Cantabile en cabaletta

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cantabile en cabaletta"

Transcriptie

1 Inleiding Giuseppe Verdi is populair, nog altijd na ruim 170 jaar. Hij staat op nummer 1 van de lijst met operacomponisten wier werken wereldwijd het vaakst geprogrammeerd worden. Mozart, Puccini en Wagner volgen op afstand. Waar komt die populariteit vandaan? Wat is het geheim van Verdi? Verdi was een koppige visionair met een overdosis talent. Tegelijkertijd was hij een praktische en dienstbare ondernemer. Hij begreep dat je altijd 'iets voor de orgeldraaier' moest componeren, wilde je dat een opera succes had. Om dezelfde reden moesten zijn opera's een zekere vaart hebben. Hij waakte ervoor het operapubliek te vervelen. Verdi scoorde hits, maar werd ook bewonderd om zijn gave vier zangers door elkaar heen te laten zingen terwijl de individuele woorden en emoties duidelijk bleven. Hij was niet bang om tegendraads te zijn en de discussie, zo niet de strijd, aan te gaan met tekstschrijvers, zangers en censuur om iets te creëren waarin hij geloofde. Hij was niet bang voor vernieuwing, ook al ging die bij hem stap voor stap. Dit evenwicht tussen commerciële belangen en artistieke idealen heeft muziek opgeleverd die nu nog steeds overal te horen is, niet alleen in operatheaters maar ook in voetbalstadions. Verdi werd in 1813 geboren in een klein gehucht in de buurt van Padua (Italië). Als tiener nam hij actief deel aan het muziekleven in het provinciestadje Busseto waar hij naar school ging. Hij trad op als pianist en componeerde onder meer vele marsen voor de plaatselijke harmonie. Verdi's vader, een herbergier, had geen geld om hem verder te laten studeren. Dankzij een beurs en financiële steun van Antonio Barezzi, een koopman en muziekliefhebber, kon Verdi toch toelatingsexamen doen aan het conservatorium van Milaan. Hij werd afgewezen! Met zijn achttien jaar vond de toelatingscommissie hem te oud en zijn pianotechniek was niet in orde. Met extra steun van Barezzi kon Verdi privé compositie studeren. Hij leerde fuga's en canons componeren (complexe muziekstukken waar veel theoretische kennis voor nodig is) én werd door zijn leraar naar het operatheater gestuurd. Ondertussen bouwde hij een netwerk op. Terug in Busseto trouwde Verdi met Barezzi's dochter en leek zich te berusten in een provinciaal bestaan. Maar de opera in Milaan lonkte. Verdi gaf zijn baan op, vestigde zich in Milaan en een paar maanden later in 1839 ging zijn eerste opera Oberto in première. Het werd een groot succes. Privé stortte zijn leven echter in. Nadat zijn dochtertje in Busseto overleden was, stierf zijn zoontje een paar weken voor de première. Nog geen jaar later was zijn vrouw dood. Verdi was 26 jaar, had twee kinderen verloren en was weduwnaar.

2 Cantabile en cabaletta Toen Verdi zijn carrière begon was Italië één grote operafabriek. Iedereen ging naar het operatheater. Alleen arme mensen waren zelden in het operatheater te zien, omdat zelfs de goedkoopste kaartjes voor hen meer dan een dagloon kosten. Zij leerden de muziek kennen op andere manieren, bijvoorbeeld van de orgeldraaier op straat. De vraag naar nieuwe opera's was groot. Een componist die de top wilde bereiken moest keihard werken. Componisten als Rossini en Donizetti produceerden twee à drie opera's per jaar. Zo'n productietempo was onmogelijk geweest als componisten, tekstschrijvers en musici niet gewend waren geweest aan een vaste structuur. Een opera begon meestal met een koor. De hoofdpersonages werden geïntroduceerd door middel van een zogenaamde entree-aria die een vaste tweedelige vorm had: een langzaam gedeelte (cantabile) en een snel gedeelte (cabaletta). Dromerige fantasieën en gebeden klonken in de langzame gedeelten. In de snelle gedeelten (cabaletta's) konden emoties geuit worden als woede en wraak, of opgewonden hartstocht. Dit waren de momenten waarop zangers indruk konden maken met hoge noten en virtuositeit. Soms wordt ook wel gesproken van een vierdelige vorm: 1. Recitatief 2. Cantabile 3. Tempo di mezzo 4. Cabaletta. Het cantabile wordt ingeleid door een min of meer gesproken gedeelte (recitatief) en gevolgd door een tussenstuk (het zogenaamde tempo di mezzo). In dit tussenstuk, aangekondigd door een plotselinge tempowisseling, reageren personages op het vertelde of brengen ze nieuwe informatie. Zo wordt de emotionele overgang naar het cabaletta verklaard. Een typisch voorbeeld is de eerste aria van Leonora uit Il Trovatore. Leonora vertelt haar vriendin Inez dat ze verliefd is geworden op een mysterieuze ridder die ze op een toernooi heeft leren kennen Door de burgeroorlog verloor ze hem lange tijd uit het oog. Inez vraagt wat er vervolgens gebeurde (recitatief). Leonora vertelt in een cantabile hoe zij op een nacht een troubadour hoorde die haar naam zong. Het was de onbekende ridder. Haar vriendin maakt zich zorgen en probeert Leonora te overtuigen de onbekende te vergeten (tempo di mezzo). Maar Leonora s verliefdheid is te groot en in het cabaletta uit zij haar hartstocht en standvastigheid. De tweedelige vorm is ook te vinden in de duetten en in de grote ensembles waarmee een akte eindigde. Het orkest diende vooral ter begeleiding van de zanger. Één grote gitaar, zo noemde de Duitse componist Richard Wagner het.

3 Het succes van Nabucco Na de dood van zijn vrouw en kinderen zat Verdi dicht tegen een depressie aan. Juist in deze tijd had hij zich contractueel verplicht een komische opera te schrijven. Die flopte en Verdi kreeg voor het eerst kritiek over zich heen. Een moment schijnt hij zich in het hoofd gehaald te hebben te stoppen met zijn operacarrière. Gelukkig waren genoeg mensen om hem heen om hem op andere gedachten te brengen. Zijn derde opera Nabucco (Nebucadnezar) werd een internationaal succes en wordt tot op heden regelmatig opgevoerd, mede dankzij het beroemde Slavenkoor waarin de in Babylon gevangen joden vol heimwee terugdenken aan hun thuisland. Het succes van Nabucco is te danken aan de meeslepende en toegankelijke muziek, waarbij Verdi terug viel op zijn ervaringen met de harmonie in Busseto. Daarnaast sprak het thema van onderdrukking de Italianen erg aan, omdat ze zelf bestuurd werden door buitenlanders. In deze tijd was Italië nog niet één land zoals we het nu kennen. Het bestond uit allemaal verschillende staatjes die voor een groot deel geregeerd werden door Oostenrijk (het Habsburgse rijk). De Italianen voelden zich onderdrukt. In de opzwepende koorstukken van een opera als Nabucco vonden zij hun stem. De Oostenrijkse censuur kneep een oog dicht: ze hadden dit soort emoties liever in het operatheater dan erbuiten. Na het succes van Nabucco stroomden bij Verdi de opdrachten binnen. Hij componeerde de ene opera na de andere, vele volgens de succesformule van Nabucco. Maar hem verging het plezier van componeren. Hij kreeg last van burnout-verschijnselen. Of het nu de les van deze burnout is geweest, of zijn groeiende financiële onafhankelijkheid of zijn kennismaking met de opera in het buitenland, aan het eind van de jaren 1840 was Verdi meer vastbesloten dan ooit zijn eigen weg te volgen. De zangeres van zijn Lady Macbeth kreeg te horen dat zij haar rol moest acteren, ook al betekende dit dat zij lelijk moest zingen (Macbeth, 1847). Met Stiffelio (1850) tartte Verdi censoren en burgerij door een opera te componeren over een overspelige echtgenote. De tijd was rijp voor zijn meesterwerken.

4 Vernieuwingen in Rigoletto Verdi hield van complexe personages. Al in Nabucco zorgt hij ervoor dat we meeleven met de 'slechteriken' van het verhaal. Later raakte hij gefascineerd door een karakter uit een toneelstuk van Victor Hugo: een misvormde nar wiens cynisme en verbittering scherp afsteken tegen de liefde die hij voelt voor zijn dochter, het personage dat in 1851 Rigoletto zou worden. De opera is een vernieuwend werk. Zo zijn er vrijwel geen recitatieven te horen. Deze quasi-gesproken gedeelten in min of meer vrije ritmiek maken een opera immers statisch en daar hield Verdi niet van. Als Rigoletto van zijn werk aan het hof naar huis gaat, komt hij de huurmoordenaar Sparafucile tegen. Hun gesprek had heel goed in een recitatief weergegeven kunnen worden, maar Verdi past hier het principe van melodrama toe: de personages spreken (zingend) over een instrumentale melodie. De donkere tonen van de cello passen bij de duistere sfeer. Als Rigoletto merkt dat zijn dochter door hovelingen ontvoerd is om in de handen te belanden van zijn playboy baas, de hertog, gaat hij terug naar het hof. Een aria volgt, maar niet in de standaardvorm. Had Verdi hiervoor gekozen, dan had Rigoletto bijvoorbeeld eerst een smeekbede gericht tot de hogere machten (cantabile); vervolgens had hij het bericht gehoord dat zijn dochter reeds aan de hertog overgeleverd was ( cantabile naar een cabaletta in een tweedelige aria.">tempo di mezzo) en was hij boos geworden op de hovelingen (cabaletta). Verdi creëerde echter een nieuwe ariavorm, zonder onderbreking, die paste bij het karakter en bij de situatie van dat moment. Rigoletto is van begin af aan gestrest. Aan het hof is de spanning te snijden en zodra Rigoletto begrijpt dat zijn dochter bij de hertog is, wordt hij woedend. Als hij merkt dat dit geen enkele zin heeft, smeekt hij de hovelingen hem te helpen. De aria is een mooi voorbeeld voor de manier waarop Verdi de poëzie van de tekst gebruikt. Als Rigoletto wanhopig wordt, laat Verdi hem de klinker 'i' benadrukken van de woorden 'assassini' en 'aprite'. Vervolgens wordt hij nederig en benadrukt hij de zachte klinkers 'o' en 'u'.

5 De librettist en Il Trovatore De tekst van een opera heet een libretto. De schrijver van een libretto is een librettist. Deze kon heel beroemd zijn. Op een aanplakbiljet stond dan de naam van de librettist in grotere letters dan die van de componist. In de eerste helft van de negentiende eeuw was een librettist in Italië niet alleen tekstschrijver maar ook min of meer producent: hij moest zorgen dat de kosten voor decors en kostuums binnen het budget vielen en regisseerde de bewegingen van de zangers op het toneel. Hij had immers als beste een plaatje in zijn hoofd van het verhaal. Sommige operacomponisten schreven hun eigen teksten zoals Richard Wagner. Verdi maakte altijd gebruik van professionele librettisten. De librettist van Rigoletto, Francesco Piave ( ), was een groentje in het vak. Verdi had er geen problemen mee zijn teksten flink te bekritiseren als die niet vernieuwend genoeg waren of hem anderszins niet bevielen. Zo heeft hij een enorme stempel kunnen drukken op het libretto van Rigoletto. De librettist van zijn volgende opera was echter een oudgediende die zijn sporen al lang en breed had verdiend, Salvatore Cammarano ( ), die ook de tekst voor Donizetti's Lucia Di Lammermoor geschreven had. Verdi accepteerde zijn tekst voor Il Trovatore (1853), ook al volgde het libretto de traditionele vormen. Il Trovatore is dan ook minder vernieuwend dan Rigoletto. Toch leverde Verdi een spannend en dynamisch meesterwerk af door creatief om te gaan met de traditionele vormen. De eerste aria van de heldin Leonora is een ware aria di sortita of cavatina genoemd.">entree-aria. Ook de tweede aria van Leonora volgt de de standaardvorm. Het cantabile naar een cabaletta in een tweedelige aria.">tempo di mezzo wordt echter niet ervaren als een onderbreking die het cabaletta moet inleiden. Het is een stuk op zich, een duet met een stemmig koor op de achtergrond, het Miserere, dat beroemder is geworden dan het cabaletta dat erop volgt. De reden waarom Verdi een opera wilde maken van Il Trovatore, was zijn fascinatie voor het personage van de zwaar getraumatiseerde zigeunerin Azucena. Verdi schreef voor haar een bloedstollende aria waarin ze verteld hoe haar moeder veroordeeld werd voor hekserij en een gruwelijke dood stierf op de brandstapel; hoe zij haar moeder had willen wreken door het kind van de graaf te ontvoeren en in het vuur te werpen. In haar psychose verbrandde zij echter haar eigen kind.

6 Een verhaal van deze tijd: La Traviata Aan het eind van de jaren 1840 was Verdi rijk genoeg om huizen en land te kopen in zijn geboortestreek. De inwoners van Busseto waren blij met de terugkeer van hun verloren zoon, vooral die met jonge huwbare dochters. De teleurstelling bij hen was groot toen Verdi een dame met zich meebracht met wie hij samenwoonde. Zij heette Giuseppina Strepponi en was een bekende operazangeres op haar retour. Verdi had haar leren kennen tijdens de repetities van zijn eerste opera Oberto, waarin zij een hoofdrol zong. Inmiddels waren zij al een aantal jaren een (ongehuwd) paar. Strepponi kende de operawereld door en door. Ze kon Verdi helpen bij het onderhouden van een netwerk en het afhandelen van allerlei zakelijke kwesties. Haar verleden was echter niet onbesproken. Zo had zij in haar begincarrière meerdere onwettige kinderen gekregen en laten adopteren. De inwoners van Busseto spraken er schande van, wat Verdi irriteerde, maar het deed hem vooral verdriet dat hij zich moest verdedigen tegenover zijn geliefde schoonvader aan wie hij zoveel te danken had. Begrijpelijkerwijze was Giuseppina niet graag in Busseto, zij verbleef liever in Parijs waar het paar dikwijls kwam. Tijdens een van die reizen in 1852 zagen zij het toneelstuk La Dame Aux Camélias. Niet veel later besloot Verdi er een opera van te maken. Een gewaagde zet, want het verhaal speelde zich af in Verdi's eigen tijd en de heldin was een courtisane. Deze courtisane laat haar oude leven achter zich als zij verliefd wordt op een jongeman. Totdat zij door de vader van haar geliefde zwaar onder druk gezet wordt de relatie te verbreken: de maatschappij zal haar de dwalingen uit haar verleden nooit vergeven. Het kan bijna niet anders dan dat Verdi uit persoonlijke motieven dit verhaal koos voor een opera. De vooroordelen die hij en Giuseppina in Busseto ondervonden moeten wel een inspiratiebron zijn geweest bij het componeren van La Traviata (1853). Het onderwerp van de opera lag gevoelig. De opera kende een slechte start en Verdi kreeg veel kritiek over zich heen. Tegenwoordig is La Traviata, juist door het realistische verhaal, een van de meest opgevoerde opera's, zo niet dé meest opgevoerde opera ter wereld. Een paradepaardje voor een prima donna, die niet alleen technisch heel goed moet kunnen zingen, maar ook goed moet kunnen acteren. In het eerste deel is zij een zelfbewuste en plezierzoekende courtisane en gastvrouw; in het tweede deel een verliefde vrouw wier hart gebroken wordt; in het laatste deel is zij een verslagen mens, afgetakeld door de tuberculose en stervende. La Traviata was Verdi's derde meesterwerk op rij (na Rigoletto en Il Trovatore). De opera's die hij in de daarop volgende jaren componeerde, zijn minder bekend.

7 Censuur en nationalisme In de jaren woedde een ware revolutiegolf door Europa. Even leek het erop of de Italianen hun geliefde zelfstandigheid zouden bereiken, los van Oostenrijk. Maar alle opstanden werden neergeslagen. De censuur werd strenger dan ooit. Operateksten werden gecontroleerd op uitingen van vrijzinnig en opstandig gedrag. Een opera over een eigentijdse courtisane? Dat kon niet, vonden de censoren die eisten dat La Traviata zich afspeelde in een ver verleden, rond Aldus geschiedde, want de censuur was allesbepalend. Verdi moest wel vaker van de censoren een operaverhaal verplaatsen naar een andere tijd en plaats dan oorspronkelijk de bedoeling was. Een opera waarin het plan gevat werd om een koning te vermoorden, was uit den boze. Zo werd de Franse koning een Italiaanse hertog in Rigoletto; de Zweedse koning werd een Amerikaanse gouverneur in Un Ballo In Maschera (1859). Deze laatste opera werd gecomponeerd voor Napels maar ging uiteindelijk in première in Rome, omdat de censoren in Napels zulke diepgaande veranderingen eisten dat Verdi de opera terugtrok. Het risico van een proces wegens contractbreuk nam hij op de koop toe. Ondanks de strenge censuur bloeide het nationalisme in Italië snel weer op. Veel Italianen wilden dat hun land een onafhankelijk koninkrijk werd, aangevoerd door de koning van Sardinië, Victor Emanuel II. Verdi werd een boegbeeld voor de vrijheidslievende Italianen zonder dat hij die rol ambieerde. Zijn Slavenkoor werd een soort nationaal volkslied en overal in het land schreeuwden nationalisten opstandig: 'Viva VERDI!'. Dit was echter een afkorting die stond voor 'Viva Vittorio Emanuele Re D' Italia) (Lang leve Victor Emanuel Koning van Italië). In 1861 ging de wens van de nationalisten in vervulling. Na een geslaagde opstand werd Italië een zelfstandig koninkrijk. Verdi werd gevraagd om zitting te nemen in het nieuwe parlement als afgevaardigde van Busseto. Hij accepteerde uit respect, maar zijn hart lag niet in de politiek. Hij maakte zijn termijn af en liet het daarbij. Hij was het liefst op het platteland, bezig met het beheer van zijn landerijen. Daarnaast wilde hij een aantal van zijn oude opera's in een nieuw jasje steken: Macbeth (1847) en Simone Boccanegra (1857). Hij had het daar druk genoeg mee, vond hij zelf. Als zijn echtgenote (Giuseppina en hij waren in 1859 in het geheim getrouwd) het plattelandsleven ook zo leuk had gevonden, had hij misschien nooit meer een nieuwe opera gecomponeerd. Maar Giuseppina wilde dolgraag reizen en zo nam Verdi een opdracht aan van het tsaristische hof in Rusland. Zijn opera La Forza Del Destino ging in 1862 in St. Petersburg in première. Don Carlos (1867) componeerde hij voor Parijs, een stad waar hij en Giuseppina graag verbleven.

8 Aida en de invloed van de Franse opera In de eerste vijftien jaar van zijn carrière componeerde Verdi negentien opera s. In de daarop volgende vijftien jaar waren dat er zo n zes. Toch maakte zijn stijl in deze periode een enorme ontwikkeling door. Dit had te maken met de invloed van de Franse opera. De Fransen hadden zo hun eigen ideeën over wat een goede opera was. Een componist die een opera voor Parijs schreef (en Verdi componeerde er twee), had daar rekening mee te houden. Het Franse publiek hield van dans. In een Franse opera hoorde een balletscène te zitten, waarvoor dansmuziek gecomponeerd moest worden. Belangrijker nog: het orkest moest iets vertellen over de plaats en de tijd waarin het verhaal zich afspeelde; het moest zorgen voor couleur locale. Verdi moest een rijker palet aan orkestkleuren gaan beheersen; hij moest zich verdiepen in harmonie en instrumentatie. Verdi s ontwikkeling in deze periode is goed te horen in Don Carlos en in de toevoegingen die hij componeerde voor Macbeth en Simon Boccanegra (zie hoofdstuk Censuur en nationalisme), maar ook in een van zijn grootste meesterwerken, Aida (1871). Voor deze opera mengde Verdi elementen uit zijn nieuw verworven Franse operastijl met de Italiaanse operastijl waarmee hij beroemd geworden was. Zo kwam het beste van Verdi samen: sfeervolle couleur locale als in de muziek te horen is, waar en wanneer het verhaal zich afspeelt">couleur locale, meeslepende koorwerken (hymnes en marsen) en een boeiend personage. Het verhaal van Aida speelt zich af in het Oude Egypte. Verdi gebruikte daarom instrumenten die we veel op Oud-Egyptische afbeeldingen zien: trompetten (voor de krijgsmuziek), harpen (voor de muziek van de priesteressen) en een fluit waarvan de lage klanken doen denken aan het hese geluid van de Arabische ney. In de vele massascènes speelt het koor een belangrijke rol. Verdi kon uit ervaring putten en componeerde meeslepende hymnes en marsen. In een indrukwekkende scène waarin Egypte zich voorbereidt op oorlog, zingen de vrouwen een gebed terwijl de mannen zich overgeven aan een krijgsmars. Het contrast vergroot de dramatische effectiviteit. Tot slot bevat de opera een personage van het soort waar Verdi dol op was: iemand met kwalijke eigenschappen voor wie we toch sympathie kunnen voelen. Amneris is Aida's rivale in de liefde. Ze is jaloers en wraakzuchtig. Als prinses van Egypte is zij oppermachtig en zij misbruikt die macht. Maar zij is ook oprecht en ongelukkig verliefd op de held Radames, waardoor we haar veel kunnen vergeven. In een van de laatste scènes van de opera smeekt zij de goden om Radames te redden die verdacht wordt van hoogverraad. Hij wordt echter door de priesters ter dood veroordeeld, waarna zij hen vervloekt.

9 Verdi en Boito: de laatste opera's Verdi's ontwikkeling als componist stond nooit stil. Vooral na 1850 liet hij stapje voor stapje de vaste structuren los die in de Italiaanse opera gebruikelijk waren toen zijn carrière begon. Veel critici vonden zijn ontwikkeling echter niet snel genoeg gaan. In Noord-Europa werd al lang geroepen dat de Italiaanse indeling in nummers (aria's, duetten, finales etc.) hopeloos ouderwets was. Muziek en woorden moesten samenwerken om een verhaal te vertellen zonder kunstmatige herhalingen en onderbrekingen. Het orkest moest meewerken om de sfeer weer te geven van tijd en plaats, om te vertellen wat woorden niet konden zeggen. Rond 1860 kwam ook in Italië een nieuwe generatie componisten op die vond dat het anders moest. Onder hen bevond zich de componist en dichter Arrigo Boito ( ). Op twintigjarige leeftijd schreef hij voor Verdi de tekst van een hymne voor de wereldtentoonstelling in Londen. Niet lang daarna wist hij echter Verdi's woede op te wekken omdat hij zich in een van zijn gedichten minachtend uitliet over de Italiaanse operatraditie van dat moment. Verdi trok het zich persoonlijk aan. Pas in 1879 liet Verdi zijn boosheid varen. Boito had zijn jeugdige overmoed verloren en toonde grote eerbied voor de oudere componist. Hij had een operatekst geschreven gebaseerd op Shakespeare's Othello en hoopte de gepensioneerde componist over te halen de opera te componeren. Verdi, een groot bewonderaar van Shakespeare, ging overstag. Hij nam de tijd, maar in 1887 ging Otello in première. Na zestien jaar stilte konden de Verdi-operafans weer genieten van een magistraal openingskoor en een meeslepende intrige rond scherp gekarakteriseerde personages. Beroemd is het anti- Credo van de schurk Iago. Na het succes van Otello was de grote vraag: kon Boito zeventiger Verdi nog een keer overhalen? Nu wist Boito dat Verdi graag nog een komedie wilde componeren, al was het alleen maar omdat Rossini gesuggereerd zou hebben dat hij er niet toe in staat was. Dus presenteerde Boito hem een operatekst rond Falstaff, een komisch personage van wederom Shakespeare. Verdi was gecharmeerd en ging aan de slag. In 1893 ging Falstaff in première. De opera ontving gemengde kritieken. Volgens sommigen was dit Verdi's beste werk. Anderen vonden dat Verdi zich door Boito had laten overhalen toekomstmuziek te componeren. De muziek was vrijwel geheel doorgecomponeerd (zonder herhalingen of onderbrekingen). Er zat geen enkel koorwerk in, geen enkele gemakkelijke meezinger. Het werk eindigde met een fuga. Wilde Verdi iets bewijzen? We weten alleen dat hij met veel plezier aan zijn laatste opera gewerkt heeft.

10 Geestelijke werken In 1873, vlak na het succes van Aida en lang voor zijn opera's Otello en Falstaff, stierf een man die Verdi heel erg bewonderde: de Italiaanse schrijver Alessandro Manzoni. Als eerbetoon componeerde hij een dodenmis, een Requiem die een jaar na Manzoni's dood in première ging. Het werk werd een groot succes, maar niet overal. Er was kritiek: het leek allemaal teveel op operamuziek, het was te dramatisch voor zo'n serieuze kerkelijke aangelegenheid. Wellicht was er vanuit de kerkelijke instanties ook sprake van enig wantrouwen, want Verdi stond nou niet bekend als diep gelovig. Volgens sommigen was hij atheïst. Typerend was dat hij voor zijn Requiem ook zangeressen nodig had, terwijl het in die tijd doorgaans voor vrouwen in Italië verboden was in de kerk op te treden. Verdi en Giuseppina waren in de laatste jaren van hun leven druk bezig met twee liefdadigheidsprojecten: de bouw van een klein ziekenhuis en de bouw van een rusthuis voor arme bejaarde operazangers en musici die nooit een pensioen hadden kunnen opbouwen, het zogenaamde Casa di Riposa. Na Giuseppina's dood in 1897 hield Verdi zich bezig met de promotie van zijn Quattro Pezzi Sacri, vier geestelijke werken die Verdi onafhankelijk van elkaar gecomponeerd had maar gezamenlijk liet uitgeven. Het eerste deel, Ave Maria, had zijn oorsprong in een van de compositiepuzzels waarmee hij zich in zijn late jaren vermaakte. Het derde deel was een ode aan Palestrina, die in Italië beschouwd werd als de belangrijkste componist van kerkmuziek. De overige delen zijn meer in Verdi's eigen stijl met een Te Deum als imposant slotstuk. Op 27 januari 1901 overleed Verdi aan de gevolgen van een beroerte. Op zijn nadrukkelijke verzoek werd de begrafenis sober gehouden, maar toen een maand later de lichamen van hem en zijn vrouw overgeplaatst werden naar hun laatste bestemming, het net voltooide Casa di Riposa, zong een koor van achthonderd mannen en vrouwen het Va, Pensiero. Langs de straten zongen de mensen mee.

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Les 1: Orkest en Anne Frank

Les 1: Orkest en Anne Frank Anne en Zef Inleiding Jullie gaan in april de voorstelling Anne & Zef en bekijken. Anne & Zef is een jeugdopera en zal worden gespeeld door twee solozangers, en een ensemble uit het Nederlands Philharmonisch

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten jij ontdekt... muziek jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 Centrum voor de Kunsten www.ontdekscala.nl Luistercursussen Klassieke Muziek Al sinds vele jaren geven een tweetal

Nadere informatie

Viva Verdi! College V

Viva Verdi! College V Viva Verdi! College V Dia 1 introductiedia Richard Wagner Ritt der Walküren uit Die Walküre (2 e deel uit Der Ring des Nibelungen) Dia 2 Verdi versus Wagner na Don Carlos en Aida werd Verdi verweten Wagner

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel Voorwoord Gijsbrecht van Amstel leefde rond 1300. Hij was de belangrijkste man van de stad Amsterdam in die tijd. Gijsbrecht was geliefd bij de bevolking van Amsterdam, maar hij had ook veel vijanden.

Nadere informatie

EN AVANT, MARCHE! LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING

EN AVANT, MARCHE! LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING EN AVANT, MARCHE! LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING!! OPGELET!! Wij gaan er bij Publiekswerking steeds van uit dat er geen vaststaande antwoorden zijn op onderstaande vragen. De associaties

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool)

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN CHANOEKA

HET VERHAAL VAN CHANOEKA HET VERHAAL VAN CHANOEKA Op de 25e dag van de joodse maand Kislew begint Chanoeka, een feest dat acht dagen duurt. Met Chanoeka denken we terug aan een belangrijke gebeurtenis uit de geschiedenis van het

Nadere informatie

Muziek: betekenis en emotie

Muziek: betekenis en emotie VOORBEREIDEND LESMATERIAAL BIJ PIETER ROELF JEUGDCONCERT NOOTTOCHT Les 2 Muziek: betekenis en emotie Groep 6/7/8 Doelstelling Benodigd materiaal Ruimte en opstelling Organisatorische voorbereiding Aan

Nadere informatie

Lesbrief. Romeo en Julia. Een vertelvoorstelling van Niels Brandaan Cotterink

Lesbrief. Romeo en Julia. Een vertelvoorstelling van Niels Brandaan Cotterink Lesbrief Romeo en Julia Een vertelvoorstelling van Niels Brandaan Cotterink Over de voorstelling De vertelvoorstelling Romeo en Julia is gebaseerd op het gelijknamige toneelstuk van William Shakespeare.

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

REIMSREISJE. Lesmateriaal

REIMSREISJE. Lesmateriaal REIMSREISJE Lesmateriaal LES 1 OPDRACHT 1: WAT IS...? Bekijk het filmpje Opera, wat is dat? Hierin zie je wie en wat er allemaal nodig is om een opera te maken. Wat is een opera eigenlijk? A Een voorstelling

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7

Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7 Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7 Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7 Opdracht 1.1.a. Je hoorde zojuist een akoestisch en een elektrisch gitaar. Hier ontdek

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

Kerk- School- en Gezinsdienst op zondag 29 maart 2015 in de Martinikerk

Kerk- School- en Gezinsdienst op zondag 29 maart 2015 in de Martinikerk Kerk- School- en Gezinsdienst op zondag 29 maart 2015 in de Martinikerk Voorganger: Ds. M.N. Ariesen-Holwerda Organist: Kees Nottrot Pianist: Peter Wagenaar Afkondigingen Zingen van een psalm 122: 1 en

Nadere informatie

Door Ruben Willemsen, groep 6

Door Ruben Willemsen, groep 6 Door Ruben Willemsen, groep 6 1 Hoofdstuk 1: Inleiding Hoofdstuk 2: Geschiedenis Hoofdstuk 3: Musical Hoofdstuk 4: Hoe wordt de Musical gemaakt Hoofdstuk 5: In het theater Hoofdstuk 6: Het leven van een

Nadere informatie

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard De Heilige Teresia van Lisieux, wier feest gevierd wordt op 1 oktober, zei eens: "Al had ik alle mogelijke zonden

Nadere informatie

Luisteren: muziek (B2 nr. 3)

Luisteren: muziek (B2 nr. 3) OPDRACHTEN LUISTEREN: MUZIEK www.nt2taalmenu.nl nt2taalmenu is een website voor mensen die Nederlands willen leren én voor docenten NT2. Iedereen die Nederlands wil leren, kan gratis online oefenen. U

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen,

Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen, Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen, over fondsenwerving (Bron The Spirituality Of Fundraising

Nadere informatie

PROGRAMMA. vr. 4 okt 20:30 Tour de Chanson Matthias Kadar Ç 16,00 (Internetprijs) / Ç 20,00

PROGRAMMA. vr. 4 okt 20:30 Tour de Chanson Matthias Kadar Ç 16,00 (Internetprijs) / Ç 20,00 PROGRAMMA Klassiek vocale muziek van Hõndel tot Verdi en Wagner, en van Franz Schubert tot Georges Brassens en Ramses Shaffy op verschillende locaties in Zuid Limburg en Aken, met meer dan 100 uitvoerenden,

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag.

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Onze vragen: 1. Wanneer bent u met uw schrijfcarrière begonnen? 8 jaar geleden ben ik begonnen met het schrijven.

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

De swingende foto. Jaarwerk AMC 3. Julie Van Overschelde 2014-2015. J u l i e V a n O v e r s c h e l d e A M C 3 2 0 1 4-2 0 1 5

De swingende foto. Jaarwerk AMC 3. Julie Van Overschelde 2014-2015. J u l i e V a n O v e r s c h e l d e A M C 3 2 0 1 4-2 0 1 5 De swingende foto Jaarwerk AMC 3 Julie Van Overschelde 2014-2015 J u l i e V a n O v e r s c h e l d e A M C 3 2 0 1 4-2 0 1 5 Inhoud Voorwoord:... 2 Foto 1:... 3 wat zie je op de foto:... 3 waar en wanneer

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen?

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Dood van Saul en zijn zonen. Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Zie 1 Samuel 30 en 31 Saul echter voelde zich alleen en onbeschermd, omdat God hem verlaten

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik hoop voor u dat u ooit eens flink verliefd bent geweest. Niet zo n beetje van: die of die vind ik best aardig. Misschien wordt dat nog wel eens wat

Nadere informatie

Liturgie voor de dienst in de Doopsgezinde Gemeente Arnhem zondag 26 oktober 2014 om 10.00 uur. Voorganger: Harrie Hekkema Organist: Wijnand Klaver

Liturgie voor de dienst in de Doopsgezinde Gemeente Arnhem zondag 26 oktober 2014 om 10.00 uur. Voorganger: Harrie Hekkema Organist: Wijnand Klaver Liturgie voor de dienst in de Doopsgezinde Gemeente Arnhem zondag 26 oktober 2014 om 10.00 uur Voorganger: Harrie Hekkema Organist: Wijnand Klaver Thema: Onze Vader Aansteken van de kaars Staand zingen

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus.

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. De engel zei: God zal jou een kind geven. God zal jou Zijn Kind geven. God zal jou Jezus geven.

Nadere informatie

Boekverslag Sense and Sensibility (Jane Austen)

Boekverslag Sense and Sensibility (Jane Austen) Primaire gegevens van het gelezen werk Auteur: Jane Austen Titel: Sense and Sensibility Ondertitel: - Verschenen in: 1811 Aantal blz.: 322 Leestijd: 23 uur Uitgelezen op: 27 december 2001 Verantwoording

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

Phèdre (1677) Phaedra, vertaling door Laurens Spoor

Phèdre (1677) Phaedra, vertaling door Laurens Spoor JEAN RACINE Phèdre (1677) Phaedra, vertaling door Laurens Spoor samenvatting en bloemlezing EERSTE BEDRIJF Theseus is al een tijdje vermist. Hippolytus en zijn makker Theramenes hebben hem overal gezocht,

Nadere informatie

Anne en Zef. docenthandleiding

Anne en Zef. docenthandleiding Anne en Zef docenthandleiding Inleiding Iedereen kent het dagboek van Anne Frank, en weet hoe haar leven eindigde. Zef is een Albanese jongen, die het zoveelste slachtoffer is van een vete tussen twee

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal De mensen van voorbij Zij worden niet vergeten De mensen

Nadere informatie

TONEELSTUK Marama en de krokodillenrivier.

TONEELSTUK Marama en de krokodillenrivier. TONEELSTUK Marama en de krokodillenrivier. AKTE I Scène 1 In een Afrikaans dorpje staan wat hutjes en zijn de mensen bezig met alledaagse dingen: er wordt water gehaald, eten gemaakt, kinderen spelen buiten...

Nadere informatie

Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk.

Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk. Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk. We gedenken vanavond Ramón Smits Alvarez. We staan stil bij zijn leven, we staan stil

Nadere informatie

Muziek. Elke tijd heeft zijn eigen vormen

Muziek. Elke tijd heeft zijn eigen vormen Muziek Elke tijd heeft zijn eigen vormen Klassieke Sonate / Symfonie Eerste deel; snel en dramatisch (met sonatevorm) Tweede deel; langzaam en lyrisch. Liedvorm of thema met variaties contrasterende toonsoort

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12 Pagina 1 Didactisch materiaal Affiche, sterreflectoren, veiligheidsjasjes, van het sterzingen Projectfiche sterzingen 2015 Verkleedmateriaal voor Driekoningen CD met sterzangerslied Teksten van de liederen

Nadere informatie

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding PRAKTIJK VOOR VERLIESVERWERKING Wilma Luyke Doetinchem Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding "Ik kan U vertellen dat ik in zak en as zat voordat ik bij Wilma aanklopte. Mijn vrouw is plotseling

Nadere informatie

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen Verhalen die de Here Jezus als kind hoorde: David, Saul en Jonatan Nadat hij Goliat had verslagen en de Filistijnen

Nadere informatie

Impressionisme. Wanneer? Kenmerken van muziek uit het impressionisme

Impressionisme. Wanneer? Kenmerken van muziek uit het impressionisme Impressionisme Wanneer? Aan het einde van de negentiende eeuw lopen verschillende stijlen door elkaar. Je had de postromantiek in Duitsland, die verder gingen in romantische stijl met vooral Wagner als

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Preek Jezus volgen 10 april 2016

Preek Jezus volgen 10 april 2016 Lieve gemeente, Met Pasen hebben we gezien hoe we de verhalen over de opstanding kunnen lezen en begrijpen en vooral wat ze voor ons zouden kunnen betekenen. Dat we die verhalen niet letterlijk hoeven

Nadere informatie

JEZUS DE GEWELDIGE LERAAR

JEZUS DE GEWELDIGE LERAAR JEZUS DE GEWELDIGE LERAAR Bijbel voor Kinderen presenteert Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

Het Trauma voorbij! Helen van seksueel kindermisbruik

Het Trauma voorbij! Helen van seksueel kindermisbruik Het Trauma voorbij! Helen van seksueel kindermisbruik Voorwoord In 2009 heb ik voor een Amerikaanse blog site een serie artikelen geschreven die ik in dit boek vertaald en gebundeld heb. Nadat ik de serie

Nadere informatie

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer Sander Kloet koud zo voelt het hier. kil ik weet niet waar het vandaan komt het is geen kou. het is angst. angst voor de wereld angst voor de dag van morgen bang dat we dingen vergeten bang dat we dingen

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) 'Hij kent je bij je naam'. (internet) http://www.youtube.com/watch?

'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) 'Hij kent je bij je naam'. (internet) http://www.youtube.com/watch? Liturgie Jongerenviering op 10 juni 2012 Protestantse Kerk in Wehl Welkom Anneke We begroeten elkaar met het zingen van: 'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) Thema van de

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

By heart. U kent ze uit uw hoofd. Engelsen kennen ze uit het hart. By heart. En dat is heel mooier.

By heart. U kent ze uit uw hoofd. Engelsen kennen ze uit het hart. By heart. En dat is heel mooier. By heart Inleidende woorden Heeft u zich ooit afgevraagd welke teksten u uit uw hoofd kent? Het zijn er meer dan u denkt. Van twee beren die broodjes smeren tot de Geus die voor Den Briel staat, van favoriete

Nadere informatie

De stem van de stilte (nav 1 Koningen 19: 12, 13)

De stem van de stilte (nav 1 Koningen 19: 12, 13) (nav 1 Koningen 19: 12, 13) Na het vuur klonk het gefluister van een zachte bries. En daar klonk een stem die sprak. t is nergens om mij heen echt stil terwijl ik liever anders wil heel het leven draait

Nadere informatie

H utnieuws 4 2014-2015

H utnieuws 4 2014-2015 OBS de Boomhut 31 oktober 2014 H utnieuws 4 2014-2015 Locatie Bernhardlaan 10 6824 LE Arnhem 026-4433102 Locatie Julianalaan 1 6824 KG Arnhem 026-3701183 In dit nummer: Tussenschoolseopvang Tussenschoolseopvang

Nadere informatie

Het ontstaan van de opera

Het ontstaan van de opera Het ontstaan van de opera Werd lang geleden de tekst van Griekse tragedies gesproken of gezongen? Aan het eind van de zestiende eeuw was dat een boeiende vraag voor intellectuelen in Italië. Want als de

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie