Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief"

Transcriptie

1 Faculteit Geowetenschappen Departement Aardwetenschappen Nationaal Programma Zee- en Kustonderzoek (ZKO) Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief Mathilde Hagens (Universiteit Utrecht) met medewerking van: - Lucas Guerrero, Anna de Kluijver (Deltares) - Jack Middelburg, Caroline Slomp (Universiteit Utrecht) - Heiko Brenner (NIOZ)

2 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# Andere CO 2 probleem!" # $%& 2

3 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# Andere CO 2 probleem!" # $%& atmosfeer water!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", ))))))))) ) ) 2

4 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# Andere CO 2 probleem!" # $%& atmosfeer water!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", * #!" + )))))))))*!" +, ))-)* ) - #, *!" +, )))))))))!" + ))-)* ) - ) )))))))) ) ) ) 2

5 "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' Mauna Loa (Hawaï) Andere CO 2 probleem!" # $%& $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# atmosfeer water 2+)3)-45% 67) 8+ * 9)!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", * #!" + )))))))))*!" +, ))-)* ) - #, *!" +, )))))))))!" + ))-)* ) - ) )))))))) ) ) ) 2

6 Andere CO 2 probleem "./0(12 + (344/5,'' -*' -&' -,' -+' $%&'(($%)'(($%*'(($%%'((+'''((+'$'!""# atmosfeer Mauna Loa (Hawaï)!" # $%&!" #$%& #$'( #$'& #$&( Stille Oceaan (ca. 80km van Hawaï) daling ph: ± per jaar 2+)3)-45% 67) 8+ * 9) Dore et al. (2009) '))&*************'))(*************%&&&*************%&&( +,,- water!" # $'(&)*)+ # ")))))))))+ #!", * #!" + )))))))))*!" +, ))-)* ) - #, *!" +, )))))))))!" + ))-)* ) - ) )))))))) ) ) ) 2

7 Werking CO 2 systeem atmosfeer water ph = 8.2 CO 2 = 280 ppm sediment 3

8 Werking CO 2 systeem atmosfeer water ph = 8.2!" # $%& CO 2 = 400 ppm sediment 3

9 Werking CO 2 systeem atmosfeer water ph =??!" # $%& CO 2 = 400 ppm sediment 3

10 Werking CO 2 systeem atmosfeer!" # $%& Verandering in ph hangt af van andere variabelen, bijv.!! temperatuur water ph =?? CO 2 = 400 ppm temp. 18 C saliniteit 35!! zoutgehalte maar wordt vooral bepaald door eigenschappen van het CO 2 systeem zelf sediment 3

11 Werking CO 2 systeem atmosfeer!" # $%& Verandering in ph hangt af van andere variabelen, bijv.!! temperatuur water ph =?? CO 2 = 400 ppm temp. 18 C saliniteit 35!! zoutgehalte maar wordt vooral bepaald door eigenschappen van het CO 2 systeem zelf sediment Voor omschrijving CO 2 systeem zijn twee van de vier meetbare parameters nodig:!! zuurgraad (ph)!! opgelost anorganisch koolstof (DIC)!! CO 2 concentratie (CO 2 )!! alkaliteit (TA): buffercapaciteit " alleen ph is niet voldoende om oorzaak van verandering te begrijpen 3

12 Werking CO 2 systeem atmosfeer!" # $%& Verandering in ph hangt af van andere variabelen, bijv.!! temperatuur water ph =?? CO 2 = 400 ppm temp. 18 C saliniteit 35!! zoutgehalte maar wordt vooral bepaald door eigenschappen van het CO 2 systeem zelf sediment Voor omschrijving CO 2 systeem zijn twee van de vier meetbare parameters nodig:!! zuurgraad (ph)!! opgelost anorganisch koolstof (DIC)!! CO 2 concentratie (CO 2 )!! alkaliteit (TA): buffercapaciteit " alleen ph is niet voldoende om oorzaak van verandering te begrijpen 3

13 Noordzee CO2 en ph NIOZ data (64PE344)!!" Ý1 Ý1 &'"! Ý1 &'"" $!" Ý1 (')! $"" Ý1 #!" Ý1 #"" Ý1 Ý Ý( Ý(!"#$%&'$($&)*#+&,&'-). Ý1 Ý1!"" Ý1 *+ %!" Ý Ý( Ý(!"#$%&'$($&)*#+&,&'-).,-% SSP (')" ('&! ZKO project Noordzeeverzuring: 87 meetstations (september 2011)!! Ruimtelijke variatie van 0.3 ph in oppervlaktewater " H+ verschil 50%!! Lage ph correspondeert met hoge CO2 4

14 Welke processen? atmosfeer stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee sediment 5

15 Welke processen? atmosfeer stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment transport Atlantische Oceaan 5

16 Welke processen? atmosfeer CO 2 stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment transport Atlantische Oceaan 5

17 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment transport Atlantische Oceaan 5

18 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment efflux TA transport Atlantische Oceaan 5

19 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water Noordzee invoer rivieren sediment efflux TA efflux DIC transport Atlantische Oceaan 5

20 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water invoer rivieren sediment primaire productie respiratie nitrificatie efflux TA efflux DIC Noordzee transport Atlantische Oceaan 5

21 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water primaire productie calcificatie Noordzee invoer rivieren sediment respiratie nitrificatie efflux TA decalcificatie transport Atlantische Oceaan efflux DIC 5

22 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water primaire productie calcificatie Noordzee invoer rivieren sediment respiratie nitrificatie efflux TA decalcificatie transport Atlantische Oceaan efflux DIC al deze processen dragen gelijktijdig en dus cumulatief bij aan de Noordzee ph 5

23 Welke processen? atmosfeer CO 2, SO x, NO x stijging ph daling ph stijging of daling ph water primaire productie calcificatie Noordzee invoer rivieren sediment respiratie nitrificatie efflux TA decalcificatie transport Atlantische Oceaan efflux DIC al deze processen dragen gelijktijdig en dus cumulatief bij aan de Noordzee ph 5

24 Seizoenaliteit in ph 11; Tijdreeks Marsdiep Monitoring Rijkswaterstaat 855 #& '!4# Provoost et al. (2010) ;-<+/= >7 L.A. Salt (thesis RuG, 2014) ;-<+/= >7 '345!"# '455 $% '645 '355 ''45 '745 ()* , ()* &/ % &/0 ' '55: '575 '655!"""""""""""""""#!"""""""""""""$!!""""""""""""$#!""""""""""""%!! &'()*+,"-*+*'",."/0()"1/23!! Seizoensdynamiek veroorzaakt door productie-respiratie balans!! Dicht bij de kust grootste schommelingen " hoogste nutriënteninvoer 6

25 Invloed sedimenten \ TA (µmol kg-1) water H. Brenner Tijd (uur) 7

26 Invloed sedimenten \ Stap 1: nemen sedimentmonsters TA (µmol kg-1) water H. Brenner Tijd (uur) 7

27 Invloed sedimenten \ Stap 1: nemen sedimentmonsters Stap 2: watersediment incubaties TA (µmol kg-1) water H. Brenner Tijd (uur) 7

28 Invloed sedimenten \ water Stap 1: nemen sedimentmonsters Stap 2: watersediment incubaties TA (µmol kg-1) Stap 3: monstername en analyse H. Brenner Tijd (uur) 7

29 Invloed sedimenten \ water Stap 1: nemen sedimentmonsters Stap 2: watersediment incubaties TA (µmol kg-1) Stap 3: monstername en analyse H. Brenner Stap 4: berekening TA en DIC fluxen Tijd (uur) 7

30 Invloed sedimenten \ water Stap 1: nemen sedimentmonsters!! Stap 2: watersediment incubaties Sedimenten in Waddenzee en Zuidelijke Noordzee belangrijke bron van TA TA (µmol kg-1) Stap 3: monstername en analyse H. Brenner Stap 4: berekening TA en DIC fluxen Tijd (uur) 7

31 ph model Noordzee Model: D3D-waq: 3 dimensionaal waterkwaliteitsmodel voor de Noordzee met ph module (Deltares)!! Invloed op ph van o! Rivieren (85 totaal) o! Zeeranden (Atlantische Oceaan en Kanaal) o! Primaire productie en respiratie o! Atmosferische concentraties o! Microbiële processen!! Referentiejaar 2008!! Modelvergelijking met NIOZ data (bolletjes) ph (-) ph Chlfa Chlf a (!g/l) L. Guerrero, A. de Kluijver maand 0.0 8

32 ph model Noordzee Model: D3D-waq: 3 dimensionaal waterkwaliteitsmodel voor de Noordzee met ph module (Deltares)!! Invloed op ph van o! Rivieren (85 totaal) o! Zeeranden (Atlantische Oceaan en Kanaal) o! Primaire productie en respiratie o! Atmosferische concentraties o! Microbiële processen!! Referentiejaar 2008!! Modelvergelijking met NIOZ data (bolletjes) ph (-) 8.18 ph 8.16 Chlfa maand Chlf a (!g/l) L. Guerrero, A. de Kluijver!! Relatieve bijdrage van alle processen aan ph dynamiek is nu te bepalen 8

33 ph model Noordzee Model: D3D-waq: 3 dimensionaal waterkwaliteitsmodel voor de Noordzee met ph module (Deltares)!! Invloed op ph van o! Rivieren (85 totaal) o! Zeeranden (Atlantische Oceaan en Kanaal) o! Primaire productie en respiratie o! Atmosferische concentraties o! Microbiële processen!! Referentiejaar erentiej r 2008!! Modelvergelijking met NIOZ data (bolletjes) ph (-) 8.18 ph 8.16 Chlfa maand Chlf a (!g/l) L. Guerrero, A. de Kluijver!! Relatieve bijdrage van alle processen aan ph dynamiek is nu te bepalen 8

34 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? 9

35 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan 9

36 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan langzamer: blijf zitten 9

37 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan langzamer: blijf zitten Het juiste antwoord is: sneller 9

38 Vraag aan het publiek Gaat de verzuring in de Noordzee sneller of langzamer dan in de open oceaan? sneller: ga staan langzamer: blijf zitten Het juiste antwoord is: sneller 9

39 !"#$%%%%%%%%%%!"$& '(!""$%%%%%%%%%&))&%%%%%%%%%&))* $+* $+, $+& $+) #+$ Verzuring in Noordzee 1 0 Provoost et al. (2010): 20 km vanaf Walcheren Verschuiving in productierespiratiebalans heeft grote invloed op ph Noordzee!! : o! Toename nutriëntentoevoer o! Stijging in primaire productie!! Vanaf 1998: o! Afname nutriëntentoevoer o! Daling in primaire productie Huidige daling ph 1 orde van grootte hoger dan in open oceaan 2. gevolgen

40 !"#$%%%%%%%%%%!"$& '(!""$%%%%%%%%%&))&%%%%%%%%%&))* $+* $+, $+& $+) #+$ Verzuring in Noordzee 1 0 Provoost et al. (2010): 20 km vanaf Walcheren Verschuiving in productierespiratiebalans heeft grote invloed op ph Noordzee!! : o! Toename nutriëntentoevoer o! Stijging in primaire productie!! Vanaf 1998: o! Afname nutriëntentoevoer o! Daling in primaire productie Huidige daling ph 1 orde van grootte hoger dan in open oceaan 2. gevolgen ph toename: per jaar

41 !"#$%%%%%%%%%%!"$& '(!""$%%%%%%%%%&))&%%%%%%%%%&))* $+* $+, $+& $+) #+$ Verzuring in Noordzee 1 0 ph afname: per jaar Provoost et al. (2010): 20 km vanaf Walcheren Verschuiving in productierespiratiebalans heeft grote invloed op ph Noordzee!! : o! Toename nutriëntentoevoer o! Stijging in primaire productie!! Vanaf 1998: o! Afname nutriëntentoevoer o! Daling in primaire productie Huidige daling ph 1 orde van grootte hoger dan in open oceaan 2. gevolgen ph toename: per jaar

42 Voorspelling toekomst () *+, *+- *+. /+0 /+/ Orr et al. (2005).*, !"##$%#&"''$!! Globale schattingen a.h.v. uitstoot CO 2 voor open oceaan o! Tot nu: ph is met 0.1 gedaald " 30% zuurder water o! Nu 2100: extra daling ph 0.4 "! wellicht sterker in Noordzee! 2. gevolgen 1 1

43 () *+, *+- *+. /+0 /+/ Orr et al. (2005)!"##$%#&"''$ Voorspelling toekomst.*, !! Boxmodel Zuidelijke Noordzee met en zonder atmosferische SO x en NO x depositie!! Globale schattingen a.h.v. uitstoot CO 2 voor open oceaan o! Tot nu: ph is met 0.1 gedaald " 30% zuurder water o! Nu 2100: extra daling ph 0.4 "! wellicht sterker in Noordzee! "$"!3',.4 Hagens et al. (2014) 19% extra H +! "$'/!#',01 2!"#$%&'()%*+',-'.$%)")' 2. gevolgen 1 1

44 () *+, *+- *+. /+0 /+/ Orr et al. (2005)!"##$%#&"''$ Voorspelling toekomst.*, !! Boxmodel Zuidelijke Noordzee met en zonder atmosferische SO x en NO x depositie!! Afname gaat steeds sneller " Noordzee kan veranderingen steeds minder goed aan " lagere buffering!! Globale schattingen a.h.v. uitstoot CO 2 voor open oceaan o! Tot nu: ph is met 0.1 gedaald " 30% zuurder water o! Nu 2100: extra daling ph 0.4 "! wellicht sterker in Noordzee! "$"!3',.4 Hagens et al. (2014) 19% extra H +! "$'/!#',01 2!"#$%&'()%*+',-'.$%)")' 2. gevolgen 1 1

45 Effecten verzuring 2. gevolgen 1 2

46 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet 2. gevolgen 1 2

47 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet!! Effecten op voedselweb lastig te voorspellen o! Wie zijn de winnaars en verliezers in de Noordzee? " veel is nog onbekend! 2. gevolgen 1 2

48 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet!! Effecten op voedselweb lastig te voorspellen o! Wie zijn de winnaars en verliezers in de Noordzee? " veel is nog onbekend! 2. gevolgen 1 2

49 Effecten verzuring ;4992&<85<=>=<89=4&0 125&? /* /* 6 +$, +$-& +$.& +$+&!"#$%&'()*&%$'& ,-''.'#,)-(/$/-'&078!$&24394:6 Gazeau et al. (2007) /+$.&&&& #$%&&&&#$'&&&&#$#&&&#$(&&&&)$*&&&&)$%!"!! Organismen met kalkskelet hebben competitief nadeel o! Lagere ph " hogere oplosbaarheid van calciet!! Effecten op voedselweb lastig te voorspellen o! Wie zijn de winnaars en verliezers in de Noordzee? " veel is nog onbekend! 2. gevolgen 1 2

50 Wat hebben we nodig?!! Slimmere monitoring, met minstens twee parameters o! Uithangen van hoge-resolutie sensoren (ph, CO 2 ), bijvoorbeeld bij Marsdiep o! DIC toevoegen als tweede parameter Monitoring Waterstaatkundige Toestand des Lands (MWTL) van Rijkswaterstaat o! Niet alleen Noordzee zelf, maar ook aanliggende rivieren en randen "! meten is weten Monitoring NIOZ Oosterschelde:!! Aanderaa Seaguard: zuurstof, fluorescentie, geleidbaarheid, temperatuur, troebelheid, golfsnelheid & richting!! Satlantic SeaFET: ph 3. perspectief 1 3

51 Wat hebben we nodig?!! Meer scenario s testen met behulp van computermodellen. Hiermee kunnen we vragen bestuderen als: o! Wat gebeurt er met de ph in de Noordzee als het klimaat verandert en als de nutriënteninvoer gereduceerd wordt? "! van tevoren testen voorkomt verpesten!! Meer internationale samenwerking. Denk aan een gezamenlijke database en een jaarlijkse meeting met andere belanghebbende landen (Groot-Brittanië, Duitsland, Noorwegen)!! Meer onderzoek naar de interactie tussen de Waddenzee en de Noordzee!! Meer onderzoek naar de invloed van kalkvorming op de ph dynamiek in de Noordzee 3. perspectief 1 4

52 Wat kunnen we doen?." 1 $%& 0" 1 $%&!" # $%&!! Pak de belangrijkste bron van het probleem aan: de hoge CO 2 uitstoot o! Investeren in duurzame energie o! Investeren in bewustwording en gedragsverandering!! Verminderen uitstoot stikstof- en zwaveloxides, zowel op land als in zee o! Scheepvaart draagt lokaal in belangrijke mate bij aan ph daling!! Verder onderzoek naar technische maatregelen o! Toevoegen van het bufferende mineraal olivijn aan Noordzeewater o! Ondergrondse opslag van CO 2 3. perspectief 1 5

53 Wat kunnen we doen?." 1 $%& 0" 1 $%&!" # $%&!! Pak de belangrijkste bron van het probleem aan: de hoge CO 2 uitstoot o! Investeren in duurzame energie o! Investeren in bewustwording en gedragsverandering!! Verminderen uitstoot stikstof- en zwaveloxides, zowel op land als in zee o! Scheepvaart draagt lokaal in belangrijke mate bij aan ph daling!! Verder onderzoek naar technische maatregelen o! Toevoegen van het bufferende mineraal olivijn aan Noordzeewater o! Ondergrondse opslag van CO 2 3. perspectief 1 5

54 Wat kunnen we doen?." 1 $%& 0" 1 $%&!" # $%&!! Pak de belangrijkste bron van het probleem aan: de hoge CO 2 uitstoot o! Investeren in duurzame energie o! Investeren in bewustwording en gedragsverandering!! Verminderen uitstoot stikstof- en zwaveloxides, zowel op land als in zee o! Scheepvaart draagt lokaal in belangrijke mate bij aan ph daling!" #!" #!" #!! Verder onderzoek naar technische maatregelen o! Toevoegen van het bufferende mineraal olivijn aan Noordzeewater o! Ondergrondse opslag van CO perspectief 1 5

55 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

56 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

57 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

58 Take-home messages Oorzaken verzuring Noordzee!! Uitstoot CO 2 en (in mindere mate) NO x en SO x!! Verminderde eutrofiëring (productie-respiratie balans) Gevolgen!! Verzuring Noordzee gaat veel sneller dan in open oceaan en zal steeds sneller gaan!! Effecten op benthos en zoo-/fytoplankton onbekend Perspectief!! Wetenschap: slimmer meten, testen van scenario s en internationale samenwerking!! Beleid: verminder uitstoot CO 2 en kijk naar technische maatregelen Conclusies 1 6

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Oceaanverzuring. opdracht 1. opdracht 2. Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO 2

Oceaanverzuring. opdracht 1. opdracht 2. Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO 2 lespakket Scheikunde studie Aardwetenschappen Oceaanverzuring Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO uitstoot, al is de vraag nog steeds hoeveel warmer het

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater

Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater Rijksuniversiteit Groningen Hein de Baar met bijdragen van Steven van Heuven en vele anderen Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek

Nadere informatie

Prehistorische Klimaatveranderingen

Prehistorische Klimaatveranderingen Universiteit Utrecht Prehistorische Klimaatveranderingen De aarde als systeem en de broeikaswereld van het verleden Appy Sluijs Departement Aardwetenschappen, Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Waterplanten en Waterkwaliteit

Waterplanten en Waterkwaliteit Waterplanten en Waterkwaliteit Leon van den Berg Moni Poelen Monique van Kempen Laury Loeffen Sarah Faye Harpenslager Jeroen Geurts Fons Smolders Leon Lamers Platform Ecologisch Herstel Meren Vrijdag 11

Nadere informatie

Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam

Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam Kenniskring Transitie Visserij Zuidelijke Noordzee Stellendam 23 januari 2009 ViBOS (Visserij Besluit Ondersteuning Systeem) Cor Mallie Leeke

Nadere informatie

AANVULLING OP DE. Aanvullende berekeningen buitenland en actualisatie AERIUS Monitor.!!!

AANVULLING OP DE. Aanvullende berekeningen buitenland en actualisatie AERIUS Monitor.!!! AANVULLING OP DE Aanvullende berekeningen buitenland en actualisatie AERIUS Monitor. 1 juni 2015 2 Foto s voorkant: Verkeer (foto Wouter van Vliet), Witterveld (foto Hans Dekker), koeien nabij Schiphol

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1)

SAMENVATTING. F = k w (C zeewater - C lucht ) (1) SAMENVATTING Menselijke activiteiten brengen een grote hoeveelheid kooldioxide (CO 2 ) in de atmosfeer. Het wordt nu algemeen erkend dat dit kan leiden tot opwarming van de aarde. Dit inzicht heeft geleid

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, José Ozer, Stephanie Ponsar Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen Gulledelle

Nadere informatie

Risico's en veiligheid

Risico's en veiligheid Risico's en veiligheid Nationaal Symposium Schoon Fossiel voor Nederland Mart van Bracht, Directeur Kennis, TNO B&O Infrastructuur voor schoonfossiele energie Risicobeheersing Operationele fase Post-operationele

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Monitoring 2008. Rapportering definitieve resultaten

Monitoring 2008. Rapportering definitieve resultaten Monitoring 2008 Rapportering definitieve resultaten februari 2010 Voorwoord Zoals afgesproken tijdens de Auditcommissie van 29 september 2009 heeft het Verificatiebureau een aanvullend rapport voor de

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Meetresultaten verzuring 1 HET MEETNET VERZURING

Meetresultaten verzuring 1 HET MEETNET VERZURING ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Meetresultaten verzuring //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012)

Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com IVM-VU. Water Insight (2005) BlueLeg Monitor(2012) WISP blauwalgen monitoring met remote sensing Steef Peters (peters@waterinsight.nl) www.bluelegmonitor.com Met enige illustraties uit: Blue-green catastrophe: NIOO PhD thesis by Stefan Simis en daaruit

Nadere informatie

Tentamen/Exam Marine Sciences II : Oceans of the Future (2012)

Tentamen/Exam Marine Sciences II : Oceans of the Future (2012) Tentamen/Exam Marine Sciences II : Oceans of the Future (2012) Thursday February 2, 2012, BBL001 en BBL023; 1315-1600hrs NB1: schrijf Uw naam en studentnummer op ieder in te leveren blad NB1: write your

Nadere informatie

Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie?

Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Zuiniger met CO 2 bij gelijkblijvende of hogere productie? Sander Pot (Plant Dynamics BV) i.s.m. Govert Trouwborst (Plant Lighting BV) Sander Hogewoning (Plant Lighting BV) Stefan Persoon (Inno Agro BV)

Nadere informatie

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water.

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water. Page 1 of 9 CT011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (20082009 Q1) (9805080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add dropdown list and

Nadere informatie

TB Verdubbeling N33 Stikstofdepositieonderzoek

TB Verdubbeling N33 Stikstofdepositieonderzoek TB Verdubbeling N33 Stikstofdepositieonderzoek Stikstofdepositie Rijkswaterstaat directie Noord-Nederland april 2012 Definitief TB Verdubbeling N33 Stikstofdepositieonderzoek Stikstofdepositie dossier

Nadere informatie

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA)

Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009. Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) Blauwalgenbestrijding met waterstofperoxide Resultaten experimenten 2009 Bart Reeze (ARCADIS) Hans Matthijs en Petra Visser (UvA) 1 Inhoud presentatie Waar komt dit idee vandaan? Ontwikkelingsgeschiedenis

Nadere informatie

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan:

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan: MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Hanzelaan 286 Postbus 137 8000 AC Zwolle Tel +31 38 7777 700 Fax +31 38 7777 710 www.arcadis.nl Onderwerp: Gevoeligheidsanalyse effecten baggerspecieverspreiding (concept) Zwolle,

Nadere informatie

17. Kleurrijk oceaanwater

17. Kleurrijk oceaanwater Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 16:38 Pagina 114 17. Kleurrijk oceaanwater Het aardoppervlak bestaat voor tweederde uit water. Geen wonder dat de kunstmanen die in een baan om de aarde zijn gebracht om

Nadere informatie

20140813.v2 2014 Q1/Q2

20140813.v2 2014 Q1/Q2 2014 Voortgang CO2-prestatieladder 2014 OFN heeft, samen met OFS, in het begin van niveau 5 bereikt op de CO 2 -prestatieladder. Dit is de hoogst haalbare trede op de ladder. Zoals gebruikelijk blikken

Nadere informatie

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur?

Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Verzilting van zoete wateren: Verlies of winst voor de aquatische natuur? Ralf Verdonschot 26 juni 2014 ralf.verdonschot@wur.nl Inhoud 1. Wat maakt de levensgemeenschap van brakke wateren waardevol? 2.

Nadere informatie

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015).

Hierbij bieden wij u het rapport Recent developments on the Groningen field in 2015 aan (rapportnummer TNO-2015 R10755, dd. 28 mei 2015). Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht Ministerie van Economische Zaken Directie Energiemarkt T.a.v. de heer P. Jongerius Postbus 20401 2500 EC DEN HAAG 2500EC Princetonlaan 6 3584 CB Utrecht Postbus

Nadere informatie

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO Gesloten vragen 1. Carolien wil de zuurgraad van een oplossing onderzoeken met twee verschillende zuur-baseindicatoren en neemt hierbij het volgende waar: I de oplossing

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Energie uit getijstroming

Energie uit getijstroming Royal Netherlands Institute for Sea Research Energie uit getijstroming Janine Nauw a, Marck Smit a, Walther Lenting a, Belen Blanco b, Jurre de Vries c, Herman Ridderinkhof, Hendrik van Aken en Mathijs

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

Stroomgebiedsafstemming Rijnwest. ER in combinatie met meetgegevens

Stroomgebiedsafstemming Rijnwest. ER in combinatie met meetgegevens Stroomgebiedsafstemming Rijnwest ER in combinatie met meetgegevens Stroomgebiedsafstemming Rijn-West 2 Opdrachtgever: Rijn West Begeleidingsgroep / beoordelingsgroep: Provincies, RAO, KRW-Kernteam Rijn

Nadere informatie

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3

1 Inleiding 1. 2 Verwerking van gegevens 2 2.1 Aangeleverde gegevens 2 2.2 Verwerking gegevens 3 Herberekening behoefte aan zandsuppletie ter compensatie van bodemdaling door gaswinning uit Waddenzee velden vanaf de mijnbouwlocaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen Z.B. Wang Deltares, 2009 Inhoud

Nadere informatie

Leonardo Da Vinci riep:

Leonardo Da Vinci riep: Leonardo Da Vinci riep: Water is de drijfveer voor de natuur, erkende hij dat water, voortgestuwd door de wisselende temperatuur en druk in de atmosfeer, het leven op aarde mogelijk maakt. Crutzen blz.

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Water- en waterbodem: de IJZERVAL

Water- en waterbodem: de IJZERVAL Water- en waterbodem: de IJZERVAL Processen Beheer: suppletie Effectiviteit Risico s Leon Lamers Onderzoekcentrum B-WareB Aquatische Ecologie & Milieubiologie IWWR, Radboud Universiteit Nijmegen Randvoorwaarde

Nadere informatie

Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees

Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees Prof.dr.ir. Frank Devlieghere Het gebruik van gemodificeerde atmosfeer voor vers vlees Vakgroep Voedselveiligheid en Voedselkwaliteit Laboratorium voor Levensmiddelenmicrobiologie en - conservering Food2Know-Interfacultair

Nadere informatie

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Zeevissen blijken zo veel kalk-korrels uit te scheiden, dat ze 3 tot 15 procent bijdragen

Nadere informatie

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen Fauna in de PAS Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen De Programatische Aanpak Stikstof Natuurdoelen en economische ontwikkelingsruimte 1600

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. uit Gorinchem, werkt daarvoor een 2-tal unieke oplossingen uit, waarbij CO2 wordt gebruikt als grondstof:

Innovation Concepts B.V. uit Gorinchem, werkt daarvoor een 2-tal unieke oplossingen uit, waarbij CO2 wordt gebruikt als grondstof: Innovation Concepts B.V Gorinchem The Netherlands Onderwerp: CO2 als grondstof Versie 1.0 Datum 14 februari 2011 www.innovationconcepts.eu CO2 als grondstof Innovation Concepts B.V. uit Gorinchem, werkt

Nadere informatie

Anticiperend beheer op zee en in de Delta

Anticiperend beheer op zee en in de Delta Anticiperend beheer op zee en in de Delta Joris Geurts van Kessel Zee en Delta Aanpak koers Bron: ontwikkelde aanpak Peter van Rooy met RWS Update van eerder werk voor VenW, op basis van Gedachtegoed Rand

Nadere informatie

Evaluatie en Voortgangsrapportage BRANDWIJK PROMO

Evaluatie en Voortgangsrapportage BRANDWIJK PROMO 2014 Evaluatie en Voortgangsrapportage BRANDWIJK PROMO Inhoud Inhoud... 2 1 Inleiding... 3 2 Energieverbruik en CO 2 -footprint... 3 2.1 Referentiejaar... 3 2.2 CO 2 Footprint, doelstellingen en trendanalyse...

Nadere informatie

XIII. Samenvatting. Samenvatting

XIII. Samenvatting. Samenvatting XIII In dit werk wordt de invloed van dimethyldisulfide (DMDS) en van zeven potentiële additieven op het stoomkraken van n-hexaan onderzocht aan de hand van experimenten in een continu volkomen gemengde

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

SETL dag verslag 11/01/2015. Meer info: www.projectbaselinebelgium.be www.projectbaseline.org http://pbdashboard.apphb.com www.facebook.

SETL dag verslag 11/01/2015. Meer info: www.projectbaselinebelgium.be www.projectbaseline.org http://pbdashboard.apphb.com www.facebook. Meer info: www.projectbaselinebelgium.be www.projectbaseline.org http://pbdashboard.apphb.com www.facebook.com/muisbroek De SETL dag viel samen met de Nieuwjaarsduik van GUE-BE. We hadden een massaal aantal

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België Inhoud Wat zijn gashydraten? Waar komen ze voor? Hoe kunnen we

Nadere informatie

Goede bemesting geeft gezonde planten

Goede bemesting geeft gezonde planten Goede bemesting geeft gezonde planten Door: HortiNova Opbouw van presentatie: Doel van gezonde bodem & plant Hoe groeit een plant? Hoe kan een plant ziek worden? Waarom moeten we bladgroen en wortels promoten

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

Organische vracht continue on-line bewaken. Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein

Organische vracht continue on-line bewaken. Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein Organische vracht continue on-line bewaken Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein Waardeketen Organische stoffen TOC/CZV correlatie Inhoud Afvalwater karakteristiek zuivel-industrie Redenen om

Nadere informatie

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Dr. Walter Mondt, ECOREM 26 november 2013 1 Inhoud Voorstelling Ecorem NV Context van de studie Werkingsprincipe van het energieatol Opbouw van het energieatol

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

De logica van bacteriele groei

De logica van bacteriele groei The dream of every cell is to become two cells (Francois Jacob, 1971) De logica van bacteriele groei Bij ideale condities: dubbeling binnen 20 min een top-downbenadering Na 24 uur: 1021 cellen Hoe krijgt

Nadere informatie

Conservering en behandeling van watermonsters

Conservering en behandeling van watermonsters Conservering en behandeling van watermonsters oktober 2010 Pagina 1 van 9 WAC/I/A/010 INHOUD 1 DOEL EN TOEPASSINGSGEBIED... 3 2 TERMEN EN DEFINITIES... 3 3 PRINCIPE... 3 4 VOORBEHANDELING... 9 4.1 HOMOGENISATIE...

Nadere informatie

Gezonde Ruimtelijke Ordening 25 februari 2009

Gezonde Ruimtelijke Ordening 25 februari 2009 Stedelijk groen en luchtkwaliteit Waarom luchtzuiverend groen in de ruimtelijke planvorming? Gezonde Ruimtelijke Ordening 25 februari 2009 fred@tripleee.nl Het probleem van fijn stof? Stadsgroen en luchtkwaliteit

Nadere informatie

Beoordelingskader restrisico s s onvoorziene lozingen

Beoordelingskader restrisico s s onvoorziene lozingen Beoordelingskader restrisico s s onvoorziene lozingen - Opgeloste stoffen (volumecontaminatie) - Onopgeloste stoffen (drijflagen) David Vroon, RWS WNZ, Rotterdam Yuri de Nooijer, RWS ZD, Middelburg Even

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar Uitdampingrisicos S.Picone, J.Valstar Inhoud Conceptueel model Onderzoeksvragen en -opzet STOMP vs VOLASOIL Locaties in Utrecht Model resultaten Conclusies Implicaties voor gebiedsgerichte aanpak Conceptueel

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 G.R.M. Maassen 24-10-2014 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen;

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen; Leergebied: concentratie Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 5.5.2 - de massaconcentratie van een oplossing definiëren als het aantal gram opgeloste stof per 100 ml oplossing; de oplosbaarheid van een stof

Nadere informatie

CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015

CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015 UNCLASSIFIED TOL: 0006 0000795431 CO 2 reductieplan: doelstellingen en voortgang Thales Transportation Systems 2 e half jaar 2015 Conform de CO 2 prestatieladder 3.0 CO 2 reductieplan: doelstellingen en

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II Actieve aarde Opgave 7 Opheffing van gesteenten en ertsen in het Scandinavisch Hoogland Gebruik de bronnen 10 en 11 van het bronnenboekje. In de derde afbeelding (afbeelding C) van bron 10 zijn de cijfers

Nadere informatie

De diverse somsoorten bij Fysica

De diverse somsoorten bij Fysica De diverse somsoorten bij Fysica 1 liter zout water weegt 1,03 kilo 1 liter zoet water weegt 1,00 kilo 1 meter zout water levert 0,1 bar druk op 1 meter zoet water levert 0,097 bar druk op Belangrijk:

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept KERNCONCEPTEN Het molecuulconcept Atomen als bouwstenen van moleculen Verschillende typen bindingen Structuur en flexibiliteit van moleculen Maken en breken van bindingen Ontwerpen van moleculen Het micro-macroconcept

Nadere informatie

Voortgang CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2

Voortgang CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Voortgang CO2 reductiedoelstellingen Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoor 4 2.2. Voortgang subdoelstelling

Nadere informatie

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1 3 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling

Nadere informatie

Beheer en onderhoud van de W T W ph-meters

Beheer en onderhoud van de W T W ph-meters Mfnlsterie van Verkeer ed Waterstaat Beheer en onderhoud van de W T W ph-meters nr. 723.00.E001 Serie en ISSN nr. 1383-6749. Goede Meet Praktijk (GMP) is een samenwerkingsverband tussen specialistische

Nadere informatie

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014 Carbon footprint Op basis van de diverse soorten CO 2 -emissies is de totale CO 2 -emissie van Den Ouden Groep berekend. 9,8 38,6 51,6 Diesel personenwagens Diesel combo's en busjes Hybride personen wagens

Nadere informatie

Aanbesteding van Toerit Someren

Aanbesteding van Toerit Someren Aanbesteding van Toerit Someren Rijkswaterstaat, Nederland De nieuwe aanbestedingsmethode gericht op vermindering van milieueffecten en CO2 uitstoot werd succesvol toegepast bij een aanbesteding voor een

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

LED verlichting in kassen:

LED verlichting in kassen: LED verlichting in kassen: met minder energie meer bloemen en groenten van betere kwaliteit Leo Marcelis Hoogleraar Tuinbouw en Productfysiologie Glastuinbouw: Nederland is wereldleider. Teelt van groenten,

Nadere informatie

Signalen van klimaatveranderingen

Signalen van klimaatveranderingen Signalen van klimaatveranderingen John van Boxel Klimaatwetenschappers waarschuwen dat de toenemende concentraties aan broeikasgassen een invloed zullen hebben op het klimaat op aarde. Gedurende de twintigste

Nadere informatie

Welkom. Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september 2008. namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES

Welkom. Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september 2008. namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES Welkom Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES Programma Inleiding Voorstellen Terugkoppeling Wat is ecobeach? Innovatieve aspecten ecobeach Wat

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint

Wat is CO 2? Waarom CO 2? Waarom Milieubarometer i.p.v. CO 2? Waarom CO 2 -footprint? Inhoud. Cursus CO 2 -footprint Inhoud Cursus CO 2 -footprint Hoe maak je de footprint en wat heb je eraan? 27 mei 2013 Voor de Werkgroep Monitoren van MPZ Wat is CO 2 en waarom hebben we het daar over? CO 2 -footprint t.o.v. Milieubarometer

Nadere informatie

KRW-verkenner in gebruik

KRW-verkenner in gebruik KRW-verkenner in gebruik 4 praktijkvoorbeelden Johan Bode Gis-analist /medewerker onderzoek Waterschap Peel en Maasvallei Inhoud Wat is de KRW-verkenner? Inhoud KRW-verkenner Gebiedsdatabase Kennisdatabase

Nadere informatie

Strategie bij vraaggestuurde ventilatie

Strategie bij vraaggestuurde ventilatie d 1.29 1.55 2.18 a 1.45 b 1.03 4.57 1.35 0.81 c 0.59 0.37 1.06 1.11 f e 0.28 0.57 g 0.78 0.21 Lung Pulmonary artery Alveolar capillaries Pulmonary veins PULMONARY SYSTEM Heart Left atrium Right atrium

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Onderzoek waterkwaliteit en Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Met behulp van kiezel, grof en fijn zand, actieve kool en wat watten werd het natuurlijk zuiveringssysteem van de bodem nagebootst.

Nadere informatie

Tussentijdse halfjaarlijkse rapportage CO2 prestatieladder, niveau 3

Tussentijdse halfjaarlijkse rapportage CO2 prestatieladder, niveau 3 Tussentijdse halfjaarlijkse rapportage CO2 prestatieladder, niveau 3 T&A-APG Dynamostraat 48 1001 NR Amsterdam T&A Bedrijvenpark Twente 305 7602 KL Almelo Laatste wijzigingen : december 2014 Versie : 1

Nadere informatie

Start wetenschappelijk traject. Multiconsult bv

Start wetenschappelijk traject. Multiconsult bv Start wetenschappelijk traject 1 19-2-2014 Multiconsult bv Welkom wetenschappelijk traject ECOBEACH namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES 2 Programma Inleiding Voorstellen Terugkoppeling Wat is ecobeach

Nadere informatie

Energieaudit 2.A.3. Niveau 3 CO₂-prestatieladder Aqualectra. Aqualectra Flemingstraat 48 NL 1704 SL Heerhugowaard. Postbus 9 1700 AA Heerhugowaard

Energieaudit 2.A.3. Niveau 3 CO₂-prestatieladder Aqualectra. Aqualectra Flemingstraat 48 NL 1704 SL Heerhugowaard. Postbus 9 1700 AA Heerhugowaard 2.A.3 Energieaudit Niveau 3 CO₂-prestatieladder Aqualectra 2014 Aqualectra Flemingstraat 48 NL 1704 SL Heerhugowaard Postbus 9 1700 AA Heerhugowaard Tel: 072 576 1800 Fax: 072 574 1095 E-mail: kwaliteit@aqualectra.nl

Nadere informatie

Gewasfotosynthese meten in een (belichte) tomatenteelt. Wageningen UR Glastuinbouw, Anja Dieleman Themabijeenkomst energie glasgroente 18 mei 2015

Gewasfotosynthese meten in een (belichte) tomatenteelt. Wageningen UR Glastuinbouw, Anja Dieleman Themabijeenkomst energie glasgroente 18 mei 2015 Gewasfotosynthese meten in een (belichte) tomatenteelt Wageningen UR Glastuinbouw, Anja Dieleman Themabijeenkomst energie glasgroente 18 mei 2015 Plantmonitoring Doet mijn gewas het goed onder deze klimaatomstandigheden?

Nadere informatie