Preventie van ernstige rekenwiskundeproblem

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Preventie van ernstige rekenwiskundeproblem"

Transcriptie

1 Mieke van Groenestijn Van informeel handelen Preventie van ernstige rekenwiskundeproblem In opdracht van het Ministerie van OCW werkt de Nationale Vereniging tot Ontwikkeling van het Reken/Wiskundeonderwijs (NVORWO) aan de ontwikkeling van een landelijk protocol voor preventie van rekenproblemen en het begeleiden van leerlingen met ernstige rekenwiskunde-problemen en dyscalculie (Protocol ERWD). Dit project is het vervolg op de publicatie Dyscalculie in discussie (Dolk en Van Groenestijn, 2006) waarin experts hun visie geven op dyscalculie. Het moet uitmonden in een protocol, waaraan wordt gewerkt door een team van deskundigen, dat is bedoeld voor leerlingen in primair en voortgezet onderwijs. In 2008 verscheen het verslag van de eerste resonansconferentie in Dyscalculie in discussie, deel 2 (Van Groenestijn en Vedder, 2008) en in het tijdschrift Remediaal (Van Groenestijn, Borghouts en Janssen, 2007). Tijdens de Panama conferentie van 2009 zijn de uitgangspunten van het protocol uitgebreid beschreven 1. Een belangrijk onderdeel van het landelijk protocol is preventie van rekenproblemen en de noodzaak van vroegtijdige signalering. Daar gaat de auteur in dit artikel wat uitgebreider op in. Preventie De ontwikkeling van taal en rekenen gaat hand in hand. Het één kan niet zonder het ander. Taal is nodig om te communiceren met de medemens. Rekenen is nodig om onze leefwereld te kunnen ordenen, in te richten en verder te ontwikkelen. Bij de meeste kinderen verloopt de ontwikkeling globaal langs dezelfde mijlpalen met verschillen in tempo en diepgang. Daar waar de ontwikkeling van kinderen vragen oproept, of daar waar zich knelpunten voordoen, is het wenselijk al in een vroeg stadium deskundige hulp in te roepen. Vroegtijdig signaleren van mogelijke problemen kan grotere problemen voorkomen. De belangrijkste schakels hierbij zijn de ouders, de peuterleidsters en de leraren in de onderbouw van het basisonderwijs. Het is daarom uiterst belangrijk dat peuterleidsters en leraren goed weten hoe kinderen zich normaal ontwikkelen op gebied van taal en rekenen. Daarnaast is het van groot belang om de ontwikkeling van kinderen goed te volgen, dat wil zeggen: observeren, registreren, interpreteren en, daar waar nodig, specifieke begeleiding afstemmen op het kind. De meeste rekenproblemen worden al zichtbaar in de eerste zes levensjaren. In groep 3 kunnen we vaak al voor de kerstvakantie kinderen aanwijzen die het tempo van de groep niet kunnen bijhouden en mogelijk zullen vastlopen. Signalen hiervoor zijn soms al duidelijk aanwezig in groep 1 en 2. Scholen die fasenonderwijs hebben ingevoerd proberen deze leerlingen al in een vroeg stadium op te vangen. Ook de snelle leerlingen komen zo al in beeld en krijgen betere kansen. Baby s en peuters De ontwikkeling van taal en rekenen begint in de wieg. Vanaf de eerste dag communiceren ouders met hun kind en brengen zij structuur in het dagelijkse leven van hun kind. Baby s ontwikkelen zo gevoel voor het dagelijkse ritme van eten, slapen, in bad gaan, spelen, wandelen, dag en nacht. Ook herkennen zij vrij snel gezichten en geluiden, en raken zo vertrouwd met de omgeving om hen heen. Peuters ontdekken de wereld met hun hele lijf. Zij ontwikkelen zich door te kijken, te luisteren en te voelen en door dingen te doen. Zij bewegen de hele dag en pakken alles wat ze maar kunnen pakken, bekijken het en leren het benoemen. Kleuters Kleuters in groep 1 en 2 gaan al bewuster om met de dingen. Zij kijken, voelen en luisteren al heel gericht en steken hele verhalen af bij alles wat ze doen. Ze leren analyseren, tellen, ordenen, vergelijken, combineren, construeren en structureren. Zij ontdekken de wereld en bouwen tegelijkertijd hun eigen wereld. Daardoor krijgen zij greep op hun omgeving. Door het tellen, ordenen, vergelijken en structureren ontstaat kennis over hoeveelheden en over begrippen als meer, minder, evenveel: ontwikkeling van het getalbegrip. Door het analyseren, vergelijken, combineren en construeren ontstaat kennis over meten en maten en over begrippen als langer, korter, lichter, zwaarder: ontwikkeling van het maatbegrip. Door zich te bewegen in de ruimte leren kinderen zich oriënteren in de ruimte en ontstaat kennis over de grootte van de ruimte, voorwerpen in de ruimte, vormen, patronen, bouwsels en over begrippen als voor, achter, onder, tussen, naast, groter, kleiner, lager, hoger, links, rechts, enzovoort: ontwikkeling van ruimtelijke oriëntatie en meetkundige begrippen. Tijdens het handelen leren kinderen de wereld om zich heen benoemen en ontstaan woordenschat, zinsbouw, logisch redeneren, discussiëren: communicatie. Hieronder valt ook de rekentaal. 22 Volgens Bartjens... Jaargang /2010 nr. 1

2 naar formeel rekenen en Groep 3 Met deze informele kennis en informele procedures komen de kinderen in groep 3 en dan gaan zij (officieel) leren lezen en rekenen. Hier krijgen wij te maken met de overgang van het informele handelen naar het formele rekenen. Dit proces is veel complexer dan wij ons vaak realiseren. Vanaf groep 3 wordt meestal gewerkt met een methode en krijgen de kinderen een boek en een werkschrift. Vanaf dat moment wordt rekenen gekoppeld aan het werken op papier. Dat is verraderlijk: er kan een scheiding ontstaan tussen het informele handelen in werkelijkheidssituaties en het formele schoolse rekenen. Wij nemen als voorbeeld de ontwikkeling van het getalbegrip. Bij de ontwikkeling van het getalbegrip spelen drie belangrijke factoren een rol: - het tellen - het geven van betekenis aan getallen, onder andere aan hoeveelheden - het koppelen van getallen aan symbolen, ofwel: het leren van de cijfers, het lezen en schrijven van getallen, inzicht in de structuur van getallen. Voor het uitvoeren van bewerkingen op papier komen daar de bewerkingstekens bij. Tellen Goed kunnen tellen is een belangrijke basis voor de ontwikkeling van het getalbegrip. In groep 1 en 2 wordt het tellen geleerd aan de hand van spelletjes en liedjes, vaak auditief. Vanaf groep 3 wordt er gewerkt met de getallenlijn. Daar wordt meestal flink mee geoefend. De getallenlijn is echter een wiskundige structuur op een hoog abstract niveau en heeft niets met de werkelijke wereld van de kinderen te maken. Het tellen wordt daardoor losgekoppeld van de belevingswereld van kinderen. Om het tellen betekenis te geven kan gebruik worden gemaakt van de kinderen zelf en van alle voorwerpen die in de klas aanwezig zijn. Ook de kapstok in de gang is bruikbaar. Deze kan dienen als verbindende schakel tussen het functionele tellen in de werkelijkheid en het tellen op de getallenlijn. Op veel scholen krijgen de kinderen een eigen haak aan de kapstok met een eigen nummer. Hiermee kunt u vanaf de eerste dag in groep 3 allerlei teloefeningen doen en daarmee de kinderen laten wennen aan het idee van een getallenlijn. Enkele voorbeelden: De kinderen tellen het aantal kinderen in de groep. Alle kinderen krijgen een nummer en gaan op volgorde van hun nummer staan. Ze noemen elk om de beurt op volgorde hun getal en bepalen of de volgorde klopt. Hoeveel kinderen zijn er? In eerste instantie is dat tellen tot 10, en hoe gaat het dan verder? Hoeveel kinderen zijn er? Hoeveel nummers? Wie kan dat op de kapstok tellen? Tot hoever komt dat op de kapstok? U kunt vervolgens, samen met de kinderen, allerlei oefeningen bedenken, zoals bijvoorbeeld: Op volgorde de jas ophangen Telkens eentje overslaan U kunt de nummers van de kapstok op een avond weghalen en alleen de nummers 5, 10, 15 en 20 laten staan. Welke kinderen kunnen nu hun jas ophangen?wie komen naast nummer 5? Wie is ervoor? Wie komt erna? Welke nummers zijn dat? Dit kunt u ook doen met de nummers 10, 15 en 20, afhankelijk van het aantal kinderen in de groep. U kunt de kinderen heen en terug laten tellen. Bijvoorbeeld, als we naar huis gaan halen de kinderen hun jas in omgekeerde volgorde van de kapstok af, dus terugtellen vanaf bijvoorbeeld 24. Alle kinderen met rode jassen mogen hun jas ophangen. Op welke nummers hangen die jassen? Alle kinderen met een nummer onder de 10 mogen hun jas ophangen. Zo kunt u nog veel meer oefeningen bedenken. Daarnaast kunt u in het lokaal met de getallenlijn doen alsof dit de kapstok is en kunt u daar dezelfde oefeningen doen. Op deze wijze raken kinderen vertrouwd met de getallenlijn en kunt u de oefeningen in de methode oppakken. U kunt de oefeningen in de methode ook koppelen aan oefeningen op de kapstok in de gang. Eventueel kunt u aanvullend materiaal maken met foto s van de jassen van uw eigen leerlingen aan de kapstok in de gang. Volgens Bartjens... Jaargang /2010 nr. 1 23

3 Een kapstok is een handig hulpmiddel Hoeveelheden Voor de ontwikkeling van getalbegrip is het van belang dat kinderen getallen leren koppelen aan verschillende betekenissen, zoals hoeveelheden, nummers, maten, tijd en kalender. In deze paragraaf gaan we in op het onderdeel hoeveelheden. Ook al kunnen kinderen vlot tellen, dat wil nog niet zeggen dat zij dit direct kunnen koppelen aan hoeveelheden. Tellen wordt vaak op auditieve wijze geleerd door telspelletjes, liedjes en aftelversjes en door het opzeggen van de telrij. Kinderen kunnen de telrij uit hun hoofd leren zonder enig besef van de betekenis en orde van grootte van getallen. De ontwikkeling van het begrip van hoeveelheden ontstaat door zichtbare (visuele) en tastbare aantallen te tellen, te vergelijken en aan elkaar te koppelen, bijvoorbeeld vier tafels en vier stoelen voor vier kinderen. Als er drie stoelen zijn is er één te weinig. Bij vijf kinderen heb je een tafel en een stoel meer nodig. Daarom is het belangrijk dat er vanaf het begin in groep 1 en 2 het tellen ook wordt gekoppeld aan concrete, visuele hoeveelheden. De begrippen meer, minder en evenveel zijn nodig om hoeveelheden te kunnen vergelijken. We nemen als voorbeeld het tellen van eieren in een eierdoos. De paastijd is hiervoor bij uitstek een zeer geschikte periode. Er zijn dan ook vaak plastic eieren te koop. Er kunnen 10 eieren in een doos. Er zitten er zeven in. Hoeveel kunnen er nog bij? Het is belangrijk dat de kinderen zelf de eieren in een doos doen en het verschil bepalen. Het zelf doen en het zelf vertellen en redeneren leidt tot inzicht. Het is maar de vraag of de kinderen het doel van deze activiteiten begrijpen als de juf het voordoet met enkele kinderen en vervolgens de sommen op het bord schrijft. Als kinderen voldoende ervaringen hebben opgebouwd kunnen zij dit ook koppelen aan concrete afbeeldingen (foto s en herkenbare tekeningen) op papier. Kinderen kunnen hierbij de afbeeldingen naleggen met fiches, bijvoorbeeld 7 eieren in de doos. Zij krijgen een vel papier met daarop een rechthoek met 5x2 hokjes getekend (de eierdoos). Daarop kunnen zij eieren leggen (fiches). Zo leren zij hoeveelheden herkennen en tellen op papier. Ook kunnen zij hiermee bewerkingen uitvoeren, bijvoorbeeld: er zitten 10 eieren in de doos. We eten er 4 op. Hoeveel zitten er nog in de doos? Ditzelfde kunt u natuurlijk ook doen met andere typen eierdozen, bijvoorbeeld van 6 eieren. Bij 12 eieren kunt u vragen: Hoeveel eieren passen er niet in de doos? En hoe is dat bij een doos waar 10 eieren in passen? Bij al deze handelingen kunt u nagaan of de kinderen voldoende kennis van hoeveelheden en getallen ontwikkelen en vlot kunnen tellen. Daarna gaan de kinderen de eierdozen zelf tekenen. Dit is de fase van de overgang naar abstractie. Voor kinderen is het lastig om eierdozen te tekenen en het kost tijd. Veelal gaan zij vanzelf over naar meer schematische tekeningen en kiezen al snel voor de rechthoek met 10 hokjes. Dit schematiseren is de overgang naar abstract denken en redeneren en is de basis voor het maken van berekeningen op papier. Symbolen Het tellen van de eieren, het bepalen van het resultaat (de hoeveelheid) en het koppelen daarvan aan het getal dat er bij past, bijvoorbeeld het getal 7, is een enorme denkstap die niet voor alle kinderen even makkelijk is. Vooral bij aantallen groter dan 5 vraagt dit soms al veel oefening. Kinderen vergissen zich soms bij het tellen van grotere aantallen. Bij getallen boven de 10 vraagt het om inzicht in het positionele stelsel. Er wordt al vrij snel van kinderen gevraagd dat zij het verschil begrijpen tussen bijvoorbeeld 1, 2, 12 en 21. Zij moeten hiervoor begrijpen dat de cijfers 1 en 2 in verschillende combinaties kunnen voorkomen en daardoor ook verschillende betekenissen hebben: de 1 in 12 is eigenlijk een 10, en de 2 bij 21 een 20. In de meeste methodes wordt met deze denkstap wel zorgvuldig omgegaan, maar de leraar is de verbindende schakel die goed moet controleren of elk kind in haar groep deze denkstappen begrijpt. Visualisering van de kwantiteit in combinatie met de symbolen is hierbij een onmisbare stap. Wizwijs, blok 3-8 werkboek, pag. 15 en 22 Eieren tellen Bewerkingen De laatste stap is de koppeling van hoeveelheden of aantallen aan symbolen en het kunnen uitvoeren van bewerkingen (sommen maken). Dit vraagt om kennis van de cijfersymbolen, inzicht in de structuur van getallen en kennis van de bewerkingssymbolen, maar ook om inzicht in de handelingen. Wat gebeurt er bij een som als 8+6 of 21-3? Het gaat hier niet alleen om het 24 Volgens Bartjens... Jaargang /2010 nr. 1

4 maken van sommen, oefenen en automatiseren, maar vooral om het begrijpen en het kunnen beredeneren wat er gebeurt, dus nadenken over het uitrekenen. Belangrijk hierbij is dat de kinderen de handelingen zelf kunnen uitvoeren, bijvoorbeeld met de eierdozen en daarbij hardop kunnen vertellen wat er gebeurt en hoe ze dit opschrijven. En ook hier is de leraar de cruciale persoon om te zien of het kind werkelijk begrijpt wat er gebeurt. Het maken van sommen is niet zo simpel als het lijkt. Handelingsmodel Bovenstaande globale schets van de ontwikkeling van het getalbegrip in combinatie met het leren rekenen in de onderbouw, kan theoretisch worden onderbouwd en ondersteund met het handelingsmodel (Van Oers, 1987, Van Groenestijn, 2002) Dit model is afgeleid van de oorspronkelijke handelingstheorie van Galperin (Van Parreren en Nelissen, 1977) Dit model kan de leraar ondersteunen bij het observeren van kinderen tijdens bovenstaand ontwikkelingsproces en bij het bepalen van de hulp die nodig is voor een optimale ontwikkeling van het leren rekenen. In de praktijk wordt wel de ijsbergmetafoor gebruikt om de leraar erop te wijzen dat onderliggende, concrete handelingen het drijfvermogen bepalen voor het leren rekenen. De ijsbergmetafoor is in feite afgeleid van de handelingstheorie. Het model in afbeelding 3 laat veel meer in detail en systematisch de opbouw en de samenhang zien van de verschillende handelingsniveaus en biedt mogelijkheden voor observaties in de klas. Afbeelding 3: Handelingsmodel, van Groenestijn, 2002 Kinderen leren rekenen op verschillende niveaus van handelen. Dat kan zijn door samen iets te doen (concreet, informeel handelen), door gebruik te maken van afbeeldingen van de werkelijkheid (concreet voorstellen), door schematische voorstellingen van de werkelijkheid te maken (schematiseren), al dan niet in combinatie met tekst of getallen of beide symboliseren). Dit proces wordt aangestuurd door het mentale handelen, maar het mentale handelen wordt ook steeds verder ontwikkeld tijdens het doorlopen van deze stadia. Door te communiceren met anderen en de eigen handelingen te verwoorden ontwikkelt het kind het logisch redeneren. Het verwoorden ondersteunt ook het mentale handelen. Het mentale handelen bestaat uit handelingen als waarnemen, identificeren, analyseren, structureren (ordenen), construeren, reconstrueren, redeneren, interacteren en reflecteren. Hierdoor ontwikkelen kinderen concepten (begrippen). Voor een goede ontwikkeling van concepten is het doorlopen van alle vier de handelingsniveaus noodzakelijk. Communicatie en interactie met andere kinderen in de groep en met de leraar is noodzakelijk. Laat de kinderen vaak hardop vertellen wat ze doen tijdens deze handelingen. U kunt dan horen en zien of ze echt begrijpen wat ze doen. Jonge kinderen doorlopen deze vier niveaus aanvankelijk van concreet, informeel handelen in werkelijkheidssituaties, via concreet voorstellen en schematiseren naar het werken met symbolen, maar al vrij snel ontstaat er een iteratief proces waarbij kinderen van het ene niveau kunnen teruggaan of vooruitspringen naar een ander niveau van handelen. Naarmate zij meer geleerd hebben, kunnen zij op een hoger niveau instappen, maar bij nieuwe leerstof (zoals bijvoorbeeld bij breuken en procenten) zijn alle vier de stadia weer noodzakelijk voor het ontwikkelen van een goed concept (van breuken en procenten). Het concrete handelen blijft een onmisbare stap in dit proces. De belangrijkste taak van de leraar is het bewaken van dit proces tijdens de overgang van het ene niveau naar het andere niveau. Komen de leerlingen echt van het informele handelen naar het formele rekenen? En hoe gaat dat? Ontwikkelen zij voldoende inzicht? Zijn er kinderen die moeite hebben met het nemen van de tussenliggende stappen? Hoe kunnen we die begeleiden? Met behulp van dit model kunt u ook uw rekenmethode analyseren. Biedt de rekenmethode voldoende houvast om van het informele handelen naar het formele rekenen te komen? Hoe wordt dit in uw methode opgepakt en uitgewerkt? Waar moeten extra oefeningen worden ingebouwd? Welke stappen kunt u bij sommige leerlingen overslaan? Bij problemen kunt u weer teruggrijpen naar dit model en teruggaan naar een lager handelingsniveau. Tot slot Voordat kinderen aan het echte rekenen met kale sommen toe zijn, doorlopen zij een heel proces van informeel concreet handelen naar het formele rekenen op papier. De leraar is hierbij de belangrijke schakel. De leraar bewaakt het doorlopen van de stappen en ziet erop toe dat de leerling zich optimaal binnen deze stappen ontwikkelt. Bij onvoldoende ontwikkeling kan fragmentarische kennis ontstaan en dit verhoogt de kans op problemen. Jasper oostlander Volgens Bartjens... Jaargang /2010 nr. 1 25

5 Door het handelingsmodel (zie afbeelding 3) te gebruiken als observatieschema en als planningsmodel voor het doorlopen van de juiste stappen tijdens het leren rekenen, kunnen mogelijke problemen vroegtijdig worden gesignaleerd en hopelijk tijdig worden verholpen door op het juiste handelingsniveau hulp te bieden en de leerlingen te helpen bij de overstap van het ene naar het volgende niveau. Bij hardnekkige problemen kan, in overleg met deskundigen, gerichte hulp worden geboden om de ontwikkeling weer op gang te helpen. Dit handelingsmodel wordt in het landelijk protocol ERWD gebruikt als basis voor een optimale ontwikkeling bij het leren rekenen, als observatieschema om rekenproblemen te voorkomen en als analysemodel voor het analyseren van rekenproblemen en het begeleiden van leerlingen met rekenproblemen. U kunt de ontwikkelingen van het protocol volgen op de website Mieke van Groenestijn is Lector Gecijferdheid aan de Hogeschool Utrecht, Faculteit Educatie Literatuur Dolk, M. & M. van Groenestijn (red) (2006). Dyscalculie in discussie. Assen: Koninklijke Van Gorcum. Groenestijn, M. van & J. Vedder (red) (2008). Dyscalculie in discussie, deel 2. Assen: Koninklijke Van Gorcum. Groenestijn, M. van, C. Borghouts & C.n Janssen. (2007). Verslag werkconferentie Ernstige rekenproblemen en dyscalculie (5 juni 2007). In: Remediaal, tijdschrift voor leer- en gedragsproblemen in het vo/bve, pg Jaargang 7, nummer 6, 2006/2007 Groenestijn, Mieke van, Ceciel Borghouts en Cristien Janssen (2009). Op weg naar een protocol voor het begeleiden van leerlingen met Ernstige RekenWiskunde-problemen en Dyscalculie (Protocol ERWD). in: Zanten, M. van, (2009), (eindredactie). Leren van evalueren - de lerende in beeld bij reken-wiskundeonderwijs. Groenestijn, M. van (2002). A Gateway to Numeracy. A Study of Numeracy in Adult Basic Education (Doctoral Dissertation) CD ß Press, Centrum voor Didactiek van Wiskunde, Universiteit Utrecht, 2002 Oers, B. van (1987). Activiteit en begrip. Proeve van handelings-psychologische didactiek. Amsterdam, VU Uitgeverij. Parreren, C.F. van, and J.M.C. Nelissen (1977) Rekenen. Groningen, Wolters-Noordhoff. Effectieve aanpakken voor versterking van het rekenonderwijs Tijdens de regionale rekenconferenties die het Projectbureau Kwaliteit van de PO-raad organiseert, staat het verspreiden van deze kennis centraal. 22 september 2009 Utrecht 24 september 2009 Eindhoven 29 september 2009 Assen Leerkrachten, schoolleiders, ib ers en bestuurders - van scholen die deelnemen aan de rekenpilots én overige belangstellenden - zijn van harte welkom. Volgens Bartjens Studentendag 2010 Ieder jaar organiseert NVORWO samen met SLO en PANAMA een studentendag rond rekenen-wiskunde. De laatste keer was het met het thema Spel in de rekenles weer een zinvolle en gezellige dag. Begin 2010 is al weer de zesde Volgens-Bartjens Studentendag, weer in Nijmegen. De datum wordt in september bekend gemaakt. Houd dus de site in de gaten! en Panama-Conferentie Op 20, 21 en 22 januari 2010 wordt de 28e Panama-conferentie voor opleiders, ontwikkelaars en begeleiders in het rekenonderwijs gehouden. Zie voor meer informatie de website: De Grote Rekendag De achtste Grote Rekendag (21 april 2010) zorgt ervoor dat de leerlingen een dagdeel lang maar weinig kans krijgen om op hun stoel te blijven zitten, want meten te lijf betekent vooral het toepassen van hun rekenkennis in tal van alledaagse en praktische situaties. Via de website van het RekenWeb kunt u zich nu al aanmelden. De Nationale Rekendagen Als leerkracht, RT-er, IB-er, directeur, opleider of onderwijsadviseur moet je van tijd tot tijd nieuwe ideeën op kunnen doen en creatief en actief met je vak bezig zijn. De NRD (18 en 19 maart) biedt u deze mogelijkheid. Houd de aankondiging in de gaten of kijk op de website: Het Bartjens Rekendictee Op 20 november wordt voor de 6e keer de finale van het Bartjens Rekendictee gehouden. In oktober zijn de voorrondes op internet Volgens Bartjens... Jaargang /2010 nr. 1

ʻIk heb het niet verstaan, kunt u het nog een keer uitleggen?ʼ

ʻIk heb het niet verstaan, kunt u het nog een keer uitleggen?ʼ ʻIk heb het niet verstaan, kunt u het nog een keer uitleggen?ʼ Verlengde instructie nader bekeken Ceciel Borghouts 21 januari 2011 Indeling van de lezing Wat verstaat men onder (verlengde) instructie?

Nadere informatie

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10!

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016 Ik tel tot 10! Wat: Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Plaats: CPS, Amersfoort (8 min. lopen vanaf NS Amersfoort-Schothorst) Wanneer:

Nadere informatie

Rekenen in het MBO. 11 maart 2014

Rekenen in het MBO. 11 maart 2014 Rekenen in het MBO 11 maart 2014 Eén boek, vijf delen: Visie en organisatie (h 1 t/m 4) Rekenen (h 5 t/m 9) Afstemmen (h 10 t/m 13) Begeleiding (h 14 t/m 17) Onderzoek (h 18 en h 19) Kern: Goed rekenonderwijs

Nadere informatie

Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015

Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015 Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015 Arlette Buter info@rekenadviesbuter.nl 1 Goede rekenstart Beredeneerd aanbod Inhoud Rekenactiviteiten in de (kleine)

Nadere informatie

Diagnostiek rekenen in de school; hoe pak je dat aan?

Diagnostiek rekenen in de school; hoe pak je dat aan? Welkom Diagnostiek rekenen in de school; hoe pak je dat aan? Presentatie door 11 december 2013 Mariska van der Vliet Aan het einde van de workshop weet/kunt u: rekenproblemen signaleren welke stappen u

Nadere informatie

Protocol Dyscalculie

Protocol Dyscalculie Protocol Dyscalculie Inhoud Inleiding 2 Visie en uitgangspunten 3 Wat wordt verstaan onder dyscalculie? 4 Leren rekenen en rekenproblemen 4 Drie pijlers 5 Interne diagnostiek 5 Externe diagnostiek 6 Stappenplan

Nadere informatie

inhoud Dyscalculie Rekenproblemen Presentatie_gebruikersdag_najaar2013 1 Onderhoudsproblemen

inhoud Dyscalculie Rekenproblemen Presentatie_gebruikersdag_najaar2013 1 Onderhoudsproblemen inhoud Rekenblokken voor de zwakke rekenaar Over wie hebben we het? Welke problemen zijn er zoal? Wat is er aan te doen? Rekenproblemen Dyscalculie Onderhoudsproblemen Beschikbaarheidsproblemen Ernstige

Nadere informatie

Programma ERWD. Dyscalculie. ERWD-presentatie Mieke van Groenestijn, HU, Utrecht 1

Programma ERWD. Dyscalculie. ERWD-presentatie Mieke van Groenestijn, HU, Utrecht 1 -presentatie 17-5-2011 Programma Programma Inleiding Hoofdlijnen Handelingsmodel Werken met het handelingsmodel Fasen Motto Ernstige RW-problemen en Dyscalculie Motto 1 Passend begint bij goed Ernstige

Nadere informatie

MBO. Protocol ERWD3 - MBO. Programma. Uitgangspunten ERWD3 ERWD. Doelgroepen in MBO. ERWD3 - MBO 5 en 7 juni Mieke van Groenestijn, HU 1

MBO. Protocol ERWD3 - MBO. Programma. Uitgangspunten ERWD3 ERWD. Doelgroepen in MBO. ERWD3 - MBO 5 en 7 juni Mieke van Groenestijn, HU 1 3 - MBO 5 en 7 juni 2012 Programma 2 Protocol 3 - MBO MBO Mieke van Groenestijn Kenniscentrum Educatie Hogeschool Utrecht 3 Uitgangspunten 3 Opet 3-MBO: - deel 1: rekenbeleid (inclusief visie en stappenplan)

Nadere informatie

Dr. Mieke van Groenestijn 1

Dr. Mieke van Groenestijn 1 ; Conferentie Steunpunt Protocol vo Protocol - VO Mieke van Groenestijn emeritus Lector Gecijferdheid, Hogeschool Utrecht projectleider Conferentie Steunpunt T&R,9 december 2013 Rekenen in vo Probleemoplossend

Nadere informatie

handleiding handleiding Real Life Rekenen Uitgeverij Zwijsen B.V., Tilburg - www.realliferekenen.nl * 27-06-2012 1

handleiding handleiding Real Life Rekenen Uitgeverij Zwijsen B.V., Tilburg - www.realliferekenen.nl * 27-06-2012 1 handleiding handleiding Real Life Rekenen Uitgeverij Zwijsen B.V., Tilburg - www.realliferekenen.nl * 27-06-2012 1 Inleiding Real Life Rekenen zorgt ervoor dat de leerling optimaal wordt voorbereid op

Nadere informatie

DECEMBER 2017 Lisa Jansen-Scheepers HET DRIESLAGMODEL

DECEMBER 2017 Lisa Jansen-Scheepers HET DRIESLAGMODEL DECEMBER 2017 Lisa Jansen-Scheepers HET DRIESLAGMODEL Hoe het drieslagmodel kan worden ingezet ter ondersteuning van het getalbegrip in de realistische rekenles. Het belangrijkste doel van school is niet

Nadere informatie

h a n d l e i d i n g

h a n d l e i d i n g Zwijsen jaargroep 4 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g g e t a l l e n e n g e t a l b e g r i p 5 10 Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis

Nadere informatie

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren?

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren? Checklist Rekenen Groep 3 1. Tellen tot 20 Als kleuters, in groep 1 en groep 2, zijn de kinderen bezig met de zogenaamde voorbereidende rekenvaardigheid. Onderdelen hiervan zijn ordenen en seriatie. Dit

Nadere informatie

Zwakke rekenaar in het MBO

Zwakke rekenaar in het MBO Welkom Zwakke rekenaar in het MBO 10 december 2014 Monica Wijers Ceciel Borghouts info@borghoutsrekenadvies.nl Programma Intro wie was op conferentie? Over welke studenten hebben we het? Een indruk. Vooraf:

Nadere informatie

Vroegtijdig signaleren en preventie van rekenwiskunde problemen.

Vroegtijdig signaleren en preventie van rekenwiskunde problemen. Vroegtijdig signaleren en preventie van rekenwiskunde problemen. IDJK 2017 Ine van de Sluis Stijgen en Dalen 1. Eén persoon stelt een gesloten vraag. 2. Is het antwoord op jou van toepassing, ga je staan.

Nadere informatie

Zwakke rekenaars sterk maken. Bijeenkomst monica wijers, ceciel borghouts Freudenthal Instituut

Zwakke rekenaars sterk maken. Bijeenkomst monica wijers, ceciel borghouts Freudenthal Instituut Zwakke rekenaars sterk maken Bijeenkomst 1 26-01-2011 monica wijers, ceciel borghouts Freudenthal Instituut Programma vandaag Inleiding en voorstellen Rekenen in mbo (kort) Wat is een zwakke rekenaar?

Nadere informatie

Protocol Ernstige Reken-Wiskundeproblemen en Dyscalculie

Protocol Ernstige Reken-Wiskundeproblemen en Dyscalculie Protocol Ernstige Reken-Wiskundeproblemen en Dyscalculie Daar waar leerlingen problemen ervaren bij rekenen-wiskunde dient het onderwijs te worden afgestemd op de problematiek van de leerling. Voor elk

Nadere informatie

Zwakke rekenaar in het MBO

Zwakke rekenaar in het MBO Welkom Zwakke rekenaar in het MBO 28 mei 2014 Ceciel Borghouts info@borghoutsrekenadvies.nl Kennismaking Agenda Over welke studenten hebben we het? Een indruk. Vooraf: Handelingsmodel Problemen in kaart

Nadere informatie

www.masterplandyscalculie.nl

www.masterplandyscalculie.nl In gesprek met... www.masterplandyscalculie.nl Gesprekken Deze waaier is voor zorgcoördinatoren, rekencoördinatoren en rekenspecialisten die gesprekken voeren met en over een leerling met ernstige rekenwiskunde-problemen.

Nadere informatie

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3.

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Het rekenonderwijs van tegenwoordig ziet er anders uit dan vroeger. Dat komt omdat er nieuwe inzichten zijn over hoe kinderen het beste leren. Vroeger lag

Nadere informatie

Rekenen in groep 1 en 2. Een goede rekenstart

Rekenen in groep 1 en 2. Een goede rekenstart Rekenen in groep 1 en 2 Een goede rekenstart Onderwerpen in deze workshop Een goede rekenstart, rekentijd Betekenisvol reken- en wiskundeonderwijs Rekeninhouden en doelen Beredeneerd aanbod Werken met

Nadere informatie

Gecijferd bewustzijn door middel van rekenconflicten bij kleuters

Gecijferd bewustzijn door middel van rekenconflicten bij kleuters Gecijferd bewustzijn door middel van rekenconflicten bij kleuters 25 januari 2012 Marije Bakker Welkom en programma Leerlijnen,domeinen, organisatie en praktische toepassing van gecijferd bewustzijn. 2

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s o p t e l l e n e n a f t r e k k e n Jaargroep instap Inleiding Het instapprogramma

Nadere informatie

Veel voorkomende rekenproblemen: preventie en interventie. 4 februari 2015. Arlette Buter

Veel voorkomende rekenproblemen: preventie en interventie. 4 februari 2015. Arlette Buter Veel voorkomende rekenproblemen: preventie en interventie 4 februari 2015 Arlette Buter 1 Inhoud Schoolbrede preventieve maatregelen Preventie en interventie bij: Verlenen van betekenis aan getallen en

Nadere informatie

Het Fundament voor goed rekenonderwijs

Het Fundament voor goed rekenonderwijs Het Fundament voor goed rekenonderwijs september 2011 Ina Cijvat Door vroegtijdige interventies kunnen alle kinderen getalbegrip ontwikkelen. Preventie van rekenproblemen Leerlijnen / tussendoelen kennen

Nadere informatie

www.masterplandyscalculie.nl

www.masterplandyscalculie.nl In gesprek met... www.masterplandyscalculie.nl Gesprekken Deze waaier is voor zorgcoördinatoren, rekencoördinatoren en rekenspecialisten die gesprekken voeren met en over een student met ernstige rekenwiskunde-problemen.

Nadere informatie

Tussendoelen rekenen-wiskunde voor eind groep 3

Tussendoelen rekenen-wiskunde voor eind groep 3 Domein GETALLEN, subdomein Getalbegrip beheerst de doelen van groep 2, ook op het niveau van groep 3 en HELE GETALLEN kan de telrij opzeggen tot ten minste 100 en kan vanuit elk getal verder tellen en

Nadere informatie

www.masterplandyscalculie.nl

www.masterplandyscalculie.nl In gesprek met... www.masterplandyscalculie.nl Gesprekken Deze waaier is voor intern begeleiders, rekencoördinatoren en reken specialisten die gesprekken voeren met en over een leerling met ernstige rekenwiskunde-problemen.

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Van context naar som. Henk Logtenberg. Juni 2012

Van context naar som. Henk Logtenberg. Juni 2012 Van context naar som Henk Logtenberg Juni 2012 Doel van deze interactieve workshop Aan het einde van de workshop zijn de deelnemers in staat: 1. Met behulp van het rekenwerkgesprek een eerste identificatie

Nadere informatie

Samen rekenen... alleen!

Samen rekenen... alleen! veel Inside 2-99 Samen rekenen... leuker dan alleen! Rekenen met een tutor: wat wil je nog meer? Agnes Vosse Dit artikel is eerder gepubliceerd in Willem Bartjens, jaargang 17, januari 1998 1. Inleiding

Nadere informatie

Beste ouder(s)/verzorger(s),

Beste ouder(s)/verzorger(s), Beste ouder(s)/verzorger(s), U vraagt zich soms af wat uw kind in groep 1 en 2 leert m.b.t. het vak rekenen. Rekenen is één van de basisvaardigheden die jonge kinderen goed onder de knie moeten krijgen.

Nadere informatie

Zwakke rekenaar in het MBO

Zwakke rekenaar in het MBO Welkom Zwakke rekenaar in het MBO 16 januari 2015 Ceciel Borghouts info@borghoutsrekenadvies.nl Kennismaking Agenda Over welke studenten hebben we het? Een indruk. Vooraf: Handelingsmodel Problemen in

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 5 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g d e g e t a l l e n k a a r t Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Reken doe-activiteiten en spelletjes

Reken doe-activiteiten en spelletjes SBZW 10-4-2016 1 Reken doe-activiteiten en spelletjes Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2 Start Maak binnen 1 minuut zoveel

Nadere informatie

Groep 1 2 (Tal, SLO)

Groep 1 2 (Tal, SLO) Groep 1 2 (Tal, SLO) DOELEN GROEP 1 Rekentaal begrijpen Opzeggen van de telrij t/m 10 (12) Telrij opzeggen t/m 10 (akoestisch naar puur tellen) Buurgetallen kennen Vanaf elk willekeurig getal verder tellen

Nadere informatie

Cursus Rekenspecialist. Amarantis tweede bijeenkomst 8 mei 2012 Monica Wijers

Cursus Rekenspecialist. Amarantis tweede bijeenkomst 8 mei 2012 Monica Wijers Cursus Rekenspecialist Amarantis tweede bijeenkomst 8 mei 2012 Monica Wijers Een rekenspelletje vooraf Canadees vermenigvuldigen De krant krant krant krant Doelen Kennismaking met huidige rekendidactiek

Nadere informatie

Opleiding docent rekenen MBO. 28 mei zesde bijeenkomst Groep 4 ROCmn

Opleiding docent rekenen MBO. 28 mei zesde bijeenkomst Groep 4 ROCmn Opleiding docent rekenen MBO 28 mei zesde bijeenkomst Groep 4 ROCmn Inhoud 1. ERWD Ceciel Borghouts 2. PorFolio vragen nav inhoudsopgave 3. Lunch 4. Breuken 5. Onderzoek 6. Vooruitblik afsluitende bijeenkomst

Nadere informatie

Zwakke rekenaar in het MBO

Zwakke rekenaar in het MBO Welkom Zwakke rekenaar in het MBO 11 december 2015 Ceciel Borghouts info@borghoutsrekenadvies.nl Agenda Kennismaking Over welke studenten hebben we het? Een indruk. Vooraf: Handelingsmodel Problemen in

Nadere informatie

Protocol ERWD voor VO en MBO - Mieke van Groenestijn en Jaap Vedder MBO-bijeenkomsten Rotterdam, Assen, Eindhoven (oktober 2011)

Protocol ERWD voor VO en MBO - Mieke van Groenestijn en Jaap Vedder MBO-bijeenkomsten Rotterdam, Assen, Eindhoven (oktober 2011) Protocol ERWD voor VO en MBO - Mieke van Groenestijn en Jaap Vedder MBO-bijeenkomsten Rotterdam, Assen, Eindhoven (oktober 2011) Bijgestelde inhoudsopgave protocol ERWD n.a.v. MBO-bijeenkomst 8 sept 2011

Nadere informatie

Samenvatting van Resultaat met rekenen. Bakker, Gerrits en Theil, CPS, 2012

Samenvatting van Resultaat met rekenen. Bakker, Gerrits en Theil, CPS, 2012 Samenvatting van Resultaat met rekenen Bakker, Gerrits en Theil, CPS, 2012 Lesvoorbereiding en evaluatie 1. Bepaal lesdoel en onderwijsbehoefte leerling(en) (wat hebben de leerlingen nodig om op de leerlijn

Nadere informatie

Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten

Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten Er is veel aandacht voor het verbeteren van basisvaardigheden rekenen. Terecht, want deze vaardigheden zijn onmisbaar voor het succes van kinderen in andere

Nadere informatie

Leerlijn en tussendoelen rekenen groep 1 en 2 basisonderwijs* 1

Leerlijn en tussendoelen rekenen groep 1 en 2 basisonderwijs* 1 Leerlijn en tussendoelen rekenen groep 1 en 2 basisonderwijs* 1 1. Tellen en getalbegrip 1.1 Kennis van de telrij Telrij opzeggen t/m 5-10 Telrij opzeggen t/m 10 Telrij opzeggen t/m 20 Vanuit verschillende

Nadere informatie

Het protocol ERWD. Rekenproblemen voorkomen door te werken aan betekenisverlening. Cathe No<en 6 maart 2015

Het protocol ERWD. Rekenproblemen voorkomen door te werken aan betekenisverlening. Cathe No<en 6 maart 2015 Het protocol ERWD Rekenproblemen voorkomen door te werken aan betekenisverlening Cathe No

Nadere informatie

Zwakke rekenaars sterk maken

Zwakke rekenaars sterk maken Zwakke rekenaars sterk maken Bijeenkomst 2 16 februari 2011 monica wijers, ceciel borghouts Freudenthal Instituut Programma vandaag Meer over zwakke rekenaars kenmerken uit het protocol ERWD Welke problemen

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Rekenen in VO. BOOR, CVO, LMC

Rekenen in VO. BOOR, CVO, LMC Onderwerpen voor vandaag: De rekenprofessional in vo Watis goed rekenonderwijs? Watmag je verwachten van een rekendocent? Rekenen in alle vakken De rekenexpert De rekencoach / ondersteuner Protocol ERWD

Nadere informatie

Veel voorkomende rekenproblemen; preventie en interventie. Arlette Buter

Veel voorkomende rekenproblemen; preventie en interventie. Arlette Buter Veel voorkomende rekenproblemen; preventie en interventie Arlette Buter 1 Inhoud Schoolbrede preventieve maatregelen Rekenproblemen bij: n Verlenen van betekenis aan getallen en bewerkingen n Hardnekkig

Nadere informatie

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 REKENEN-WISKUNDE VERSLAG Samenstelling De BOVO-kwaliteitsgroep rekenen-wiskunde bestond uit: Sira Kamermans,

Nadere informatie

Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom

Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom Inhoud Toetsen en evalueren Rekenonderwijs anno 2013 Evaluatiemiddelen binnen rekenonderwijs

Nadere informatie

SPECIMEN. (na)vertellen in chronologische volgorde begrijpend luisteren

SPECIMEN. (na)vertellen in chronologische volgorde begrijpend luisteren Matrix Taal (1) interactief taalgebruik beginnende geletterdheid woordenschat taalbewustzijn taal thema 1 thema 2 thema 3 thema 4 thema 5 thema 6 thema 7 thema 8 eigen aanbod ontwikkelen woordenschat (passief

Nadere informatie

CPS Onderwijsontwikkeling en advies 1. Rekenwerkgesprek. NU-Rekenen 10 maart Aan het einde van de bijeenkomst:

CPS Onderwijsontwikkeling en advies 1. Rekenwerkgesprek. NU-Rekenen 10 maart Aan het einde van de bijeenkomst: Rekenwerkgesprek NU-Rekenen 10 maart 2015 Henk Logtenberg Breuken zijn halve, kwartels en enkels Aan het einde van de bijeenkomst: Heb je een indruk van mogelijkheden en beperkingen van het rekenwerkgesprek

Nadere informatie

Vragen stellen in de reken-wiskundeles

Vragen stellen in de reken-wiskundeles Vragen stellen in de reken-wiskundeles Marc van Zanten, nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO & Universiteit Utrecht: Panama, O&T, Faculteit Sociale Wetenschappen Inleiding Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Presentatie ernstige rekenproblemen & Dyscalculie 22 oktober 2014; Johanna Jager & Annelie van Harten

Presentatie ernstige rekenproblemen & Dyscalculie 22 oktober 2014; Johanna Jager & Annelie van Harten Presentatie ernstige rekenproblemen & Dyscalculie 22 oktober 2014; Johanna Jager & Annelie van Harten Programma Invoering van referentieniveaus en rekentoetsen in het onderwijs. Wat zijn ernstige rekenproblemen

Nadere informatie

Protocol ernstige rekenhulpvragen en/ of dyscalculie

Protocol ernstige rekenhulpvragen en/ of dyscalculie Protocol ernstige rekenhulpvragen en/ of dyscalculie Inleiding Dit beleid is geschreven vanuit de visie van t Speel-Kwartier. Dit beleid ondersteunt ons bij het bereiken van ons onderwijskundig doel; Kinderen

Nadere informatie

Visie en uitgangspunten

Visie en uitgangspunten -PO; conferentie Steunpunt Welkom Programma Protocol BAO, SBO, SO Protocol BAO, SBO, SO Mieke van Groenestijn emeritus Lector Gecijferdheid, Hogeschool Utrecht projectleider Conferentie Steunpunt T&R,11

Nadere informatie

Cursus Rekenspecialist. Amarantis tweede bijeenkomst 25 oktober 2011 Monica Wijers

Cursus Rekenspecialist. Amarantis tweede bijeenkomst 25 oktober 2011 Monica Wijers Cursus Rekenspecialist Amarantis tweede bijeenkomst 25 oktober 2011 Monica Wijers Een rekenspelletje vooraf Canadees vermenigvuldigen Tafelweb Trek lijntjes tussen sommen die bij elkaar horen en leg uit

Nadere informatie

Zwakke rekenaar in het MBO

Zwakke rekenaar in het MBO Welkom Zwakke rekenaar in het MBO 27 september 2013 Ceciel Borghouts Inleiding Agenda Uitgangspunten, visie, feiten Afstemmen: Onderwijsbehoeften van zwakke rekenaars in beeld: 2 observatiemodellen Drieslagmodel

Nadere informatie

Juf, wat gaan we eigenlijk leren? Jouw vakkennis - hun basis

Juf, wat gaan we eigenlijk leren? Jouw vakkennis - hun basis Juf, wat gaan we eigenlijk leren? Jouw vakkennis - hun basis Inleiding: Al eerder schreef ik het ebook `het kan zonder groepsplan`. In veel scholen ervaren leerkrachten het maken van groepsplannen als

Nadere informatie

Tussendoelen rekenen-wiskunde voor eind groep 4

Tussendoelen rekenen-wiskunde voor eind groep 4 Domein GETALLEN, subdomein Getalbegrip beheerst de doelen van groep 2 en 3, ook op het niveau van groep 4 en HELE GETALLEN kan verder tellen en terugtellen tot ten minste 100 met sprongen van 2, 5 (de

Nadere informatie

Rekenonderwijs aan zwakke rekenaars: voorkomen, opsporen en begeleiden

Rekenonderwijs aan zwakke rekenaars: voorkomen, opsporen en begeleiden Rekenonderwijs aan zwakke rekenaars: voorkomen, opsporen en begeleiden Rekenonderwijs aan zwakke rekenaars: voorkomen, opsporen en begeleiden Ceciel Borghouts Schooladviescentrum (MC), Utrecht In de dagelijkse

Nadere informatie

Zwakke rekenaars in het vo

Zwakke rekenaars in het vo m.scholvinck@cps.nl Zwakke rekenaars in het vo Machteld Schölvinck, CPS. 9 December 2014. Verdiepingsconferentie Masterplan Dyscalculie Utrecht. BB-toets en ER-toets 2 CPS Onderwijsontwikkeling en advies

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie

Aan de slag met rekenproblemen

Aan de slag met rekenproblemen Aan de slag met rekenproblemen Marije van Oostendorp BOOM Inhoud Inleiding 9 Deel I De basis van goed rekenonderwijs 1 Tips voor goed rekenonderwijs 19 Opbouwen van rekenkennis: algemene adviezen 20 Motivatie

Nadere informatie

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen Referentieniveaus uitgelegd De beschrijvingen zijn gebaseerd op het Referentiekader taal en rekenen'. In 'Referentieniveaus uitgelegd' zijn de niveaus voor de verschillende sectoren goed zichtbaar. Door

Nadere informatie

Opleiding docent rekenen MBO. 23 januari 2014 vijfde bijeenkomst Groep 3

Opleiding docent rekenen MBO. 23 januari 2014 vijfde bijeenkomst Groep 3 Opleiding docent rekenen MBO 23 januari 2014 vijfde bijeenkomst Groep 3 Inhoud 1. Opening 2. Getallen hoofdrekenen en rm 3. Portfolio & onderzoek 4. Lunch 5. ERWD 6. Huiswerk en afsluiting domein getallen

Nadere informatie

Talig rekenen. Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2

Talig rekenen. Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2 SBZW 10-4-2016 1 Talig rekenen Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2 Onderwerpen Inschatten van beginniveau Taal binnen de rekenles

Nadere informatie

Protocol Ernstige Reken Wiskunde Problemen en dyscalculie (ERWD) Inleiding

Protocol Ernstige Reken Wiskunde Problemen en dyscalculie (ERWD) Inleiding Protocol Ernstige Reken Wiskunde Problemen en dyscalculie (ERWD) Inleiding Dit is het protocol voor ernstige reken wiskunde problemen en dyscalculie (ERWD) van de Prinses Beatrix School te Urk. Dit protocol

Nadere informatie

Vrijdag 3, maandag 6 en dinsdag 7 april Kinderen vrij ivm met Pasen en studiedag team

Vrijdag 3, maandag 6 en dinsdag 7 april Kinderen vrij ivm met Pasen en studiedag team Algemeen De kinderen van groep 1-2 en 3 hebben deze week een lentewandeling gemaakt. De narcissen en krokussen lieten zich zien. Het voorjaar gaat beginnen! Vandaag (vrijdag 13 maart) hebben we tijdens

Nadere informatie

Rekenen op de rand van de krant

Rekenen op de rand van de krant Welkom Rekenen op de rand van de krant Presentatie door: Karin Snoodijk (Joyce Kruys) VO MBO conferentie Rondom Rekenen Wat maakt een contextsom zo moeilijk? Toen het schip leeg was stak het 640 cm boven

Nadere informatie

Diagnostiek bij het optellen en aftrekken onder de twintig

Diagnostiek bij het optellen en aftrekken onder de twintig - 1- Diagnostiek bij het optellen en aftrekken onder de twintig Karel Groenewegen, OBS Delfshaven, Rotterdam Deze wat uitgebreide samenvatting kwam tot stand naar aanleiding van een presentatie van Marius

Nadere informatie

Informatieboekje

Informatieboekje Informatieboekje 2017-2018 Rekenen Methode: WizWijs Wizwijs is een praktische en uitdagende rekenmethode voor groep 1 tot en met 8. De methode combineert praktisch en creatief rekenen met wiskundige kennis

Nadere informatie

INFORMATIEMAPPEN REKENEN GROEP 5-6

INFORMATIEMAPPEN REKENEN GROEP 5-6 INFORMATIEMAPPEN REKENEN GROEP 5-6 ONDERSTEUNINGSARRANGEMENT REKENEN Schooljaar 2015-2016 Laura van de Pol Saskia Tjikoeri-Engelbregt Jeroen van der Jagt Coördinator: J. van der Jagt e-mail: j.vanderjagt@ec-rotonde.nl

Nadere informatie

Visie en uitgangspunten

Visie en uitgangspunten -PO; conferentie Steunpunt Welkom Programma Protocol BAO, SBO, SO Protocol BAO, SBO, SO Mieke van Groenestijn emeritus Lector Gecijferdheid, Hogeschool Utrecht projectleider Conferentie Steunpunt T&R,

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g d e r e k e n m a c h i n e Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Rekengesprekken voeren

Rekengesprekken voeren Rekenen-Wiskunde Handelingsmodel en drieslagmodel inzetten Rekengesprekken voeren Leerlingen zijn de kenner van hun eigen onderwijsbehoeften (Pameijer, Beukering & Lange, 2009). Hierover met hen in gesprek

Nadere informatie

Leren tellen, door zingen en dansen, met de rekenpieten!

Leren tellen, door zingen en dansen, met de rekenpieten! 1,2,3,4! Leren tellen, door zingen en dansen, met de rekenpieten! Tellen! In de videoclip: 1,2,3,4! van Warboel muziekprojecten staat tellen centraal (in de voorschoolse educatie en de groepen 1 en 2 van

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 5 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs 20 d e l e n i n s t a p h a n d l e i d i n g Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis met vernieuwende elementen uit de methode

Nadere informatie

Passende perspectieven met Maatwerk rekenen

Passende perspectieven met Maatwerk rekenen Maatwerk rekenen Passende perspectieven MALMBERG Passende perspectieven met Maatwerk rekenen Jiska van Hall en Bronja Versteeg 2013/2014 Malmberg, s-hertogenbosch blz. 1 van 117 Maatwerk rekenen Passende

Nadere informatie

kommagetallen en verhoudingen

kommagetallen en verhoudingen DC 8Breuken, procenten, kommagetallen en verhoudingen 1 Inleiding Dit thema gaat over rekenen en rekendidactiek voor het oudere schoolkind en voor het voortgezet onderwijs. Beroepscontext: als onderwijsassistent

Nadere informatie

Tips voor het diagnostische gesprek. Marisca Milikowski Rob Milikowski

Tips voor het diagnostische gesprek. Marisca Milikowski Rob Milikowski Tips voor het diagnostische gesprek Marisca Milikowski Rob Milikowski Herkent u deze leerling? Zwakke automatisering, Tellend rekenen vaak op de vingers Nieuwe kennis zakt snel weg Eenvoudige bewerkingen

Nadere informatie

Ernstige RekenWiskunde-proble

Ernstige RekenWiskunde-proble 4 9 1 3 7 5 6 7 8 3 en Dyscalculie Protocol Rekene Ernstige RekenWiskunde-proble skunde-problemen en Dyscalculi en Dyscalculie Ernstige Reken Ernstige Reken MBO probleme Mieke van Groenestijn Gerjan van

Nadere informatie

1. Hele getallen/ Tellen en getalbegrip. Groep 1 Groep 2 M1 E1 M2 E2. Streefdoelen/ leerlijn Rekenontwikkeling (kleuters)

1. Hele getallen/ Tellen en getalbegrip. Groep 1 Groep 2 M1 E1 M2 E2. Streefdoelen/ leerlijn Rekenontwikkeling (kleuters) 1. Hele getallen/ Tellen en getalbegrip Groep 1 Groep 2 M1 E1 M2 E2 Omgaan met de telrij Getallen - Oriënteren zich op de telrij tot tenminste 10 - Kunnen de getallenrij tot 10 opzeggen, wijzen niet 1

Nadere informatie

- een lege verpakking van drie ijsjes - eventueel zes ijsstokjes en vijf poppetjes

- een lege verpakking van drie ijsjes - eventueel zes ijsstokjes en vijf poppetjes Titel van de les Leeftijdsgroep Kerndoel Leerstofonderdeel IJsjes kopen Ongeveer 6 tot 8 jaar Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 1: de leerlingen leren hoeveelheidbegrippen gebruiken en herkennen

Nadere informatie

Rekenwerkgesprek. Masterplan Dyscalculie VO 9 december 2014 Suzanne de Lange. CPS Onderwijsontwikkeling en advies 1

Rekenwerkgesprek. Masterplan Dyscalculie VO 9 december 2014 Suzanne de Lange. CPS Onderwijsontwikkeling en advies 1 Rekenwerkgesprek Masterplan Dyscalculie VO 9 december 2014 Suzanne de Lange Breuken zijn halve, kwartels en enkels CPS Onderwijsontwikkeling en advies 1 Wat is een rekenwerkgesprek? Postionering en uitgangspunten.

Nadere informatie

Protocol ernstige rekenwiskundeproblemen. dyscalculie. St. Antoniusschool Klein Zundert

Protocol ernstige rekenwiskundeproblemen. dyscalculie. St. Antoniusschool Klein Zundert Protocol ernstige rekenwiskundeproblemen en dyscalculie St. Antoniusschool Klein Zundert 2016 Voor u ligt het protocol ernstige reken-wiskundeproblemen en dyscalculie van de Antoniusschool. Om op alle

Nadere informatie

Dr. Mieke van Groenestijn 1

Dr. Mieke van Groenestijn 1 Protocol Protocol PO - VO (-MBO) Mieke Groenestijn emeritus Lector Gecijferdheid, Hogeschool Utrecht projectleider Conferentie Steunpunt T&R,2 april 2013 Rekenen Probleemoplossend werken Rekenvaardigheid

Nadere informatie

Cursus rekendidactiek. Bijeenkomst 6 26 februari 2013 monica wijers, vincent jonker Freudenthal Instituut

Cursus rekendidactiek. Bijeenkomst 6 26 februari 2013 monica wijers, vincent jonker Freudenthal Instituut Cursus rekendidactiek Bijeenkomst 6 26 februari 2013 monica wijers, vincent jonker Freudenthal Instituut Rekenen uit de krant Huiswerk Zwakke rekenaars Bekijk samenvatting van het protocol ERWD voor

Nadere informatie

Creatief oefenen van de basisbewerkingen tot 100

Creatief oefenen van de basisbewerkingen tot 100 Cijfersoep Creatief oefenen van de basisbewerkingen tot 100 Inge Dingemans Het automatiseren van optel- en aftrekopgaven tot 20 en de tafels van vermenigvuldiging tot 100 is essentieel voor de verdere

Nadere informatie

Programma. Geschiedenis Uitgangspunten IJsberg- denken

Programma. Geschiedenis Uitgangspunten IJsberg- denken Programma Inleiding Geschiedenis Uitgangspunten IJsberg- denken De rekenkaarten De opzoekkaarten RTAmersfoort Opzoekkaarten en het drieslagmodel Oefenen met de transfer Het rekendossier Rollenspel De rekenschouw

Nadere informatie

Tussendoelen Ontluikende gecijferdheid (inclusief logisch denken vanaf 3;6 jaar)

Tussendoelen Ontluikende gecijferdheid (inclusief logisch denken vanaf 3;6 jaar) Tussendoelen Ontluikende gecijferdheid (inclusief logisch denken vanaf 3;6 jaar) 0 1;6 2 2;6 3 3,6 4 4;6 1. Ontwikkelt een besef van getalsnamen door rijmpjes en versjes. (bijvoorbeeld: een- twee..klaar

Nadere informatie

Toepassingsrekenen aan de hand van het nieuws Hoeveel bits is een sms je?

Toepassingsrekenen aan de hand van het nieuws Hoeveel bits is een sms je? NIEUWS REKENEN KATJA VAN DER VEER EN MARIËT HATTINK Toepassingsrekenen aan de hand van het nieuws Hoeveel bits is een sms je? Het rekenonderwijs zou zich meer moeten richten op de ontwikkeling van de functionele

Nadere informatie

Dyscalculie gediagnostiseerd. En dan? MBO conferentie Dyscalculie

Dyscalculie gediagnostiseerd. En dan? MBO conferentie Dyscalculie Niet alle rekenproblemen zijn dyscalculie 2 1 T O M B R A A M S Dyscalculie gediagnostiseerd. En dan? MBO conferentie Dyscalculie PPON 2004 en 2011 De onderzoeken van PPON 2004 en 2011 laten zien dat routinematige

Nadere informatie

Thema 6. Thema 1. Thema 8. Thema 2. Thema 5. Thema 3. Thema 7. Thema 4

Thema 6. Thema 1. Thema 8. Thema 2. Thema 5. Thema 3. Thema 7. Thema 4 Aanbod Inhoudskaart Rekenen-wiskunde jonge kind fase (in acht kleuterthema s) Getallen: doelen eind groep Getalbegrip Telrij telwoorden kennen telrij opzeggen (akoestisch tellen) doortellen en terugtellen

Nadere informatie

INFORMATIEMAPPEN REKENEN GROEP 3-4

INFORMATIEMAPPEN REKENEN GROEP 3-4 INFORMATIEMAPPEN REKENEN GROEP 3-4 ONDERSTEUNINGSARRANGEMENT REKENEN Schooljaar 2015-2016 Laura van de Pol Saskia Tjikoeri-Engelbregt Jeroen van der Jagt Coördinator: J. van der Jagt e-mail: j.vanderjagt@ec-rotonde.nl

Nadere informatie

Hoe leer ik kinderen rekenen in groep 3 en 4? Weekschema PABWJ314X1 2015-2016

Hoe leer ik kinderen rekenen in groep 3 en 4? Weekschema PABWJ314X1 2015-2016 Hoe leer ik kinderen rekenen in groep 3 en 4? Weekschema PABWJ314X1 2015-2016 Cursusdoelen 1. De student heeft kennis van getalfuncties, inzicht in de telrij, (structuur van) getallen en getalrelaties

Nadere informatie

inleiding thema rood geel rood geel groen geel rood

inleiding thema rood geel rood geel groen geel rood leeswijzer inleiding thema In dit boek vindt u voor iedere groep specifieke aanwijzingen om de Grote Rekendag in die groep vorm te geven. In het hoofdstuk Schoolbrede start treft u verder aanwijzingen

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken in de onderbouw = benutten van talenten in de onderbouw

Opbrengstgericht werken in de onderbouw = benutten van talenten in de onderbouw Opbrengstgericht werken in de onderbouw = benutten van talenten in de onderbouw SLO doelen: taal, rekenen en sociaal-emotioneel PO Conferentie,Zwolle Donderdag 3 november 2011 Gäby van der Linde Wat komt

Nadere informatie

Vaste aanpak contextopgaven met Vakbegrip en Nieuwsrekenen

Vaste aanpak contextopgaven met Vakbegrip en Nieuwsrekenen Welkom Vaste aanpak contextopgaven met Vakbegrip en Nieuwsrekenen Presentatie door: Karin Snoodijk VO-MBO conferentie Rekenen in Zorg & Welzijn Doel: zelf aan de slag met een vaste aanpak voor contextopgaven

Nadere informatie