Het kind leren vragen om de dingen die hij wil

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het kind leren vragen om de dingen die hij wil"

Transcriptie

1 Het kind leren vragen om de dingen die hij wil Zodra je erin geslaagd bent contact te maken met je kind en hij wil dat jij met hem speelt, ga je hem leren vragen om de dingen die hij (van jou) wil. We noemen dit manding. Manding is een van de verbale operanten van Skinner. De belangrijkste andere verbale operanten zijn: Echoic, Tact, Intraverbal. We voegen daar ook de Receptive aan toe. Het is erg belangrijk om een woord in alle verbale operanten te leren. Dus hoewel we beginnen met het kind leren vragen om een bal in een situatie waarin het een bal WIL, gaan we later ook het kind leren om een bal te benoemen (tact), een bal aan te wijzen op verzoek (receptive), we gaan de eigenschappen, functies en categorie leren van een bal, zodat hij ook kan leren praten over een bal als hij deze niet ziet (Intraverbal) en bijvoorbeeld antwoord kan geven op de vraag: we hebben iets nodig dat rond is en waarmee we over kunnen gooien. Als een kind nog niet goed bal kan nazeggen, kunnen we hem dit ook leren (echoic). We leren kinderen woorden aan in al die verschillende situaties, omdat het voor kinderen met autisme en of een taal ontwikkelings achterstand niet vanzelfsprekend is om een woord dat hij beheerst als Tact, ook te kunnen gebruiken als mand. Met andere woorden: het kind kan antwoord geven op de vraag: wat is dat? bal. Maar als hij een bal wil en hij ziet geen bal, dan kan hij er niet om vragen (mand). Echoic: Iemand zegt: bal Kind zegt: bal Kind wordt geprezen Mand: Kind wil bal kind zegt: bal Kind krijgt bal Tact: Kind ziet (aparte bal) Kind zegt: bal! Ouder kijkt naar de bal en prijst kind Intraverbal: Wat is rond en kan je mee gooien? Kind zegt: bal Kind wordt geprezen Waarom het kind als eerste leren vragen? Kinderen die niet goed duidelijk kunnen maken aan hun verzorgers wat ze willen laten vaak probleem gedrag zien. Zij schreeuwen, huilen, gooien spullen op de grond of slaan om te laten zien dat ze iets willen (of juist niet willen). We zien dan ook altijd een afname van ongewenst gedrag, zodra de kinderen hebben geleerd om te vragen om de dingen die ze willen. Een andere reden is dat kinderen met een normale ontwikkeling ook als eerste beginnen te brabbelen en te praten om aan te geven wat ze willen. Om dit te illustreren laat ik in workshops vaak een video zien van twee meisjes van twee en een half jaar, zonder autisme die samen spelen. Ik laat de mensen scoren hoeveel de meisjes vragen om dingen en bijna hun gehele communicatie bestaat uit mands. Tevens is manding de meest natuurlijke en logische manier om het woord te leren. Het kind wil immers een bal (hij is ervoor gemotiveerd), hij zegt bal en hij krijgt bal. Hoe leer je een kind duidelijk maken wat hij wil? Wacht op het initiatief van je kind, hij moet het initiatief nemen ergens om te vragen! Je kind moet laten zien dat hij het object of de activiteit wil. Je wil kinderen leren vragen om dingen die zij willen hebben, niet omdat zij denken dat zij erom moeten vragen. De antecedent voor het stellen van een vraag, moet dus zijn dat het kind dat ding of activiteit zelf wil hebben. Daarom moet je zeker stellen dat het kind het wil voordat je hem erom leert vragen. 1

2 Stel geen vragen Kinderen met autisme die nog niet goed kunnen vragen om wat ze willen, kunnen meestal ook niet goed vragen beantwoorden. Als je hen vraagt: wil je kaas? Zegt hij misschien: kaas. Het is niet zeker dat hij het wil, hij heeft het laatste woord geechoot. Of het kind zegt: ja op bijna alles. Sommige kinderen herhalen de gehele vraag. Weer anderen geven geen antwoord. Ook willen we dat kinderen kunnen vragen om wat ze willen, zonder dat eerst een volwassene de juiste vraag gesteld heeft. Een ander probleem is dat kinderen vaak de zinnen of de woorden herhalen die ze hebben gehoord voordat ze kregen wat ze wilden. Een voorbeeld hiervan is een kind dat iets wil en daarom vraagt door te zeggen: "die?" of "wat is dat?" of "wil je deze?" Om deze redenen vraag je niet aan het kind wat het wil en ook niet of het iets wil. In plaats daarvan zet je dingen neer en laat je zien wat je ermee kan doen. Of je legt 3 dingen voor het kind neer en kijkt waar hij naar kijkt en/of naar reikt. Je kan ook 2 dingen voorhouden. Het is ook mogelijk om je kind een speelgoed ding te geven en dan te kijken of hij er iets mee doet. Welke manier van onderzoeken je toepast hangt af van je kind. Met activiteiten is het moeilijker. Je zal dan de activiteit (bijvoorbeeld rondzwieren) een keer kort moeten geven, om zo erachter te komen of je kind dit leuk vindt. Hoe lang je de activiteit geeft hangt af van de activiteit. Je moet het lang genoeg geven, om erachter te kunnen komen of je kind het leuk vindt en kort genoeg zodat hij niet verzadigd raakt. Meestal is 3 seconden lang genoeg. Geef de eerste keer gratis Je geeft dus de eerste keer het ding of de activiteit, zonder aan je kind eisen te stellen, om te kijken of je kind het leuk vindt. Hij hoeft er dus niet om te vragen of eerst te gaan zitten of iets dergelijks. Daarna kijk je of hij het graag nog een keer wil hebben. Dat zie je doordat hij naar je kijkt of ernaar reikt. Geef steeds een klein beetje, zodat hij niet snel verzadigd raakt en hij er vaak om kan leren vragen, hij heeft herhaling nodig om het te leren. Steeds als je ziet dat hij het wil, zeg je het woord voor op een bevestigende toon en geef je hem daarna het ding of de activiteit. Nadat je dit een paar keer gedaan hebt, ga je na het woord voorgezegd te hebben, 2 seconden wachten, voordat jij het ding of de activiteit geeft. Als je kind het woord nazegt, dan geef je hem meteen het object of de activiteit. Zegt hij je niet na, maar wil hij wel heel graag het ding of de activiteit hebben, dan zeg je nogmaals zelf het woord voor en dan geef je het hem. Als je kind het woord nazegt, dan ga je na een paar keer wachten met het voorzeggen van het woord. Als je kind na 1 of 2 seconden zelf het woord zegt, geef je hem het ding of de activiteit meteen. Als hij het niet zegt, zeg je het nogmaals voor, wacht je totdat hij het nazegt en dan geef je het hem. Op onze website kan je veel voorbeelden zien van deze procedure. Yoav die leert vragen om wat hij wil: JB die leert vragen om wat hij wil: Is je kind niet meer zo gemotiveerd? stop dan! Zodra het kind minder goed begint te vragen, stop je met het aanbieden van het ding of de activiteit. Check eerst opnieuw wat hij op dat moment het liefste wil. Geef geen hulp om weer net zo n goede respons te krijgen als net daarvoor. 2

3 Het probleem is meestal niet dat hij het niet meer kan of niet meer weet hoe het moet. Het is meestal een teken dat het kind niet meer zo gemotiveerd is voor dat object of die activiteit. Je moet dus opnieuw uitzoeken wat hij op dat moment het liefste wil. Let op, kijk altijd naar je kind als je iets weg haalt. Soms willen kinderen het weer wel, als je het wegzet of weg legt. Voorbeelden van minder goed vragen zijn: Het kind kijkt niet meer naar jou als hij vraagt Het kind vraagt minder snel en minder enthousiast om het ding of de activiteit, dat wil zeggen, er zit steeds meer tijd tussen het eind van de activiteit of het ontbreken van wat hij nodig heeft en zijn vraag Het kind pakt de foto minder snel Het kind kijkt niet goed naar de foto's en pakt er zomaar eentje Het duurt lang voordat het kind een gebaar maakt. Je hebt hem net iets gegeven en hij zou er nogmaals om kunnen vragen, maar het duurt meer dan 3 seconden voordat hij dat doet Het kind maakt het verkeerde gebaar Het kind pakt de verkeerde foto, terwijl hij in de voorgaande trials wel de juiste foto selecteerde Het kind praat minder duidelijk of spreekt het woord minder goed uit dan voorheen Gedragingen waar je aan kan zien dat hij wellicht niet meer zo gemotiveerd is voor dat ding of die activiteit: Het kind pakt wel aan waar hij om gevraagd heeft, maar doet er weinig of niets mee Het kind vraagt om iets, maar lacht niet als hij het krijgt (bij activiteit) Het kind vraagt om bellen blazen, maar kijkt niet naar de bellen Het kind gooit de foto's van de tafel Vooral bij het aanleren van foto's of gebaren is het zo dat de kinderen in het begin nog maar een aantal gebaren kennen. Als je kind dan uit 3 foto's kan kiezen en er zit niet bij wat hij echt wil, dan kan hij een foto pakken van iets anders dat hij wel kan kiezen. Hetzelfde geldt voor gebaren. Dit is echter niet de bedoeling. Het kind moet vragen om dingen die hij op dat moment het liefste wil. Tenzij hij die niet kan krijgen natuurlijk. Als je kind minder goed vraagt om wat hij wil, moet je dus eerst gaan uitzoeken wat hij echt wil. Verschillende soorten speelgoed neerleggen en verschillende activiteiten heel kort aanbieden. Zodra je weet wat hij het liefste wil, ga je hem daarom leren vragen, totdat je merkt dat hij hier niet meer zo voor gemotiveerd is. Leer hem nooit vragen om dingen "omdat jij dat wil". Zorg er boven alles voor dat je weet waarvoor je kind op dat moment het meest gemotiveerd is. Zeg het woord op een bevestigende manier voor en zeg alleen het woord waar het om gaat Kinderen gaan in een situatie waarin ze iets willen, de woorden of zinnen herhalen die ze hebben gehoord vlak voordat ze kregen wat ze wilden in het verleden. Een voorbeeld hiervan is een kind dat aan zijn moeder trekt, omdat hij wil dat ze met hem meekomt en zegt: mamma komt zo. Dit zegt hij omdat hij dat zinnetje vaak heeft gehoord voordat zijn moeder met hem meeliep. Of het kind zegt: oké! Omdat hij dat heeft gehoord voordat hij iets kreeg. In bovengenoemde situatie had moeder, steeds voordat ze meekwam moeten zeggen: Kom! En in het tweede geval had moeder geen oké moeten zeggen voordat ze het ding gaf, maar alleen de naam van het ding moeten zeggen. 3

4 Veel ouders zeggen het woord vragend. Bijvoorbeeld als ze denken dat het kind de bal wil, dan zeggen ze: "bal?" De juiste respons van het kind zou dan zijn: "ja!". Maar we willen niet dat het kind "ja" leert zeggen om te krijgen wat hij wil. Hij is dan immers afhankelijk van een volwassene die hem eerst de vraag stelt, voordat hij door middel van het zeggen van "ja", kan krijgen wat hij wil. Wat als de volwassene niet doorheeft wat hij wil en niet de juiste vraag stelt? Je moet dus : "bal!" voorzeggen, zodat het kind "bal!" gaat zeggen. Hij moet bal zeggen op een manier alsof hij zegt: (ik wil de) bal! Kies de juiste woorden Leer het kind vragen om alles wat hij wil, begin met de dingen die hij het allerliefste wil. Bij het aanleren van meerdere nieuwe woorden tegelijk, zorg je ervoor dat de woorden zoveel mogelijk verschillen (van klank, uit een andere categorie). Leer geen vage, abstracte termen aan zoals: eten, open, ja, nee, nog een keer, meer. Leer de woorden die de rest van het gezin gebruiken, zoals DS voor Nintendo DS en geen gameboy of computer, omdat broertjes dat ding een DS noemen. Leer het kind niet te snel vragen stellen met een zin Meestal begeleid ik gezinnen en scholen een keer per maand. Wat steeds weer gebeurt is dat trainers en ouders te snel kinderen leren vragen om dingen door middel van het maken van een zin als: mag ik de bal? Het kind kan op dat moment bijvoorbeeld om 20 dingen vragen, zoals: chips, bal, brood, appelsap, siroop, tol, auto, mamma, banaan, koek, muziek, hond, kietelen, boek, hangmat, pop, optillen, gooien, duwen, trekken. Ze willen erg graag dat het kind dan leert vragen om dezelfde dingen met: "mag ik de auto?" Het probleem is dat de zin nog niets betekent voor het kind. Als het kind dan wil vragen om een actie van ouders of trainer, dan zegt hij: mag ik optillen? dit is natuurlijk geen goede zin. Hij zou dan moeten vragen: "wil je me optillen?" dit is echter nog veel te moeilijk voor hem. Als ouders en trainers (te vroeg) zijn begonnen met het aanleren van zinnetjes, zie ik meteen een afname in het spontane vraaggedrag van het kind. Het kind vraagt minder vaak om iets, omdat het (te) moeilijk gemaakt is. De eis om een hele zin te maken is nog te hoog. Als hij iets toch heel graag wil en naar de trainer loopt en dan zegt: "bal" dan zegt de trainer: zeg: mag ik de bal? Waarop het kind de zin al dan niet goed herhaalt en de bal krijgt. Echter, die tweede respons is altijd minder goed dan de eerste. Het kind spreekt het woord waar het om gaat minder goed uit, want het komt aan het einde van de lange zin, en bovendien is zijn motivatie al gedaald, zijn oogcontact minder goed dan de eerste keer dat hij erom vroeg en zijn respons is niet zelfstandig. Terwijl de eerste keer, hij goed keek, hij het woord duidelijk zei en hij er zelfstandig om vroeg! Als ik dan nogmaals erop wijs dat ze echt het kind nog geen zinnetjes moeten laten maken en ik kom een maand later terug, zie ik meteen weer een toename van het aantal spontane mands, het kind praat weer duidelijker en maakt goed oogcontact. Als je kijkt naar kinderen zonder een achterstand in hun ontwikkeling, zie je ook dat ze dmv een woord duidelijk maken wat ze willen. Dat ze eindeloos veel woorden kunnen zeggen voordat ze zinnetjes gaan maken. Als je eerst veel zelfstandig naamwoorden aanleert als mands en daarna veel werkwoorden, gaat het kind vanzelf combinaties maken op het moment dat hij gemotiveerd is en voldoende woorden beheerst. Hij gaat dan combinaties maken als: caroline duwen! of bal gooien of pappa rijden of pop drinken. Pas als het kind heel veel van dat soort combinaties spontaan maakt, kan je gaan denken aan het aanleren van het stellen van een vraag als: mag ik de bal? 4

5 Als het kind ergens om vraagt, beloon je hem door dat meteen te geven Als een kind een woord zegt omdat hij iets wil, dan wordt het kind beloond doordat hij dat ding of die activiteit meteen krijgt. Het is belangrijk dat je hem meteen geeft waar hij om vraagt, zodat hij meteen merkt dat zijn respons de juiste is. Doe je dit niet, dan loop je het risico dat hij het woord gaat herhalen en voordat je het weet heeft hij de gewoonte om 3 keer bal te zeggen als hij om een bal vraagt. Hij kan ook andere woorden gaan zeggen, omdat hij denkt dat hij misschien het verkeerde woord heeft gezegd. Dit gebeurt ook vaak met gebaren. Het kind maakt het gebaar voor muziek, maar krijgt niet meteen muziek en maakt daarom nog een ander gebaar, bijvoorbeeld drinken. We noemen dit "scrollen". Dit is erg moeilijk om te corrigeren, dus let erop dat je je kind nooit beloont voor het maken van meerdere gebaren meteen achter elkaar om een ding te krijgen, of het zeggen van meerdere woorden om een ding te krijgen. Behalve erop letten dat je hem hiervoor nooit beloont, is het belangrijk om ook goed te kijken naar je leertechnieken. Als hij een fout maakt, heb je wellicht je hulp te snel afgebouwd, of je hulp niet snel genoeg gegeven. Of je hebt het kind laten vragen om iets wat hij eigenlijk niet meer wil. Stel hem ook geen vraag als: o, wil je de bal? Hij vraagt om bal en als hij die mag, moet hij die meteen krijgen. Als hij geen bal (meer) mag, zeg dan nee, je mag geen bal. Omdat het kind leert vragen doordat hij heel vaak mag vragen om wat hij wil, is het belangrijk dat je steeds kleine stukjes geeft of activiteiten maar kort geeft. Leer hem vragen om dingen die hij niet ziet Als je kind kan vragen om veel dingen die hij ziet, moet je hem gaan leren te vragen om diezelfde dingen als hij ze niet ziet. Op een moment dat hij heel graag iets wil hebben, laat je hem erom vragen terwijl hij het ding ziet. Na 1 of 2 keer houd je het ding achter je rug en wacht je even. Misschien vraagt hij er al meteen om. Doet hij dit niet, dan kan je hem vragen: wat wil je? Als hij dan nog niet vraagt om het ding kan je het even laten zien, waarna je het weer achter je rug houdt. Herhaal dit steeds, totdat hij kan vragen om dat ding, zonder dat hij het eerst heeft gezien en zonder dat je de vraag hebt gesteld. Je leert zo je kind antwoord geven op de vraag: wat wil je? Maar het is belangrijk hem ook te leren te vragen om iets dat hij niet (kan) zien, zonder dat je hem die vraag stelt. Leer hem eerst naar iemand toe te gaan en zijn aandacht te trekken voordat hij een vraag stelt Je kind moet ook kunnen vragen om dingen aan personen die niet een-op-een met hem bezig zijn en zich wellicht andere dingen aan het doen zijn en/of zich in andere ruimtes bevinden. Hij moet leren dat als hij zin heeft in brood, dat hij dan op zoek gaat naar degene die hem brood kan geven, dat hij dan de persoon zijn aandacht trekt (door zijn naam te zeggen of hem aan te tikken) en dan om brood te vragen. We leren dit aan door op het moment dat het kind zin heeft in brood, hem fysiek te begeleiden naar de persoon die hem dit kan geven. Eenmaal aangekomen bij die persoon laten we het kind die persoon aantikken (door dit met hem samen te doen), de persoon draait zich om en zegt: ja? of wat wil je? of een andere natuurlijke reactie. Op dat moment moet het kind vragen om wat hij wil. Het is belangrijk erop te letten dat het kind pas gaat vragen om wat hij wil als hij de aandacht van de persoon heeft getrokken. Als hij bijvoorbeeld te zacht tikt of de naam van de persoon te zacht zegt, waardoor deze niet reageert, moet hij geholpen worden om nogmaals harder aan te tikken of de naam harder te zeggen. Pas als hem gelukt is de aandacht te krijgen van die persoon, moet hij zijn vraag gaan stellen. Kinderen die dit niet goed aangeleerd krijgen, krijgen problemen op het schoolplein of in andere situaties waar ze met kinderen kunnen spelen. Ouders reageren soms te snel op non verbale lichaamstaal van hun kind. Zo vragen ze het kind al wat het wil 5

6 als hun kind bij hen in de buurt komt staan. Leeftijdsgenootjes doen dit niet. Daar krijg je pas iets van een ander kind als je eerst duidelijk zijn aandacht trekt en dan pas duidelijk vraagt om wat je wil. Leer je kind duidelijk en hard te praten Naast het kind leren om goed de aandacht van een ander te trekken, en dan pas te vragen om wat hij wil, moet hij ook luid en duidelijk kunnen praten. Ook is het belangrijk dat hij snel genoeg kan vragen om wat hij wil. Immers, kinderen hebben meestal geen geduld, zijn vluchtig en druk bezig. Als je niet snel zegt wat je wil, verlies je meestal hun aandacht en de kans om mee te doen of te krijgen wat je wil. Kinderen die niet kunnen praten; foto's of gebaren? Kinderen die niet kunnen (na)praten, leren we vragen door middel van het geven van foto's of het maken van een gebaar. Welke vorm van communicatie we kiezen hangt af van de mogelijkheden van het kind en van zijn omgeving. In het algemeen proberen we kinderen gebaren aan te leren, omdat het meer lijkt op praten dan het overhandigen van een foto. Immers, je maakt voor ieder woord een andere beweging (gebaar), net zoals wanneer je praat. Bij foto's doe je steeds dezelfde handeling. Ook is het voor kinderen veel sneller en handiger om een gebaar te maken. Een foto moet je opzoeken in je PECS map, terwijl je een gebaar meteen kan maken. Bovendien heb je je handen altijd bij je, je PECS map meestal niet. Pas als het een kind niet lukt om eenvoudige gebaren te maken, gaan we over naar PECS. Soms gebruiken we beide systemen zelfs naast elkaar. Voorbeelden van vragen dmv het maken van een gebaar kan je vinden op: Voorbeelden van vragen dmv het geven van een foto kan je vinden op: Voor nog meer voorbeelden kijk je op: zoek op "manding" en "gebaren" of "pecs" Kinderen die wel klanken maken en delen van woorden kunnen zeggen Sommige kinderen zeggen wel gedeeltes van woorden na. Als ik dan "bal" zeg, zeggen zij: "ba" Op de videos op de website kan je veel voorbeelden hiervan zien van Roman. Met het prompten handelen we dan als volgt: hij ziet de bal & wil de bal en hij zegt: ba! Wij zeggen: bal! en geven hem de bal. Hoe we ervoor zorgen dat hij steeds meer gaat zeggen, dat staat in een ander hoofdstuk over leren praten. In het kort is het zo dat als je het kind altijd beloont als hij zijn best doet en je op de juiste manier prompt, hij vanzelf meer van het woord gaat zeggen. Als kinderen gemotiveerd zijn en ze het woord kunnen zeggen, dan gaan ze het steeds beter zeggen. Het is wel belangrijk dat iedereen in de omgeving van het kind op de hoogte is van de uitspraak van het kind. Ze moeten weten dat o-illen bijvoorbeeld optillen is en dat ha, haren betekent. Als je woorden gaat opsplitsen in het voorzeggen, bijvoorbeeld als je wa-ter wil aanleren en je zegt: zeg wa, dan moet het kind echt wa zeggen. Als je het kind beloont voor het afmaken van het woord, dan is het erg moeilijk om dat weer te corrigeren. Vragen uitbreiden Als een kind goed kan vragen om alle dingen die hij graag wil, zowel voor objecten (bal, koek) als activiteiten (zwemmen, trampoline springen) als acties van jou (duwen,trekken) en hij maakt al combinaties (koek eten, bal springen, caroline dansen) dan kan je hem gaan leren te vragen om dingen die ontbreken, zoals schoen, potlood, schaar 6

7 informatie, zoals waar is mijn schoen, wat heb je?, wat maak je, wie ben je? waar ligt mijn auto? iets wat hij niet leuk vindt, te stoppen, zoals stop met duwen Pas dan leer je hem vragen stellen met bijv. naamwoorden, voorzetsels of bijwoorden zoals: ga snel, geef de rode ballon, mijn punt is kapot, ik wil groene klei, zet de auto in de garage etc. Vervolgens leer je kinderen ook instructies en uitleg geven over hoe iemand iets moet doen in een bepaalde situatie, zoals: eerst moet je de lijm erop doen en dan plak je het op de ballon. Ook leer je ze dan om de aandacht van anderen te trekken door dingen te zeggen als: luister eens..., ik ben aan het vertellen... Leer alle woorden indien mogelijk als vraag (mand) Probeer alle woorden die een kind moet leren, ook als vraag te leren. Je kan hem om een stoel leren vragen, als je maar de situatie creëert waarin hij om een stoel wil vragen. Dat is het moeilijke van manding en ook waarom het waarschijnlijk minder vaak wordt gedaan, ook al is het kind hiervoor het meest gemotiveerd en zal hij de woorden in zo'n situatie het snelste leren. Denk na hoe je deze situaties kan creëren. Hij kan bijvoorbeeld om een stoel vragen als ik de stoel uit de kamer heb gehaald en hem vertel dat ik een koekje voor hem op de kast gelegd heb. Hij zal dan erg gemotiveerd zijn om om een stoel te vragen. Zelfs lichaamsdelen kan je leren door hem hierom te laten vragen. Kan je situaties bedenken waarin het kind gemotiveerd kan zijn om om een lichaamsdeel te vragen? Het uitlokken van W-vragen. Of als ik een kind wil leren om een waar vraag te stellen, dan kan ik zeggen: ik heb een koekje voor je verstopt. Dan zeg ik hem voor wat hij moet zeggen: zeg Waar? Hij zegt dat na en ik zeg waar het koekje ligt. Na een aantal keer zeg ik het niet meer voor, maar wacht ik totdat hij het zelf zegt. Een wat vraag is ook eenvoudig uit te lokken door met een dichte tas, waar duidelijk iets in zit aan te komen. Het kind zal dan willen weten wat erin zit. Een moeilijkere vraag om uit te lokken is de waarom vraag. Je moet dan een situatie creëren waarin je het kind een instructie geeft om iets te doen wat normaal gesproken niet van hem gevraagd wordt. Bijvoorbeeld, terwijl je achter de tv zit, vragen of hij zijn fiets uit de schuur wil halen. Als hij dan waarom vraagt, zeg je: omdat we gaan fietsen! Bij twijfel; steeds opnieuw checken wat hij op dat moment het liefste wil Het gebeurt vaak dat kinderen vragen om dingen die ze niet willen. Je ziet dit dan doordat ze niet met het ding spelen, het naast zich neerleggen of niet meer zo enthousiast reageren als daarvoor. Soms zijn kinderen ook niet duidelijk in wat ze willen, ze vragen bijvoorbeeld om een bal, maar kijken naar het boek dat naast je ligt. Of het kind krijgt waar hij om vroeg en gooit dat op de grond. Soms gooien kinderen ook de foto's van de dingen waar ze om kunnen vragen op de grond. In al deze gevallen is het belangrijk om opnieuw uit te zoeken wat het kind op dat moment het liefste wil. Doe dit niet door vragen te stellen, voor sommige kinderen is dit onderdeel van waarom het fout gaat. Geef ze de ruimte om het ding te pakken of te laten zien wat ze willen door de dingen die je te bieden hebt, vrij te geven en te wachten totdat ze iets pakken of ze je ergens mee naartoe nemen of je hand ergens opleggen. Pas als je zeker weet wat het kind het liefste wil, kan je verder gaan met hem hierom leren te vragen. Ook als je wel weet wat hij wil, blijf je regelmatig testen of dat echt wel datgene is wat hij het liefste wil! 7

8 Kijken: Alle videos waar het woord "manding" bij staat. Goede video waarin je kan zien hoe je het woord voorzegt en deze hulp ook weer afbouwt: Korte video over hoe een kindje dat vraagt dmv het maken van een gebaar Korte video waarop je kan zien hoe een kindje leert vragen om een activiteit door middel van het overhandigen van een foto Beginnende manding: zelfde kindje, maar dan paar jaar later, vergevorderde mands: Uitgebreide videos waarin een kindje leert vragen dmv het maken van gebaren. Eerste sessie en paar maanden later. Met vragen. Verder zie je in alle videos "manding" terug. Lezen: Mariposa training manual, teaching a child to request. Je kind leren vragen. Teaching a child to request with signs. Je kind leren vragen dmv gebaren. Teaching procedures. vocal mands. Procedure voor het aanleren van vragen. %20Vocal%20Mands.pdf Applied behavior analysis, second edition, Cooper, Heron, Heward. Deel 10. Teaching language to children with autism or other developmental disabilities, Sundberg & Partington. 8

Acties / Werkwoorden

Acties / Werkwoorden Acties / Werkwoorden Voor er gestart kan worden met onderstaand programma, moet het kind aan de volgende voorwaarden voldoen: Het kind kan 50 objecten benoemen en op verzoek selecteren. Het kind kan 10

Nadere informatie

ABA bij autisme Basisworkshop. Samen leren van alledaagse activiteiten. Praktisch. Inhoud workshop

ABA bij autisme Basisworkshop. Samen leren van alledaagse activiteiten. Praktisch. Inhoud workshop ABA bij autisme Basisworkshop Samen leren van alledaagse activiteiten Laura Schouten, ABA-Consultant/Pedagoog ABA-Instituut Praktisch - Koffie en theepauzes tussendoor - Lunchpauze rond 12.30/13.00 uur

Nadere informatie

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 Doe workshop ABA Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 1 Inhoud Historie ABA Instituut Wat is ABA? Versterken van gewenst gedrag Uitdoven van ongewenst gedrag Gewenst gedrag opwekken door omgeving aan te passen

Nadere informatie

ABA voor gevorderden. Caroline Peters, BCABA Copyright ABA-Instituut

ABA voor gevorderden. Caroline Peters, BCABA Copyright ABA-Instituut ABA voor gevorderden Caroline Peters, BCABA www.aba-instituut.nl 1 Wat behandelen we vandaag? Basis ABA principes De verbale operanten van Skinner Promptafhankelijkheid voorkomen 2 Basisprincipes Gedrag

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

De Puk-poster. Goed voorbeeldgedrag. Een baby ontwikkelt zich razendsnel. Vaak lijkt. dit vanzelf te gaan. Toch is het belangrijk om ook

De Puk-poster. Goed voorbeeldgedrag. Een baby ontwikkelt zich razendsnel. Vaak lijkt. dit vanzelf te gaan. Toch is het belangrijk om ook Ontwikkeling van baby s stimuleren met de Puk-poster Auteur: Natasja van Lier Een baby ontwikkelt zich razendsnel. Vaak lijkt dit vanzelf te gaan. Toch is het belangrijk om ook de ontwikkeling van baby

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij?

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Wat een mooie luchtballonnen! Geel, oranje, groen en blauw. Kies maar uit Daan,

Nadere informatie

Hotel Hallo - Thema 2 Hallo TELEVISIE KIJKEN

Hotel Hallo - Thema 2 Hallo TELEVISIE KIJKEN Hotel Hallo - Thema 2 Hallo opdrachten TELEVISIE KIJKEN 1. Knip de strip. Strip Knip de strip los langs de stippellijntjes. Leg de stukken omgekeerd en door elkaar heen op tafel. Draai de stukken weer

Nadere informatie

Hotel Hallo - Thema 1 Hallo

Hotel Hallo - Thema 1 Hallo Hotel Hallo - Thema 1 Hallo opdrachten VISITE 1. Knip de strip. Strip Knip de strip los langs de stippellijntjes. Leg de stukken omgekeerd en door elkaar heen op tafel. Draai de stukken weer om en leg

Nadere informatie

TAAL IS LEUK. Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren

TAAL IS LEUK. Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren TAAL IS LEUK Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren 1 Inhoudsopgave Pagina Besteed extra aandacht aan de taal van uw kind 4 Adviezen die u kunt toepassen tijdens een gesprekje met uw kind 5 Maak

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Dit door Willem Teunisse gemaakte boekje over. De "Alles of niets" methode, is gebaseerd op de werken van: Dr. Ian Dunbar

Dit door Willem Teunisse gemaakte boekje over. De Alles of niets methode, is gebaseerd op de werken van: Dr. Ian Dunbar Dit door Willem Teunisse gemaakte boekje over De "Alles of niets" methode, is gebaseerd op de werken van: Dr. Ian Dunbar De Alles of niets methode is een heel simpele manier om een hond te leren om wat

Nadere informatie

Aanvullende informatie ter voorbereiding op de TGN A1. Inleiding. Hoe maakt u de TGN?

Aanvullende informatie ter voorbereiding op de TGN A1. Inleiding. Hoe maakt u de TGN? Aanvullende informatie ter voorbereiding op de TGN A1 Inleiding Dit is informatie over de Toets Gesproken Nederlands (of TGN) 1. De TGN maakt deel uit van het inburgeringsexamen buitenland. Moet u de TGN

Nadere informatie

Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen.

Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen. Bidden Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen.nl en kinderactiviteiten www.lambertuskerk-rotterdam.nl

Nadere informatie

Praten leer je niet vanzelf

Praten leer je niet vanzelf jeugdgezondheidszorg Praten leer je niet vanzelf... hier ben ik www.icare.nl Over de spraak-taalontwikkeling van kinderen van 0-4 jaar Praten gaat niet vanzelf, praten moet je leren. Een kind leert praten

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd 0 tot 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 2 Geld

Spreekopdrachten thema 2 Geld Spreekopdrachten thema 2 Geld Opdracht 1 bij 2.1 Cursist A is groenteman. Cursist B koopt iets bij hem op de markt. Cursist A begint het gesprek. Klaar? Dan begint cursist B het gesprek. Cursist A 1. Goedemiddag!

Nadere informatie

Welke voorkeur heb jij?

Welke voorkeur heb jij? Pedagogische vaardigheden: Welke voorkeur heb jij? Als pedagogisch medewerker maak je in de omgang met de kinderen in jouw groep gebruik van verschillende pedagogische vaardigheden. Wat zijn jouw voorkeursvaardigheden

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Alles onder de knie? 1 Herhalen. Intro. Met de docent. 1 Werk samen. Lees het begin van de gesprekjes. Maak samen de gesprekjes af.

Alles onder de knie? 1 Herhalen. Intro. Met de docent. 1 Werk samen. Lees het begin van de gesprekjes. Maak samen de gesprekjes af. Intro Met de docent Wat ga je doen in dit hoofdstuk? 1 Herhalen: je gaat herhalen wat je hebt geleerd in hoofdstuk 7, 8 en 9. 2 Toepassen: je gaat wat je hebt geleerd gebruiken in een situatie over werk.

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design Woord voor Woord is een programma mondelinge vaardigheden NT2 voor analfabete beginners. Het omvat 12 lessen. De ontwikkeling van het programma en de daarbij behorende video s is mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

PREVIEW. Probeer nu 1 dag DAVID DE JONGE JAREN VAN VIJF DAGEN: GOD, SPORT & JEZELF MET PRAKTISCHE, SPORT- EN PERSOONLIJKE VOORBEELDEN

PREVIEW. Probeer nu 1 dag DAVID DE JONGE JAREN VAN VIJF DAGEN: GOD, SPORT & JEZELF MET PRAKTISCHE, SPORT- EN PERSOONLIJKE VOORBEELDEN PREVIEW Probeer nu 1 dag DE JONGE JAREN VAN DAVID VIJF DAGEN: GOD, SPORT & JEZELF MET PRAKTISCHE, SPORT- EN PERSOONLIJKE VOORBEELDEN DAG 1 GOD ZIET JOU ZITTEN! Het is niet leuk om buitengesloten te worden,

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Lesbrief 5. De tandarts

Thema Gezondheid. Lesbrief 5. De tandarts Thema Gezondheid Lesbrief 5. De tandarts Inleiding Deze les gaat over praten bij de tandarts. De man (meneer Onuso / Bashir) komt voor controle bij de tandarts. De tandarts kijkt of alle tanden en kiezen

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Les 5. De tandarts

Thema Gezondheid. Les 5. De tandarts http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 5. De tandarts Inleiding Deze les gaat over praten bij de tandarts. Meneer Bashir komt voor controle bij de tandarts. De tandarts kijkt of alle tanden en kiezen

Nadere informatie

APPORTEREN MIJN PERFECTE PUPPY

APPORTEREN MIJN PERFECTE PUPPY APPORTEREN MIJN PERFECTE PUPPY DOOR MONIQUE APPELS PAGINA 2 VAN 10 Monique Appels 1e druk: oktober 2012 Dit document behoort bij de online training Mijn perfecte puppy. Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

STELEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over stelen en hoe je dit kan stoppen.

STELEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over stelen en hoe je dit kan stoppen. STELEN Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over stelen en hoe je dit kan stoppen. WAT IS STELEN? Stelen is drie dingen: 1. Iets bezitten dat niet van jou is 2. Iets houden

Nadere informatie

De begeleider als instrument bij gedragsproblemen

De begeleider als instrument bij gedragsproblemen www.incontexto.nl De begeleider als instrument bij gedragsproblemen Nathalie van Kordelaar Mirjam Zwaan Doel voorlichting Grip krijgen op (probleem) gedrag Evalueren In kaart brengen Uitvoeren Analyse

Nadere informatie

ZINDELIJKHEIDS- TRAINING EN BENCHTRAINING MIJN PERFECTE PUPPY

ZINDELIJKHEIDS- TRAINING EN BENCHTRAINING MIJN PERFECTE PUPPY ZINDELIJKHEIDS- TRAINING EN BENCHTRAINING MIJN PERFECTE PUPPY DOOR MONIQUE APPELS PAGINA 2 VAN 9 Monique Appels 1e druk: oktober 2012 Dit document behoort bij de online training Mijn perfecte puppy. Alle

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Lesbrief 5. De tandarts

Thema Gezondheid. Lesbrief 5. De tandarts Thema Gezondheid Lesbrief 5. De tandarts Inleiding Deze les gaat over praten bij de tandarts. Meneer Wong komt voor controle bij de tandarts. De tandarts kijkt of alle tanden en kiezen goed zijn. Wat leert

Nadere informatie

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Beginnerslessen Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Wat leert u in deze les? Gesprekken over het inburgeringsexamen begrijpen. Welke examens bij het inburgeringsexamen horen. Waar u kunt oefenen met de

Nadere informatie

Thema Kinderen en school

Thema Kinderen en school http://www.edusom.nl Thema Kinderen en school Lesbrief 18. Het 10-minutengesprek. Wat leert u in deze les? Vergelijkingen maken. Zeggen hoe vaak iets gebeurt. Verkleinwoordjes. Veel succes! Deze les is

Nadere informatie

Luisteren, hoe leren kinderen dat?

Luisteren, hoe leren kinderen dat? Leren luisteren Luisteren, hoe leren kinderen dat? Kinderen hebben grenzen en regels nodig. Ze zorgen voor duidelijkheid en veiligheid en ze leren hen omgaan met anderen. Verwacht niet van kinderen dat

Nadere informatie

Terwijl uw kind niet kijkt, pakt u één van deze dingen op en maakt u er geluid mee. Uw kind zegt wat het hoort.

Terwijl uw kind niet kijkt, pakt u één van deze dingen op en maakt u er geluid mee. Uw kind zegt wat het hoort. Luisterspelletjes Welk geluid hoor je? Uw kind doet de ogen dicht of krijgt een blinddoek voor. U laat allerlei geluiden horen die het moet raden. Bijvoorbeeld: in de handen klappen, op de deur kloppen,

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Doelen ESDM Louis-Henri Periode: februari 2015 mei 2015

Doelen ESDM Louis-Henri Periode: februari 2015 mei 2015 Doelen ESDM Louis-Henri Periode: februari 2015 mei 2015 Communicatie Bevorderen van spontaan gebruik van tweewoordszinnen Doel 1 Tijdens zijn spontaan taalgebruik (dus niet direct geïmiteerd) voor verschillende

Nadere informatie

De manieren waarop een hond leert. Wat is gedrag?

De manieren waarop een hond leert. Wat is gedrag? De manieren waarop een hond leert Wat is gedrag? Echt alles wat een hond doet wordt gedrag genoemd. Honden gedragen zich zoals honden zich horen te gedragen. Ze doen volkomen natuurlijke en normale hondendingen

Nadere informatie

Taalontwikkeling bij baby s, peuters en kleuters

Taalontwikkeling bij baby s, peuters en kleuters Taalontwikkeling bij baby s, peuters en kleuters Voor ouders met kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar. Deze folder geeft u als ouder informatie over de normale taalontwikkeling van kinderen en biedt

Nadere informatie

Een gelukkige huisvrouw

Een gelukkige huisvrouw Een gelukkige huisvrouw Voordat ik zwanger was, was ik een gelukkige huisvrouw, ik had alles wat ik wilde. En daarvoor hoefde ik geen dag te werken. Want werken, dat deed mijn man Harry al. Harry zat in

Nadere informatie

Bijlage Stoere Schildpadden

Bijlage Stoere Schildpadden Bijlage Stoere Schildpadden Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Stoere Schildpadden, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar Hoe vraag je aan iemand om met je te spelen? Wat speel je graag op het schoolplein? Jij kan al goed helpen hè. Wie help jij graag? Wat doe je dan? van 4 t/m 6 jaar

Nadere informatie

TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden.

TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. 5. Onderweg naar een feestje doe je nog even snel een boodschap.

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 1 Nederland

Spreekopdrachten thema 1 Nederland Spreekopdrachten thema 1 Nederland Opdracht 1 bij 1.3 ** Speel het spel met de groep. Uitleg voor de docent: De docent begint. Hij zegt wat hij kan. Bijvoorbeeld: Ik kan koken. Laat de eerste cursist herhalen

Nadere informatie

Als praten niet vanzelf gaat

Als praten niet vanzelf gaat Libra R&A locatie AC Eindhoven Als praten niet vanzelf gaat Niet alle kinderen leren vanzelf goed praten. Daar kunnen verschillende oorzaken voor zijn. In deze folder leest u waar u op moet letten en wat

Nadere informatie

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van:

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van: NASCHOOLSE DAGBEHANDELING Figaro Welkom! Binnenkort kom je kennismaken op Figaro. In dit boekje leggen we je alvast wat dingen uit. Het boekje is gemaakt voor kinderen die hier voor de eerste keer komen,

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Clicker Training. Train uw pup met de clicker training. Uw pup leren wat zijn naam is:

Clicker Training. Train uw pup met de clicker training. Uw pup leren wat zijn naam is: HIL02347 P&K Puppy Clicker NL 19/10/07 14:34 Page 1 Clicker Training Train uw pup met de clicker training Clicker training is in de jaren veertig ontwikkeld door trainers van zeezoogdieren. Zij ontdekten

Nadere informatie

Handleiding basiswoordenschat.

Handleiding basiswoordenschat. basiswoordenschat. Inleiding. In de basismodule wordt een basis van ongeveer 80 woorden gelegd. Deze woorden worden aangeboden om de woordenschat, maar ook om de communicatieve vaardigheden van de cursist

Nadere informatie

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 1 Vera Kleuskens groep 7 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inleiding... 4 1. Wat is E.H.B.O... 5 2. E.H.B.O. vereniging... 6 3. Cursus... 7+8+9 4. Reanimatie en A.E.D....

Nadere informatie

Lesdoelen De kinderen herkennen het werkwoord in een zin. Materiaal Oefenblad instaples 1 taal Antwoordblad instaples 1 taal. Lesduur 25 minuten

Lesdoelen De kinderen herkennen het werkwoord in een zin. Materiaal Oefenblad instaples 1 taal Antwoordblad instaples 1 taal. Lesduur 25 minuten groep 5 vakantie instaples 1 taal Lesdoelen De kinderen herkennen het werkwoord in een zin. Materiaal Oefenblad instaples 1 taal Antwoordblad instaples 1 taal Lesduur 25 minuten Aanwijzingen bij de les

Nadere informatie

Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de belangrijkste tips en trucs.

Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de belangrijkste tips en trucs. R.K. Basisschool Anselderlaan 10 6471 GL Eygelshoven Tel: 045-5351434 De fijne kneepjes van het voorlezen Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Adviezen voor het bevorderen van de taalontwikkeling. Afdeling Logopedie

Adviezen voor het bevorderen van de taalontwikkeling. Afdeling Logopedie Adviezen voor het bevorderen van de taalontwikkeling Afdeling Logopedie Uw kind gaat praten, omdat er vanaf zijn geboorte in zijn nabijheid gepraat wordt en omdat vanaf zijn geboorte tegen hem gesproken

Nadere informatie

Het Groot en Bijzonder Verdriet Doe Boek

Het Groot en Bijzonder Verdriet Doe Boek Het Groot en Bijzonder Verdriet Doe Boek De enige officiële training voor Troostbeesten. Lilian Kars, 1999 Illustraties: Rainer Harman Niets uit deze uitgave mag op enige wijze worden gebruikt of gedupliceerd

Nadere informatie

TIPS VOOR MOEILIJKE TIJDEN

TIPS VOOR MOEILIJKE TIJDEN TIPS VOOR MOEILIJKE TIJDEN Deze folder legt uit hoe ouders gedragsproblemen van hun kinderen kunnen veranderen. TIPS VOOR MOEILIJKE TIJDEN Deze folder is bedoeld om ouders te helpen gedragsproblemen van

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst bij de strategieën uit Praten doe je met z n tweeën voor ouders

Verklarende woordenlijst bij de strategieën uit Praten doe je met z n tweeën voor ouders Pagina 1 van 10 Verklarende woordenlijst bij de strategieën uit Praten doe je met z n tweeën voor Strategieën ter bevordering van interactie communicatiestijl van het kind Rol van de ouder 1: Laat je kind

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Wat ga je doen? Wat zet je klaar? Wie doet er mee en waar? Hoe zit het in elkaar?

Wat ga je doen? Wat zet je klaar? Wie doet er mee en waar? Hoe zit het in elkaar? 2 vogel Piet Wat ga je doen? Wat zet je klaar? Wie doet er mee en waar? De peuters luisteren en spelen met het prentenboek Vogel Piet. Het verhaal gaat over vogel Piet, een vogeltje zonder veren. het prentenboek

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

AAN DE SLAG DIT BEN IK

AAN DE SLAG DIT BEN IK Peuters AAN DE SLAG DIT BEN IK Hoelahoep: Mijn lijf (liedje) Op Schooltv vind je het liedje Mijn Lijf van Hoelahoep. Dit liedje gaat over het uiterlijk en de functies van verschillende lichaamsdelen. De

Nadere informatie

gedragsregel in verhaal: pesten

gedragsregel in verhaal: pesten gedragsregel in verhaal: pesten Hallo zwemmers! Zoals jullie weten, is Miep Muis van zwemclub de Spatters nog niet zolang geleden gestopt met zwemmen. Haar trainer heeft mij verteld dat ze niet meer wilde

Nadere informatie

Les 3 - maandag 3 januari 2014 - De Wilgenstam kleutergroep van meester Jasper

Les 3 - maandag 3 januari 2014 - De Wilgenstam kleutergroep van meester Jasper Les 3 - maandag 3 januari 2014 - De Wilgenstam kleutergroep van meester Jasper Het lampje is aan, dat betekent dat we gaan filosoferen. Isa-Noa vertlede in de eerste les dat zij lippenstift en badeendjes

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Soms gaat het leren praten niet zo vlot. Eén op de vijf kinderen op de basisschool start

Nadere informatie

Lesdoelen De kinderen leren dat er woorden zijn die de (soort)naam voor mensen en dieren aanduiden en maken kennis met de term zelfstandig naamwoord.

Lesdoelen De kinderen leren dat er woorden zijn die de (soort)naam voor mensen en dieren aanduiden en maken kennis met de term zelfstandig naamwoord. groep 4 vakantie instaples 1 taal Lesdoelen De kinderen leren dat er woorden zijn die de (soort)naam voor mensen en dieren aanduiden en maken kennis met de term zelfstandig naamwoord. Materiaal Oefenblad

Nadere informatie

Spreekbeurt hoogbegaafdheid.

Spreekbeurt hoogbegaafdheid. Spreekbeurt hoogbegaafdheid. Wat is hoogbegaafdheid eigenlijk? Hoogbegaafdheid is eigenlijk dat je slimmer geboren bent dan andere kinderen. Dat kan je meten met een IQ test. IQ is de afkorting van intelligentiequotiënt.

Nadere informatie

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Ons uitgangspunt is het welbevinden en positief gedrag van leerlingen te bevorderen. Wij gaan uit van: Goed gedrag kun je leren Om dit te bereiken werken

Nadere informatie

Hoe gaat het in groep 1/2 b

Hoe gaat het in groep 1/2 b Hoe gaat het in groep 1/2 b Binnenkomst: - Als je op school komt hang je je jas op je eigen haakje onder je tent. Je tas zet je op de plank. - In de klas geef je de juf een hand en je pakt een spelletje

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

LESBRIEF. Karel is jarig. Samenvatting: De begrippen zijn: Wij maken kinderdromen waar www.clavisbooks.com

LESBRIEF. Karel is jarig. Samenvatting: De begrippen zijn: Wij maken kinderdromen waar www.clavisbooks.com Samenvatting: Bij dit boek zijn een aantal downloads beschikbaar. Liesbet Slegers heeft deze speciaal getekend als aanvullend educatief materiaal. Het doel van de download ballon is verhaalbegrip en woordenschat

Nadere informatie

LESBRIEF. Karel is jarig. Samenvatting: De begrippen zijn: Wij maken kinderdromen waar www.clavisbooks.com

LESBRIEF. Karel is jarig. Samenvatting: De begrippen zijn: Wij maken kinderdromen waar www.clavisbooks.com Samenvatting: Bij dit boek zijn een aantal downloads beschikbaar. Liesbet Slegers heeft deze speciaal getekend als aanvullend educatief materiaal. Het doel van de download ballon is verhaalbegrip en woordenschat

Nadere informatie

1 Lezen. 1.1 Lezen wat er staat. Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden.

1 Lezen. 1.1 Lezen wat er staat. Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden. 1 Lezen 1.1 Lezen wat er staat Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden. Leren kun je op allerlei manieren doen. Je kunt een opleiding of cursus volgen, maar je

Nadere informatie

Les 3 Vragenstellen Leestekst: De inbreker. 1. "Vandaag gaan we voor de derde keer een tekst lezen en daarbij vragen maken."

Les 3 Vragenstellen Leestekst: De inbreker. 1. Vandaag gaan we voor de derde keer een tekst lezen en daarbij vragen maken. Les 3 Vragenstellen Leestekst: De inbreker "Welkom:... " Introductiefase: 1. "Vandaag gaan we voor de derde keer een tekst lezen en daarbij vragen maken." 2. Vraag: "Welke vraag hebben we daarbij nodig?"

Nadere informatie

Leerlingen leren hoe ze zelf (zonder hulp van de leerkracht) conflicten constructief kunnen oplossen.

Leerlingen leren hoe ze zelf (zonder hulp van de leerkracht) conflicten constructief kunnen oplossen. Les 12 Drie petjes Doel blok 2: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren hoe ze zelf (zonder hulp van de leerkracht) conflicten constructief kunnen oplossen. Met behulp van Aap en Tijger maken

Nadere informatie

Spinners. Veel plezier! Juf Els en juf Anke

Spinners. Veel plezier! Juf Els en juf Anke Spinners Een nieuwe rage: spinners! Heb jij ze al gespot in jouw klas? Vervelend, al dat speelgoed op school, of handig! spinners in de klas, daar kun je leuke, leerzame activiteiten mee doen! Wij bedachten

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

De Driestroom DTT Stapsgewijs vaardigheden leren

De Driestroom DTT Stapsgewijs vaardigheden leren voor De Driestroom kinderen met een ontwikkelingsachterstand DTT Stapsgewijs vaardigheden leren Elly: is veel opener geworden. Nynke: is echt vooruit gegaan. Yvo: begrijpt meer. DTT Stapsgewijs vaardigheden

Nadere informatie

Slim huiswerk maken, tips om huiswerk maken te begeleiden

Slim huiswerk maken, tips om huiswerk maken te begeleiden Slim huiswerk maken, tips om huiswerk maken te begeleiden Werkplek - De spullen binnen handbereik o Houd spullen die nuttig zijn bij het maken van huiswerk dicht bij de hand. o Handige spullen bij het

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Les 1 Vragen stellen Leestekst: De tandarts

Les 1 Vragen stellen Leestekst: De tandarts Les 1 Vragen stellen Leestekst: De tandarts "Welkom:... " Introductiefase: 1. "Vandaag gaan we weer een tekst lezen. Daarbij gaan we een nieuwe strategie leren. Deze strategie heet vragen stellen. We gaan

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan.

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan. Compaen pakt aan. Ik weet hoe ik jou kan bereiken Versterk je leerkracht: Hoe bereik ik de kinderen in mijn klas? 19 maart 2014 Jelte van der Kooi trainer/ adviseur schoolbegeleider

Nadere informatie

Alleen in een groot spookhuis. Duncan Neijenhuis Groep 7

Alleen in een groot spookhuis. Duncan Neijenhuis Groep 7 Alleen in een groot spookhuis Duncan Neijenhuis Groep 7 Hoofdstuk 1 Binnen Het is nacht en nieuwe maan. Dus het is stikdonker. Appie en Sjaak sluipen door het bos. Ze zien toch een stuk van een oude toren

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Dit boekje is van: Ik ben. Jaar. Pasfoto

Dit boekje is van: Ik ben. Jaar. Pasfoto Dit boekje is van: Ik ben. Jaar Pasfoto 1 Inhoudsopgave Uitleg... 3 Contract "Multifits!"... 4 De quiz... 5 Weet wat je eet... 7 Wat vond je van de sporten die je gedaan hebt... 9 Leuke spelletjes om vriendjes

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie