GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS"

Transcriptie

1 GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS Meten met gewicht Vincent Klabbers Een optelsom Om nooit meer te vergeten Leerzaam en aantrekkelijk Lessen voor de hele basisschool Een aanvulling op je vakmanschap Een Gouden Les + In groep 5 van juffrouw Janneke Dit jaar heeft juffrouw Janneke een groep van 24 kinderen. Ongeveer een kwart van hen is van Surinaamse afkomst. De sfeer in deze kleurrijke groep is over het algemeen uitstekend. Juffrouw Janneke heeft nu voor de derde keer een groep 5. Ze weet uit ervaring dat kinderen dikwijls vastlopen bij het maken van sommen over gewicht. Wanneer er in een rekenopgave gesproken wordt van 600 gram of van 1 kilogram weten veel kinderen werkelijk niet hoe zwaar dit allemaal is. Over drie weken komen opgaven over gewicht voor in het leerlingenboek van de rekenmethode. Dit heeft de juf al gezien. Om problemen met deze opgaven te voorkomen pakt juffrouw Janneke het dit jaar anders aan. De methode blijft even in de kast. De kinderen moeten nu eerst gevoel ontwikkelen voor gewicht en voor maten die daarbij horen. Het uitvoeren van bewerkingen komt daarna. En daarom geeft juf Janneke vandaag de aardappelles.

2 2 Gouden Lessen Woord vooraf In iedere Gouden Les maak je kennis met een collega en zijn of haar basisschoolgroep. In de beschrijving van de les lees je hoe deze collega met de kinderen in de eigen groep aan de slag gaat. In deze eerste Gouden Les zie je bijvoorbeeld hoe de leerkracht in groep 5 aan kinderen leert om gevoel te ontwikkelen voor de kilogram als maat. Je leest en ziet ook hoe de kinderen een netwerk over gewicht opbouwen en daarmee een stukje metriek stelsel construeren. De leerkracht vertelt niet alleen wat ze de kinderen laat doen, welke vragen ze stelt en waarom ze juist aardappels heeft gekozen als basismateriaal in deze les. Ze benoemt ook hoe haar keuzes tot stand zijn gekomen en deelt daarmee haar vakmanschap met meelezende collega s. Een Gouden Les is voor kinderen om nooit meer te vergeten. Voor leerkrachten bieden deze lessen bovendien kansen op nog meer werkplezier én op een verdere ontwikkeling van het eigen vakmanschap. Gouden Lessen vragen weinig lestijd en toch is het leerresultaat ervan bijzonder groot. Bovendien kunnen de lessen worden ingezet naast elke rekenmethode. Mede namens het team en de auteur, Sietske Zagers Uitgever GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS Meten met gewicht Vincent Klabbers

3 Aardappelles 3 Inhoud 4 Aardappelles 9 Leren wegen met opgaven uit de rekenmethode 10 Leren meten in groep Kinderen leren meten met maatgevoel als basis 12 Rekenogen 13 Planning en materialen Aardappelles 14 Werkblad netwerk gewicht

4 4 Gouden Lessen Aardappelles Het is dinsdagmorgen. De zoemer is zojuist gegaan en juffrouw Janneke wenst de kinderen een goede morgen toe. Ze staat naast haar bureau voor in het lokaal. Aan haar gezicht kun je zien dat ze plezier heeft in haar werk. De kinderen voelen aan dat er vandaag iets bijzonders gaat gebeuren. Naast het bureau van de juf staat een fl inke mand die tot de rand toe is gevuld met aardappels. Daarnaast liggen kartonnen bordjes maar aardappelschilmesjes zijn nergens te bekennen. Dat is vreemd, denkt Wouter, die zich goed kan herinneren dat ze vorig jaar een keer zelf frites hebben gebakken. Gisteren hebben de kinderen een rekentoets gemaakt ter afsluiting van het vorige rekenblok. En de komende maandag starten de kinderen in groep vijf met een nieuw blok. Zo gaat het steeds. De kinderen zijn hieraan gewend. Tussen de twee rekenblokken in zijn er soms dagen dat het rekenboek in de kast blijft liggen. Dan bedenkt juffrouw Janneke zelf rekenlessen en die vergeet je niet snel. Dadelijk, zo vertelt juffrouw Janneke aan de kinderen, krijgen jullie een aardappelopdracht. Maar eerst maak ik groepen van drie kinderen want die hebben we daarbij nodig. Je bent pas klaar met de aardappelopdracht wanneer je met z n drieën tevreden bent over het gezamenlijke resultaat. Bovendien krijg je slechts tien minuten om de opdracht uit te voeren. De jongste van ieder drietal, let even op de maanden van het jaar, pakt een kartonnen bordje. Daarop leg je per groep zoveel aardappels dat het bord met aardappels samen ongeveer 1 kilogram weegt. Om jullie te helpen, heb ik iets speciaals bedacht. Achter in de klas heb ik namelijk al een bordje klaar gelegd met daarop een kilogram aardappels. Er ligt een theedoek over zodat je niet kunt zien hoeveel aardappels er op het bord liggen. Je kunt ook niet zien hoe groot ze zijn. Je mag dit bordje met de theedoek wel oppakken om te voelen hoe zwaar het is. Het moet alleen wel achter in het lokaal blijven liggen met de theedoek er overheen.

5 Aardappels 5 Vierentwintig hoofden draaien zich om en kijken een paar keer van achteren naar voor en weer terug. Je ziet ze denken. We moeten dus goed onthouden hoe een kilogram voelt want die theedoek mag er niet vanaf. Amalia steekt haar vinger op en stelt voor om het bordje met de theedoek voor in het lokaal bij de aardappelmand neer te zetten. Dat is toch handiger, juf. Dan hoeven we niet steeds heen en weer te lopen. Maar de juf weet het zeker. Het theedoekbordje blijft achter in het lokaal staan. Om gevoel te ontwikkelen voor een kilogram moet je letterlijk iets doen. Het heen en weer lopen met een bordje aardappels dat ongeveer 1 kilogram weegt, hoort daarbij. Dit geldt ook voor het gelijktijdig voelen en vergelijken van twee bordjes aardappels. En zo werken eigenlijk alle groepjes, precies zoals de bedoeling is. Het tempo ligt hoog. Na tien minuten zijn de meeste groepjes klaar. Maar tevreden zijn ze nog niet. Ze willen zien wat er onder de theedoek ligt. Ze willen weten of hun eigen aardappelbord ongeveer 1 kilogram weegt. De juf ziet dit. Al deze nieuwsgierigheid is een krachtig begin van het volgende deel van deze aardappelles. Wanneer alle kinderen zitten, neemt de juf het bordje met de theedoek mee naar haar bureau en met een weegschaal toont ze aan dat dit bordje met aardappels precies 1 kg weegt. Dan gaat de theedoek er vanaf en alle ogen vergelijken de aardappels van het bordje met de theedoek met de aardappels op het eigen bord. Mogen we ook wegen, vraagt Malou. Ik wil wel zeker weten of wij ook 1 kilogram aardappels hebben afgewogen? Dat is prima, zegt de juf. Wie klaar is, gaat zitten. De bordjes leg je maar op mijn bureau. Ik zal iets meer ruimte maken. Op de rand van het bordje mag je de namen schrijven van de kinderen in jouw groep. Over ongeveer tien minuten gaan we de resultaten bekijken. Ik geef een minuut voordat het tijd is nog wel een seintje. Ga je gang, zegt juffrouw Janneke en ze gebaart in de richting van de mand met aardappels. De kinderen gaan aan de slag en juffrouw Janneke loopt naar de zijkant van het lokaal waar vandaan ze goed kan observeren. Hugo, Gijs en Diana hebben al twee grote aardappels op hun bordje liggen. Ze voelen allemaal het gewicht van hun aardappelbord en kijken elkaar vragend aan. Ze zien dat buurgroepjes veel meer aardappels hebben gepakt maar die zijn wel een beetje kleiner. Het drietal besluit om eerst even het bordje met de theedoek te voelen. Het is mooi om te zien hoe Diana nu in iedere hand een bordje heeft en zegt dat er echt nog iets bij moet. Het bordje met de theedoek is zwaarder. Maar helaas is er maar één keukenweegschaal in de klas en er zijn wel 8 groepen. Het is wel een heel duidelijke weegschaal met in het venster een grote 0, een 1 en een 2. De 1 betekent 1 kilogram en verder dan 2 kilogram gaat deze weegschaal niet. De kinderen weten dit omdat juf Janneke het heeft verteld. De kinderen en de juf spreken af dat iedere groep om de beurt mag wegen. En wie nog een aardappeltje wil gen of terug wil leggen, mag zijn gang gaan. toevoe- Alle bordjes moeten uiteindelijk ongeveer 1 kilogram wegen. Dit kan mooi tijdens het stil lezen. We hebben tot aan het speelkwartier nog een half uur. Dat gaat zeker lukken. Juffrouw Janneke wil de kinderen een netwerk over gewicht laten maken. Op de volgende pagina zie je hier een voorbeeld van. Wanneer je het werkblad van pagina 14 kopieert op A3-formaat is er meer ruimte voor de kinderen om plaatjes uit tijdschriften toe te voegen of om zelf illustraties te tekenen.

6 6 Werkblad netwerk gewicht Twee kuipjes boter wegen tweemaal 500 gram Een liter water weegt 1 kilogram. In een kubieke decimeter past precies 1 liter water Een wortel weegt maar 150 gram Eén kilogram aardappels Mijn naam is: Eén portie van 200 gram Ik ben even zwaar als vijf zakken aardappels 1 kilogram is even zwaar als 1000 gram Voorbeeld ingevuld werkblad

7 Aardappels 7 Als ik instructie geef, vertel ik meestal eerst over de werkvorm en de organisatie daar omheen. Als laatste noem ik de inhoud van de opdracht. De kinderen onthouden namelijk het beste wat als laatste is genoemd. Bovendien kunnen ze door deze volgorde van de instructie niet te vroeg starten met de opdracht. Ik voorkom zo dat de informatie over de werkwijze langs hen heen gaat. Na het speelkwartier deelt juffrouw Janneke grote vellen papier uit. In het midden staat een groot leeg bord. De kinderen krijgen de opdracht om een begin te maken met een netwerk over gewicht. Vandaag tekenen de kinderen hun aardappelbordje van 1 kilogram in het midden van dit werkblad. Morgen werken we verder aan het netwerk over gewicht. Op woensdagmorgen staat de mand met aardappels nog steeds bij het bureau. De aardappelbordjes van de kinderen zijn gisteren opgeruimd nadat ze waren getekend op de netwerken over gewicht. Vandaag krijgen de kinderen een half uur de tijd om op verschillende manieren een kilogram samen te stellen en dit te tekenen en te noteren op hun werkblad. Juffrouw Janneke heeft al van alles klaar gelegd. Op het bureau liggen peren, een bos wortelen, bananen, een pot met knikkers, kiezelstenen, een bak met popcorn en een grote kan met water. Je mag het gebruiken, zegt de juf, maar het hoeft niet. In ons lokaal vind je ook andere spullen waarmee je een kilogram kunt samenstellen. Hoeveel taalboeken heb je bijvoorbeeld nodig voor 1 kilogram? Ze laat een stilte vallen en alle kinderogen kijken rond. De juf ziet dat de kinderen nieuwe ideeën krijgen. Huiswerk Als de woensdag bijna voorbij is, vertelt juffrouw Janneke dat de kinderen huiswerk krijgen. Het is een bijzondere opdracht en de kinderen reageren enthousiast. We hebben nu tweemaal een kilogram aardappels afgewogen. Morgen ga ik je vragen hoeveel aardappels je ongeveer eet tijdens één avondmaaltijd. Dat is minder dan 1 kilogram. Maar is dit meer of minder dan een halve kilogram? Morgen maken we in het netwerk een tekening van de aardappels die je vanavond eet. Het is daarom belangrijk om thuis alvast een schetsje te maken. Niet alle kinderen in mijn groep eten dagelijks aardappels. De kinderen mogen daarom als huiswerkopdracht ook bepalen hoe groot een portie rijst is of bijvoorbeeld een portie macaroni. Om de ouders te informeren over de huiswerkopdracht heb ik aan de kinderen een briefje meegegeven. Op donderdag leggen de kinderen opnieuw aardappels op een bord. Nu is het geen kilogram maar één portie. Gwen heeft zelfs geschilde aardappels van thuis meegenomen. Kun je zeggen dat 1 kilogram aardappels ongeveer gelijk is aan vier of vijf porties, vraagt de juf. En wat is daarvan dan ongeveer het gewicht? De weegschaal komt er aan te pas en de kinderen vullen het rekennetwerk aan met een tekening en nieuwe getallen zoals 200 gram. Hoe zit dat eigenlijk met één taalboek, met één banaan en met één knikker? De kinderen krijgen opnieuw een half uurtje weegtijd en de opdracht om de resultaten vast te leggen op het netwerk. Maar eerst stellen de groepjes opnieuw een kilogram aardappels samen. Het ontwikkelen van gevoel voor een kilogram is niet in één les bereikt en de aardappels zijn er nu toch. Bovendien is het goed om de les te beginnen waar hij gisteren is gestopt. De netwerken groeien in omvang maar de informatie gaat nu nog alleen over 1 kilogram. Het is de hoogste tijd om te onderzoeken wat er allemaal lichter is of juist zwaarder dan een kilogram. En het is daarbij de vraag hoe je dit noteert. Om de interesse van kinderen hiervoor op te wekken geeft de juf een speciale opdracht aan de kinderen. Het is een huiswerkopdracht!

8 8 Gouden Lessen Eén portie aardappels is kleiner dan een halve kilogram. Wanneer een portie precies een halve kilogram zou wegen, was deze huiswerkopdracht niet geschikt voor het doel. Om te kunnen benoemen wat het gewicht is van één portie is het nodig om een kilogram te gaan zien als 1000 gram. Deze huiswerkopdracht creëert bij kinderen de juiste leerbehoefte. In de nabespreking blijkt dat niet alle kinderen dezelfde dingen hebben gewogen. Op de vraag van de juf of het wegen goed is gegaan, vertelt Amalia dat je echt niet alles hoeft te wegen. Vier grote peren zijn samen ongeveer 1 kilogram. Dan weet je toch dat 1 peer 250 gram weegt. Juf Janneke weet niet zeker of alle kinderen begrijpen wat Amalia bedoelt en ze stelt daarom een vraag. Wie kan in andere woorden zeggen wat Amalia ons wil leren? Dan laat juffrouw Janneke een grote zak aardappels zien. Het is een verpakking van 5 kilogram waar nog geen aardappel uit is gehaald. Ook deze zak krijgt een plaatsje in het netwerk. Fadoua herkent de zak van het boodschappen doen. Ik kan wel twee van die zakken optillen. En Willem zegt dat hij even zwaar is als vijf zakken aardappels. Allemaal waardevolle aanvullingen op het netwerk over gewicht. In groep 6 leren kinderen dat een breuk een deel is van een geheel. Die ene peer waarover Amalia sprak, weegt ongeveer 4 1 van het gewicht van een hele kilogram. deel Dat is ook een deel van een geheel. Zal ik dit al vast aan de kinderen vertellen? Met een tekening op het bord van de vier peren en daaronder een strook die verdeeld is in vier gelijke stukken kan ik dit inzichtelijk maken. Stapje vooruit Onderwijs houdt nooit op en dit geldt ook voor rekenonderwijs. Wanneer het ene tussendoel behaald is, staat het volgende voor de deur. De aardappelles heeft zijn dienst bewezen. Het aardappelbordje is een referentiemaat geworden voor de kilogram. De kinderen weten dat het gewicht hiervan gelijk is aan het gewicht van 1000 gram. Langzaam maar zeker zijn de kinderen toe aan het uitvoeren van bewerkingen. Wegen hoe zwaar een peer weegt, is niet meer nodig wanneer je weet hoeveel peren er in een kilogram passen. Met dit voorbeeld laat de juf zien hoe je zelf rekenvragen kunt maken. En daarmee gaan de kinderen nog een half uur aan de slag. Ze vullen hun netwerk over gewicht opnieuw aan. De rekenopgaven uit de rekenmethode hoeven geen probleem meer te zijn wanneer kinderen voldoende maatgevoel en maatbegrip hebben ontwikkeld.

9 Aardappels 9 Wat weegt samen 1 kg? 1 pak suiker les 21 Leren 68wegen blok 5 met opgaven C aa kuipjes halvarine. b kuipjes halvarine en pakjes margarine. c C pakjes margarine en repen chocolade. bd 1 zakjes Hoeveel vanillesuiker moet je en betalen? bruine bonen. uit de rekenmethode a Hoeveel moet je betalen voor 100 gram, 200 gram, 250 gram, 400 gram, 500 gram, 2 Welk gewicht hoort 150 erbij? gram, 750 gram? a b Hoeveel b gram kaas hoort congeveer bij d deze bon? Versmarkt Amersfoort Kaas 3 kg C 2 Ken je de waarde van de cijfers? e a Wat f is de waarde van de g cijfers in dit gewicht? h 3,125 kg gewicht kg prijs /kg verkoopdatum: g g totaalprijs 11,50 6, kg 80 kg b Wat is de waarde van de cijfers in dit gewicht? 15,378 kg 200 g 250 g c Wat is de waarde van het cijfer 6 in deze gewichten? d Schrijf in cijfers: 1 kg en 600 g kg 65 kg kg 12 kg en 715 g kg 2673 kg kg 387 g kg 0,615 kg kg 1 kg en 45 g kg CD3 Schrijf de getallen in cijfers. Kinderen combineren 3,06 kg kg 3 kg en 7 g kg aa vierhonderd concrete voorwerpen met de gewichten c tweehonderd van deze voorwerpen. zes en zeventig Uit: Alles telt, leerlingenboek 5a, p.71. vierhonderd dertig 0,196 kg kg tweehonderd zeven en zestig b driehonderd veertig bd achthonderd zevenentachtig zevenhonderd C vijf duizend twee 3 Hoeveel moet je ongeveer betalen? Neem de tabel over en vul in. werkschrift blz. 21 computer 3: gram 1: gram 2: gram 5: gram 1: kg 5: 25 kg kg3: kg 7: kg 8: kg gewicht in kg , ,5 12 7,5 prijs 3,25 0,65 1,30 1,63 2,60 1,95 4,55 0,33 7,80 4,88 LB5a_B2L21.indd :07:32 aardappelen 5 kg 3,25 C C 4 Kinderen in Wat groep is het 7 berekenen zwaarst? de prijs van aardappels en gebruiken hiervoor een verhoudingstabel. Ze combineren het rekenen a met gewicht, geld en verhoudingen b c 1,4 kg of 1,04 kg 500 les g of 0,5 24 met elkaar. Ook het gebruik van kommagetallen en het kg 2 kg 201 g afronden van geldbedragen spelen in deze opgave een rol. Uit: Alles 1,4 kg of 1,40 kg 500 g of 5,00 kg blok telt, leerlingenboek 2 kg 2of 2001 g 71 7b, p ,4 kg of 1,35 kg 500 g of 0,05 kg 2 kg of 1999 g 1,4 kg of 1,53 kg 500 g of 1 5 kg C1 Hoeveel 2 kg of wegen 2000 g de boodschappen? 1 kg = 1000 g 500 g 250 g 100 g 1 Hoeveel wegen de boodschappen? C1 Hoeveel wegen de boodschappen? 1 kg = 1000 g 500 g 250 g 100 g 10 g 1 kg = g 500 g 250 g 100 g werkschrift blz. 50 maatschrift blz. 26 en 27 computer les 24 les 24 LB7b_B5L21.indd :07:49 Wat weegt samen 1 kg? 1 pak suiker Wat weegt samen 1 kg? Wat weegt samen 1 kg? aa kuipjes halvarine. 1 pak suiker b 1 pak suiker kuipjes halvarine en pakjes margarine. aa kuipjes halvarine. aa = minimumniveau c kuipjes halvarine. pakjes margarine en repen chocolade. b kuipjes halvarine en pakjes margarine. b kuipjes halvarine en pakjes margarine. bd = plusniveau zakjes vanillesuiker en bruine bonen. c pakjes margarine en repen chocolade. c pakjes margarine en repen chocolade. bd zakjes vanillesuiker en bruine bonen. bd zakjes vanillesuiker en bruine bonen. C2 Welk gewicht hoort erbij? Kinderen voeren bewerkingen uit. Ze tellen gewichten bij elkaar op zodat een kilogram a ontstaat. b c C2 Welk gewicht hoort erbij? C2 Welk gewicht hoort erbij? De afbeeldingen a van de voorwerpen b ondersteunen hierbij. c Uit: Alles telt, leerlingenboek d a 5a, p. 71. b c 3 kg 1000 g

10 10 Gouden Lessen Leren meten in groep 1 2 Het meetonderwijs in de groepen 1 en 2 gaat allereerst om vergelijken en ordenen. Het meten met natuurlijke maten komt daarna. Om aan deze tussendoelen te werken, zijn aardappels als materiaal zeer geschikt. Classificeren De kleuters verdelen de aardappels in twee groepen. Bied eerst aardappels aan waarbij het verschil tussen groot en klein voor alle kleuters snel zichtbaar is. Ze begrijpen hierdoor wat het betekent om twee groepen te maken. Herhaal deze activiteit en bouw de moeilijkheidsgraad op door het aantal aardappels te verhogen en het verschil in grootte te verkleinen. Vergelijken Een grote aardappel kan even zwaar zijn als enkele kleintjes. Laat kinderen voelen dat dit zo is. Dit kan met een grote aardappel in de ene hand en enkele kleintjes in de andere hand. Moet er een kleintje bij of juist vanaf? Kun je dit ook voelen met een blinddoek om? Gebruik begrippen zoals zwaar en licht. Vergelijk pas daarna met behulp van een balans. Seriëren Er liggen vier aardappels op tafel in het midden van de groep. De kleuters leggen deze aardappels op een rij van groot naar klein. Herhaal deze oefening enkele malen en gebruik daarna ook aardappels die in grootte minder van elkaar verschillen. Er ontstaat dan behoefte aan een hulpmiddel in de vorm van een balans. Het woord groot maakt plaats voor woorden zoals gewicht, zwaar en zwaarder.

11 Aardappels 11 Kinderen leren meten met maatgevoel als basis Je kunt de leerlijn meten zien als drie grote stappen. In de aardappelles is de aandacht gericht op het ontwikkelen van gevoel voor de kilogram als maat en voor het bouwen van een netwerk van maten rondom deze kilogram. De stap naar het uitvoeren van bewerkingen ontstaat op een natuurlijke manier wanneer kinderen hun werkblad netwerk gewicht uitbreiden. Soms vraag ik na een les aan de kinderen: Wat hebben we nu geleerd? Dan doe ik mijn best om een stilte te laten vallen. Ik reageer niet onmiddellijk op de snelste vinger. En na het eerste antwoord vraag ik of een ander kind nog iets wil aanvullen. Zelf reageer ik bij voorkeur niet. Ik knik wel of steek een duim op. Dat zijn altijd mooie momenten om de les af te sluiten. 1. Gevoel ontwikkelen Maat en grootheid Referentiemaat Rekentaal 2. Netwerk opbouwen Relaties tussen maten Relaties met andere domeinen Relaties tussen natuurlijke maten en standaard maten 3. Bewerkingen uitvoeren Optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen Concreet model abstract Eigen producties Leerlingen doen meetervaringen op Leerlingen refl ecteren op leerervaringen Leerlingen krijgen interesse voor de volgende fase Interventies van de leerkracht zijn gericht op het activeren van leerlingen

12 12 Gouden Lessen Rekenogen Juffrouw Janneke heeft in deze les bewust gekozen voor het gebruiken van aardappels. Ze dacht daarbij zowel aan leerdoelen als aan de eigenschappen van materialen. We zouden haar eigenlijk eens moeten vragen wat haar rekenogen hebben gezien? Aardappels verschillen onderling sterk in grootte en in gewicht. Daardoor kun je bij aardappels niet zeggen, zoals bij appels of peren, welk aantal nodig is voor 1 kilogram. Om een kilogram aardappels samen te stellen, ben je daarom aangewezen op je gevoel. En het ontwikkelen van een dergelijk gevoel is nu precies een van de doelen van meetonderwijs. Een goede referentiemaat voor een kilogram is de combinatie tussen het juiste gevoel en een bijpassend beeld. En om die reden zijn zelfs krieltjes voor dit doel niet geschikt. Je hebt er immers zoveel nodig dat het nauwelijks mogelijk is om hiervan het juiste plaatje in je hoofd op te slaan. Kortom, kies voor een fl ink aardappelras met zowel grote als kleine aardappels. Het gebruik van een kilogram appels of peren is later in het leerproces wel een goede keuze wanneer een volgend lesdoel aan de orde is. Kinderen kunnen het gewicht bepalen van één appel of één peer door een bewerking uit te voeren in plaats van door te wegen. En dat is sterk. Sommige van mijn collega s kiezen voor een pak suiker als referentiemaat voor 1 kilogram maar dit is niet de beste keuze. Met suiker kun je voelend moeilijk een kilogram samenstellen. Probeer het maar eens in je hand te houden. Een referentiemaat is waardevoller wanneer hij ook betekenisvol is en wanneer je hem zelf hebt kunnen construeren. Dit neemt niet weg dat een kilopak suiker later de klas in mag komen. Kinderen kunnen het voelen en opnemen in het netwerk voor gewicht. 1 kg aardappels en 500 gram krieltjes

13 Aardappels 13 Planning en materialen Aardappelles Planning Dinsdag Een bordje aardappels met een gewicht van 1 kilogram samenstellen. Een begin maken van een netwerk gewicht. Gevoel ontwikkelen voor de kilogram. 45 minuten Woensdag Kinderen werken verder aan hun netwerk gewicht met andere materialen. 45 minuten Huiswerk Huiswerkopdracht: Wat is ongeveer het gewicht van één portie aardappels? 10 minuten Donderdag Huiswerk bekijken en bespreken. Het gewicht van een portie aardappels is een gedeelte van een kilogram. Relatie leggen tussen de kilogram en 1000 gram. 45 minuten Verder Bewerkingen uitvoeren met de aangeleerde maten. Relaties leggen met andere domeinen. Materialen Aardappels los Zak aardappels van 5 kg Kartonnen bordjes Grote mand Weegschalen Werkblad netwerk gewicht Theedoek Diverse materialen om mee te wegen

14 14 Werkblad netwerk gewicht Eén kilogram aardappels Mijn naam is:

15 Colofon Auteur: Vincent Klabbers Ontwerp en opmaak: Reaktorº mediaontwerpers, Zwolle Illustraties: Marian Latour, Bussum Fotografi e: Vincent Klabbers, Oirschot Rekenopgaven: Alles telt, Reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs (2 e editie). Amersfoort: ThiemeMeulenhoff. ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie en Hoger Onderwijs. Meer informatie over ThiemeMeulenhoff en een overzicht van onze leermiddelen: of via onze klantenservice (088) ISBN Eerste druk, eerste oplage, 2011 ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2011 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door foto-kopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 Auteurswet j het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl., dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Deze uitgave is voorzien van het FSC-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw voor het gebruikte papier op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

16 Deze Gouden Les wordt u gratis aangeboden door ThiemeMeulenhoff. Ga naar voor informatie over de volgende Gouden Lessen. U kunt hier ook uw ervaringen achterlaten over deze Aardappelles.

GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS

GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS GOUDEN LESSEN 1. AARDAPPELS Meten met gewicht Vincent Klabbers Een optelsom Om nooit meer te vergeten Leerzaam en aantrekkelijk Lessen voor de hele basisschool Een aanvulling op je vakmanschap Een Gouden

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees?

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? 42 blok 6 C1 Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. C2 Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? Hoeveel pakken brokken? Hoeveel bakjes water? Fido 3 2 1 4

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

a a Leg 3 getallen van 2 cijfers en tel ze op. b d Bedenk sommen waar 180 uitkomt. Meer antwoorden. b Uit welke som komt 103?

a a Leg 3 getallen van 2 cijfers en tel ze op. b d Bedenk sommen waar 180 uitkomt. Meer antwoorden. b Uit welke som komt 103? les 4 blok 5 4 Hoeveel kilogram samen? Eerst schatten. a a 64 kg b 164 kg 3 2 k g 232 kg 1 5 k g 115 kg 1 1 1 k g 511 kg c 8 kg 32 kg 125 kg 244 kg b d 16 kg 185 kg 143 kg 495 kg CD2 Maak sommen met deze

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Weerstand. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Weerstand. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Weerstand J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs en

Nadere informatie

C 1 C 2 C 3. 42 blok 6. Romeinse cijfers.

C 1 C 2 C 3. 42 blok 6. Romeinse cijfers. 42 blok 6 C 1 Romeinse cijfers. Amsterdam Dordrecht Nijmegen Gouda a Welk huis is ouder, het huis uit Dordrecht of het huis uit Amsterdam? b Hoelang staat het huis uit Nijmegen er al? c Het huis waar Sam

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Lenzen. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Lenzen. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Lenzen J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair nderwijs, Algemeen Voortgezet nderwijs, Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g h e t t a f e l m o d e l Jaargroep instap Inleiding Middels het instapprogramma maken de leerlingen kennis met

Nadere informatie

Activiteiten uitvoeren

Activiteiten uitvoeren Activiteiten uitvoeren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Jansen Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid Habraken

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Training. Zakelijk communiceren

Training. Zakelijk communiceren Training Zakelijk communiceren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn

Nadere informatie

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden 1 Hele getallen Peter Ale Martine van Schaik u i t g e v e r ij c o u t i

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Keuzevak Milieu, hergebruik en duurzaamheid. Duurzaam consumeren en produceren

Keuzevak Milieu, hergebruik en duurzaamheid. Duurzaam consumeren en produceren Keuzevak Milieu, hergebruik en duurzaamheid Duurzaam consumeren en produceren COLOFON Uitgeverij: Auteur(s): Inhoudelijke redactie: Illustraties: Foto s: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s o p t e l l e n e n a f t r e k k e n Jaargroep instap Inleiding Het instapprogramma

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 5 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I WISKUNDE. MAVO-D / VMBO-gt

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I WISKUNDE. MAVO-D / VMBO-gt UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: NIVEAU: WISKUNDE MAVO-D / VMBO-gt EXAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke

Nadere informatie

Training. Werven, coördineren en begeleiden van vrijwilligers

Training. Werven, coördineren en begeleiden van vrijwilligers Training Werven, coördineren en begeleiden van vrijwilligers Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje

Nadere informatie

C 1 C 2 C 3. les 1. 2 blok 4. Leg de figuren. Samen bespreken. a b c

C 1 C 2 C 3. les 1. 2 blok 4. Leg de figuren. Samen bespreken. a b c 2 blok 4 les 1 C 1 Leg de figuren. Samen bespreken. a b c d C 2 Leg de figuren. Samen bespreken. a b c C 3 Leg nog meer figuren. Samen bespreken. a Maak een huis. b Maak een boot. c Bedenk zelf een figuur.

Nadere informatie

Een website en applicatie ontwerpen en maken

Een website en applicatie ontwerpen en maken Profielvak Dienstverlening en Producten Een website en applicatie ontwerpen en maken Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: COLOFON

Nadere informatie

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van!

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Opgedragen aan Julia, Floris en Maurits. Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! EEN VROLIJK BOEK VOOR KINDEREN WAARMEE ZIJ HUN OUDERS KUNNEN LEREN

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

Werken aan communicatie 1

Werken aan communicatie 1 Communicatie Werken aan communicatie 1 Werken aan communcatie 1 Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: Colofon Uitgeverij: Edu Actief

Nadere informatie

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3.

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Het rekenonderwijs van tegenwoordig ziet er anders uit dan vroeger. Dat komt omdat er nieuwe inzichten zijn over hoe kinderen het beste leren. Vroeger lag

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Online

Ik en de maatschappij. Online Ik en de maatschappij Online Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens Titel:

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

GOUDEN LESSEN PRIJZENFESTI- VAL. In groep 7 van meneer Henk 2. PRIJZENFESTIVAL. Geldrekenen/Grote getallen Vincent Klabbers

GOUDEN LESSEN PRIJZENFESTI- VAL. In groep 7 van meneer Henk 2. PRIJZENFESTIVAL. Geldrekenen/Grote getallen Vincent Klabbers GOUDEN LESSEN 2. PRIJZENFESTIVAL PRIJZENFESTI- VAL Geldrekenen/Grote getallen Vincent Klabbers In groep 7 van meneer Henk middenbouw Meneer Henk is al ruim over de vijftig en dat zou je niet zeggen als

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren?

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren? Checklist Rekenen Groep 3 1. Tellen tot 20 Als kleuters, in groep 1 en groep 2, zijn de kinderen bezig met de zogenaamde voorbereidende rekenvaardigheid. Onderdelen hiervan zijn ordenen en seriatie. Dit

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

a b c leerkrachtdeel jaargroep 8 algemene instaptoets leerkrachtdeel reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs

a b c leerkrachtdeel jaargroep 8 algemene instaptoets leerkrachtdeel reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs jaargroep 8 a b c algemene instaptoets leerkrachtdeel reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs a l g e m e n e leerkrachtdeel i n s t a p t o e t s Inleiding Introductie Om te kunnen signaleren waarop

Nadere informatie

PRAKTISCHE SECTORORIËNTATIE. Economie en Handel

PRAKTISCHE SECTORORIËNTATIE. Economie en Handel PRAKTISCHE SECTORORIËNTATIE Economie en Handel Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Tessel Mulder, Philein Educatieve Teksten Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Product ontwerpen en 3D printen

Product ontwerpen en 3D printen Profielvak Dienstverlening en Producten Product ontwerpen en 3D printen Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk op pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: COLOFON Uitgeverij:

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

In de kleutergroep van juffrouw Willemijn GOUDEN LESSEN 2. PRIJZENFESTI- VAL 3. DUIMSTOKKEN. Meten/Lengte Vincent Klabbers

In de kleutergroep van juffrouw Willemijn GOUDEN LESSEN 2. PRIJZENFESTI- VAL 3. DUIMSTOKKEN. Meten/Lengte Vincent Klabbers GOUDEN LESSEN 2. PRIJZENFESTI- VAL 3. DUIMSTOKKEN Meten/Lengte Vincent Klabbers In de kleutergroep van juffrouw Willemijn De kleuters in de groep van juffrouw Willemijn hebben het goed. Dat voel je aan

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k l o k k i j k e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen uit de

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

Kies 1 SANDER HEEBELS MENNO BEEKHUIZEN PETRI BENSCHOP ANNE-MARIE BRUNEN MARIEKE STRIK HANNEKE SCHOTTERT

Kies 1 SANDER HEEBELS MENNO BEEKHUIZEN PETRI BENSCHOP ANNE-MARIE BRUNEN MARIEKE STRIK HANNEKE SCHOTTERT Kies 1 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS MENNO BEEKHUIZEN PETRI BENSCHOP ANNE-MARIE BRUNEN MARIEKE STRIK HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm,

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 8 naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n a n t w o o r d e n Les 1 Seconden 1 Vul in. 1 uur = 60 1 minuut = 60 1 uur = 3600 maaltijd tijd

Nadere informatie

Rekenen met verhoudingen

Rekenen met verhoudingen Rekenen met verhoudingen Groep 6, 7 Achtergrond Leerlingen moeten niet alleen met de verhoudingstabel kunnen werken wanneer die al klaar staat in het rekenboek, ze moeten ook zelf een verhoudingstabel

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Handleiding. Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs. Katern 1S en 1F

Handleiding. Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs. Katern 1S en 1F I Handleiding Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs Katern 1S en 1F Handleiding bij de katernen 1F en 1S 1 In 2010 hebben de referentieniveaus een wettelijk kader gekregen. Basisscholen moeten

Nadere informatie

Assistent bouwen, wonen en onderhoud

Assistent bouwen, wonen en onderhoud Techniek Assistent bouwen, wonen en onderhoud Deel 2 van 3 Voert werk uit Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ruud Gardien Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Tip. In de herfst en winter is de maan vroeg in de ochtend goed te zien.

Tip. In de herfst en winter is de maan vroeg in de ochtend goed te zien. Reis naar de maan GROEP 3-4 22 20 & 50 minuten, verdeeld over twee lessen 1, 23, 46 en 54 De leerling: leert samenwerken leert bewegen op muziek leert luisteren naar ritme en muziek herkent vier fasen

Nadere informatie

Seksuele vorming. Seksuele veiligheid

Seksuele vorming. Seksuele veiligheid Seksuele vorming Seksuele veiligheid Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Daphne Ariaens, Mandy Rooker Eindredactie: Edu Actief Titel: Seksuele

Nadere informatie

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG. Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

Spelenderwijs rijmen. Linda Willemsen. www.klasvanjuflinda.nl. www.klasvanjuflinda.nl

Spelenderwijs rijmen. Linda Willemsen. www.klasvanjuflinda.nl. www.klasvanjuflinda.nl Spelenderwijs rijmen Linda Willemsen www.klasvanjuflinda.nl www.klasvanjuflinda.nl Spelenderwijs rijmen Spelenderwijs rijmen Tekst & vormgeving: Linda Willemsen 2014 www.klasvanjuflinda.nl Linda Willemsen

Nadere informatie

ZELF STARTEN MET NEDERLANDS NEDERLANDS VOOR ANDERSTALIGEN

ZELF STARTEN MET NEDERLANDS NEDERLANDS VOOR ANDERSTALIGEN ZELF STARTEN MET NEDERLANDS NEDERLANDS VOOR ANDERSTALIGEN Het zelfstudiepakket Zelf starten met Nederlands is ontwikkeld door Uitgeverij Boom in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I D

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I D UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I D VAK: NIVEAU: EXAMEN: WISKUNDE MAVO 2001-I D De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Kiezen en kopen

Ik en de maatschappij. Kiezen en kopen Ik en de maatschappij Kiezen en kopen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Gerda Verhey Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens

Nadere informatie

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Wegwijs in digitale foto's Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Hannie van Osnabrugge Tweede, herziene druk bussum 2012 Deze aanpassingen voor Picasa versie 3.9 horen bij de tweede, herziene druk van Wegwijs

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Cursus. Activiteiten ontwikkelen

Cursus. Activiteiten ontwikkelen Cursus Activiteiten ontwikkelen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ingrid Mulder Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Activiteiten ontwikkelen

Nadere informatie

Economie en handel. Assistent logistiek. Deel 6 van 6 Inventariseert de voorraad/magazijninventaris

Economie en handel. Assistent logistiek. Deel 6 van 6 Inventariseert de voorraad/magazijninventaris Economie en handel Assistent logistiek Deel 6 van 6 Inventariseert de voorraad/magazijninventaris Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Tessel Mulder,

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Opdracht 2.1 a t/m c. Er zijn veel mogelijkheden. De vorm hoeft dus niet gelijk te zijn om toch een vierkant van dezelfde grootte te krijgen.

Opdracht 2.1 a t/m c. Er zijn veel mogelijkheden. De vorm hoeft dus niet gelijk te zijn om toch een vierkant van dezelfde grootte te krijgen. Uitwerkingen hoofdstuk Gebroken getallen. Kennismaken met breuken.. Deel van geheel Opdracht. a t/m c. Er zijn veel mogelijkheden. De vorm hoeft dus niet gelijk te zijn om toch een vierkant van dezelfde

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Auteur Els van Herpen www.fi.uu.nl/speciaalrekenen Freudenthal Instituut, Utrecht

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Extra les Werken met Windows Live Mail 2012

Extra les Werken met Windows Live Mail 2012 Wegwijs in Windows 8 Extra les Werken met Windows Live Mail 2012 Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze extra les over het werken met Windows Live Mail 2012 hoort bij

Nadere informatie

Training. Pr en communicatiemiddelen

Training. Pr en communicatiemiddelen Training Pr en communicatiemiddelen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Floortje Vissers Titel: Pr en communicatiemiddelen ISBN: 978 90 3724 122

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Reizen

Ik en de maatschappij. Reizen Ik en de maatschappij Reizen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ferry van de Put Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in PowerPoint 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in PowerPoint 2010 van Hannie van

Nadere informatie

Tafelkaart: tafel 1, 2, 3, 4, 5

Tafelkaart: tafel 1, 2, 3, 4, 5 Tafelkaart: tafel 1, 2, 3, 4, 5 1 2 3 4 5 1x1= 1 1x2= 2 1x3= 3 1x4= 4 1x5= 5 2x1= 2 2x2= 4 2x3= 6 2x4= 8 2x5=10 3x1= 3 3x2= 6 3x3= 9 3x4=12 3x5=15 4x1= 4 4x2= 8 4x3=12 4x4=16 4x5=20 5x1= 5 5x2=10 5x3=15

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Reader Periode 3 Leerjaar 3. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Reader Periode 3 Leerjaar 3. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Reader Periode Leerjaar J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs

Nadere informatie

06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I. Goede. Een. Zin. Yolanda Mante Laura Vening

06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I. Goede. Een. Zin. Yolanda Mante Laura Vening 06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina I Een Goede Zin Yolanda Mante Laura Vening I 06950246_binnen 16-07-2004 11:01 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Strategiekaarten. Deze strategiekaarten horen bij de ThiemeMeulenhoff-uitgave (ISBN 978 90 557 4642 2): Rekenen: een hele opgave, deel 2

Strategiekaarten. Deze strategiekaarten horen bij de ThiemeMeulenhoff-uitgave (ISBN 978 90 557 4642 2): Rekenen: een hele opgave, deel 2 Deze strategiekaarten horen bij de ThiemeMeulenhoff-uitgave (ISBN 978 90 557 4642 2): Joep van Vugt Anneke Wösten Handig optellen; tribunesom* Bij optellen van bijna ronde getallen zoals 39, 198, 2993,..

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Word 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2010 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN

DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN Colofon Auteur: Met dank aan: Ton Bielderman Stefan Vollering, Pablo Amador Sanchez, Loes Broer-Nieuwenhuis, Judith van Tartwijk Vormgeving, opmaak: Uitgeverij

Nadere informatie

Rekenzeker. Weet binnen een context wat bedoeld wordt met bij elkaar doen, erbij doen, eraf halen en dit vertalen naar een handeling

Rekenzeker. Weet binnen een context wat bedoeld wordt met bij elkaar doen, erbij doen, eraf halen en dit vertalen naar een handeling Groepsplan groep Vakgebied Rekenen Rekenzeker Tijdsvak Namen Evaluatie Niveau leerlijn 1 2 3 Functioneringsniveau

Nadere informatie