Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief"

Transcriptie

1 Faculteit Geowetenschappen Departement Aardwetenschappen Nationaal Programma Zee- en Kustonderzoek (ZKO) Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief Mathilde Hagens (Universiteit Utrecht) met medewerking van: - Lucas Guerrero, Anna de Kluijver (Deltares) - Jack Middelburg, Caroline Slomp (Universiteit Utrecht) - Heiko Brenner (NIOZ)

2 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# Andere CO 2 probleem!" # $%& 2

3 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# Andere CO 2 probleem!" # $%& atmosfeer water!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", ))))))))) ) ) 2

4 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# Andere CO 2 probleem!" # $%& atmosfeer water!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", * #!" + )))))))))*!" +, ))-)* ) - #, *!" +, )))))))))!" + ))-)* ) - ) )))))))) ) ) ) 2

5 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) Andere CO 2 probleem!" # $%& $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# atmosfeer water 2+)3)-45% 67) 8+ * 9)!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", * #!" + )))))))))*!" +, ))-)* ) - #, *!" +, )))))))))!" + ))-)* ) - ) )))))))) ) ) ) 2

6 Andere CO 2 probleem "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# atmosfeer Mauna Loa (Hawaï)!" # $%&!" #$%& #$'( #$'& #$&( Stille Oceaan (ca. 80km van Hawaï) daling ph: ± per jaar 2+)3)-45% 67) 8+ * 9) Dore et al. (2009) '))&*************'))(*************%&&&*************%&&( +,,- water!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", * #!" + )))))))))*!" +, ))-)* ) - #, *!" +, )))))))))!" + ))-)* ) - ) )))))))) ) ) ) 2

7 Werking CO 2 systeem atmosfeer water ph = 8.2 CO 2 = 280 ppm sediment 3

8 Werking CO 2 systeem atmosfeer water ph = 8.2!" # $%& CO 2 = 400 ppm sediment 3

9 Werking CO 2 systeem atmosfeer water ph =??!" # $%& CO 2 = 400 ppm sediment 3

10 Werking CO 2 systeem atmosfeer!" # $%& Verandering in ph hangt af van andere variabelen, bijv.!! temperatuur water ph =?? CO 2 = 400 ppm temp. 18 C saliniteit 35!! zoutgehalte maar wordt vooral bepaald door eigenschappen van het CO 2 systeem zelf sediment 3

11 Werking CO 2 systeem atmosfeer!" # $%& Verandering in ph hangt af van andere variabelen, bijv.!! temperatuur water ph =?? CO 2 = 400 ppm temp. 18 C saliniteit 35!! zoutgehalte maar wordt vooral bepaald door eigenschappen van het CO 2 systeem zelf sediment Voor omschrijving CO 2 systeem zijn twee van de vier meetbare parameters nodig:!! zuurgraad (ph)!! opgelost anorganisch koolstof (DIC)!! CO 2 concentratie (CO 2 )!! alkaliteit (TA): buffercapaciteit " alleen ph is niet voldoende om oorzaak van verandering te begrijpen 3

12 Werking CO 2 systeem atmosfeer!" # $%& Verandering in ph hangt af van andere variabelen, bijv.!! temperatuur water ph =?? CO 2 = 400 ppm temp. 18 C saliniteit 35!! zoutgehalte maar wordt vooral bepaald door eigenschappen van het CO 2 systeem zelf sediment Voor omschrijving CO 2 systeem zijn twee van de vier meetbare parameters nodig:!! zuurgraad (ph)!! opgelost anorganisch koolstof (DIC)!! CO 2 concentratie (CO 2 )!! alkaliteit (TA): buffercapaciteit " alleen ph is niet voldoende om oorzaak van verandering te begrijpen 3

13 Noordzee CO2 en ph NIOZ data (64PE344)!!" Ý1 Ý1 &'"! Ý1 &'"" $!" Ý1 (')! $"" Ý1 #!" Ý1 #"" Ý1 Ý Ý( Ý(!"#$%&'$($&)*#+&,&'-). Ý1 Ý1!"" Ý1 *+ %!" Ý Ý( Ý(!"#$%&'$($&)*#+&,&'-).,-% SSP (')" ('&! ZKO project Noordzeeverzuring: 87 meetstations (september 2011)!! Ruimtelijke variatie van 0.3 ph in oppervlaktewater " H+ verschil 50%!! Lage ph correspondeert met hoge CO2 4

14 Welke processen? atmosfeer stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee sediment 5

15 Welke processen? atmosfeer stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment transport Atlantische Oceaan 5

16 Welke processen? atmosfeer CO 2 stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment transport Atlantische Oceaan 5

17 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment transport Atlantische Oceaan 5

18 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment efflux TA transport Atlantische Oceaan 5

19 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment efflux TA efflux DIC transport Atlantische Oceaan 5

20 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water invoer rivieren sediment primaire productie respiratie nitrificatie efflux TA efflux DIC Noordzee transport Atlantische Oceaan 5

21 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water primaire productie calcificatie Noordzee invoer rivieren sediment respiratie nitrificatie efflux TA decalcificatie transport Atlantische Oceaan efflux DIC 5

22 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water primaire productie calcificatie Noordzee invoer rivieren sediment respiratie nitrificatie efflux TA decalcificatie transport Atlantische Oceaan efflux DIC al deze processen dragen gelijktijdig en dus cumulatief bij aan de Noordzee ph 5

23 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water primaire productie calcificatie Noordzee invoer rivieren sediment respiratie nitrificatie efflux TA decalcificatie transport Atlantische Oceaan efflux DIC al deze processen dragen gelijktijdig en dus cumulatief bij aan de Noordzee ph 5

24 Seizoenaliteit in ph 11; Tijdreeks Marsdiep Monitoring Rijkswaterstaat 855 #& '!4# Provoost et al. (2010) ;-<+/= >7 L.A. Salt (thesis RuG, 2014) ;-<+/= >7 '345!"# '455 $% '645 '355 ''45 '745 ()* , ()* &/ % &/0 ' '55: '575 '655!"""""""""""""""#!"""""""""""""$!!""""""""""""$#!""""""""""""%!! &'()*+,"-*+*'",."/0()"1/23!! Seizoensdynamiek veroorzaakt door productie-respiratie balans!! Dicht bij de kust grootste schommelingen " hoogste nutriënteninvoer 6

25 Invloed sedimenten \ TA (µmol kg-1) water H. Brenner Tijd (uur) 7

26 Invloed sedimenten \ Stap 1: nemen sedimentmonsters TA (µmol kg-1) water H. Brenner Tijd (uur) 7

27 Invloed sedimenten \ Stap 1: nemen sedimentmonsters Stap 2: watersediment incubaties TA (µmol kg-1) water H. Brenner Tijd (uur) 7

28 Invloed sedimenten \ water Stap 1: nemen sedimentmonsters Stap 2: watersediment incubaties TA (µmol kg-1) Stap 3: monstername en analyse H. Brenner Tijd (uur) 7

29 Invloed sedimenten \ water Stap 1: nemen sedimentmonsters Stap 2: watersediment incubaties TA (µmol kg-1) Stap 3: monstername en analyse H. Brenner Stap 4: berekening TA en DIC fluxen Tijd (uur) 7

30 Invloed sedimenten \ water Stap 1: nemen sedimentmonsters!! Stap 2: watersediment incubaties Sedimenten in Waddenzee en Zuidelijke Noordzee belangrijke bron van TA TA (µmol kg-1) Stap 3: monstername en analyse H. Brenner Stap 4: berekening TA en DIC fluxen Tijd (uur) 7

31 ph model Noordzee Model: D3D-waq: 3 dimensionaal waterkwaliteitsmodel voor de Noordzee met ph module (Deltares)!! Invloed op ph van o! Rivieren (85 totaal) o! Zeeranden (Atlantische Oceaan en Kanaal) o! Primaire productie en respiratie o! Atmosferische concentraties o! Microbiële processen!! Referentiejaar 2008!! Modelvergelijking met NIOZ data (bolletjes) ph (-) ph Chlfa Chlf a (!g/l) L. Guerrero, A. de Kluijver maand 0.0 8

32 ph model Noordzee Model: D3D-waq: 3 dimensionaal waterkwaliteitsmodel voor de Noordzee met ph module (Deltares)!! Invloed op ph van o! Rivieren (85 totaal) o! Zeeranden (Atlantische Oceaan en Kanaal) o! Primaire productie en respiratie o! Atmosferische concentraties o! Microbiële processen!! Referentiejaar 2008!! Modelvergelijking met NIOZ data (bolletjes) ph (-) 8.18 ph 8.16 Chlfa maand Chlf a (!g/l) L. Guerrero, A. de Kluijver!! Relatieve bijdrage van alle processen aan ph dynamiek is nu te bepalen 8

33 ph model Noordzee Model: D3D-waq: 3 dimensionaal waterkwaliteitsmodel voor de Noordzee met ph module (Deltares)!! Invloed op ph van o! Rivieren (85 totaal) o! Zeeranden (Atlantische Oceaan en Kanaal) o! Primaire productie en respiratie o! Atmosferische concentraties o! Microbiële processen!! Referentiejaar erentiej r 2008!! Modelvergelijking met NIOZ data (bolletjes) ph (-) 8.18 ph 8.16 Chlfa maand Chlf a (!g/l) L. Guerrero, A. de Kluijver!! Relatieve bijdrage van alle processen aan ph dynamiek is nu te bepalen 8

34 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? 9

35 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan 9

36 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan langzamer: blijf zitten 9

37 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan langzamer: blijf zitten Het juiste antwoord is: sneller 9

38 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan langzamer: blijf zitten Het juiste antwoord is: sneller 9

39 !"#$%%%%%%%%%%!"$& '(!""$%%%%%%%%%&))&%%%%%%%%%&))* $+* $+, $+& $+) #+$ Verzuring in Noordzee 1 0 Provoost et al. (2010): 20 km vanaf Walcheren Verschuiving in productierespiratiebalans heeft grote invloed op ph Noordzee!! : o! Toename nutriëntentoevoer o! Stijging in primaire productie!! Vanaf 1998: o! Afname nutriëntentoevoer o! Daling in primaire productie Huidige daling ph 1 orde van grootte hoger dan in open oceaan 2. gevolgen

40 !"#$%%%%%%%%%%!"$& '(!""$%%%%%%%%%&))&%%%%%%%%%&))* $+* $+, $+& $+) #+$ Verzuring in Noordzee 1 0 Provoost et al. (2010): 20 km vanaf Walcheren Verschuiving in productierespiratiebalans heeft grote invloed op ph Noordzee!! : o! Toename nutriëntentoevoer o! Stijging in primaire productie!! Vanaf 1998: o! Afname nutriëntentoevoer o! Daling in primaire productie Huidige daling ph 1 orde van grootte hoger dan in open oceaan 2. gevolgen ph toename: per jaar

41 !"#$%%%%%%%%%%!"$& '(!""$%%%%%%%%%&))&%%%%%%%%%&))* $+* $+, $+& $+) #+$ Verzuring in Noordzee 1 0 ph afname: per jaar Provoost et al. (2010): 20 km vanaf Walcheren Verschuiving in productierespiratiebalans heeft grote invloed op ph Noordzee!! : o! Toename nutriëntentoevoer o! Stijging in primaire productie!! Vanaf 1998: o! Afname nutriëntentoevoer o! Daling in primaire productie Huidige daling ph 1 orde van grootte hoger dan in open oceaan 2. gevolgen ph toename: per jaar

42 Voorspelling toekomst () *+, *+- *+. /+0 /+/ Orr et al. (2005).*, !"##$%#&"''$!! Globale schattingen a.h.v. uitstoot CO 2 voor open oceaan o! Tot nu: ph is met 0.1 gedaald " 30% zuurder water o! Nu 2100: extra daling ph 0.4 "! wellicht sterker in Noordzee! 2. gevolgen 1 1

43 () *+, *+- *+. /+0 /+/ Orr et al. (2005)!"##$%#&"''$ Voorspelling toekomst.*, !! Boxmodel Zuidelijke Noordzee met en zonder atmosferische SO x en NO x depositie!! Globale schattingen a.h.v. uitstoot CO 2 voor open oceaan o! Tot nu: ph is met 0.1 gedaald " 30% zuurder water o! Nu 2100: extra daling ph 0.4 "! wellicht sterker in Noordzee! "$"!3',.4 Hagens et al. (2014) 19% extra H +! "$'/!#',01 2!"#$%&'()%*+',-'.$%)")' 2. gevolgen 1 1

44 () *+, *+- *+. /+0 /+/ Orr et al. (2005)!"##$%#&"''$ Voorspelling toekomst.*, !! Boxmodel Zuidelijke Noordzee met en zonder atmosferische SO x en NO x depositie!! Afname gaat steeds sneller " Noordzee kan veranderingen steeds minder goed aan " lagere buffering!! Globale schattingen a.h.v. uitstoot CO 2 voor open oceaan o! Tot nu: ph is met 0.1 gedaald " 30% zuurder water o! Nu 2100: extra daling ph 0.4 "! wellicht sterker in Noordzee! "$"!3',.4 Hagens et al. (2014) 19% extra H +! "$'/!#',01 2!"#$%&'()%*+',-'.$%)")' 2. gevolgen 1 1

45 Effecten verzuring 2. gevolgen 1 2

46 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet 2. gevolgen 1 2

47 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet!! Effecten op voedselweb lastig te voorspellen o! Wie zijn de winnaars en verliezers in de Noordzee? " veel is nog onbekend! 2. gevolgen 1 2

48 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet!! Effecten op voedselweb lastig te voorspellen o! Wie zijn de winnaars en verliezers in de Noordzee? " veel is nog onbekend! 2. gevolgen 1 2

49 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet!! Effecten op voedselweb lastig te voorspellen o! Wie zijn de winnaars en verliezers in de Noordzee? " veel is nog onbekend! 2. gevolgen 1 2

50 Wat hebben we nodig?!! Slimmere monitoring, met minstens twee parameters o! Uithangen van hoge-resolutie sensoren (ph, CO 2 ), bijvoorbeeld bij Marsdiep o! DIC toevoegen als tweede parameter Monitoring Waterstaatkundige Toestand des Lands (MWTL) van Rijkswaterstaat o! Niet alleen Noordzee zelf, maar ook aanliggende rivieren en randen "! meten is weten Monitoring NIOZ Oosterschelde:!! Aanderaa Seaguard: zuurstof, fluorescentie, geleidbaarheid, temperatuur, troebelheid, golfsnelheid & richting!! Satlantic SeaFET: ph 3. perspectief 1 3

51 Wat hebben we nodig?!! Meer scenario s testen met behulp van computermodellen. Hiermee kunnen we vragen bestuderen als: o! Wat gebeurt er met de ph in de Noordzee als het klimaat verandert en als de nutriënteninvoer gereduceerd wordt? "! van tevoren testen voorkomt verpesten!! Meer internationale samenwerking. Denk aan een gezamenlijke database en een jaarlijkse meeting met andere belanghebbende landen (Groot-Brittanië, Duitsland, Noorwegen)!! Meer onderzoek naar de interactie tussen de Waddenzee en de Noordzee!! Meer onderzoek naar de invloed van kalkvorming op de ph dynamiek in de Noordzee 3. perspectief 1 4

52 Wat kunnen we doen?." 1 $%& 0" 1 $%&!" # $%&!! Pak de belangrijkste bron van het probleem aan: de hoge CO 2 uitstoot o! Investeren in duurzame energie o! Investeren in bewustwording en gedragsverandering!! Verminderen uitstoot stikstof- en zwaveloxides, zowel op land als in zee o! Scheepvaart draagt lokaal in belangrijke mate bij aan ph daling!! Verder onderzoek naar technische maatregelen o! Toevoegen van het bufferende mineraal olivijn aan Noordzeewater o! Ondergrondse opslag van CO 2 3. perspectief 1 5

53 Wat kunnen we doen?." 1 $%& 0" 1 $%&!" # $%&!! Pak de belangrijkste bron van het probleem aan: de hoge CO 2 uitstoot o! Investeren in duurzame energie o! Investeren in bewustwording en gedragsverandering!! Verminderen uitstoot stikstof- en zwaveloxides, zowel op land als in zee o! Scheepvaart draagt lokaal in belangrijke mate bij aan ph daling!! Verder onderzoek naar technische maatregelen o! Toevoegen van het bufferende mineraal olivijn aan Noordzeewater o! Ondergrondse opslag van CO 2 3. perspectief 1 5

54 Wat kunnen we doen?." 1 $%& 0" 1 $%&!" # $%&!! Pak de belangrijkste bron van het probleem aan: de hoge CO 2 uitstoot o! Investeren in duurzame energie o! Investeren in bewustwording en gedragsverandering!! Verminderen uitstoot stikstof- en zwaveloxides, zowel op land als in zee o! Scheepvaart draagt lokaal in belangrijke mate bij aan ph daling!" #!" #!" #!! Verder onderzoek naar technische maatregelen o! Toevoegen van het bufferende mineraal olivijn aan Noordzeewater o! Ondergrondse opslag van CO perspectief 1 5

55 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

56 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

57 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

58 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

ph-dynamiek Noordzee

ph-dynamiek Noordzee Royal Netherlands Institute for Sea Research ph-dynamiek Noordzee historische metingen, inzichten en perspectief dr. Steven van Heuven (NIOZ) prof.dr. Gert-Jan Reichart (NIOZ) met bijdragen van: prof.dr.

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Oceaanverzuring. opdracht 1. opdracht 2. Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO 2

Oceaanverzuring. opdracht 1. opdracht 2. Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO 2 lespakket Scheikunde studie Aardwetenschappen Oceaanverzuring Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO uitstoot, al is de vraag nog steeds hoeveel warmer het

Nadere informatie

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer NO, NO2 en NOx in de buitenlucht Michiel Roemer Inhoudsopgave Wat zijn NO, NO2 en NOx? Waar komt het vandaan? Welke bronnen dragen bij? Wat zijn de concentraties in de buitenlucht? Maatregelen Wat is NO2?

Nadere informatie

CO 2 in zoet water. source. sink? Jolanda Verspagen a, Maria Meijer a, Arie Vonk a, Jef Huisman a Ko van Huissteden b, Joshua Dean b, Han Dolman b

CO 2 in zoet water. source. sink? Jolanda Verspagen a, Maria Meijer a, Arie Vonk a, Jef Huisman a Ko van Huissteden b, Joshua Dean b, Han Dolman b CO 2 in zoet water source of sink? Jolanda Verspagen a, Maria Meijer a, Arie Vonk a, Jef Huisman a Ko van Huissteden b, Joshua Dean b, Han Dolman b a UvA Freshwater and Marine Ecology b VU - Earth Sciences

Nadere informatie

Slib, algen en primaire productie monitoren met satellietbeelden

Slib, algen en primaire productie monitoren met satellietbeelden Slib, algen en primaire productie monitoren met satellietbeelden Pilot Eems-Dollard Charlotte Schmidt Dienst Water, Verkeer en Leefomgeving Afd. Kennis- en Innovatiemanagement Aanleiding NSO-SBIR-call

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO) Koninklijk Royal Netherlands Nederlands Institute Instituut for voor Sea Research Zeeonderzoek Koolstofcyclus in de zee Stefan Schouten NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research

Nadere informatie

Prehistorische Klimaatveranderingen

Prehistorische Klimaatveranderingen Universiteit Utrecht Prehistorische Klimaatveranderingen De aarde als systeem en de broeikaswereld van het verleden Appy Sluijs Departement Aardwetenschappen, Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Algenbloeien in ondiepe kustsystemen: trends en risico s

Algenbloeien in ondiepe kustsystemen: trends en risico s VLIZ studiedag 24 mei 2011 Algenbloeien in ondiepe kustsystemen: trends en risico s Koen Sabbe Vakgroep Biologie Universiteit Gent Intro Wat zijn micro-algen, algenbloeien en plaagalgen? Wat is de huidige

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II Onderzoek naar het klimaat met behulp van huidmondjes Op een school in Midden-Limburg wordt een vakkenintegratieproject georganiseerd met als thema: mogelijke oorzaken voor en gevolgen van het versterkt

Nadere informatie

Mariene virussen. Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA)

Mariene virussen. Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA) Mariene virussen Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA) Wat is een biologisch virus? 20-200 nm (miljoenste mm) diameter Bundeltje genetisch

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater

Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater Rijksuniversiteit Groningen Hein de Baar met bijdragen van Steven van Heuven en vele anderen Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek

Nadere informatie

Growth and Functioning of the Microbial Plankton Community: Effects of Temperature, Nutrients and Light V.S. Brauer

Growth and Functioning of the Microbial Plankton Community: Effects of Temperature, Nutrients and Light V.S. Brauer Growth and Functioning of the Microbial Plankton Community: Effects of Temperature, Nutrients and Light V.S. Brauer Samenvatting 140 Plankton vormt de basis van de voedselketens in meren, zeeën en oceanen.

Nadere informatie

Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica

Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica Mariene micro-organismen vertegenwoordigen het grootste reservoir van organische koolstof in de oceaan en hebben een

Nadere informatie

Organische stof: stof tot nadenken

Organische stof: stof tot nadenken Wereld Bodemdag Organische stof: stof tot nadenken Steven Sleutel Universiteit Gent Vakgroep Bodembeheer Bodem organische stof (BOS) O,H C S P N Landbouwgrond organische koolstof (OC) voorraad 0-30cm Bron:

Nadere informatie

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1)

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1) SAMENVATTING Menselijke activiteiten brengen een grote hoeveelheid kooldioxide (CO 2 ) in de atmosfeer. Het wordt nu algemeen erkend dat dit kan leiden tot opwarming van de aarde. Dit inzicht heeft geleid

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Waterplanten en Waterkwaliteit

Waterplanten en Waterkwaliteit Waterplanten en Waterkwaliteit Leon van den Berg Moni Poelen Monique van Kempen Laury Loeffen Sarah Faye Harpenslager Jeroen Geurts Fons Smolders Leon Lamers Platform Ecologisch Herstel Meren Vrijdag 11

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Biogeochemische kringlopen als brug. onderzoek en school

Biogeochemische kringlopen als brug. onderzoek en school Biogeochemische kringlopen als brug tussen fundamenteel wetenschappelijk onderzoek en school Lutz Lohse (Bètapartners Amsterdam) & Lotte van den Berg (STEM Teacher Academy) NLT conferentie, Garderen Feb

Nadere informatie

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011 Ammonium in de Emissieregistratie?! Natuurlijke processen, antropogene bronnen en emissies in de ER Bert Bellert, Waterdienst Ammonium als stof ook in ER??: In kader welke prioritaire stoffen, probleemstoffen,

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Is er een point of no return in klimaatverandering? Henk A. Dijkstra, IMAU, Departement Natuuren Sterrenkunde, Universiteit Utrecht

Is er een point of no return in klimaatverandering? Henk A. Dijkstra, IMAU, Departement Natuuren Sterrenkunde, Universiteit Utrecht Is er een point of no return in klimaatverandering? Henk A. Dijkstra, IMAU, Departement Natuuren Sterrenkunde, Universiteit Utrecht Overzicht 1. Forcering - respons kritische condities 2. Klimaatgevoeligheid

Nadere informatie

Het integreren van ijsbergvariabiliteit in het klimaatsysteem met behulp van het iloveclim klimaatmodel

Het integreren van ijsbergvariabiliteit in het klimaatsysteem met behulp van het iloveclim klimaatmodel xix Samenvatting Het integreren van ijsbergvariabiliteit in het klimaatsysteem met behulp van het iloveclim klimaatmodel Dit proefschrift onderzoekt het effect van de Groenlandse IJskap, in het bijzonder

Nadere informatie

AANVULLING OP DE. Aanvullende berekeningen buitenland en actualisatie AERIUS Monitor.!!!

AANVULLING OP DE. Aanvullende berekeningen buitenland en actualisatie AERIUS Monitor.!!! AANVULLING OP DE Aanvullende berekeningen buitenland en actualisatie AERIUS Monitor. 1 juni 2015 2 Foto s voorkant: Verkeer (foto Wouter van Vliet), Witterveld (foto Hans Dekker), koeien nabij Schiphol

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012)

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012) WISP blauwalgen monitoring met remote sensing Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com Met enige illustraties uit: Blue-green catastrophe: NIOO PhD thesis by Stefan Simis en daaruit

Nadere informatie

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht De Global Warming Hiatus Mondiaal gemiddelde oppervlakte temperatuur

Nadere informatie

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee?

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee? Hoe groot is het aanpassingsvermogen van de Waddenzee? Han Olff Rijksuniversiteit Groningen Photo: Han Olff Foto Ruben Smit Meer uitstoot CO 2 en Mondiale Vermesting verzuring van de opwarming en vervuiling

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar 17-1- Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar BODEM De Bodem Van Groot naar Klein tot zeer klein 2 1 17-1- Bodemprofiel Opbouw van de bodem Onaangeroerd = C Kleinste delen = 0 en A Poriënvolume

Nadere informatie

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008 Hoofdthema s Sleutelprocessen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Scenario s voor zeespiegelstijging Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen reconstructie uit getijdestations

Nadere informatie

Neutraliseren doe je zo. Meting/regeling upgraden naar industrie 4.0? Spreker: Joran Paets Product manager sensors

Neutraliseren doe je zo. Meting/regeling upgraden naar industrie 4.0? Spreker: Joran Paets Product manager sensors Neutraliseren doe je zo. Meting/regeling upgraden naar industrie 4.0? Spreker: Joran Paets Product manager sensors Agenda 1. Neutraliseren 2. Industrie 4.0 3. Upgraden 4. Voordeel van de upgrade? 5. Voorbeelden

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

IJzersuppletie in Terra Nova

IJzersuppletie in Terra Nova IJzersuppletie in Terra Nova Implicaties voor de biota Anne Immers Liesbeth Bakker, Bas Ibelings, Ellen van Donk Gerard ter Heerdt & Jeroen Geurts Aquatisch voedselweb Vissen Zoöplankton Fytoplankton Zonlicht

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

Meetresultaten verzuring 1 HET MEETNET VERZURING

Meetresultaten verzuring 1 HET MEETNET VERZURING ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Meetresultaten verzuring //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Nadere informatie

Monitoring 2008. Rapportering definitieve resultaten

Monitoring 2008. Rapportering definitieve resultaten Monitoring 2008 Rapportering definitieve resultaten februari 2010 Voorwoord Zoals afgesproken tijdens de Auditcommissie van 29 september 2009 heeft het Verificatiebureau een aanvullend rapport voor de

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

BAGGERNUT. Leon van den Berg Moni Poelen Leon Lamers

BAGGERNUT. Leon van den Berg Moni Poelen Leon Lamers Leon van den Berg Moni Poelen Leon Lamers Arcadis B-ware Deltares Radboud Universiteit Nijmegen Waterschappen Witteveen en Bos Diverse deelprojecten: Radboud universiteit Nijmegen veldexperimenten

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Suspensietransport in de waterloop

Suspensietransport in de waterloop Suspensietransport in de waterloop Wat willen we weten? Elin Vanlierde Universiteit Gent Vakgroep Geologie en Bodemkunde Sedimentaire Geologie en Ingenieursgeologie Wat willen we weten? Doelstellingen

Nadere informatie

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009 Het probleem is: De zeespiegel stijgt! De rivieren stijgen mee! De bodem daalt! Grondwaterdruk stijgt! Nederland verzilt! Door Deltacommissie geschatte kosten, deze eeuw 120-160 160 miljard 1 September2009

Nadere informatie

Hoe proper is onze zee?

Hoe proper is onze zee? Hoe proper is onze zee? Colin Janssen Medewerking van M. Claessens en P. Roose Laboratorium voor Milieutoxicologie en Aquatische Ecologie Universiteit Gent Vervuiling een vlag die vele ladingen dekt? Vele

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik Het klimaat is een complex systeem waarin fysische, chemische en biologische processen op elkaar inwerken. Die complexiteit

Nadere informatie

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Opgave 1 uitrekenen en afronden Bij +/- rond je af op het kleinste aantal DECIMALEN, bij x/ rond je af op het kleinste aantal SIGNIFICANTE CIJFERS. Bij gecombineerde

Nadere informatie

1. Inleiding. Notitie Amsterdam, 8 december 2016

1. Inleiding. Notitie Amsterdam, 8 december 2016 Notitie Amsterdam, 8 december 2016 Afdeling Policy Studies Van Aan Koen Smekens, Paul Koutstaal Gijs Zeestraten (Ministerie van Economische Zaken) Kopie Onderwerp Gevolgen van scenario s uitfasering kolencentrales

Nadere informatie

Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh

Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh Inhoud Scenario's versus verwachtingen Betrouwbaarheid Seizoensverwachtingen Klimaatmodellen

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

GEA Leiden 22 maart Plaattektoniek: Rond Over In Door. Dr Bernd Andeweg. Aardwetenschappen, Vrije Universiteit

GEA Leiden 22 maart Plaattektoniek: Rond Over In Door. Dr Bernd Andeweg. Aardwetenschappen, Vrije Universiteit GEA Leiden 22 maart 2011 Plaattektoniek: Rondjes Rond Over In Door de Aarde Dr Bernd Andeweg Outline Actualiteit 1: Aardbeving Nederland? Actualiteit 2: Japan Actualiteit 3: meer aardbevingen? Rondje 1:

Nadere informatie

BELANG RUIMTELIJK ASPECT IN MESTPROBLEMATIEK EN DE IMPACT HIERVAN OP VRAAG NAAR MESTVERWERKING

BELANG RUIMTELIJK ASPECT IN MESTPROBLEMATIEK EN DE IMPACT HIERVAN OP VRAAG NAAR MESTVERWERKING BELANG RUIMTELIJK ASPECT IN MESTPROBLEMATIEK EN DE IMPACT HIERVAN OP VRAAG NAAR MESTVERWERKING Bart Van der Straeten Departement Landbouw & Visserij, Afdeling Monitoring en Studie (AMS) Context IWT-landbouwproject

Nadere informatie

Tentamen Marine Sciences I

Tentamen Marine Sciences I Tentamen Marine Sciences I 7 november 2013 NB1: Schrijf uw naam en studentnummer op ieder in te leveren blad NB2: Maak uw antwoorden compleet maar vooral ook zo kort/to the point mogelijk; gezwets levert

Nadere informatie

Gesjoemel op de weg? Eric Feringa Igor van der Wal

Gesjoemel op de weg? Eric Feringa Igor van der Wal Gesjoemel op de weg? Eric Feringa Igor van der Wal Wat kunt u verwachten? Hoe is úw kennis van luchtverontreiniging? Inzicht in normen en techniek Wat is de invloed van sjoemelsoftware? Casestudy A13 Overschie

Nadere informatie

MWW - Waternood-DAN - EKO. Hanneke Keizer Piet Verdonschot Karin Didderen

MWW - Waternood-DAN - EKO. Hanneke Keizer Piet Verdonschot Karin Didderen MWW - Waternood-DAN - EKO Hanneke Keizer Piet Verdonschot Karin Didderen Maatregel Wijzer Waterbeheer Inleiding Implementatie van zowel WB21 als KRW vraagt om waterhuishoudkundige maatregelen Talrijke

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

5.4 ph van oplossingen van zwakke zuren of zwakke basen

5.4 ph van oplossingen van zwakke zuren of zwakke basen Opmerking: We gaan ervan uit, dat bij het mengen van oplossingen geen volumecontractie optreedt. Bij verdunde oplossingen is die veronderstelling gerechtvaardigd. 5.4 ph van oplossingen van zwakke zuren

Nadere informatie

Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam

Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam 23 januari 2009 ViBOS (Visserij Besluit Ondersteuning Systeem) Cor Mallie Leeke

Nadere informatie

Energie- en emissie-intensiteit van economische activiteiten in België

Energie- en emissie-intensiteit van economische activiteiten in België Milieu-economische analyses voor België, de Gewesten en Europa Workshop 13 september 2012 Energie- en emissie-intensiteit van economische activiteiten in België Lies Janssen Federaal Planbureau Milieurekeningen:

Nadere informatie

Het maken van een weersverwachting: de begintoestand

Het maken van een weersverwachting: de begintoestand Hoe maken we verwachtingen? 1. Het maken van een weersverwachting: de begintoestand 2. Het maken van een weersverwachting: het weermodel 3. Het maken van een klimaatverwachting: het klimaatmodel 4. De

Nadere informatie

Inhoud. Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Intro fotosynthese: het belang van CO 2 Onderzoek luie bladeren Discussie

Inhoud. Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Intro fotosynthese: het belang van CO 2 Onderzoek luie bladeren Discussie Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Sander Hogewoning (Plant Lighting BV) i.s.m. Govert Trouwborst (Plant Lighting BV) Sander Pot (Plant Dynamics BV) Stefan Persoon (Inno Agro BV)

Nadere informatie

Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees

Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees Prof.dr.ir. Frank Devlieghere Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees Vakgroep Voedselveiligheid en Voedselkwaliteit Laboratorium voor Levensmiddelenmicrobiologie en - conservering Food2Know-Interfacultair

Nadere informatie

Verjonging van Jeneverbes

Verjonging van Jeneverbes Verjonging van Jeneverbes Esther Lucassen, Michael van Roosmalen, Ton Lenders, Jan Roelofs Meinweg Ecotop, 27 september 2014, Landgoed Kasteel Daelenbroek, Herkenbosch Info: Esther Lucassen, Onderzoekscentrum

Nadere informatie

Leonardo Da Vinci riep:

Leonardo Da Vinci riep: Leonardo Da Vinci riep: Water is de drijfveer voor de natuur, erkende hij dat water, voortgestuwd door de wisselende temperatuur en druk in de atmosfeer, het leven op aarde mogelijk maakt. Crutzen blz.

Nadere informatie

Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie?

Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Sander Pot (Plant Dynamics BV) i.s.m. Govert Trouwborst (Plant Lighting BV) Sander Hogewoning (Plant Lighting BV) Stefan Persoon (Inno Agro BV)

Nadere informatie

XIII. Samenvatting. Samenvatting

XIII. Samenvatting. Samenvatting XIII In dit werk wordt de invloed van dimethyldisulfide (DMDS) en van zeven potentiële additieven op het stoomkraken van n-hexaan onderzocht aan de hand van experimenten in een continu volkomen gemengde

Nadere informatie

Laag zuurstof en hoog ammonium in de Dommel. Hoe erg is erg?

Laag zuurstof en hoog ammonium in de Dommel. Hoe erg is erg? Laag zuurstof en hoog ammonium in de Dommel. Hoe erg is erg? Jeroen de Klein Wageningen Universiteit Introductie slechte Ecologische Toestand in de Dommel Stedelijke druk Zuiveringsinstallatie Eindhoven

Nadere informatie

Meetresultaten verzuring en vermesting

Meetresultaten verzuring en vermesting /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Meetresultaten verzuring en vermesting ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Nadere informatie

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water.

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water. Page 1 of 9 CT011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (20082009 Q1) (9805080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add dropdown list and

Nadere informatie

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk?

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Z.B. Wang, J.C. Winterwerp, D.S. van Maren, A.P. Oost Deltares & Technische Universiteit Delft 18 Juni 2013 Inhoud Het probleem Sediment huishouding Voortplanting

Nadere informatie

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan:

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan: MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Hanzelaan 286 Postbus 137 8000 AC Zwolle Tel +31 38 7777 700 Fax +31 38 7777 710 www.arcadis.nl Onderwerp: Gevoeligheidsanalyse effecten baggerspecieverspreiding (concept) Zwolle,

Nadere informatie

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Samenvatting Dit proefschrift gaat over de stikstofcyclus in het Nederlandse kustgebied, waarbij zowel de waterkolom als het sediment

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

Tentamen/Exam Marine Sciences II : Oceans of the Future (2012)

Tentamen/Exam Marine Sciences II : Oceans of the Future (2012) Tentamen/Exam Marine Sciences II : Oceans of the Future (2012) Thursday February 2, 2012, BBL001 en BBL023; 1315-1600hrs NB1: schrijf Uw naam en studentnummer op ieder in te leveren blad NB1: write your

Nadere informatie

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA)

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009 Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) 1 Inhoud presentatie Waar komt dit idee vandaan? Ontwikkelingsgeschiedenis

Nadere informatie

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar Uitdampingrisicos S.Picone, J.Valstar Inhoud Conceptueel model Onderzoeksvragen en -opzet STOMP vs VOLASOIL Locaties in Utrecht Model resultaten Conclusies Implicaties voor gebiedsgerichte aanpak Conceptueel

Nadere informatie

De invloed van een verbeterde methode voor het berekenen van de depositiesnelheid op de N-depositie en de NO x -concentratie

De invloed van een verbeterde methode voor het berekenen van de depositiesnelheid op de N-depositie en de NO x -concentratie De invloed van een verbeterde methode voor het berekenen van de depositiesnelheid op de N-depositie en de NO x -concentratie Wilco de Vries, Jan Aben 26-05-204 Inleiding Voor het berekenen van de depositiesnelheid

Nadere informatie

hoofdgroep maatschappelijke technologie

hoofdgroep maatschappelijke technologie hoofdgroep maatschappelijke technologie organisatie voor. toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek Rapport nr. Project nr. Datum R 84/41 10881 15-03-1984 ONDERZOEK NAAR DE BIODEGRADATIE VAN DE KLEURSTOF

Nadere informatie

Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden

Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden Arjan Reijneveld 8 N o v e m b e r 2013 Trends in bodemvruchtbaarheid in kaart gebracht met hulp van gegevens grondonderzoek Opbouw presentatie

Nadere informatie

Niet-verkeer emissies van logistiek en transport: ontwikkelingen en lokale opties. Rinkje Molenaar 29 oktober 2012

Niet-verkeer emissies van logistiek en transport: ontwikkelingen en lokale opties. Rinkje Molenaar 29 oktober 2012 Niet-verkeer emissies van logistiek en transport: ontwikkelingen en lokale opties Rinkje Molenaar 29 oktober 2012 Rijnmond: locaties Pernis en landelijk Aanpak voor berekeningen Broncategorieën (transport

Nadere informatie

20140813.v2 2014 Q1/Q2

20140813.v2 2014 Q1/Q2 2014 Voortgang CO2-prestatieladder 2014 OFN heeft, samen met OFS, in het begin van niveau 5 bereikt op de CO 2 -prestatieladder. Dit is de hoogst haalbare trede op de ladder. Zoals gebruikelijk blikken

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO Gesloten vragen 1. Carolien wil de zuurgraad van een oplossing onderzoeken met twee verschillende zuur-baseindicatoren en neemt hierbij het volgende waar: I de oplossing

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

17. Kleurrijk oceaanwater

17. Kleurrijk oceaanwater Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 16:38 Pagina 114 17. Kleurrijk oceaanwater Het aardoppervlak bestaat voor tweederde uit water. Geen wonder dat de kunstmanen die in een baan om de aarde zijn gebracht om

Nadere informatie

Energie Auditverslag (periode 2016)

Energie Auditverslag (periode 2016) Energie Auditverslag (periode 2016) Son, Maart 2017 Pagina 1 van 6 1. Introductie A. Jansen B.V. heeft een inventarisatie uitgevoerd over alle energiestromen binnen haar bedrijfsvoering. Dit document geeft

Nadere informatie

NORBERT RAUCH RAUCH LANDMASCHINENFABRIK GMBH

NORBERT RAUCH RAUCH LANDMASCHINENFABRIK GMBH NORBERT RAUCH RAUCH LANDMASCHINENFABRIK GMBH De rol van minerale en organische meststoffen in de komende 10 jaar vanuit het oogpunt van de kunstmeststrooier fabrikant 2 Norbert Rauch 20151208 Grond om

Nadere informatie

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3 Herberekening behoefte aan zandsuppletie ter compensatie van bodemdaling door gaswinning uit Waddenzee velden vanaf de mijnbouwlocaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen Z.B. Wang Deltares, 2009 Inhoud

Nadere informatie

CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015

CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015 UNCLASSIFIED TOL: 0006 0000795431 CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015 Conform de CO 2 prestatieladder 3.0 CO 2 reductieplan: doelstellingen en

Nadere informatie

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat

Nadere informatie

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur?

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Ralf Verdonschot 26 juni 2014 ralf.verdonschot@wur.nl Inhoud 1. Wat maakt de levensgemeenschap van brakke wateren waardevol? 2.

Nadere informatie