze kleine leningen met zeer korte looptijd vallen aanvankelijk niet onder het toezicht van de AFM en de aanbieders kunnen daardoor veel hogere rentes berekenen (Van Aartrijk, 2008). De rente die in rekening gebracht wordt, bedraagt hierdoor soms wel 20 procent per maand, terwijl de maximale wettelijke rentepercentage in diezelfde periode vastgesteld is op 18 procent per jaar (Wierstra, 2008). Ook hoeft er voor flitskredieten geen BKR toets te worden gedaan (Van de Kerkhof, 2009). De VFN kaart dit probleem voor het eerst aan in 2008, wat leidt tot een politieke discussie. Op 1 juli 2011 is een nieuwe wet in werking getreden waardoor de toegestane maximum rente ook geldt voor de zogenoemde flitskredieten (Rijksoverheid, 2013). Ontwikkelingen in schuldsaneringen In 1997 is het slagingspercentage van schuldbemiddeling tussen schuldenaar en schuldeiser afgenomen van 50 procent in 1992 naar 28 procent in 1997 (Jungmann, 2006). De overheid roept De Wet Schuldsanering voor Natuurlijke Personen (WSNP) in het leven als stimulans voor schuldeisers om vaker over te gaan tot een vrijwillige schikking met de schuldenaar 8. Men nam aan dat consumenten afgeschrikt zouden worden door justitiële bemiddelingen in het geval dat er geen schikking werd getroffen tussen de schuldenaar en schuldeiser en zo een stimulans zou creëren om tot vrijwillige schikkingen over te gaan. Echter blijkt in 2004 dat de WSNP averechts effect heeft gehad. Het slagingspercentage is in 2004 verder gedaald naar 9 procent (Jungmann, 2006). Jungmann geeft drie redenen voor dit effect. Ten eerste bleek de tussenkomst van justitie niet onaantrekkelijk voor mensen, maar juist een makkelijke oplossing. Ten tweede ging de overheid ervan uit dat de wet zou leiden tot meer onderhandeling tussen schuldeiser en schuldenaar. De wet leidde echter vaak juist tot voorstellen van de schuldenaar waar de schuldeiser vervolgens enkel met een ja of een nee op kon antwoorden. In het geval van een nee werd de gang naar de rechtbank in gang gezet. De derde reden is dat de kans tot een schikking is afgenomen door andere omstandigheden. In de periode van 1998 tot 2004 is, in tegenstelling tot het inkomen, de hoeveelheid schulden sterk toegenomen. Hierdoor wordt het deel dat een schuldenaar kan terug betalen bij een schikking aanzienlijk kleiner, tot ergernis van de schuldeneiser. Ook is de hoeveelheid schuldeisers per schuldenaar toegenomen. Dit laatste verkleint ook de kans op een schikking, aangezien alle schuldeisers in moeten stemmen met de schikking. 17

20 In de periode van 2004 tot en met 2010 is er echter een verbetering opgetreden in het slagingspercentage van de wettelijke schuldsaneringen. In 2007 steeg het percentage naar 22 procent, om vervolgens verder te stijgen naar 38 procent in 2010 (NVVK 2010, 2011) Als we kijken naar het slagingspercentage die in 2007 opgestart zijn met saneringskredieten, schuldbemiddelingen en herfinancieringen, met een looptijd van maximaal 3 jaar, dan zien we dat het slagingspercentage 70 procent is in 2010, en stabiel is in de jaren erna (NVVK 2012, 2013). 2.6 Technologische en marktfactoren De snelle technologische ontwikkelingen in de afgelopen jaren hebben voor veel veranderingen gezorgd in het financiële wezen van Nederland. In 1997 richt Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) haar website op (Brabants Dagblad, 1997). Op deze website kunnen consumenten informatie vinden over budgetteren en hun financiële kennis testen en verbeteren. Door het openen van deze website krijgen consumenten makkelijker toegang tot informatie die hun financiële geletterdheid kan verbeteren. Makkelijker toegang tot informatie blijkt ook nodig. De ontwikkeling van technologie en marktinnovatie, gecombineerd met toegenomen competitie (door deregulering van financiële markten waardoor non-banken financiële diensten aan zijn gaan bieden (de Gier et al, 2007) hebben sinds de eeuwwisseling gezorgd voor een financiële industrie met een geavanceerd, breed aanbod aan verschillende diensten en veel aanbieders voor deze diensten (Braunstein en Welch, 2002). Deze ontwikkeling werd versterkt door ontwikkelingen in telecommunicatie die voor het ontstaan hebben gezorgd van financiële producten die aangepast zijn aan de wensen van de consumenten (de Gier et al, 2005). Het ontstaan van financiële producten als woekerleningen, toegang tot krediet voor jongere populaties (zoals creditcards voor studenten en studentenleningen) en meer verantwoordelijkheid voor eigen investeringen en pensioenplannen (door de vergrijzing en veranderingen in pensioenvoorzieningen) in combinatie met hogere consumentenschulden en lage spaarcijfers, hebben een gevoel van urgentie toegevoegd aan de discussie rond financiële geletterdheid (Braunstein en Welch, 2002; de Gier et al., 2007). Communicatie en innovaties aan aanbodzijde zorgen tegelijkertijd voor een toename in beschikbare informatie voor de consument (Braunstein en Welch, 2002). Om effectief gebruik te maken van deze informatie is ook enige mate van financiële geletterdheid nodig. Consumenten moeten immers kunnen bepalen of informatie relevant is en beoordelen of de informatie van een betrouwbare bron komt. 18

Kredietbehoefte in crisistijd

Kredietbehoefte in crisistijd Kredietbehoefte in crisistijd U kunt het verschil maken voor uw klanten. In goede én in slechte tijden. De wereld om ons heen is in de afgelopen vijf jaar in rap tempo veranderd: we zitten midden in een

Nadere informatie

Drs. A. Reitsma T +31 70 31 42 442 M +31 6 23 52 98 51 E b.reitsma@vfn.nl

Drs. A. Reitsma T +31 70 31 42 442 M +31 6 23 52 98 51 E b.reitsma@vfn.nl Autoriteit Consument & Markt t.a.v. Dhr. Dr. B.M. Overvest Postbus 16326 2500 BH Den Haag Drs. A. Reitsma T +31 70 31 42 442 M +31 6 23 52 98 51 E b.reitsma@vfn.nl Datum: 4 november 2013 Betreft: Onderzoek

Nadere informatie

Schuld op consumptief krediet in 2005 gedaald, roodstand toegenomen

Schuld op consumptief krediet in 2005 gedaald, roodstand toegenomen Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 22 september 26 Schuld op consumptief krediet in 2 gedaald, roodstand toegenomen ir. M.E. van Agtmaal-Wobma Centraal Bureau voor de Statistiek,

Nadere informatie

Verlening consumptief krediet in 2004 niet gegroeid

Verlening consumptief krediet in 2004 niet gegroeid Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 25 maart 2005 Verlening consumptief krediet in 2004 niet gegroeid ir. M.E. van Agtmaal-Wobma Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

De intermediair voor verantwoord lenen. Leef met je hart, leen met verstand.

De intermediair voor verantwoord lenen. Leef met je hart, leen met verstand. De intermediair voor verantwoord lenen. Leef met je hart, leen met verstand. Trendrapport voor consument en markt Is de financiële consument roekeloos? Kernboodschap van dit trendrapport Een grote groep

Nadere informatie

Totale consumptieve schuld stijgt licht door meer roodstand en creditcardkrediet

Totale consumptieve schuld stijgt licht door meer roodstand en creditcardkrediet Publicatiedatum CBS-website: 19 september 27 Totale consumptieve schuld stijgt licht door meer roodstand en creditcardkrediet Job Stufkens Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document.

Schulden van huishoudens dramatisch gestegen. Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Schulden van huishoudens dramatisch gestegen Klik hier om dit artikel te downloaden als pdf-document. Sinds 2008 kampt ook Nederland met de gevolgen van de internationale financiële kredietcrisis uit 2008,

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum 15 maart 2010 Betreft Kamervragen Kruidvat

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum 15 maart 2010 Betreft Kamervragen Kruidvat > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag FM/2010/3544 U Uw brief (kenmerk) 2010Z03508 2010Z03659 Datum 15 maart

Nadere informatie

FINANCIERINGSBAROMETER

FINANCIERINGSBAROMETER FINANCIERINGSBAROMETER Q1 14 Q2 14 Q3 14 Q4 14 GfK 14 VFN - Financieringsbarometer Juni 14 1 Inhoudsopgave 1. Management summary 2. Financieringsbarometer 3. Onderzoeksresultaten 4. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Jongeren & hun financiële verwachtingen

Jongeren & hun financiële verwachtingen Nibud, februari Jongeren & hun financiële verwachtingen Anna van der Schors Daisy van der Burg Nibud in samenwerking met het 1V Jongerenpanel van EenVandaag Inhoudsopgave 1 Onderzoeksopzet Het Nibud doet

Nadere informatie

De module Consumptief Krediet bestaat uit de volgende onderdelen:

De module Consumptief Krediet bestaat uit de volgende onderdelen: Klantbelang Dashboardmodule Consumptief Krediet 0 In deze bijlage wordt een toelichting op en het scoreformat behorende bij de verschillende onderdelen van de Klantbelang Dashboardmodule Consumptief Krediet

Nadere informatie

CONSUMER CONFIDENCE SCAN

CONSUMER CONFIDENCE SCAN CONSUMER CONFIDENCE SCAN September 2014 Stephan Dijcks GfK 2014 Consumer Confidence Scan augustus 2014 1 Inhoud 1. Inzichten consumentenvertrouwen 2. Consumentenvertrouwen in beeld 3. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

FINANCIERINGSBAROMETER

FINANCIERINGSBAROMETER FINANCIERINGSBAROMETER Q1 14 Q2 14 Q3 14 Q4 14 GfK 14 VFN - Financieringsbarometer April 14 1 Inhoudsopgave 1. Management summary 2. Financieringsbarometer 3. Onderzoeksresultaten 4. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u?

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? Onafhankelijke informatie voor consumenten Wat is renterisico? Als u geld nodig heeft, kunt u een lening afsluiten. U moet het geleende geld wel terugbetalen.

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Een lening kan soms uitkomst bieden. Maar geld lenen kan ook voor problemen zorgen. In deze folder van het Nationaal

Nadere informatie

Van hypotheekadviseur naar totaaladviseur

Van hypotheekadviseur naar totaaladviseur Van hypotheekadviseur naar totaaladviseur Whitepaper voor hypotheekadviseurs die hun klanten op een verantwoorde manier willen blijven bedienen U biedt uw klanten graag een verantwoorde financieringsoplossing.

Nadere informatie

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt van onze dienstverlening. Deze tijd vraagt om transparantie. Wij regelen

Nadere informatie

Van hypotheekadviseur naar totaaladviseur

Van hypotheekadviseur naar totaaladviseur Van hypotheekadviseur naar totaaladviseur Whitepaper voor hypotheekadviseurs die hun klanten op een verantwoorde manier willen blijven bedienen U biedt uw klanten graag een verantwoorde financieringsoplossing.

Nadere informatie

Directie Financiële Markten. De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR DEN HAAG FM 2005-02744 M

Directie Financiële Markten. De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR DEN HAAG FM 2005-02744 M Directie Financiële Markten De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR DEN HAAG Datum Ons kenmerk Onderwerp FM 2005-02744 M Extra maatregelen ter verdere voorkoming overkreditering

Nadere informatie

Afbetaling Aflossing Aflossingsvrije lening Beleggingskrediet BKR of Bureau Kredietregistratie Consumptief krediet Creditcard

Afbetaling Aflossing Aflossingsvrije lening Beleggingskrediet BKR of Bureau Kredietregistratie Consumptief krediet Creditcard Begrippenlijst A-Z Afbetaling Als u iets op afbetaling koopt, krijgt u uw aankoop direct mee. Vervolgens betaalt u het aankoopbedrag in termijnen terug. U wordt pas officieel eigenaar van uw aankoop zodra

Nadere informatie

Inhoudsopgave 1 Inleiding Onderzoeksresultaten Conclusies

Inhoudsopgave 1 Inleiding Onderzoeksresultaten Conclusies NMa: Voordeel van Shoppen bij Financiële Producten - I - Oktober 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Onderzoeksresultaten 3 2.1 Jaarlijkse besparing per product voor de gemiddelde consument 4 2.2 Jaarlijks

Nadere informatie

April 2012 Vakantiegeldenquête 2012

April 2012 Vakantiegeldenquête 2012 April Vakantiegeldenquête Auteurs Jasja Bos Daisy van der Burg 2. Aantal keer op 3. Uitgaven aan Inhoudsopgave 3 2. Aantal keer op 4 4 5 3. Uitgaven aan 6 6 7 8 10 11 2 2. Aantal keer op 3. Uitgaven aan

Nadere informatie

1 Inleiding 1. 2 Bepaling netto woonlasten 3 2.1 Inleiding 3 2.2 Werkelijke bruto woonlasten 4 2.3 Annuïtaire netto woonlasten 4

1 Inleiding 1. 2 Bepaling netto woonlasten 3 2.1 Inleiding 3 2.2 Werkelijke bruto woonlasten 4 2.3 Annuïtaire netto woonlasten 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Bepaling netto woonlasten 3 2.1 Inleiding 3 2.2 Werkelijke bruto woonlasten 4 2.3 Annuïtaire netto woonlasten 4 3 Wijzigingen BKR 7 3.1 Telecombedrijven stoppen met registreren

Nadere informatie

Financieel bewustzijn kun je leren

Financieel bewustzijn kun je leren Financieel bewustzijn kun je leren prinses máxima 10 VERZEKERD! nummer 2, december 2010 Ze zet zich al jarenlang in voor een toegankelijke financiële sector. Sinds kort heeft ze er een nieuwe functie

Nadere informatie

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Vakantiegeld-enquête 2016. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Vakantiegeld-enquête 2016 Auteurs Gea Schonewille Jasja Bos Inhoud SAMENVATTING... 6 1 INLEIDING... 8 2 AANTAL KEREN OP VAKANTIE...

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor Q3 2009 Kredietwaarschuwingszin

AFM Consumentenmonitor Q3 2009 Kredietwaarschuwingszin AFM Consumentenmonitor Q3 009 Kredietwaarschuwingszin GfK Michel van der List Marcel Cools/ Niek Damen Indeling Rapportage Kredietwaarschuwingszin 1 Onderzoeksverantwoording Kennisvragen Kredietwaarschuwingszin

Nadere informatie

Nota Kredietnormen. 1. Aanleiding. 2. De huidige kredietnormen

Nota Kredietnormen. 1. Aanleiding. 2. De huidige kredietnormen Nota Kredietnormen 1. Aanleiding Naar aanleiding van de FSC-bijeenkomst in november 2014 over de LTV heeft het Comité om verdere analyses gevraagd. Eén van de vraagstukken betreft de mogelijke beleidsmaatregelen

Nadere informatie

Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek

Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek Pauline van Esterik-Plasmeijer Voorzitter Projectgroep Onderzoek Fred van Raaij Hoogleraar Economische psychologie, Universiteit van Tilburg Den Haag,

Nadere informatie

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk 30 FINANCIËLE SITUATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële situatie van de Leidse burgers. In de enquête wordt onder andere gevraagd hoe moeilijk of gemakkelijk men rond kan komen met het

Nadere informatie

Persoonlijk profiel. Netto maximale maandelijkse woonlasten Tussen en netto per maand

Persoonlijk profiel. Netto maximale maandelijkse woonlasten Tussen en netto per maand Persoonlijk profiel In het kader van de Wet Financiële toezicht (Wft) leggen wij u een aantal vragen voor die betrekking hebben op uw toekomstverwachtingen en levensstijl. Toekomstperspectief aanvrager

Nadere informatie

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis uw kennis, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet!

De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet! De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet! Wees u bewust van deze valkuilen om niet bedrogen uit te komen Pagina 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Valkuil 1. Aanbiedingen...

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management)

Nadere informatie

Vakantiegeldenquete 2010

Vakantiegeldenquete 2010 Vakantiegeldenquete 2010 Inleiding Net als vorig jaar heeft het Nibud onderzoek gedaan naar de manier waarop mensen zich in financieel opzicht voorbereiden op de vakantie en of men zich aan hun budget

Nadere informatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie Hoofdstuk 24 Financiële situatie Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren zijn bekend

Nadere informatie

Het crowdfunding platform voor. professionals. Hypotheek

Het crowdfunding platform voor. professionals. Hypotheek Het crowdfunding platform voor professionals Hypotheek Index De lening balie is geopend 03 Meer mogelijkheden met een lening via Purple24 04 Kom ik in aanmerking voor een lening 05 Hoe kan ik mijn pand

Nadere informatie

BELANGRIJK. Zorg ervoor dat uw naam ongeschonden blijft. Wij wensen u veel succes met uw studie.

BELANGRIJK. Zorg ervoor dat uw naam ongeschonden blijft. Wij wensen u veel succes met uw studie. BELANGRIJK Bijgaand ontvangt u het digitale lesmateriaal. Dit exemplaar is uitsluitend voor persoonlijk gebruik en het is niet toegestaan om het door te sturen naar anderen. In verband met copyright (waarbij

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den Haag Uw kenmerk 2015Z14592

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

DOOHHQYRRU0RVOLPVEHVWHPG]RX]LMQ.(suggestie: zorg dat je bruto inkomen de komende jaren

DOOHHQYRRU0RVOLPVEHVWHPG]RX]LMQ.(suggestie: zorg dat je bruto inkomen de komende jaren 6XJJHVWLHVQDDUDDQOHLGLQJYDQGHYHUNHQQHQGHDQDO\VHdeel I: De Nederlandse Bank (DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) DNB hebben een verkennende analyse over Islamitisch financieren gepubliceerd.

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico. Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico. Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Snel extra geld, dat klinkt

Nadere informatie

DEFAM. Uw heldere keuze.

DEFAM. Uw heldere keuze. DEFAM. Uw heldere keuze. Bij DEFAM kunt u terecht voor alle consumptief kredietvormen, waarmee u kunt doen wat u graag wílt doen. Een consumptief krediet is bij DEFAM gemakkelijk en snel geregeld. Bovendien

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Consumptief Krediet

Beoordelingskader Dashboardmodule Consumptief Krediet Beoordelingskader Dashboardmodule Consumptief Krediet De Klantbelang Dashboardmodule Consumptief Krediet 20-20 bestaat uit de volgende onderdelen: I. Roodstanden II. Creditcards III. Informatieverstrekking

Nadere informatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 43. Financiële situatie Samenvatting Circa tweederde van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, ruim een kwart komt net rond en kan moeilijk

Nadere informatie

De VFN leden nemen jaarlijks deel aan een self assessment waarin de naleving van de code wordt getoetst.

De VFN leden nemen jaarlijks deel aan een self assessment waarin de naleving van de code wordt getoetst. Toelichting bij de VFN Gedragscode per 01-01-2012 Artikel 1, reikwijdte Dit artikel beoogt de reikwijdte van de VFN Gedragscode ten opzichte van de Gedragscode Hypothecaire Financieringen (GHF) vast te

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Hoofdstuk 10. Financiële situatie

Hoofdstuk 10. Financiële situatie Hoofdstuk 10. Financiële situatie Samenvatting Hfst 9. Trendvragen financiële situatie Jaarlijks worden drie trendvragen gesteld die inzicht geven in de financiële positie van de Leidenaar. De resultaten

Nadere informatie

Hoofdstuk 10. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 11. Financiële situatie

Hoofdstuk 10. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 11. Financiële situatie Hoofdstuk 10. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 11. Financiële situatie Samenvatting Hfst 10. Trendvragen financiële situatie Jaarlijks worden drie trendvragen gesteld die inzicht geven in de financiële

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

De Roche. Hypotheek waaier. Een persoonlijke keus voor uw toekomst. Het kiezen van de juiste hypotheekvorm is

De Roche. Hypotheek waaier. Een persoonlijke keus voor uw toekomst. Het kiezen van de juiste hypotheekvorm is De Roche Hypotheek waaier Een persoonlijke keus voor uw toekomst Het kiezen van de juiste hypotheekvorm is zeker niet eenvoudig; er zijn ontzettend veel mogelijkheden en bovendien vormt uw beslissing de

Nadere informatie

Klantinformatie document Altijd het beste advies voor een voordelige lening!

Klantinformatie document Altijd het beste advies voor een voordelige lening! Klantinformatie document Altijd het beste advies voor een voordelige lening! Dit document is puur informatief en wij hebben hierin tevens ons dienstverleningsdocument en dienstenwijzer verwerkt. U bent

Nadere informatie

O Denkt aan vervroegd pensioen O Denkt aan geheel stoppen met werken O Aanvullende opmerkingen

O Denkt aan vervroegd pensioen O Denkt aan geheel stoppen met werken O Aanvullende opmerkingen Persoonlijk profiel In het kader van de Wet Financiële toezicht (Wft) leggen wij u een aantal vragen voor die betrekking hebben op uw toekomstverwachtingen en levensstijl. Uw antwoorden op onderstaande

Nadere informatie

Rood staan op particuliere betaalrekeningen Visie van ACM op het rapport van CEG: Rood staan op particuliere betaalrekeningen Onderzoek naar

Rood staan op particuliere betaalrekeningen Visie van ACM op het rapport van CEG: Rood staan op particuliere betaalrekeningen Onderzoek naar Rood staan op particuliere betaalrekeningen Visie van ACM op het rapport van CEG: Rood staan op particuliere betaalrekeningen Onderzoek naar marktmacht Monitor Financiële Sector Autoriteit Consument &

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Meenemen studieleningen bij acceptatie hypothecair krediet

Meenemen studieleningen bij acceptatie hypothecair krediet Meenemen studieleningen bij acceptatie hypothecair krediet Nibud, mei 2016 Het ministerie van BZK heeft het Nibud advies gevraagd hoe de studieschuld meegenomen dient te worden bij hypotheekverstrekking,

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

DEFAM. Uw heldere keuze.

DEFAM. Uw heldere keuze. DEFAM. Uw heldere keuze. Bij DEFAM kunt u terecht voor alle consumptief kredietvormen, waarmee u kunt doen wat u graag wílt doen. Een consumptief krediet is bij DEFAM gemakkelijk en snel geregeld. Bovendien

Nadere informatie

Kies voor een krediet dat bij u past. Altijd een lening op maat

Kies voor een krediet dat bij u past. Altijd een lening op maat Kies voor een krediet dat bij u past Altijd een lening op maat Inhoud U en uw lening...03 Welkom bij Credivance...03 Drie heldere leenvormen...04 Doorlopend Krediet...05 WOZ-krediet...05 Persoonlijke Lening...06

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 7. Financiële situatie Samenvatting Bijna driekwart van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, twee op de tien komt net rond en bijna een

Nadere informatie

Hoofdstuk 19. Financiële situatie

Hoofdstuk 19. Financiële situatie Stadsenquête Leiden 008 Hoofdstuk 19. Financiële situatie Samenvatting Ruim tweederde van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, bijna een kwart komt net rond en een

Nadere informatie

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag?

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag? Eindtoets hoofdstuk 1 Kopen doe je zo (CONSUMEREN) 1.3 Ik spaar, leen en beleg mijn geld 1 REDENEN OM TE SPAREN Hier staan zes mensen die sparen: Linda zet geld opzij voor haar vakantie Roy belegt in aandelen

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK

KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK UW KLANTPROFIEL KLANTPROFIEL VOOR EEN ORIËNTATIE GESPREK Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis uw kennis,

Nadere informatie

GfK 2012 AFM Consumentenmonitor December 2012 1

GfK 2012 AFM Consumentenmonitor December 2012 1 GfK 2012 AFM Consumentenmonitor December 2012 1 Inhoudsopgave 1. Management Summary 2. Onderzoeksresultaten in detail Type beleggingsverzekering en wijze van afsluiten Kennis van- en informatie over de

Nadere informatie

klantinformatie document

klantinformatie document klantinformatie document Dit document is puur informatief en wij hebben hierin tevens ons dienstverleningsdocument en dienstenwijzer verwerkt. U bent dan ook op geen enkele wijze aan dit document gebonden.

Nadere informatie

Relatie Financieel Adviseur - Klant

Relatie Financieel Adviseur - Klant Relatie Financieel Adviseur - Klant Dr Anita Vlam 28 maart 2012 Inhoud: Voorbeelden Het onderzoek Rentes Leningen Financieel Advies Expertise Tevreden met relatie Relatie adviseur en consument Aanbevelingen

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Private lease. maart 2015. bkr.nl

Private lease. maart 2015. bkr.nl Private lease maart 2015 BKR pleit voor bescherming van consumenten 2 Private lease, het leasen van een auto door een particulier, is in opkomst en wint snel aan populariteit. Deze ontwikkeling is voor

Nadere informatie

BELANGRIJK. Zorg ervoor dat uw naam ongeschonden blijft. Wij wensen u veel succes met uw studie.

BELANGRIJK. Zorg ervoor dat uw naam ongeschonden blijft. Wij wensen u veel succes met uw studie. BELANGRIJK Bijgaand ontvangt u het digitale lesmateriaal. Dit exemplaar is uitsluitend voor persoonlijk gebruik en het is niet toegestaan om het door te sturen naar anderen. In verband met copyright (waarbij

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor voorjaar 2013 Roodstand

AFM Consumentenmonitor voorjaar 2013 Roodstand AFM Consumentenmonitor voorjaar 20 Roodstand Juni 20 GfK 20 AFM Consumentenmonitor Juni 20 1 Management Summary Bijna de helft van alle Nederlanders staat wel eens rood. Diegenen die niet rood kunnen staan,

Nadere informatie

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL

Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Bijlage A. UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met

Nadere informatie

Kies voor een krediet dat bij u past. Altijd een lening op maat

Kies voor een krediet dat bij u past. Altijd een lening op maat Kies voor een krediet dat bij u past Altijd een lening op maat U en uw lening Een nieuwe auto. Een dakkapel. Een wereldreis. Wilt u uw wensen vervullen, maar heeft u het geld er niet voor? Dan kan een

Nadere informatie

Minder geld. Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Minder geld. Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling. Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Minder geld Hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting 2 / Minder geld; hoe huishoudens omgaan met een inkomensdaling Minder geld Hoe huishoudens omgaan

Nadere informatie

PE Plus Consumptief Krediet oefenexamen

PE Plus Consumptief Krediet oefenexamen PE Plus Consumptief Krediet oefenexamen Kennis Vraag 1 Miriam wil haar eigen kapperszaak beginnen. Aangezien ze geen eigen vermogen heeft, wil ze haar kapperszaak financieren met behulp van crowdfunding.

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

Klantprofiel consumptief krediet (Dit klantprofiel vormt een eenheid met de klantinventarisatie)

Klantprofiel consumptief krediet (Dit klantprofiel vormt een eenheid met de klantinventarisatie) Klantprofiel consumptief krediet (Dit klantprofiel vormt een eenheid met de klantinventarisatie) Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis uw huidige financiële situatie en wensen en

Nadere informatie

3 Hoe pensioenbewust zijn we?

3 Hoe pensioenbewust zijn we? 3 Hoe pensioenbewust zijn we? Door verschillende instanties en bedrijven wordt onderzoek gedaan naar het pensioenbewustzijn van burgers, hun houding tegenover pensioen en de kennis die zij hebben van (hun)

Nadere informatie

r Onbepaalde tijd :r Ja r Nee r Samenwonend, zonder samenlevingscontract raileenstaand :r Fulltime r Parttime,

r Onbepaalde tijd :r Ja r Nee r Samenwonend, zonder samenlevingscontract raileenstaand :r Fulltime r Parttime, Inventarisatie (klantprofiel) 2.1. Algemene (NAW) gegevens Cliënt 1 Cliënt 2 Naam Geboortedatum Geslacht Burgerlijke staat :1Man r Vrouw : 1Man 1Vrouw :1Gehuwd, gemeenschap van goederen 1Gehuwd, huwelijkse

Nadere informatie

J A N U A R i 2 0 1 1

J A N U A R i 2 0 1 1 MONITOR KREDIETCRISIS J A N U A R i 2 0 1 1 Colofon In opdracht van: De directie Coördinatie en samenstellen rapportage: Team Beleidsonderzoek en Informatiemanagement Bert Mentink Inhoud rapportage: Diverse

Nadere informatie

Workshop gedragstoezicht BES

Workshop gedragstoezicht BES Workshop gedragstoezicht BES Hans Wolters 30 maart 2010 Agenda 1. Taken AFM en inhoud gedragstoezicht 2. Zorgplicht 3. Transparantietoezicht 4. Voorkomen overkreditering 2 1. Taak: wat doet de AFM? De

Nadere informatie

KLANTPROFIEL VOOR DHR. HYPOTHEEK

KLANTPROFIEL VOOR DHR. HYPOTHEEK UW KLANTPROFIEL Een financieel advies wordt niet alleen uitgebracht op basis van uw huidige financiële situatie en wensen en doelstellingen, maar ook op basis van uw kennis van, ervaring met en risicobereidheid

Nadere informatie

Monitor financieel gedrag. September 2014

Monitor financieel gedrag. September 2014 Monitor financieel gedrag September 2014 Inhoudsopgave Achtergrond, doel- en probleemstelling Pagina 3 Methode, opzet en leeswijzer Pagina 4 Samenvatting Pagina 7 Resultaten Pagina 10-25 Bijlage Pagina

Nadere informatie

De VFN leden nemen jaarlijks deel aan een self assessment waarin de naleving van de code wordt getoetst.

De VFN leden nemen jaarlijks deel aan een self assessment waarin de naleving van de code wordt getoetst. Toelichting bij de VFN Gedragscode per 01-01-2014 Artikel 1, reikwijdte Dit artikel beoogt de reikwijdte van de VFN Gedragscode ten opzichte van de Gedragscode Hypothecaire Financieringen (GHF) vast te

Nadere informatie

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015 FINANCIELE ZEKERHEID GfK September 2015 1 Opvallende resultaten Meer dan de helft van de Nederlanders staat negatief tegenover de terugtredende overheid Financiële zekerheid: een aanzienlijk deel treft

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Welke soorten leningen zijn er? De meest voorkomende leningen zijn: Doorlopend krediet: je leent tot

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Extra geld, dat klinkt aantrekkelijk.

Nadere informatie

PE-PLUS TOETSTERMEN WFT-MODULE. Consumptief Krediet

PE-PLUS TOETSTERMEN WFT-MODULE. Consumptief Krediet PE-PLUS TOETSTERMEN WFT-MODULE Consumptief Krediet College Deskundigheid Financiële Dienstverlening Januari 2014, Den Haag 1 ALGEMENE KENNIS EN VAARDIGHEDEN KENNIS Eindterm 1a De persoon maakt bij zijn

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers

AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers AFM Consumentenmonitor najaar 2014 Beleggers November 2014 GfK 2014 AFM Consumentenmonitor November 2014 1 Beleggingsportefeuille GfK 2014 AFM Consumentenmonitor November 2014 2 Zes op de tien beleggers

Nadere informatie

Student in het Rood. Afke Theunissen

Student in het Rood. Afke Theunissen Student in het Rood Afke Theunissen Het financiële gedrag van een deel van de Nederlandse jongeren kan als zorgelijk worden omschreven. Dit blijkt uit onderzoeken die recentelijk zijn uitgevoerd door o.a.

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie