Inventarisatie General Aviation Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inventarisatie General Aviation Nederland"

Transcriptie

1 Inventarisatie General Aviation Nederland Platform Nederlandse Luchtvaart In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat DGTL Lelystad, maart

2 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van het Platform Nederlandse Luchtvaart. 2

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 Inleiding 9 Hoofdstuk 1 Luchtvaartterreinen Bewegingen op de Nederlandse luchtvaartterreinen Beschrijving van de verschillende GA luchtvaartterreinen Economische waarde Verbanden tussen luchtvaartterreinen RBML 15 Hoofdstuk 2 Luchtruim Schiphol TMA Multi-airport systeem Militair gebruik luchtruim Mode S transponder 18 Hoofdstuk 3 Luchtvaartuigen en brevethouders Luchtvaartuigen Brevethouders 21 Hoofdstuk 4 Commerciële en maatschappelijke vluchten Business Aviation (BA) Air taxi s Trend Helikoptervluchten Nederlandse helikopterbedrijven Overzicht activiteiten die met helikopters worden verricht Totale waarde van de vloot Gebruik vliegvelden Level playing field Trends 27 Hoofdstuk 5 Recreatieve Luchtvaart Vormen van recreatieve luchtvaart Modelvliegen Snorvliegen Zeilvliegen Schermvliegen Zweefvliegen Ballonvaren Parachutespringen Motorvliegen Aerobatics Locaties Bedreigingen recreatieve luchtvaart Toekomst 34 Hoofdstuk 6 Overige luchtvaartactiviteiten Opleidingen Onderhoud 36 3

4 Hoofdstuk 7 Veiligheid Micro Light Aircraft (MLA) Bedreigingen veiligheid Bedreiging open veiligheidscultuur Teruglopende ondersteuning van de nationale overheid Belemmerend beleid Moeilijk te verkrijgen van legale vlieglocaties 39 Hoofdstuk 8 Duurzaamheid Geluid Geluidsbelasting en geluidshinder Technische ontwikkelingen (akoestische maatregelen) Niet-akoestische maatregelen Flora en fauna 46 Bijlage 1 Overzicht interviews en bronnen 47 Bijlage 2 Overzicht Nederlandse luchtvaartterreinen 48 Bijlage 3 Overzicht vliegbewegingen 55 Bijlage 4 Overzicht bevindingen per bezochte luchthaven 64 Bijlage 5 Ingeschreven luchtvaartuigen 78 Bijlage 6 Overzicht brevethouders 80 Bijlage 7 Overzicht AOC houders GA 83 Bijlage 8 Overzicht artikel 16 ontheffinghouders 84 Bijlage 9 Overzicht afdelingen KNVvL 85 Bijlage 10 Zweefvliegclubs in Nederland en ledenaantallen 86 4

5 Samenvatting Wat is General Aviation? General Aviation (GA) onderscheidt zich van de grote luchtvaart. In deze notitie wordt onder GA verstaan: alle Nederlandse luchtvaart met uitzondering van - geregeld lijndienstverkeer - charters - militaire vluchten - regeringsvluchten De omvang van GA is groot. Van de Nederlandse luchtvloot is 90% GA, slechts 10% is grote luchtvaart. Nederland wijkt daarmee niet af van de rest van Europa. De Europese GA-vloot is ongeveer tien keer zo groot als die van de grote luchtvaart. In 2005 waren er binnen Europa ongeveer airport pairs (en city pairs) die door GA werden bediend in vergelijking tot ongeveer airport pairs door geregelde luchtvaartmaatschappijen. Slechts 5% van die GA airport pairs hadden een alternatief in de vorm van een geregelde vlucht. Het algemene beeld dat velen hebben bij GA is de recreatieve luchtvaart. Dat beeld is onjuist. GA is veel meer dan dat. GA is onder te verdelen in de volgende categorieën: - Business Aviation (BA) - Maatschappelijke vluchten - Overig Aerial Work - Recreatieve luchtvaart. Waar het zwaartepunt van de GA ligt hangt af van het perspectief waarmee men naar luchtvaart kijkt. Kijk men naar aantallen luchtvaartuigen, dan is de recreatieve luchtvaart sterk vertegenwoordigd. Maar GA heeft ook een duidelijke economische functie. De economische waarde van regionale luchthavens en kleinere luchtvaartterreinen is niet zozeer de werkgelegenheid die wordt geboden door de bedrijven die op het luchthaventerrein zijn gevestigd. De belangrijkste economische meerwaarde is de infrastructurele functie van een luchthaven. Regionale luchtvaartterreinen zijn sterke vestigingsplaatsfactoren voor de regio. Vooral de grotere regionale luchthavens zijn infrastructurele knooppunten in de regio. Maar ook voor de kleinere luchtvaartterreinen geldt duidelijk de toegevoegde waarde voor economische ontwikkeling in de regio. Vanuit die maatschappelijke en economische functie ligt het zwaartepunt van GA op business aviation en maatschappelijke vluchten. Onder maatschappelijke vluchten vallen alle vluchten met een directe maatschappelijke functie. Dat betekent dat alle vluchten die in opdracht van de overheid worden uitgevoerd onder dat begrip vallen. Daarnaast vallen alle vluchten in het kader van openbare orde, veiligheid en gezondheid (medische vluchten) onder het begrip maatschappelijke vluchten. Uit de inventarisatie volgt dat beleidskeuzes voor de Nederlandse luchtvaart directe gevolgen hebben voor alle vormen van luchtvaart. Daaruit volgt ook dat beleidskeuzes voor bepaalde onderdelen uit de GA in het algemeen ook de overige onderdelen uit de GA raken. Kansen Omdat luchtvaart infrastructuur is groeit de ontwikkeling daarvan mee met de economie. De economie groeit, zowel in Europa als in Nederland. Dit betekent dat ook GA groeit. De Europese verwachting is dat GA zich extra sterk ontwikkelt vanwege de volgende redenen: - de behoefte aan meer mobiliteit en flexibel vervoer van deur tot deur (point to point) - toenemende congestie van grotere luchthavens 5

6 - toenemende beveiligingsoverlast op grotere luchthavens - toenemende technische ontwikkelingen die vliegtuigen nog efficiënter en goedkoper maken (bijvoorbeeld de very light jets) De maatschappelijke vraag naar GA groeit ook in Nederland. Er is sprake van een sterk toenemende vraag naar BA, voornamelijk door dezelfde redenen als hierboven in Europees verband genoemd. Er is sprake van een groeiverwachting van 10-15% op jaarbasis. Op alle Nederlandse luchthavens, van Vliegveld Midden Zeeland tot Schiphol vindt deze toename reeds plaats. Ook de behoefte aan maatschappelijke vluchten neemt toe. Voorbeelden daarvan zijn een toename van traumavluchten, medische vluchten, inspectievluchten en meetvluchten in opdracht van verschillende overheden. De ontwikkelingen van GA vinden met name plaats op luchthavens buiten de Randstad. De Randstad staat onder druk. Er is sprake van congestie op de grond en er is sprake van druk op het luchtruim vanwege het netwerkverkeer van Schiphol. Gebruikers van luchtvaart mijden de Randstedelijke congestie steeds meer en ontdekken de mogelijkheden van luchtvaart in de eigen regio. De luchthavens in de verschillende regio s kunnen worden gebruikt om de druk op de Randstad te verlichten en als impuls van economische ontwikkeling in de regio. Onderhoud aan GA toestellen kan als een vorm van hoogwaardige technische kennis een bijdrage leveren aan die impuls. GA is de kraamkamer van de grote luchtvaart. Elke vlieger op een Boeing of Airbus heeft tientallen uren gevlogen op GA toestellen. Bovendien blijkt dat een recreatieve start in de luchtvaart als bijvoorbeeld zweefvlieger vaak het begin is van een professionele carrière in de luchtvaart. Wereldwijd is er sprake van een enorm tekort aan professionele vliegers. Dit tekort zal naar verwachting zeker nog twintig jaar bestaan. Op de GA ligt een grote druk om deze vraag in te vullen. Het veiligheidsniveau in de GA ligt hoog. Door de diversiteit binnen de GA is de invulling van veiligheid verschillend. In professionele BA organisaties wordt veiligheid geïntegreerd in het bedrijfsproces op vergelijkbare wijze als in grote airlines. In de recreatieve luchtvaart is veiligheid veel meer afhankelijk van het individuele veiligheidsbewustzijn en het op peil houden van ervaring. Stimulerend luchtvaartbeleid bevordert het veiligheidsniveau. Stimulerend luchtvaartbeleid bevordert de mogelijkheden om voldoende vliegervaring op te blijven doen. Bovendien bevordert het vernieuwingen in de vloot. Vlootvernieuwing draag in belangrijke mate bij aan de verdere duurzaamheid van luchtvaart. Vlootvernieuwing in de GA komt voor het overgrote deel voort uit economische motieven. Voorbeelden daarvan zijn de ontwikkeling van stille en zuinige very light jets (VLJ S) en de introductie van zuinige en stille dieselmotoren in de GA. Ook een belangrijk voorbeeld is de ontwikkeling van een nieuwe generatie micro light aircraft (MLA s). De GA vloot is in 2000 geconfronteerd met de min 3 Bkl-maatregel (dit staat gelijk aan de helft minder geluidbelasting). Of de hinder door GA hierdoor is verminderd staat niet vast. Bepalend voor de hinder zijn naast geluidsbelasting ook de niet akoestische maatregelen zoals de acceptatie van GA door de samenleving. Bedreigingen De diverse vormen van GA kennen een aantal gemeenschappelijke aspecten. De bedreigingen waarmee men wordt geconfronteerd zijn daarvan een voorbeeld. De belangrijkste bedreigingen voor GA in Nederland zijn: - beschikbaarheid van capaciteit op de grond - beschikbaarheid luchtruim - ontbreken level playing field met omringende landen 6

7 Capaciteit op de grond Nederland kent relatief weinig luchthavens in vergelijking tot de omringende landen en het aantal neemt af. Dit staat op gespannen voet met de toenemende vraag naar luchthavencapaciteit door onder andere GA. Verschillende luchthavens kunnen nu al niet voldoen aan de vraag vanwege politieke geluidsbeperkingen. Bovendien is er in toenemende mate sprake van druk van de grote luchtvaart op regionale luchthavens. Op de slotgecoördineerde luchthavens zit BA sterk in de knel. Uit de uitgevoerde inventarisatie blijkt dat de huidige activiteiten op de diverse luchtvaartterreinen zich nauwelijks laten verplaatsen. Dat betekent dat indien op een luchtvaartterrein beperkingen ontstaan of indien er bijvoorbeeld een verschuiving van grote luchtvaart naar regionale luchthavens plaatsvindt veel luchtvaartactiviteiten ophouden te bestaan. Zowel commerciële, maatschappelijke als recreatieve. De reden dat bestaande activiteiten zich nauwelijks laten verplaatsen is het feit dat er geen geschikte alternatieven beschikbaar zijn. Mogelijke alternatieve luchtvaartterreinen zijn nu al vol of hebben de ruimte nodig voor de invulling van de eigen toenemende vraag naar luchtvaart. Bovendien zijn de afstanden tot mogelijke alternatieven te groot voor de gebruikers van luchtvaart, zowel de commerciële als de recreatieve. De decentralisatie van bevoegdheden richting provincies vraagt om een duidelijke landelijke waarborg voor de instandhouding van de totale nationale luchtvaartcapaciteit. Beperkingen vanuit één provincie hebben immers directe gevolgen voor die totale capaciteit omdat verplaatsing nauwelijks aan de orde zal zijn. De maatschappelijke vraag naar GA neemt toe. Dat gaat tot een gebrek aan capaciteit leiden. Het is daarom verstandig bestaande luchtvaartlocaties (Twente, Soesterberg, Valkenburg) te behouden en daarnaast uitbreiding van capaciteit te overwegen. Ofwel op bestaande locaties ofwel op nieuwe locaties. Luchtruim Het Nederlands luchtruim is verdeeld in een civiel gedeelte en een militair gedeelte. De verdeling is ruwweg half om half. Beschikbaar stellen van militair luchtruim voor de groeiende civiele luchtvaart is een politiek moeizaam proces. Voor GA is een grotere bedreiging de uitbreidende druk binnen het civiele luchtruim voor de afwikkeling van het vliegverkeer van Schiphol. Dit geldt met name voor het zogenoemde ongecontroleerde luchtverkeer. Veel GA verkeer valt in die categorie. Niet alleen het recreatieve verkeer maar ook veel commercieel en maatschappelijk luchtverkeer. Voor GA betekent deze ontwikkeling dat de mogelijkheden om te vliegen in de Randstad en een groot gebied daar omheen steeds moeilijker en in veel gevallen zelfs onmogelijk worden. Vanuit het perspectief van de recreatieve luchtvaart geldt dat de mogelijkheden om luchtsport te beoefenen worden verdrongen richting het verre oosten, noorden en zuiden van Nederland. Dit past niet binnen een visie dat sport laagdrempelig, in de nabijheid van de woonomgeving beschikbaar moet zijn. Een meer flexibele luchtruimindeling die periodiek wordt aangepast op het daadwerkelijke gebruik van het luchtruim zoals bijvoorbeeld in Duitsland wordt toegepast kan alle vormen van luchtverkeer optimaal faciliteren. Level playing field Luchtvaart is meer dan alle andere vormen van infrastructuur een internationale aangelegenheid. Dat geldt onverkort ook voor GA. Een internationaal level playing field is daarom uitermate belangrijk. De uitgevoerde inventarisatie leert dat dit voor GA in belangrijke mate niet het geval is. Nederland benadert luchtvaart ten opzichte van buurlanden minder als infrastructuur met een maatschappelijke en economische toegevoegde waarde. In Duitsland heerst de opvatting dat elke regio moet beschikken over een goed toegankelijke luchthaven. In Frankrijk en Zwitserland zijn luchthavens in handen van de Kamer van Koophandel. 7

8 De GA sector ervaart het Nederlandse beleid als restrictief. Minder geluid, meer regels, hogere administratieve lasten, hogere kosten en daardoor minder bewegingen. Er wordt gesignaleerd dat alle studies over GA in het verleden gingen over het beperken van luchtvaart en nooit over groei en hoe die groei kan worden gefaciliteerd. De kosten van het vliegen liggen in Nederland beduidend hoger dan in naastgelegen landen. Hiervoor is een aantal oorzaken aan te wijzen. Nederland gaat strikter om met regelgeving dan andere Europese landen. Soms komt dit omdat andere landen achterblijven. Vaak komt dit doordat Nederland als braafste jongetje van de klas vooruit loopt waar dit niet altijd noodzakelijk is. Een veel genoemd voorbeeld is de verplichte certificatie van luchtvaartterreinen. Daarbij wordt in de GA ervaren dat in Nederland de grote luchtvaart de maat is. Normen die gelden voor Schiphol of KLM worden vertaald naar de kleinere luchtvaartterreinen en de kleinere luchtvaart. De GA ervaart dit als een overkill. Men is meer gebaat bij een bottom-up benadering waarbij de specifieke behoeften van de GA maatgevend zijn. In het buitenland worden veel kosten door de overheid gedragen. Voorbeelden zijn daarbij de kosten van (onderhoud van) luchthaveninfrastructuur en de salarissen van luchthavenpersoneel. Nederland kent voor GA hogere brandstofkosten dan het buitenland. De oorzaak hiervan is met name de hoge accijns die sinds enige jaren niet meer terug kan worden gevraagd. De hoge kosten leiden tot een daling van vliegbewegingen in Nederland. Het meest zichtbare voorbeeld daarvan is het vertrek van een groot deel van de opleidingen en lesvluchten naar het buitenland. Er ontstaat een negatieve spiraal doordat de kosten door de overblijvende bewegingen gedragen moeten worden waardoor de kosten per beweging weer duurder worden. 8

9 Inleiding Deze notitie geeft een beschrijving van General Aviation (GA) in Nederland, opgesteld door het Platform Nederlandse Luchtvaart in opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (DGTL). De inventarisatie is in een beperkt tijdsbestek gedaan. Slechts een beperkte groep van in de GA actieve patijen zijn derhalve bij de totstandkoming van de notitie betrokken. De notitie schetst een beeld van de GA in Nederland op hoofdlijnen. Beschreven wordt de huidige stand van zaken binnen de GA, de trends die zijn waar te nemen en de belangrijkste aandachtspunten die vanuit de GA sector worden gesignaleerd. De notitie bevat de analyse van het Platform Nederlandse Luchtvaart en vertegenwoordigt derhalve niet noodzakelijkerwijs de mening van de partijen die zijn geïnterviewd. De analyse bevat geen standpunten of opvattingen van de opdrachtgever, het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. De notitie bevat statistische gegevens die grotendeels afkomstig zijn van derden zoals de geïnterviewde personen, het NLR en IVW. Daar waar noodzakelijk en mogelijk worden de statistische gegevens toegelicht. Om het beeld van GA te schetsen zijn met verschillende partijen die actief zijn in de GA interviews gehouden. De geïnterviewde personen vormen een groep die een representatief beeld geeft van de GA in Nederland. In Bijlage 1 staan de personen die zijn geïnterviewd vermeld. De notitie is opgesteld in afstemming met de sectorpartijen die actief zijn in de Stuurgroep General Aviation (AOPA, KNVvL, DHA, NVL, NVCL). Vanuit deze partijen en de opstellers van deze notitie wordt benadrukt dat deze notitie slechts een onderdeel en een eerste aanzet is om de positie van GA in het Nederlandse beleid beter te waarborgen. De in de notitie beschreven inventarisatie geeft meer inzicht in GA maar is niet uitputtend en statisch. Overzicht General Aviation Definitie GA voor deze notitie: alle Nederlandse luchtvaart met uitzondering van - geregeld lijndienstverkeer - charters - militaire vluchten - regeringsvluchten Kort gezegd komt het erop neer dat in deze notitie luchtvaart vanaf modelvliegtuigen en snorvliegers tot en met de grotere businessjets wordt beschreven. De omvang van GA is groot en groeiende. Van de Nederlandse luchtvloot is 90% GA, slechts 10% is grote luchtvaart. Nederland wijkt daarmee niet af van de rest van Europa. De Europese GA-vloot is ongeveer tien keer zo groot als die van de grote luchtvaart. In 2005 waren er binnen Europa ongeveer airport pairs (en city pairs) die door GA werden bediend in vergelijking tot ongeveer airport pairs door geregelde luchtvaartmaatschappijen. Slechts 5% van die GA airport pairs hadden een alternatief in de vorm van een geregelde vlucht. Uit de Discussion Paper General Aviation in the European Community van de Europese Commissie kunnen de volgende statistische gegevens worden gehaald: Omvang GA in Europa: - ongeveer zweefvliegtuigen en gebrevetteerde zweefvliegers - ongeveer zeilvliegers en schermvliegers met evenzoveel luchtvaartuigen 9

10 - ongeveer beoefenaars van parachutespringen, ongeveer 2 miljoen sprongen per jaar. - ongeveer 5300 gebrevetteerde ballonvarenden en ongeveer anderen die met ballonvaren bezig zijn. - ongeveer MLA vliegers - ongeveer privévliegers met ongeveer vliegtuigen (meest zuigermotor en MTOW tot kg) die tussen de 3 en 4 miljoen uur per jaar vliegen. In 2005 was 6,9% van alle Europese IFR-vluchten een BA vlucht. Sinds 2001 heeft dit segment zicht twee keer zo snel ontwikkeld als het andere luchtverkeer. De verwachting is dat de Europese BA vloot in de komende 10 jaar met 50% zal groeien. De jets zullen het snelste groeien waardoor er volgens Eurocontrol in het Europose luchtruim ongeveer 1100 vluchten per dag bij komen. GA is de kraamkamer van de grote luchtvaart. Recreatieve luchtvaart speelt daarin een belangrijke rol. Recreatieve luchtvaart kent vele vormen. Veel van de recreatieve luchtvaart is sport alhoewel dit in Nederland nog te weinig op die manier wordt benaderd. In de recreatieve luchtvaart komen er nog steeds nieuwe vormen bij. Een voorbeeld daarvan is snorvliegen. 10

11 Hoofdstuk 1 Luchtvaartterreinen Het is in Nederland verboden om op te stijgen anders dan van een luchtvaartterrein (artikel 14 Luchtvaartwet). Een overzicht van de luchtvaartterreinen is gegeven in Bijlage 2. Van het verbod uit artikel 14 kan een ontheffing worden verleend. In principe geldt een ontheffing voor incidenteel gebruik. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om een locatie waar één dag rondvluchten met een helikopter worden uitgevoerd, om een opstijging met een ballon maar ook om het gebruik van een veld om meerdere malen met bijvoorbeeld een MLA op te stijgen. Een ontheffing is altijd tijdelijk. In veel gevallen voor de duur van een jaar of voor de duur van het evenement. In de praktijk is er echter sprake van velden die al jaren op basis van een artikel 14-ontheffing opereren. Een goed voorbeeld daarvan is vliegveld Oostwold. Dat veld bestaat al 50 jaar en opereert nog steeds op basis van een ontheffing die telkens wordt verlengd. Het blijkt in de praktijk heel moeilijk om een aanwijzing als luchthaventerrein te verkrijgen. In Oostwold is men daar al sinds 1988 mee bezig. Tot slot zijn er militaire luchthavens met burgermedegebruik. Voorbeelden hiervan zijn Eindhoven, Den Helder en Soesterberg. In het eerste geval is er voornamelijk sprake van commercieel medegebruik en deels recreatief. Bij Den Helder is het medegebruik voornamelijk civiel offshore en op Soesterberg is het medegebruik zuiver recreatief (zweefvliegen). Burgermedegebruik kent beperkingen vanuit de huismeester (Defensie) onder andere in het operationeel gebruik. Zo is Den Helder in het weekend tussen en gesloten en is trainen met helikopters in het weekend niet mogelijk. Dit laatste komt ook door de beperkte geluidsruimte. 1.1 Bewegingen op de Nederlandse luchtvaartterreinen In Bijlage 3 is een overzicht opgenomen van alle bewegingen op de aangewezen luchthavens met uitzondering van Schiphol. Dit betekent niet dat er op Schiphol geen GA plaatsvindt. Er is veel BA verkeer op Schiphol Oost. Er zal altijd een sterke vraag naar BA op Schiphol blijven bestaan. De eenvoudige reden daarvoor is het feit dat de gebruikers van BA dichtbij de zaken willen aankomen en vertrekken. Vanaf Schiphol Oost zit men snel in zakelijk centra zoals de Zuidas. Het alternatief Lelystad Airport kent een langere reisafstand. De luchtvaartterreinen waarvan de bewegingen zijn opgenomen zijn: Ameland, Budel, Drachten, Hilversum, Hoogeveen, Lelystad, Midden-Zeeland, Seppe, Teuge en Texel. Het totaal aantal vliegtuigbewegingen op de meegenomen velden geeft een beperkt beeld van de ontwikkelingen in de GA. Fluctuaties in de GA zijn heel gewoon. Het weer is daarvoor een belangrijke factor. Veel vliegbewegingen in de GA zijn in sterke mate afhankelijk van goede weersomstandigheden. Bij de grafieken gelden de volgende kanttekeningen: Kanttekeningen bij de grafieken - De bewegingen van Groningen Airport Eelde, Maastricht Aachen Aiprort, Rotterdam Airport en Eindhoven Airport zijn in het overzicht nog niet meegenomen. Deze getallen volgen nog. Op deze velden is met name het zakelijk verkeer prominenter aanwezig dan op de velden die wel zijn meegenomen. Opgemerkt moet ook worden dat met name op Groningen Airport Eelde veel lesvluchten plaatsvinden (ruim in 2007). Op het totaal aantal meegenomen lesvluchten is dit een aanzienlijke hoeveelheid. - De getallen zijn afkomstig van het NLR. Het NLR heeft de bestanden samengesteld op basis van de input die zij heeft gekregen van de verschillende luchtvaartterreinen. De wijze waarop de bewegingen per luchtvaartterrein worden geregistreerd verschilt. De indeling in categorieën laat ruimte voor interpretatie. De invoercriteria zijn niet altijd even duidelijk. Vaak 11

12 is het voor een havenmeester ook niet precies duidelijk wat het karakter is van een vlucht. Het NLR bewerkt de aangeleverde gegevens nog eens tot de huidige bestanden. - De gegevens geven geen goed inzicht in zakelijk of privé gebruik. Vaak is het voor een havenmeester niet duidelijk of er sprake is van een privé vlucht of een zakelijke vlucht. Een havenmeester vraagt niet naar het doel van de vlucht (hij kijkt ook niet of de vlieger een attachékoffer meeneemt of een golftas). Naar verwachting is een aantal vluchten dat onder privé vlucht wordt geregistreerd in feite zakelijk. - De fluctuaties (pieken en dalen) zijn met name het gevolg van de wijze van registreren (zie bijvoorbeeld de categorie overig commercieel ). - De toename van de categorie onbekend vanaf 2005 komt voor rekening van de bewegingen op Drachten die vanaf dat jaar geregistreerd zijn. Een analyse van de bewegingen levert de volgende opmerkingen op: - Relatief veel bewegingen zijn lesbewegingen. - De dip in het totaal aantal bewegingen in 2003 t/m 2005 is te verklaren door een zwakkere economie. - Lesvluchten: Er is sprake van een dalende trend. Veel bewegingen zijn naar het buitenland gegaan. In 2000 en 2001 hebben relatief veel mensen praktijkles gevolgd omdat tot 1 oktober 2002 de oude theorie (examens) nog geldig waren voor de nieuwe JAR Bewijzen van Bevoegdheid. Om de theorie niet te laten verlopen heeft deze groep het praktijkgedeelte een extra impuls gegeven. Het dipje in 2005 wordt verklaard door economische ontwikkelingen. 12

13 - Reclamevluchten: De dalende trend is ingezet vanuit een politiek besluit halverwege de jaren 90 waarin het reclamevliegen op zondag werd verboden. De daling is verder verklaarbaar door het feit dat luchtreclame in toenemende mate door andere marketingmiddelen wordt vervangen. - Spuitvluchten: De daling in het aantal spuitvluchten is volledig verklaarbaar vanuit regelgeving die het spuitvliegen aan banden heeft gelegd. De toename in 2007 wordt verklaard door een lange periode van nat weer waardoor trekkers niet het land op konden om te spuiten. - Privé vluchten: Ook hier is sprake van een kleine dip als gevolg van de economische situatie. De daling van 2006 naar 2007 zou verklaard kunnen worden door de stijging van de kosten (met name brandstof). - Rondvluchten: De algemene trend bij rondvluchten is redelijk stabiel. Er is niet een duidelijke verklaring voor de dip in 2002 (een speculatieve verklaring kan liggen in slechte weersomstandigheden of bijvoorbeeld in een rondvluchtbedrijf dat ermee gestopt is). 1.2 Beschrijving van verschillende GA luchtvaartterreinen Voor de inventarisatie is een aantal luchtvaartterreinen bezocht. In Bijlage 4 is per luchtvaartterrein een korte samenvatting opgenomen van de relevante kenmerken van het luchtvaartterrein, de bedrijvigheid, de terreingebonden activiteiten, de beschikbare ruimte, de knelpunten en de trends. De volgende luchtvaartterreinen zijn bezocht: Groningen Airport Eelde, Maastricht Aachen Airport, De Helder Airport, Kempen Airport, Vliegveld Midden Zeeland, Vliegveld Hilversum, Seppe Airport, Vliegveld Teuge en Lelystad Airport. Niet alle luchtvaartterreinen zijn bezocht. Het overzicht is daarom niet uitputtend. Het burgermedegebruik door GA op militaire luchthavens als Soesterberg, Valkenburg en Twente is niet onderzocht en daarmee onbekend. Bekend is het medegebruik door zweefvliegclubs en historische luchtvaart. Het algemene beeld van de bezoeken aan de diverse luchthavens levert de volgende punten op: - De luchthavens signaleren dat Nederlandse luchtvaart duur is. Voornaamste oorzaak is de hoge regeldruk en bijbehorende administratieve druk. Het voorbeeld dat vaak genoemd wordt is de verplichte certificering die naar zeggen de veiligheid niet verhoogt en vooral op de kleinere luchthavens overbodig zou zijn. - Een toenemend aantal bewegingen dat naar het buitenland verdwijnt. Met name in het lesverkeer. Als oorzaak worden de hoge kosten genoemd. Met name in de grensstreek ervaart men het scheve level playing field. - Het grootste deel van de activiteiten die nu op een luchthaven plaatsvinden laten zich niet verplaatsen naar andere luchthavens. Als die op de huidige locatie niet meer mogelijk zijn houden ze op te bestaan. - Er is in toenemende mate een vraag naar zakelijk verkeer. Verschillende velden noemen voorbeelden van bedrijven die regelmatig gebruik maken van het veld maar een eenduidig beeld is hier niet van. Nader onderzoek naar welke bedrijven in welke frequentie zakelijk gebruik maken van de luchtvaartinfrastructuur kan daar meer interessant inzicht in geven. 13

14 - De kleinere luchthavens beschikken niet over de noodzakelijke navigatieondersteuning om (met name BA) bewegingen onder slechtere weerscondities (waaronder ook duisternis) mogelijk te maken. - Er bestaat onzekerheid over de decentralisering richting provincies en over de invoering van Natura Economische waarde De economische waarde van regionale luchthavens en kleinere luchtvaartterreinen is niet zozeer de werkgelegenheid die wordt geboden door de bedrijven die op het luchthaventerrein zijn gevestigd. De belangrijkste economische meerwaarde is de infrastructurele functie van een luchthaven. Regionale luchtvaartterreinen zijn sterke vestigingsplaatsfactoren voor de regio. Vooral de grotere regionale luchthavens zijn infrastructurele knooppunten in de regio. Zij kunnen bovendien dienen als kenniscluster door de aanwezigheid van hoogwaardige technische onderhoudscentra. Maar ook voor de kleinere luchtvaartterreinen geldt duidelijk de toegevoegde waarde voor economische ontwikkeling in de regio. De regio rond Budel zou geen businesspark hebben gehad zonder de aanwezigheid van Kempen Airport. En ook een groen veld als Midden-Zeeland heeft een zakelijk infrastructurele waarde. Regelmatig wordt het veld gebruikt voor zakelijk verkeer. Als voorbeeld geldt de directeur van een nabijgelegen grote aardappelverwerker/patatfabriek die wekelijks naar een zusterfabriek in Engeland vliegt. Het gezamenlijke bedrijfsleven heeft vanuit zakelijke overwegingen geïnvesteerd in het vliegveld om in de toekomst meer zakelijke bewegingen mogelijk te maken. Veel vormen luchtvaart die als recreatief worden beschouwd zijn in feite commercieel en hebben daarmee een toegevoegde economische waarde. Een rondvlucht met betalende passagiers is vergelijkbaar met een rondvaart in de Amsterdamse grachten. Recreatieve vliegers halen hun brevet slechts door het volgen van betaalde lessen: een commerciële activiteit. Een belangrijk punt ter overweging is dat voor vrijwel alle bezochte luchtvaartterreinen geldt dat de daar aanwezige luchtvaartactiviteiten zich lastig laten verplaatsen in het hypothetische geval dat het terrein zou worden opgeheven. Dit geldt zowel voor de economische activiteiten als voor de recreatieve activiteiten. De belangrijkste reden is dat er in de buurt geen goede alternatieven zijn. Afstand is een cruciale factor, net als de beschikbaarheid van ruimte op mogelijke alternatieve vestigingslocaties. Regionale luchtvaartterreinen hebben een regionale markt. Gebruikers van zakelijke luchtvaart hebben een belang bij een luchthaven in de buurt. Dat levert hen de gewenste tijdwinst op. Als de luchthaven in de buurt verdwijnt valt men terug op andere vormen van vervoer. De bedrijven die actief zijn in de GA hebben over het algemeen een beperkte financiële slagkracht. Verhoging van de kosten op de luchthaven waar ze gevestigd zijn of nieuwe kosten door een gedwongen verhuizing zullen in veel gevallen de nekslag voor deze bedrijven betekenen. Voor recreatieve luchtvaart geldt dat de beoefenaars ervan niet uren zullen gaan reizen voordat zij hun hobby kunnen uitoefenen, zodat de luchtsport uit de regio s zullen verdwijnen. 1.4 Verbanden tussen luchtvaartterreinen De huidige GA-activiteiten laten zich lastig verplaatsen. Met name door het gebrek aan goede alternatieven. Dit staat op gespannen voet met ontwikkelingen in de Nederlandse luchtvaart. Er bestaat een duidelijke druk vanuit Schiphol op de overige luchtvaartcapaciteit in Nederland. Luchtvaart is infrastructuur en daarmee onlosmakelijk verbonden met economische ontwikkelingen. Enerzijds is luchtvaart als infrastructuur een belangrijk element om economische groei mogelijk te maken. Anderzijds is de vraag naar luchtvaart direct 14

15 afhankelijk van de mate van economische ontwikkeling. Dit laatste geldt zowel voor commerciële luchtvaart als voor recreatieve luchtvaart. Het aanbod van luchtvaart wordt voor een belangrijk deel bepaald door de aanwezigheid van luchtvaartterreinen. Indien de capaciteit op één van de luchtvaartterreinen verandert dan heeft dat directe gevolgen voor de vraag die wordt uitgeoefend op de andere terreinen. Voorbeelden hiervan zijn: - Door het sluiten van Vliegkamp Valkenburg verplaatsten regeringsvluchten zich naar Rotterdam Airport. - Het in het verleden geuite voornemen om Den Helder Airport te sluiten zou betekenen dat de offshorevluchten bij gebrek aan beter zouden moeten verhuizen naar Eelde (wat overigens een niet-realistisch alternatief is). - Een belangrijk voorbeeld is ook het voornemen om Point to Point verkeer van Schiphol richting Lelystad Airport te verplaatsen door die laatste luchthaven uit te breiden. De (GA-) luchtvloot die nu op Lelystad Airport actief is zal daar voor een groot deel minder goed tussen passen. Redenen hiervoor zijn o.a. de inpasbaarheid van het (langzamere) verkeer, het feit dat het een gecontroleerde luchthaven wordt, en stijging van de kosten wegens uitbreiding van faciliteiten. Dit betekent dat er een druk zal ontstaan richting andere terreinen door bedrijven of recreanten die gevestigd zijn c.q. wonen op een acceptabele (redelijkerwijs te bereizen) afstand van die terreinen. Alternatieve luchtvaartterreinen kunnen zijn: Hilversum, Teuge en (deels) Hoogeveen. Voor bedrijven en recreanten waarvoor die afstand tot deze velden te groot is betekent dit het einde van hun activiteiten. Naar verwachting zou het merendeel van de huidige populatie op Lelystad tot deze laatste groep behoren. Bijkomend punt van aandacht is dat de luchtvaartterreinen die als alternatief kunnen gelden voor het overnemen van luchtvaartbehoefte vanuit andere terreinen ofwel nu al vol zitten ofwel de nog beschikbare ruimte nodig hebben om de eigen groeiende vraag te kunnen beantwoorden. Als voorbeeld geldt dat Teuge de beschikbare geluidsruimte nodig heeft om de verwachte groei in het zakelijk verkeer op te kunnen vangen. Daarbij is geen ruimte voor het overnemen van capaciteit van Lelystad Airport. Overigens zal een toename van het aantal business jets op Teuge op zichzelf al betekenen dat de naar nu aanwezige zweefvlieg- en parachuteactiviteiten in de knel komen (druk verkeer van snelle jets gaat vanuit veiligheidsoogpunt moeilijk samen met zweefvliegen en parachutespringen). - Als Kempen Airport zou verdwijnen dan zou het grote merendeel van de activiteiten verdwijnen. Op Eindhoven Airport is geen ruimte voor kleiner zakelijk verkeer. - Als vliegveld Midden-Zeeland zou verdwijnen dan zou dat het einde betekenen van vrijwel alle luchtvaartactiviteiten die daar nu plaatsvinden wegens het ontbreken van een alternatief. 1.5 RBML Veel luchthaventerreinen die GA faciliteren hebben zorgen over de decentralisering van bevoegdheden naar provincies. Zij signaleren een gebrek aan luchtvaartkennis bij 15

16 provincies. Luchtvaart valt vaak onder de milieuportefeuille. De infrastructuurportefeuille zou logischer zijn. Voor zuiver recreatieve luchtvaartterreinen geldt de recreatieportefeuille als meest logische. Luchtvaartterreinen ervaren dat zij slecht worden betrokken bij regionale ruimtelijke ontwikkelingen en signaleren dat zij een grote achterstand hebben in de belangenbehartiging bij provincies ten opzichte van milieuorganisaties. Kleinere luchthavens hebben zelf weinig capaciteit voor een goede belangenbehartiging. Samen met de positionering van luchtvaart in de milieuportefeuille ervaren de luchtvaartterreinen een toenemende druk op hun operaties. Een concreet voorbeeld is de implementatie van Natura Ook de ongefundeerde oproep tot het instellen van stiltegebieden in het door het mede door de overheid gefinancierde project Eilanden van Stilte wordt als bedreigend ervaren. Onder de RBML komt de huidige BKL-zone te vervallen en wordt deze vervangen door een Lden-zone. De Lden-zone is een stuk kleiner dan de BKL-zone. Veel luchtvaartterreinen pleiten voor het handhaven van de ruimtelijke bescherming die de huidige BKL-zone biedt. Deze bescherming werkt twee kanten op: de omgeving wordt beschermd tegen een te hoge geluidsbelasting en de luchthaven wordt beschermd tegen onbeperkte bouw van woningen te dicht bij de luchthaven. Er zijn overigens luchtvaartterreinen waar al betwiste bouwactiviteiten in de BKL-zone plaatsvinden. Omdat de totale Nederlandse luchthaven- en luchtvaartcapaciteit onlosmakelijk met elkaar is verbonden (zie vorige paragraaf) is een nationaal raamwerk noodzakelijk waarin de totale capaciteit wordt gewaarborgd. Het ontbreken van een dergelijke waarborg zal met zekerheid leiden tot een afname van de totale Nederlandse luchtvaart- en luchthavencapaciteit. De realiteit voor de Nederlandse luchtvaartterreinen is momenteel dat provincies en gemeenten beperkend handelen. Voorbeelden van stimulerend handelen zijn er vrijwel niet. Er zijn bijvoorbeeld geen provincies die nieuwe luchtvaartterreinen willen ontwikkelen. 16

17 Hoofdstuk 2 Luchtruim Waar het luchtruim in de vorm van de Single European Sky voor de grote luchtvaart nog volop kansen biedt voor verhoging van de efficiëntie (in termen van reistijd, brandstofgebruik en CO2-uitstoot) van luchtvaartuigen, is het in de GA juist een belangrijk knelpunt. Bij de verdeling van het luchtruim wordt in de GA-sector het meest de opinie gehoord dat de overheid bij wet- en regelgeving vooral kijkt naar de belangen van Schiphol en de KLM, en dat de GA als sluitstuk wordt gebruikt. De indruk bestaat dat de overheid, samen met Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL), onnodig de kleine en recreatieve luchtvaart beperkt in haar mogelijkheden, teneinde meer vliegbewegingen op Schiphol mogelijk te maken. 2.1 Schiphol TMA Een goed voorbeeld is de situatie van de zweefvliegclubs op het voormalige marinevliegkamp Valkenburg. Momenteel kunnen de zweefvliegers op dit veld (middels nagenoeg altijd toegekende) blokklaringen het luchtruim tot 3000 ft gebruiken. De wens van de clubs is een minimum van 2500 ft. Deze hoogte heeft een club ook nodig om serieus te kunnen lieren, slepen en motorzweven. Op korte termijn wordt echter de opheffing van de Valkenburg Control Zone (CTR) verwacht, waarna het vrijkomend luchtruim boven 1500 ft in principe onderdeel gaat uitmaken van de Terminal Control Area (TMA) van Schiphol. LVNL heeft de wens uitgesproken vanaf juni 2008 het gebied boven 1500 ft in te lijven bij de TMA. Op deze hoogte kunnen zich dan dus in principe grote verkeersvliegtuigen op weg naar Schiphol gaan bevinden. De overweging hierbij is dat LVNL streeft naar een vereenvoudiging van het ATM-systeem om de groeidoelstellingen voor Schiphol die door het kabinet zijn neergelegd op termijn te kunnen behalen. Op een hoogte van 1500 ft zijn echter problemen te verwachten met de in de toestellen gebruikte ACAS-systemen, zodat een plafond van 1200 ft voor de recreatieve luchtvaart op termijn niet denkbeeldig is. In de praktijk is het voor groot verkeer echter noch noodzakelijk noch wenselijk (geluidsbelasting neemt toe), noch efficiënt (brandstofverbruik en CO2 uitstoot nemen toe) te zijn om al op zo n grote afstand (ca. 40 km) van de landingsbaan op lage hoogte te gaan vliegen. Een verhoging van het transition level daarentegen zou veel meer ruimte opleveren en dus eenvoudigere separatie. Het luchtruim dat beschikbaar is voor de zweefvliegtuigen wordt intussen onnodig beperkt tot een lagere hoogte. Dit zal leiden tot de onmogelijkheid van een volledige zweefvliegopleiding en het bijhouden van de vaardigheid (lier- en sleepstartmethodes, overtrek- en andere bijzondere oefeningen) en verlies van recreatievliegers. Bovendien ontbreekt naar verwachting voldoende ruimte, eventueel middels luchtcorridors, om vanuit Randstad overlandvluchten te kunnen maken. 2.2 Multi-airport systeem Deze gewenste uitbreiding van de TMA van Schiphol geldt niet alleen in de richting van Valkenburg, maar heeft ook gevolgen voor zweefclubs in andere delen van het land, zoals het Gooi of Salland. Uitbreiding van de TMA is ook door LVNL gewenst in verband met het Multi Airport Systeem (MAS). In dit systeem zou sprake moeten zijn van een centraal gecoördineerde verkeersstroom van alle verkeer op weg of vanaf zowel Schiphol als de luchthavens van Rotterdam en Lelystad. Uit voorlopige voorstellen blijkt echter dat in de nabije toekomst de verkeersstromen van en naar deze drie velden nog altijd gescheiden zouden blijven. Het idee van één centrale verkeersstroom voor alle velden die vanaf vaste knooppunten begeleid wordt van of naar de betreffende luchthavens is daarin niet langer aanwezig (zie figuur). 17

18 Een conceptvisie op het Multi Airport System (bron: LVNL). In situaties als deze zijn alternatieven mogelijk die ook door experts (verkeersleiders, verkeersvliegers) worden onderschreven. De bekendste is het zgn. upside-down wedding cake model, dat al rond vele luchthavens in de wereld wordt toegepast. Inrichting van het luchtruim volgens dit model biedt de grote luchtvaart de door haar gewenste mogelijkheid om vanaf grote hoogte met relatief weinig vermogen (een energie- en geluidsarme Continuous Descent Approach ) een trechtervormige TMA binnen te vliegen. Het GA verkeer krijgt daarentegen de beschikking over het resterende, met de afstand tot Schiphol toenemend, beschikbare luchtruim. 2.3 Militair gebruik luchtruim Een andere oplossing voor de capaciteitsproblemen in het luchtruim is een betere afstemming tussen burger- en militair gebruik. Bijna de helft van het Nederlandse luchtruim staat onder controle van defensie, en is daarmee in principe verboden terrein voor burgerluchtvaart. Dit leidt tot ongewenste situaties waarbij verkeer ver moet omvliegen. Een bijzonder aspect van gevechtsvliegtuigen is natuurlijk hun hoge snelheid t.o.v. overig luchtverkeer. Vaak wordt dan ook gewezen op het belang van een groot militair luchtruim in het kader van de veiligheid. 2.4 Mode S transponder Een andere ontwikkeling is de verplichte invoering in 2008 van de Mode S-transponder in Nederlandse GA-luchtvaartuigen. Dit betekent dat luchtvaartuigen die niet zijn uitgerust met een dergelijke transponder alleen toegang hebben tot die delen van het luchtruim waar het voeren van een transponder niet verplicht is. In Nederland betekent dit dat men toegang heeft tot het luchtruim met classificatie G, beneden 1200ft (met uitzondering van de North Sea Area), en tot gebieden die als Transponder vrije gebieden zijn vastgelegd. De transponderverplichting wordt voor de zomer van 2008 ook onder de Schiphol TMA ingevoerd. Momenteel blijkt dat veel recreatieve vliegers hun luchtvaartuig nog niet hebben uitgerust met een dergelijk apparaat. Er kleven voor bepaalde categorieën vaartuigen 18

19 (zweefvliegtuigen en andere generatorlozen) ook een aantal praktische bezwaren aan, zoals het extra gewicht en de stroomvoorziening. 19

20 Hoofdstuk 3 Luchtvaartuigen en brevethouders 3.1 Luchtvaartuigen In Bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de in Nederland ingeschreven luchtvaartuigen. Wat opvalt is de relatieve omvang van de GA vloot. Van de totale Nederlandse luchtvloot is 90% GA, en 10% grote luchtvaart. Dit is conform het Europese beeld. Hieronder volgt een korte beschrijving van de kwantitatieve ontwikkelingen per GA categorie vanaf 1999 tot en met De bijbehorende grafieken en cijfers staan in de bijlage. Zweefvliegtuig o Glider: tot en met 2003 redelijk stabiel boven de 600, daarna een lichte daling. De verklaring hiervoor is dat de laatste jaren steeds meer vliegers hun zweefvliegtuig registreren in het buitenland (Duitsland en België). De administratieve kosten liggen daar ongeveer 50% lager (verzekering, kosten inschrijving, Bewijs van Luchtwaardigheid, Bewijs van Bevoegdheid etc.). Het aantal vliegers is in die periode gelijk gebleven. o Powered Sailplane: in de loop der jaren is er sprake van een toename van 14 naar 52. Een powered sailplane heeft een hulpmotor die in feite gezien moet worden als een luxe. Het voorkomt dat je door weinig thermiek een buitenlanding (niet op het luchtvaartterrein) moet maken. Door technologische ontwikkelingen en dalende kosten is de vraag naar deze voorziening toegenomen. Het zelfde geldt voor de zelfstarters. Ook dit is een luxe. Men is niet afhankelijk van een lier. Bijvoorbeeld op Hilversum komt dit goed van pas. Door de luchtruimindeling kan men daar niet hoog worden opgelierd. Met een zelfstarter is men in staat over de bossen te komen en naar een gebied te gaan waar hoger geklommen kan worden. Ballon o Hot Air: toenemend. Deze toename zit met name in het commercieel gebruik. Die bedrijfstak loopt redelijk goed. Bijkomende reden is dat ballonnen redelijk snel slijten. Men koopt dan een nieuwe terwijl de oude nog niet helemaal is versleten. Die wordt als reserve aangehouden. Toestellen met een MTOW kleiner of gelijk aan 2000kg o Piston: continu dalend. De afname is het gevolg van het ouder worden van de toestellen. De gemiddelde leeftijd van deze vliegtuigen is in Nederland erg hoog (rond de 25 jaar) omdat er relatief weinig mee gevlogen wordt. Ook hier is sprake van een toenemend aantal eigenaren dat het toestel in het buitenland registreert vanwege de sterk lagere administratieve kosten. Een deel van de afname wordt verklaard door de vervanging van oude toestellen door vliegtuigen met een dieselmotor. o Piston diesel: Vanaf 2005 sterk toenemend (compenseert afname gewone piston). De techniek is nog maar recent beschikbaar. De toename is ingegeven door de sterk lagere brandstofkosten. o Piston homebuild: continu toenemend. o Very light aircraft: Vanaf 2004 toenemend. De toename vanaf 2004 heeft te maken met de verandering van de MLA-regeling in Een aantal mensen is overgestapt van de MLA naar de VLA (een JAR- geregistreerde versie van de MLA ). Toestellen met een MTOW tussen 2000kg en 5670kg 20

Inventarisatie General Aviation Nederland

Inventarisatie General Aviation Nederland Inventarisatie General Aviation Nederland Platform Nederlandse Luchtvaart In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat DGTL Lelystad, maart 2008 1 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze

Nadere informatie

Luchthavens in Nederland

Luchthavens in Nederland Fact Sheet Luchthavens in Nederland In deze fact sheet worden de belangrijkste feiten, cijfers en ontwikkelingen weergeven die over de Nederlandse luchthavens gaan. Alleen de luchthavens die aangesloten

Nadere informatie

Economische betekenis van General Aviation in Nederland

Economische betekenis van General Aviation in Nederland Economische betekenis van General Aviation in Nederland Inhoud Blz. 1 Achtergrond en aanleiding 1 2 General Aviation in Nederland 2 3 Trends en ontwikkelingen in de GA-sector 3 4 Economische betekenis

Nadere informatie

Gelet op artikel 5.7 van de Wet luchtvaart en artikel 56 van het Luchtverkeersreglement;

Gelet op artikel 5.7 van de Wet luchtvaart en artikel 56 van het Luchtverkeersreglement; Datum Nummer HDJZ/LUV HOOFDDIRECTIE JURIDISCHE ZAKEN Onderwerp Regeling van de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, houdende nadere regels voor vluchten met een modelvliegtuig (Regeling modelvliegen)

Nadere informatie

Oostroute Lelystad Airport

Oostroute Lelystad Airport Oostroute Lelystad Airport In opdracht van: Natuur en Milieu Flevoland en Staatsbosbeheer To70 Postbus 43001 2504 AA Den Haag tel. +31 (0)70 3922 322 fax +31 (0)70 3658 867 E-mail: info@to70.nl Door: Ruud

Nadere informatie

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Trends in de luchtvaart 2 3 SWOT Lelystad Airport 2 4 Scenario s 5 5 Economische betekenis 5 6 Hoe nu verder? 7

Nadere informatie

VEILIGHEIDS REGLEMENT

VEILIGHEIDS REGLEMENT versie 8 VEILIGHEIDS REGLEMENT Algemeen: Modelvliegers vallen onder het Basis Veiligheidsreglement Modelvliegsport en de Regeling Modelvliegen van de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat van 2 december

Nadere informatie

Inzet Schiphol- Oostbaan

Inzet Schiphol- Oostbaan Veel gestelde vragen Banenstelsel Schiphol Inzet Schiphol- Oostbaan januari 2015 Versie 1.1 1. Algemeen Schiphol beschikt over vijf lange start- en landingsbanen en één kortere en is een knooppunt van

Nadere informatie

VLIEGVERKEER BOVEN GELDERLAND

VLIEGVERKEER BOVEN GELDERLAND VLIEGVERKEER BOVEN GELDERLAND OMGEVINGSLOKET 026 359 99 99 omgevingsloket@prv.gelderland.nl www.gelderland.nl/omgevingsloket januari 2009 1 INFORMATIE OVER VLIEGVERKEER BOVEN GELDERLAND In deze brochure

Nadere informatie

INVESTEREN IN UW REGIO

INVESTEREN IN UW REGIO INVESTEREN IN UW REGIO HEEFT DE TOEKOMST AIRPORTHOLLAND O B L I G A T I E S - O N T W I K K E L I N G - V A S T G O E D Looptijd 3 jaar Vast rendement van 8% Rente per 4 weken uitgekeerd Inhoudsopgave

Nadere informatie

Factsheet Eindhoven Airport

Factsheet Eindhoven Airport Factsheet Eindhoven Airport Geschiedenis: - 1932 Vliegveld Welschap geopend - 1984 Passagiers terminal gebouwd - 2002 Komst Ryanair - 2006 Komst Wizz Air en Transavia - 2009 KLM stopt - 2013 Ryanair opent

Nadere informatie

Egbert s samenvatting Voorschriften en reglementen

Egbert s samenvatting Voorschriften en reglementen Egbert s samenvatting Voorschriften en reglementen In 2014 heeft Egbert Braaksma een samenvatting gemaakt van de belangrijkste stof voor het examenonderdeel Voorschriften en reglementen. Deze samenvatting

Nadere informatie

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren

Promotie zweefvliegcentrum Someren. LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum in Someren pagina 1 van 8 Page 1 LTA-Someren Secretariaat LTA-Someren P/a J. van Lierop Limburglaan 36 5712PM Someren info@heidehoeve.nl - 1 - Datum 7 juni 2014 Onderwerp: LTA-Someren - Internationaal Zweefvliegcentrum

Nadere informatie

Informatie over regelgeving en verzekeringen. Oktober 2014. Zicht op drones

Informatie over regelgeving en verzekeringen. Oktober 2014. Zicht op drones Informatie over regelgeving en verzekeringen Oktober 2014 Zicht op drones Waarom deze brochure? Het gebruik van drones neemt snel toe. Brandweer en politie zetten drones bijvoorbeeld in voor inspectie

Nadere informatie

Naleving milieuregels 2015. Verantwoording Regeling milieu-informatie luchthaven Schiphol

Naleving milieuregels 2015. Verantwoording Regeling milieu-informatie luchthaven Schiphol Naleving milieuregels Verantwoording Regeling milieu-informatie luchthaven Schiphol Referentienummer 2016/SP/PERF/5300 Status Definitief Versienummer 1.0 Classificatie Openbaar Versiedatum 3 februari 2016

Nadere informatie

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Ministerie van Verkeer en Waterstaat > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De heer J.G.M. Alders Ubbo Emmiussingel 41 9711 BC GRONINGEN Plesmanweg 1-6 2597 )G Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den

Nadere informatie

Lelystad Airport: een unieke kans

Lelystad Airport: een unieke kans Lelystad Airport: een unieke kans Argumenten voor, argumenten tegen en de mening van het gezamenlijke Flevolandse bedrijfsleven Lelystad, 5 maart 2007 VNO-NCW MKB Kamer van Koophandel Flevoland Vereniging

Nadere informatie

De leefomgeving en toekomstige

De leefomgeving en toekomstige De leefomgeving en toekomstige ontwikkelingen RTHA Mini master class 2 juni 2015 Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland Natuur en Milieufederatie Zuid- Holland De Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland

Nadere informatie

Schiphol en omgeving. Aanpassing vertrekroutes Zwanenburgbaan. Regionale beelden. Inleiding. Achtergrond. Vliegverkeer boven de regio

Schiphol en omgeving. Aanpassing vertrekroutes Zwanenburgbaan. Regionale beelden. Inleiding. Achtergrond. Vliegverkeer boven de regio Schiphol en omgeving Regionale beelden Inleiding Deze factsheet heeft als doel om u te informeren over de wijziging in de ligging van vertrekroutes van de Zwanenburgbaan. De factsheet gaat daarbij in op

Nadere informatie

PRESENTATIE Eindhoven Airport. Airneth 14 februari 2013

PRESENTATIE Eindhoven Airport. Airneth 14 februari 2013 PRESENTATIE Eindhoven Airport Airneth 14 februari 2013 Ondernemingsvisie Eindhoven Airport Een goede internationale bereikbaarheid faciliteert de regio Zuidoost-Brabant bij de economische ontwikkeling.

Nadere informatie

Technische bijlage. Notitie Aanvulling MER luchthavenbesluit Twente (adt140617.bijlage), 19 juni 2014 1

Technische bijlage. Notitie Aanvulling MER luchthavenbesluit Twente (adt140617.bijlage), 19 juni 2014 1 Technische bijlage Onderwerp : Aanvulling MER luchthavenbesluit Twente Kenmerk : adt140617.bijlage Opgesteld door : ir. I. Achterberg Datum : 19 juni 2014 In deze bijlage worden de invoergegevens weergegeven

Nadere informatie

STRATEGISCHE VISIE GENERAL AVIATION IN NEDERLAND

STRATEGISCHE VISIE GENERAL AVIATION IN NEDERLAND STRATEGISCHE VISIE GENERAL AVIATION IN NEDERLAND Januari 2011 CONTACT AOPA Golfpark 147 8241 AC Lelystad secretary@aopa.nl www.aopa.nl NACA Emoeweg 4 8218 PC Lelystad secretariaat@naca.nl www.naca.nl KNVvL

Nadere informatie

Road Map voor de introductie van transponders bij het ballonvaren, schermvliegen, zeilvliegen en zweefvliegen in Nederland

Road Map voor de introductie van transponders bij het ballonvaren, schermvliegen, zeilvliegen en zweefvliegen in Nederland Road Map voor de introductie van transponders bij het ballonvaren, schermvliegen, zeilvliegen en zweefvliegen in Nederland A. Overzicht De toepassing van transponders bij het ballonvaren, schermvliegen,

Nadere informatie

Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51)

Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Wet luchtvaart Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Aanvrager : G.P. Wit Type ontheffing : Locatiegebonden TUG-ontheffing voor paramotorvluchten Datum ontvangst aanvraag : 16 april

Nadere informatie

Kennisnotitie Luchtvaart Drenthe. Feiten over de (Drentse) Luchtvaart in vogelvlucht

Kennisnotitie Luchtvaart Drenthe. Feiten over de (Drentse) Luchtvaart in vogelvlucht Kennisnotitie Luchtvaart Drenthe Feiten over de (Drentse) Luchtvaart in vogelvlucht 6 oktober 2009 Inhoud 1. Inleiding 1.1. Van Kennisnotitie naar Beleidsvisie Luchtvaart 1.2. Leeswijzer 2. Een beeld van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 29 665 Evaluatie Schipholbeleid Nr. 36 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VERKEER EN WATER- STAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Advies Lelystad Airport

Advies Lelystad Airport Advies Lelystad Airport Toelichting op uitwerking en resultaat van opdracht aan Alderstafel Lelystad door Hans Alders 1 Context Alderstafel Advies Alderstafel Schiphol (2008) en reactie kabinet en Kamer

Nadere informatie

Aan de Provinciale Staten van Flevoland Postbus 55 8200 AB Lelystad. Uitbreidingsplannen Lelystad Airport

Aan de Provinciale Staten van Flevoland Postbus 55 8200 AB Lelystad. Uitbreidingsplannen Lelystad Airport Aan de Provinciale Staten van Flevoland Postbus 55 8200 AB Lelystad Werkgroep Vliegop uit Biddinghuizen Dorpsbelangen Biddinghuizen Postbus 2 8256ZG Biddinghuizen www.dorpsbelangen.net secretariaat@dorpsbelangen.net

Nadere informatie

De theorielessen beginnen jaarlijks begin september en u kunt tussentijds instappen.

De theorielessen beginnen jaarlijks begin september en u kunt tussentijds instappen. Geachte heer, mevrouw, Hartelijk dank voor uw interesse in ons vliegcentrum en in de vliegopleidingen in het bijzonder. Vliegcentrum Lelystad leidt vliegers op voor het micro light- en het sportvliegbrevet.

Nadere informatie

COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 5700-6202 MA Maastricht

COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 5700-6202 MA Maastricht CAL 13-32 COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 57-622 MA Maastricht OVERZICHT KLACHTEN 3 e kwartaal 213 November 213 Uitgegeven door de Stichting Klachtentelefoon Luchtverkeer Zuid-Limburg onder

Nadere informatie

Inzet Aalsmeerbaan als startbaan

Inzet Aalsmeerbaan als startbaan Inzet Aalsmeerbaan als startbaan veelgestelde vragen winter 2013/2014 >>> Veelgestelde vragen Is de Aalsmeerbaan in de winterperiode 2013/2014 vaker ingezet als startbaan dan in de periode daarvoor? >>>

Nadere informatie

COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 5700-6202 MA Maastricht

COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 5700-6202 MA Maastricht CAL 11-35 COMMISSIE AWACS LIMBURG Secretariaat: Postbus 57-622 MA Maastricht OVERZICHT KLACHTEN 3 e kwartaal 211 November 211 Uitgegeven door de Stichting Klachtentelefoon Luchtverkeer Zuid-Limburg onder

Nadere informatie

Amsterdamsche Club voor Zweefvliegen. Gebruiksplan 2015 Zweefvliegterrein Soesterberg

Amsterdamsche Club voor Zweefvliegen. Gebruiksplan 2015 Zweefvliegterrein Soesterberg Amsterdamsche Club voor Zweefvliegen Gebruiksplan 2015 Zweefvliegterrein Soesterberg INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Opzet van het gebruiksplan... 4 2. Doelstelling... 4 3. Wettelijk kader... 4 4. Vliegtuigen...

Nadere informatie

Naleving milieuregels 2012 Verantwoording Regeling milieu-informatie luchthaven Schiphol. Luchtverkeersleiding Nederland

Naleving milieuregels 2012 Verantwoording Regeling milieu-informatie luchthaven Schiphol. Luchtverkeersleiding Nederland Naleving milieuregels Verantwoording Regeling milieu-informatie luchthaven Schiphol Luchtverkeersleiding Nederland Naleving milieuregels Luchtverkeersleiding Nederland - /SP/PF/443, 23 november Niets uit

Nadere informatie

Rapportage meldingen tweede kwartaal 2011

Rapportage meldingen tweede kwartaal 2011 Rapportage meldingen tweede kwartaal 2011 Rapportage meldingen tweede kwartaal 2011 Commissie Milieuhygiëne Luchtvaartterrein Eelde Machlaan 38 9761 TK Eelde tel. 050 311 29 27 fax 050 311 81 48 e-mail

Nadere informatie

Vliegverkeer boven Gelderland

Vliegverkeer boven Gelderland Vliegverkeer boven Gelderland Informatie over vliegverkeer boven Gelderland In deze brochure vindt u informatie over de diverse soorten luchtvaart, welke regels er gelden in de luchtvaart en waar u met

Nadere informatie

Achtergrondinformatie bij de FABEC-Haalbaarheidsstudie

Achtergrondinformatie bij de FABEC-Haalbaarheidsstudie Achtergrondinformatie bij de FABEC-Haalbaarheidsstudie Zonder omwegen Hoe de FAB Europe Central onze manier van vliegen kan veranderen Trends inzake luchtverkeer in Europa Het luchtverkeer boven Europa

Nadere informatie

Gevraagd besluit. Besluit. Partijen:

Gevraagd besluit. Besluit. Partijen: Beslisdocument Voortzetting samenwerking komende periode en beëindiging huidig Convenant ontwikkeling luchthaven Lelystad tussen Provincie Flevoland, Gemeente Lelystad, Schiphol Group en Lelystad Airport.

Nadere informatie

Luchtruim. (H) Special VFR Helikopters. Tot 3500 ft AMSL is er vrije hoogtekeuze (ICAO 3000 ft AGL) daarboven moet volgens het kruishoogtesysteem

Luchtruim. (H) Special VFR Helikopters. Tot 3500 ft AMSL is er vrije hoogtekeuze (ICAO 3000 ft AGL) daarboven moet volgens het kruishoogtesysteem Inhoud 1 Bewijzen van Bevoegdheid en Ratings... 7 1.1 Brevetten... 7 1.2 Ratings en Endorsements... 10 1.3 Vliegerlogboek... 13 1.4 Medische verklaring... 14 2 Luchtvaartuigen... 16 2.1 Definitie... 16

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 25756 19 september 2013 Convenant inzake het beperken van geluidhinder ten gevolge van reclamesleepvliegen 2013 De ondergetekenden,

Nadere informatie

WMO-huishoudelijke hulp in natura Ontwikkelingen in Nijmegen. Analyse en vooruitblik

WMO-huishoudelijke hulp in natura Ontwikkelingen in Nijmegen. Analyse en vooruitblik WMO-huishoudelijke hulp in natura Ontwikkelingen in Nijmegen Analyse en vooruitblik Afdeling Onderzoek en Statistiek 8 maart 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Ontwikkeling 2008-2011, de cijfers...

Nadere informatie

Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een bijzonder luchtverkeersgebied TT Assen

Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een bijzonder luchtverkeersgebied TT Assen Nummer -2014/33988 Betreft Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een bijzonder luchtverkeersgebied TT Assen DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN

Nadere informatie

Gezien het verzoek van de gemeente Utrecht en de beslissing op bezwaar van de reclamesleepvliegbranche;

Gezien het verzoek van de gemeente Utrecht en de beslissing op bezwaar van de reclamesleepvliegbranche; Luchtvaart Postbus 575 2130 AN Hoofddorp Contactpersoon Nummer -2015/43754 Betreft Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende het instellen van tijdelijke gebieden met beperkingen

Nadere informatie

18 april 2016 Aviodrome, Lelystad Namens

18 april 2016 Aviodrome, Lelystad Namens 18 april 2016 Aviodrome, Lelystad Namens OPENING Joost Meijs Eindhoven Airport/NVL Dagvoorzitter Coert Munk - NVL Deel 1: Procesgang en rapport Deel 2: Reactie op het proces en onderdelen van het rapport

Nadere informatie

Lelystad Airport JA! Geluidsoverlast NEE! Informatie- en demo. 14 November 2014

Lelystad Airport JA! Geluidsoverlast NEE! Informatie- en demo. 14 November 2014 Informatie- en demo 14 November 2014 Agenda Doel van de avond De keuzes van de Alderstafel Hoe Alders vliegtuiglawaai laat verdwijnen Demonstratie vliegtuiglawaai Hoger is beter! Doel van de avond Bespreken

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een bijzonder luchtverkeersgebied TT Assen

Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een bijzonder luchtverkeersgebied TT Assen Nummer -2013/18312 Betreft Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een bijzonder luchtverkeersgebied TT Assen Luchtvaart Saturnusstraat 50 Hoofddorp Postbus

Nadere informatie

AEROCLUB MARITIME VLIEGSCHOOL

AEROCLUB MARITIME VLIEGSCHOOL AEROCLUB MARITIME VLIEGSCHOOL Infopakket voor de vliegopleiding, lidmaatschap en verhuur toestellen bij Aeroclub Maritime. Infopakket van Aeroclub Maritime Vliegopleiding, lidmaatschap, verhuur toestellen.

Nadere informatie

COMMISSIE MILIEUHYGIENE LUCHTVAARTTERREIN EELDE

COMMISSIE MILIEUHYGIENE LUCHTVAARTTERREIN EELDE COMMISSIE MILIEUHYGIENE LUCHTVAARTTERREIN EELDE CMLE 14 maart 2012. Agendapunt 3. Onderwerp: Aanwezig: De leden: Voorzitter: Secretaris: Klachtenbureau: Deskundigen: Verslag van de vergadering van de Commissie

Nadere informatie

Vliegverkeer boven Gelderland

Vliegverkeer boven Gelderland Vliegverkeer boven Gelderland juni 2012 Informatie over vliegverkeer boven Gelderland In deze brochure vindt u informatie over de diverse soorten luchtvaart, welke regels er gelden in de luchtvaart en

Nadere informatie

Beleidsnota luchtvaart Noord-Brabant

Beleidsnota luchtvaart Noord-Brabant Provincie Noord-Brabant Beleidsnota luchtvaart Noord-Brabant Auteur J.H.M. Wassenberg M.J.A.J. Schoenmaker Datum 10 december 2010 Documentnummer 2375178 Inhoud Samenvatting 2 1 Inleiding 7 1.1 Aanleiding

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 36599 15 december 2014 Beleidsregel van de Inspecteur-Generaal Leefomgeving en Transport, van 20 november 2014, nr. A-0-14-0072.001,

Nadere informatie

Provinciale beleidsnota Regionale Luchthavens

Provinciale beleidsnota Regionale Luchthavens Provinciale beleidsnota Regionale Luchthavens Provincie Noord-Holland Versie 5 juli 2010 INHOUD 1 INLEIDING 3 1.1 Uitgangspunten 3 1.2 Doelstelling 4 1.3 Leeswijzer 4 2 BELEID EN REGELGEVING VOOR REGIONALE

Nadere informatie

Toelichting op Verordening (EU) 1178/2011, deel FCL Gevolgen voor Nederlandse vliegers

Toelichting op Verordening (EU) 1178/2011, deel FCL Gevolgen voor Nederlandse vliegers Toelichting op Verordening (EU) 1178/2011, deel FCL Gevolgen voor Nederlandse vliegers Pagina 1 Voorwoord Dit document is bedoeld om Nederlandse vliegers inzicht te geven in de wijzigingen welke het gevolg

Nadere informatie

Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een tijdelijk gebied met beperkingen TT-Assen

Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een tijdelijk gebied met beperkingen TT-Assen Nummer -2015/43669 Betreft Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende aanwijzing van een tijdelijk gebied met beperkingen TT-Assen DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR

Nadere informatie

LUCHTHAVENRUIMTE VOOR GENERAL AVIATION 2025

LUCHTHAVENRUIMTE VOOR GENERAL AVIATION 2025 LUCHTHAVENRUIMTE VOOR GENERAL AVIATION 2025 POSITION PAPER LUCHTHAVENRUIMTE VOOR GA 2025 POSITION PAPER PAG 1 VAN 26 Colofon Aangeboden op 30 september 2013 aan Wilma Mansveld, Staatssecretaris van Infrastructuur

Nadere informatie

Gebruiksplan 2014. Maastricht Aachen Airport. 1 November 2013-31 Oktober 2014

Gebruiksplan 2014. Maastricht Aachen Airport. 1 November 2013-31 Oktober 2014 Gebruiksplan 2014 Maastricht Aachen Airport 1 November 2013-31 Oktober 2014 1 1. Algemeen... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 Doel en status van het gebruiksplan... 3 1.3 Opzet van het gebruiksplan... 3 1.4 Betrouwbaarheid...

Nadere informatie

Handhavingsrapportage Maastricht Aachen Airport. Gebruiksjaar 2015

Handhavingsrapportage Maastricht Aachen Airport. Gebruiksjaar 2015 Handhavingsrapportage Maastricht Aachen Airport Gebruiksjaar 2015 Handhavingsrapportage Maastricht Aachen Airport Gebruiksjaar 2015 Maart 2016 Colofon Inspectie Leefomgeving en Transport ILT/Luchtvaart

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aanmelding voor opleidingen tot vo docent steeds vroeger, pabo trekt steeds minder late aanmelders juni 2009 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

In het jaarlijks veiligheidsoverzicht staan statistieken over de veiligheid van de luchtvaart in Europa en in de rest van de wereld

In het jaarlijks veiligheidsoverzicht staan statistieken over de veiligheid van de luchtvaart in Europa en in de rest van de wereld JAARLIJKS VEILIGHEIDSOVERZICHT 13 Samenvatting In het jaarlijks veiligheidsoverzicht staan statistieken over de veiligheid van de luchtvaart in Europa en in de rest van de wereld De gegevens in het overzicht

Nadere informatie

Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde

Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde 'voor de kwaliteit van de leefomgeving' Aan de leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Postbus 20017 2500 EA Den Haag Betreft: Ernstige tekortkomingen in wetvoorstel

Nadere informatie

Beleidsvoornemen Veiligheidsregelgeving drones

Beleidsvoornemen Veiligheidsregelgeving drones Beleidsvoornemen Veiligheidsregelgeving drones 1 Aanleiding Drones zijn toegankelijk voor iedereen in Nederland. De prijzen zijn relatief laag en de mogelijkheden zijn uitgebreid. Daardoor is de drempel

Nadere informatie

Aanwijzingsbesluit. luchthaven Hoogeveen. tekst sedert 22 augustus 2003

Aanwijzingsbesluit. luchthaven Hoogeveen. tekst sedert 22 augustus 2003 Aanwijzingsbesluit luchthaven tekst sedert 22 augustus 2003 luchthaven De luchthaven is in 1964 gesticht door de gemeente om de infrastructuur van de regio te verbeteren. Mede op initiatief van het bedrijf

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

CRO -9 WKH - COMMISSIE REGIONAAL OVERLEG LUCHTHAVEN MAASTRICHT Secretariaat: Postbus 7-6 MA Maastricht KLACHTENOVERZICHT e KWARTAAL BESTUURLIJKE VERSIE September Uitgegeven door de Stichting Klachtentelefoon

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

Bekend met Tracken middels Flarm?

Bekend met Tracken middels Flarm? Bekend met Tracken middels Flarm? Heeft Flarm in (Club)kist? Wat is GliderNet eigenlijk? Een platform Waarmee vliegbewegingen Middels een zender en ontvanger Gecentraliseerd worden gebundeld In één datastroom

Nadere informatie

introductie AEroclub ZEElAnd

introductie AEroclub ZEElAnd introductie AEroclub ZEElAnd Ik heb AltIjd Al ZElf willen leren vliegen! Dat is één van de meest gehoorde redenen om vliegles te gaan nemen. Vroeger had ik er geen geld voor, daarna had ik er geen tijd

Nadere informatie

Club audit. Datum: Algemene informatie over de zweefvliegclub. Auditors

Club audit. Datum: Algemene informatie over de zweefvliegclub. Auditors Club audit Datum: Algemene informatie over de zweefvliegclub Naam zweefvliegclub: Straat: Postcode: Telefoon: Plaats: Email: Voorzitter Naam: Telefoon: E-mail: Chef Instructeur Naam: Telefoon: E-mail:

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Gevolgen RBML: helikopters en geluid

Gevolgen RBML: helikopters en geluid 15 februari 2012 NSG presentatie door ir W.B. Haverdings Gevolgen RBML: helikopters en geluid Inleiding! Vraagstelling: Welke gevolgen heeft invoering Wet RBML op het gebied van helikopters en het geluid

Nadere informatie

Inspraaknotitie MER Lelystad

Inspraaknotitie MER Lelystad WNS Werkgroep Nulgroei Schiphol Provincie Flevoland Aanwijzing Luchtvaartterrein Lelystad Postbus 55, 8200 AB LELYSTAD Inspraaknotitie MER Lelystad Ondergetekende dient namens de Werkgroep Nulgroei Schiphol

Nadere informatie

Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51)

Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Wet luchtvaart Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Aanvrager : Nederlandse Vereniging Instandhouding Historische Militaire Voertuigen Keep Them Rolling Type ontheffing : Locatiegebonden

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

Ter bescherming van het luchtverkeer worden de volgende tijdelijke gebieden met beperkingen ingesteld:

Ter bescherming van het luchtverkeer worden de volgende tijdelijke gebieden met beperkingen ingesteld: Luchtvaart Postbus 575 2130 AN Hoofddorp Contactpersoon Nummer -2015/29357 Betreft Beschikking van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, houdende het instellen van tijdelijke gebieden met beperkingen

Nadere informatie

Procedures RTHA 2014

Procedures RTHA 2014 Procedures RTHA 2014 Steven van der Kleij Manager Informatie, Capaciteit en Beleid Procedures Bestemmingsplan Luchthavenbesluit Procedure bestemmingsplan Regelt de ontwikkeling van het terrein (ruimtelijke

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

(Tekst geldend op: 17-02-2012) De Minister van Verkeer en Waterstaat,

(Tekst geldend op: 17-02-2012) De Minister van Verkeer en Waterstaat, (Tekst geldend op: 17-02-2012) Regeling van de Minister van Verkeer en Waterstaat van 27 oktober 2009, nr. CEND/HDJZ-2009/1166 sector LUV, houdende regels in verband met de aanleg, de inrichting, de uitrusting

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN VOOR HET GEBRUIK VAN EINDHOVEN AIRPORT

ALGEMENE VOORWAARDEN VOOR HET GEBRUIK VAN EINDHOVEN AIRPORT ALGEMENE VOORWAARDEN VOOR HET GEBRUIK VAN EINDHOVEN AIRPORT Artikel 1 Toepasselijkheid Algemene Voorwaarden 1.1 Deze algemene voorwaarden zijn van toepassing op alle aanbiedingen van de Exploitant en op

Nadere informatie

HANS ALDERS. De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W. J. Mansveld Postbus 20906 2000 EX Den Haag. Groningen, 5 juni 2014.

HANS ALDERS. De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W. J. Mansveld Postbus 20906 2000 EX Den Haag. Groningen, 5 juni 2014. - de - hinderbeperking - het naar als HANS ALDERS Aan De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W. J. Mansveld Postbus 20906 2000 EX Den Haag Groningen, 5 juni 2014. Geachte mevrouw Mansveld,

Nadere informatie

Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51)

Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Wet luchtvaart Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Aanvrager : Lukkien BV Type ontheffing : Generieke ontheffing voor vluchten met een onbemand luchtvaartuig Datum ontvangst aanvraag

Nadere informatie

PPL of LAPL vliegopleiding Uw droom wordt werkelijkheid

PPL of LAPL vliegopleiding Uw droom wordt werkelijkheid PPL of LAPL vliegopleiding Uw droom wordt werkelijkheid Vliegen is voor velen nog steeds een droom; echter wordt deze droom voor steeds meer mensen werkelijkheid. Ook u heeft, door het aanvragen van informatie

Nadere informatie

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen Kaseya Onderzoek De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen 2011 www.kaseya.nl Over dit rapport In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een onderzoek dat door Kaseya is geïnitieerd en uitgevoerd

Nadere informatie

Een antwoord van 4 juni 2012 van de Juridische Afdeling van het Duitse LBA op een vraag van mij inzake EU recht op luchtvaart gebied.

Een antwoord van 4 juni 2012 van de Juridische Afdeling van het Duitse LBA op een vraag van mij inzake EU recht op luchtvaart gebied. 1 Inleiding Toen ik in 2008 mijn Great Lakes na restauratie luchtwaardig had, kwam ik vreemde zaken tegen bij mijn vluchtvoorbereiding. Mijn Great Lakes is in 1968 gebouw naar tekeningen uit 1929 en is

Nadere informatie

Statistische gegevens van het Nederlandse register voor burgerluchtvaartuigen Statistics of the civil aircraft register of the Netherlands

Statistische gegevens van het Nederlandse register voor burgerluchtvaartuigen Statistics of the civil aircraft register of the Netherlands Statistische gegevens van het Nederlandse register voor burgerluchtvaartuigen Statistics of the civil aircraft register of the Netherlands Op de volgende bladzijden vindt u een aantal grafieken en gegevens

Nadere informatie

Surveyvluchten aanvragen in de Amsterdam FIR

Surveyvluchten aanvragen in de Amsterdam FIR Surveyvluchten aanvragen in de Amsterdam FIR Werkwijze voor vluchtuitvoerders Inhoud Inhoud... 1 Inleiding... 2 Werkwijze kortstondige surveyvluchten... 3 Werkwijze surveyprojecten... 4 Contactgegevens...

Nadere informatie

Commissie Milieuhygiëne Luchtvaartterrein Eelde Machlaan 38 9761 TK Eelde tel: 050 311 29 27 fax: 050 311 81 48 e-mail: secretariaat@cmle.

Commissie Milieuhygiëne Luchtvaartterrein Eelde Machlaan 38 9761 TK Eelde tel: 050 311 29 27 fax: 050 311 81 48 e-mail: secretariaat@cmle. Jaarrapportage 2008 Commissie Milieuhygiëne Luchtvaartterrein Eelde Machlaan 38 9761 TK Eelde tel: 050 311 29 27 fax: 050 311 81 48 e-mail: secretariaat@cmle.nl Klachtenlijn : 050 309 3009 e-mail: klachtenbureau@cmle.nl

Nadere informatie

Lelystad Airport. De markt voor zakelijk verkeer

Lelystad Airport. De markt voor zakelijk verkeer Lelystad Airport De markt voor zakelijk verkeer Oktober 2008 INHOUDSOPGAVE 1. AANBEVELINGEN 1 2. SAMENVATTING 3 3. LELYSTAD AIRPORT 4 4. DE MARKT VAN ZAKELIJK LUCHTVERKEER IN EUROPA 5 5. ZAKELIJK LUCHTVERKEER

Nadere informatie

Wet luchtvaart. Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) provincie'%owpirjj^5p 2013/0411624

Wet luchtvaart. Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) provincie'%owpirjj^5p 2013/0411624 Wet luchtvaart Ontheffing Tijdelijk en Uitzonderlijk Gebruik (artikel 8a.51) Aanvrager Type ontheffing Datum ontvangst aanvraag Geldigheid beschikking Datum beschikking Kenmerk Zaaknummer A3 Ballon B.V.

Nadere informatie

Airspace infringements. Hans v Alphen LVNL

Airspace infringements. Hans v Alphen LVNL Airspace infringements Hans v Alphen LVNL Even Voorstellen Werk sinds 2000 als onderzoeker bij LVNL INCINV privé vlieger sinds 1988 PPL met theorie CPL en IF, VFR vluchten door heel Europa Lid SISG Eurocontrol

Nadere informatie

Procedures RTHA 2014

Procedures RTHA 2014 Procedures RTHA 2014 Steven van der Kleij Manager Informatie, Capaciteit en Beleid Ontwikkeling vliegverkeer Luchthavenbesluit (Operationele vergunning) Geluidsruimte Jaarlijkse Emmer geluid Mag niet overstromen

Nadere informatie

In het beleidsplan 2003 heeft de commissie een duidelijker omschrijving van de rol en werkwijze die bij de commissie horen geformuleerd:

In het beleidsplan 2003 heeft de commissie een duidelijker omschrijving van de rol en werkwijze die bij de commissie horen geformuleerd: Jaarrapportage 2010 Jaarrapportage 2010 Commissie Milieuhygiëne Luchtvaartterrein Eelde Machlaan 38 9761 TK Eelde tel. 050 311 29 27 fax 050 311 81 48 e-mail secretariaat@cmle.nl klachtenlijn 050 309 3009

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde A. tijdvak 1 dinsdag 18 mei 13.30-16.30 uur

Examen HAVO. wiskunde A. tijdvak 1 dinsdag 18 mei 13.30-16.30 uur Examen HAVO 2010 tijdvak 1 dinsdag 18 mei 13.30-16.30 uur wiskunde A Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met

Nadere informatie

Startnota Luchtruimvisie

Startnota Luchtruimvisie Startnota Luchtruimvisie Een veilig, flexibel, efficiënt en kosteneffectief gebruik van het luchtruim voor een optimale netwerkkwaliteit en een concurrerende en duurzame luchtvaart Startnota Luchtruimvisie

Nadere informatie

LVNL FACTS & FIGURES Peildatum 31 december 2014

LVNL FACTS & FIGURES Peildatum 31 december 2014 LVNL FACTS & FIGURES Peildatum 31 december 2014 Organisatieprofiel - 1 LVNL is sinds 1 januari 1993 een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). Daarvoor was LVNL onderdeel van het directoraat-generaal Rijksluchtvaartdienst

Nadere informatie

Vliegverkeer Eindhoven Noord

Vliegverkeer Eindhoven Noord Vliegverkeer Eindhoven Noord Toenemende overlast Eindhoven Airport Document voor Dorpsraad Acht Achtergrond, aanleiding, feiten, aanbevelingen Voorbereid: 9 juni 2016 Toenemende overlast Eindhoven Airport

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie