Nieuw antipestbeleid voor Vlaamse scholen GAMEN TEGEN PESTEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuw antipestbeleid voor Vlaamse scholen GAMEN TEGEN PESTEN"

Transcriptie

1 Nieuw antipestbeleid voor Vlaamse scholen GAMEN TEGEN PESTEN Ondanks alle preventiecampagnes blijft pesten op school een gigan-tisch probleem. Vijftig procent van de leerlingen in de basisschool heeft last van pesterijen. Het nieuwe project Re:Pest, gebaseerd op de succesvolle KiVa-methode in Finland, moet het pestgedrag in Vlaamse scholen uncool maken. DOOR STEFANIE VAN DEN BROECK Twaalf uur 's middags, een typische schoolrefter. Overal joelende kinderen, behalve aan één tafel. Daar zit Brecht, moederziel alleen. Hij zit gebogen over zijn boterhammen. Ik sta te twijfelen. Ga ik bij Brecht zitten of niet? Dan hoor ik Stijn, spottend. 'Kom bij ons, je wilt toch niet bij die loser gaan zitten?' En Sofie: `Ja, kom hier zitten.' Ik twijfel. Ga ik bij hem zitten, en riskeer ik zo zelf het slachtoffer te worden van hun gepest? Speel ik op veilig, en eet ik gezellig met Stijn en Sofle? Of sluip ik stil-letjes weg, alsof er niets gebeurd is? Nee, dit is geen flashback naar de refter uit mijn schooltijd. Al waren er toen ook Brechten. Op dit moment zit ik in een virtuele refter, waar het vol loopt met zogenaamde avatars: virtuele jongens en meisjes die bediend worden vanaf com puterschermen. Ze zijn geen pestkoppen of slachtoffers, maar omstanders: ze moeten beslissen of ze de kant van de pestkop kie-zen, het slachtoffer verdedigen, of de situ-atie negeren. Op het eind krijgen ze indi-viduele feedback, een 'barometer'. Gok de leerkracht krijgt alle anonieme barometers. Zo kunnen de resultaten van de klas ach-teraf besproken worden. Het spel is een demoversie van Re:Pest, een educatieve game die binnenkort op tientallen Vlaamse scholen zal worden gebruikt door leerlingen uit de eerste graad van het secundair onder-wijs. De game is ontwikkeld door Howest, met de steun van minister van Onderwijs Pascal Smet en de stad Kortrijk. 'Dit is niet zomaar een vrijblijvend spelletje', zegt docent Gaspar Hane-caert, een van de ontwikkelaars. 'Het maakt deel uit van een lessenpakket van vier uren, waarin leerlingen worden getraind om pestgedrag te herkennen, te leren omgaan met de verschillende rollen en goed te reageren. Die integrale aanpak is voor ons heel belangrijk. De school krijgt ook didactisch materiaal en er is een brochure voor ouders.' Op dit mo-ment kunnen scholen intekenen en het loopt storm. 'Cru gesteld kun je zeggen dat zo'n preventief spel het gat in de markt is in Vlaanderen.' De situatie in Vlaamse scholen is dan ook schrijnend: vijftig procent van de leerlingen wordt gepest en twintig procent is zelf een pester. Dat blijkt uit recent onderzoek van het tienerblad Yeti bij 1200 leerlingen van het vijfde en zesde leerjaar lager onderwijs. Het laatste grootschalige onderzoek naar pesten op school in Vlaanderen dateert van Toen had maar een op de vijf leerlingen last van pesterijen.

2 Light Om het pestgedrag tegen te gaan, zijn er tal van acties, onderzoeksprojecten en publicaties, vaak met de steun van het ministerie van Onderwijs. Er is de Week tegen Pesten, de Move tegen Pesten, het spel Pest'Oog, antipestbuddy's op scho-len, lespakketten â la 'Stop cyberpesten'. En er is het nieuwe paradepaardje, Re:Pest. Tijdens de officiële voorstelling vertelde minister Smet waar hij de mos-terd haalde. 'Tijdens een meeting leerde ik van mijn Finse collega dat pesten op Finse scholen met veertig procent werd teruggedrongen na de lancering van de antipestgame.' De minister verwees naar KiVa (Fins voor leuk), een lesprogramma dat in Finland inderdaad spectaculaire resultaten opleverde. Maar of de resultaten van Re:Pest even spectaculair zullen zijn, valt toch af te wachten. Volgens pestexpert Gie De-boutte, onderzoeker aan de UAntwer-pen en voorzitter van het Vlaams Net-werk Kies Kleur tegen Pesten, is de poging van Smet maar een 'lightversie' van het ICiVa-idee. `Ze hebben een paar elementen van KiVa opgepikt, in de hoop vergelijkbare resultaten te krij-gen. Maar er zijn toch wel wat verschil-len. Zo is KiVa gericht op de basisschool, terwijl Re:Pest gebruikt wordt in het secundair. En pestgedrag bij pubers is nog een stuk complexer dan bij kinde-ren. Maar het belangrijkste verschil is dat KiVa uitgebreid is onderzocht: eerst was er een lange proeffase, tussen 2005 en En daarna werd het ingevoerd in negentig procent van de Finse scho-len. Nu zijn we vijfjaar verder en zijn de resultaten inderdaad spectaculair. Maar aan Re:Pest hangt zeker niet zo'n uitge-breid onderzoek vast.' Volgens Gaspar Hanecaert is het spel wel degelijk gebaseerd op wetenschappelijke literatuur over serious gaming en didactische proces-sen. En het werd ook getest en po-sitief bevonden in vier scholen. 'We zijn hoopvol over de effecten en er komen later ook evaluatiemomenten met de scholen. Maar een grootschalig wetenschappelijk onderzoek komt er inderdaad niet. Dat is helaas een ver-haal van centen.' Maar even terug naar het origineel. KiVa is op dit moment een van de in-vloedrijkste exportproducten uit Fin-land. En de Finnen zijn natuurlijk niet dom. Wie het programma wil toepassen in eigen land, moet de rech-ten kopen en een uitgebreide oplei- ding volgen. Momenteel wordt het KiVa-programma uitgebreid getest in Nederland, door de Rijksuniversiteit van Groningen. En ze pakken het grondig aan: 99 scholen nemen deel aan het onderzoek. Op 66 scholen wordt KiVa gebruikt, op 33 niet. Die laatste maken dus deel uit van de controlegroep, zoals het hoort in degelijk wetenschappelijk onderzoek. De voorlopige resultaten zijn veelbelo-vend: op de KiVa-scholen daalde het percentage van kinderen dat (maan-delijks of vaker) wordt gepest van 29 naar 13,5 procent. Op de controle-scholen daalde het ook, naar 18,5 pro-cent. Niet onlogisch, zegt professor René Veenstra, die het onderzoek leidt. 'Die daling kan waarschijnlijk worden verklaard doordat er het af-gelopen jaar overal veel aandacht voor pesten is geweest', aldus Veen-stra in de Volkskrant. In Finland werd het pesten met 40 procent teruggedrongen.

3 Breed programma Hoe dan ook: KiVa blijkt te wer-ken, in Finland en daarbuiten. En dus is er ook al een Vlaamse vzw die de rechten heeft gekocht, vzw Leefsleu-tels. Die ontwikkelt materiaal en vor-mingen voor scholen om het sociaal-emotionele welbevinden van kinderen en jongeren te vergroten. Ook Leef-sleutels werkt samen met Gie De-boutte, die enkele weken geleden zelf naar Finland trok om een KiVa-cursus te volgen. 'Het is een heel breed pro-gramma dat leerlingen en leerkrach-ten op een betere manier met elkaar leert omgaan. Het computerspel is daar één ingrediënt van, maar het is veel meer dan dat. In Finse KiVa-scholen krijgen leerlingen tien lesblokken van anderhalf uur een stuk meer dan de vier lesuren van Re:Pest en dat in het eerste en het vierde leerjaar. De lessen zijn ook tot in detail uitgewerkt. Er is het videospel, waarbij jongeren leren wat pesten is, hoe ze kunnen reageren en hoe ze hun attitude kunnen veran-deren. Maar daarnaast wordt er in de klas veel over het thema gepraat en wordt er gewerkt aan concrete afspra-ken, die ook echt nageleefd moeten worden. Dat je niemand mag uitslui-ten, bijvoorbeeld.' Het basisidee achter KiVa? Dat pesten niet alleen draait om dader en slachtoffer, maar dat er een hele groepsdynamiek achter schuilgaat. 'De rol van omstanders is cruciaal', verduidelijkt Deboutte. 'Vaak kijken zij gewoon toe of lachen ze mee met de pestkop, waardoor die macht en status verwerft. Dat is voor zo'n pes-ter belangrijker dan het gevoel dat hij iemand onderuit kan halen. Zodra de steun van de groep verdwijnt, wordt er veel minder gepest. Daarom probeert KiVa kinderen bewust te maken van de gevoelens van ande-ren. Als ze meer empathie krijgen voor het slachtoffer, durven ze ook hun verantwoordelijkheid op te ne-men.' Rol van de leerkracht En daarbij spelen de leerkrachten een cruciale rol. Ze worden getraind om preventief te werken veel praten met leerlingen en zorgen voor een po-sitieve sfeer en adequaat op te treden als het nodig is. 'Maar het is niet de bedoeling dat pestkoppen aan de schandpaal worden genageld', bena-drukt Deboutte. 'Er zijn twee ver-schillende methodes: de confronte-rende en de niet-confronterende aanpak. In het eerste geval wordt de pestkop op het matje geroepen bij de leerkracht en wordt die geconfron-teerd met zijn gedrag. "Jij hebt Brecht gepest en dat kan niet door de beugel. Maar wat kun jij nu zelf doen om het te herstellen?" Het kind doet dan en-kele voorstellen, die worden geno-teerd en nadien geëvalueerd. To the point, maar zeker niet repressief. En dan is er nog de zachtere, niet-con-fronterende methode. Hierbij wordt de pestkop ook bij de leerkracht ge-roepen. Toch worden hij en zijn me-destanders niet rechtstreeks beschul-digd. "Er is iets aan de hand met Brecht, hij is niet meer gelukkig. Hij voelt zich heel eenzaam, heeft elke ochtend buikpijn en durft nog amper naar school te komen. Wij willen dat dit verandert. Wat zouden jullie kun-nen doen om hem te helpen?" Beide methodes werken prima, leert recent Fins onderzoek. Alles hangt af van de leerkrachten en de schoolcultuur. In Finland wordt er iets vaker voor de confronterende aanpak gekozen, in Nederland is de aanpak uitslui-tend niet-confronte-rend.' Bij vzw Leefsleutels zijn ze al overtuigd: tegen begin volgend schooljaar moeten er ook in Vlaanderen KiVa-scholen komen. De vraag is alleen: is dat wel betaalbaar? In Ne-derland moet een KiVa-school 345 euro per klas betalen. Voor dat geld krijgt de school materi-aal, trainingen, een be-geleider en rapporten. En ze mag uitpakken met de titel KiVa-school. 'De Vlaamse tarieven zijn nog niet uitgewerkt', zegt Deboutte. 'Maar onze scholen heb-ben minder middelen dan de Nederlandse. We moeten ervoor zorgen dat het voor onze basisscholen een haal-bare kaart wordt. Daarover gaan we in gesprek met de overheid en andere or-ganisaties.

4 We rekenen erop dat een onderbouwd programma als KiVa kan rekenen op maatschappelijke steun. Vergeet niet dat er in Finland onder-tussen kinderen buiten het pest-probleem zijn gehouden. Dat is de aan-toonbare winst van het lopende KiVa-project. In Nederland heeft de po-litiek de moed om te zeggen: pesten is een belangrijk issue, daar moeten we iets tegen doen. Bij ons is het voorlopig veel vrijblijvender: we rekenen op de goodwill van scholen. We missen een duidelijke visie en structureel onder-zoek.' Pesten draait niet alleen om dader en slachtoffer, er gaat een hele groeps-dynamiek achter schuil. Grote autonomie Of er meteen zo'n groot onder-zoek komt, is nog maar de vraag. Nina Mallants, woordvoerder van minister Pascal Smet, zegt dat er soms keuzes moeten worden ge-maakt. 'Een grootschalig onderzoek neemt al snel enkele jaren in beslag. Moet je dat afwachten om iets te doen? Je kunt je toch ook baseren op bestaand onderzoek? Daarom heb-ben we gekozen voor Re:Pest. Dat is gebaseerd op het Finse KiVa-project dat zijn deugdelijk-heid heeft bewezen. En het is maar een van de vele projecten en programma's om pesten tegen te gaan. In Vlaanderen heb-ben we al langer een uitgebreid plan op-gesteld door Gie De-boutte en gebaseerd op ervaringen en uit-wisselingen met het buitenland om het antipestbeleid in de scholen te ondersteu-nen. De conclusies van dat plan zitten verwerkt in Re:Pest. Terwijl er in Finland amper materiaal was om pesten tegen te gaan, vóór er sprake was van KiVa. Dat is dus een heel andere vertrekbasis. En ook de schoolsi-tuatie is hier helemaal anders, aldus Mallants. 'In Vlaanderen hebben scholen een zeer grote auto-nomie. Ze moeten wel verplicht wer-ken aan een positief schoolklimaat en het welbevinden van de leerlingen staat voorop: dat wordt ook door de onderwijsinspectié gecontroleerd. Maar scholen zijn vrij om zelf op ba-sis van hun eigen pedagogisch pro-ject middelen en strategieën uit te kiezen. Een of andere methode ver-plichten, zou een inbreuk zijn op ons eigen beleid.' En ten slotte: hoe zit het nu met KiVa? Komt the real thing ook naar Vlaanderen, of blijven we met het af-kooksel zitten? 'Ik zou Re:Pest abso-luut geen afkooksel willen noemen. Zoals eerder gezegd, is het wel degelijk goed gefundeerd. Maar hoe dan ook: wat ons betreft kan het zeker een én-én-verhaal zijn.'

5 Re:Pest: de virtuele jongens en meisjes zijn geen pestkoppen of slachtoffers, maar omstanders: ze moeten beslissen of ze de kant van de pestkop kiezen. het slachtoffer verdedigen, of de situatie negeren. 12 FEBRUARI 2014

Hoe kun je als leerkracht pesten in je klas voorkomen en bestrijden?

Hoe kun je als leerkracht pesten in je klas voorkomen en bestrijden? Waarom ik werd gepest? Ik was anders dan de rest. Had niks met roze en speelde nooit met poppen. Op de middelbare school werd het pesten zo erg dat ik in de pauzes niet meer de kantine in durfde. Als de

Nadere informatie

PESTEN PAST NIET OP EEN VEILIGE SCHOOL

PESTEN PAST NIET OP EEN VEILIGE SCHOOL 360 PESTEN PAST NIET OP EEN VEILIGE SCHOOL Pesten? Dat gebeurt niet in mijn klas. Wie dat zegt, moet zeker verder lezen. Want pesten gebeurt overal waar mensen samen zijn. Preventie en pestgedrag snel

Nadere informatie

Pesten is een complex en universeel probleem

Pesten is een complex en universeel probleem Het KiVa antipestprogramma Signaleren en tegengaan van pesten RENÉ VEENSTRA, GIJS HUITSING, RENÉ KOENS, FEMKE MUNNIKSMA, BEAU OLDENBURG, ROZEMARIJN VAN DER PLOEG, MIRANDA SENTSE EN FREEK VELTHAUSZ Pesten

Nadere informatie

Draaiboek voor een ouderavond over pesten in het basisonderwijs

Draaiboek voor een ouderavond over pesten in het basisonderwijs Draaiboek voor een ouderavond over pesten in het basisonderwijs Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 Pesten in het basisonderwijs... 3 2. Organisatie van de ouderavond... 4 2.1 Wat is een goed moment?... 4

Nadere informatie

ALS JE WORDT BUITENGESLOTEN

ALS JE WORDT BUITENGESLOTEN Geachte ouder(s), Waarom zou u zich verdiepen in pesten op school? Uw kind wordt immers niet gepest, heeft dus geen probleem in de klas, en daarom hebt u toch ook geen probleem? Dan hoop ik u duidelijk

Nadere informatie

Informatieboekje over de Kindertelefoon. Wat ik moet weten voor een spreekbeurt

Informatieboekje over de Kindertelefoon. Wat ik moet weten voor een spreekbeurt Informatieboekje over de Kindertelefoon Wat ik moet weten voor een spreekbeurt Landelijk Bureau Kindertelefoon Juli 2014 1 Inhoud 1 Wat is de Kindertelefoon?... 3 2 Wat doet de Kindertelefoon voor je?...

Nadere informatie

Sociale veiligheid. op school en internet

Sociale veiligheid. op school en internet Sociale veiligheid op school en internet VOORWOORD INHOUD ACHTERGROND 4 Naar een sociaal veilig klimaat, offline en online 7 Feiten over jongeren en sociale media Als u wilt dat leerlingen en personeel

Nadere informatie

Vraag het de VMBO er! Snuffelonderzoek naar VMBO vanuit leerling-perspectief. Januari 2011 P.S. Onderzoek Nijmegen

Vraag het de VMBO er! Snuffelonderzoek naar VMBO vanuit leerling-perspectief. Januari 2011 P.S. Onderzoek Nijmegen Vraag het de VMBO er! Snuffelonderzoek naar VMBO vanuit leerling-perspectief Januari 2011 P.S. Onderzoek Nijmegen Opdrachtgever LAKS Contactpersonen: Chanine Drijver en Anne Hertman Opdrachtnemer P.S.

Nadere informatie

Het einde van pesten op school in zicht?

Het einde van pesten op school in zicht? KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Pedagogische kwaliteit 77 Het einde van pesten op school in zicht? De effectiviteit van antipestaanpakken op basisscholen Ewoud Roede Charles Felix Het einde van pesten op

Nadere informatie

JONGEREN RAPPORTEREN OVER KINDERRECHTEN IN NEDERLAND

JONGEREN RAPPORTEREN OVER KINDERRECHTEN IN NEDERLAND Inhoudsopgave Inleiding Praat mee met je rechten! Jonge vluchtelingen Kinderen in armoede Gehandicapte kinderen Jongeren in de jeugdzorg 1 Inleiding Dit is een rapport waarin jongeren in Nederland hun

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Hoe je nooit meer gepest wordt... Voorgoed!!

Hoe je nooit meer gepest wordt... Voorgoed!! Hoe je nooit meer gepest wordt... Voorgoed!! Door: Izzy Kalman, MS www.bullies2buddie.com [Izzy Kalman is in het Engels te bereiken via email: Izzy@bullies2buddies.com. Binnen Nederland: www.pesten.net

Nadere informatie

Praktijkvoorbeelden van communicatie met ouders in het primair onderwijs

Praktijkvoorbeelden van communicatie met ouders in het primair onderwijs Goed worden en goed blijven Communicatie met ouders Praktijkvoorbeelden van communicatie met ouders in het primair onderwijs Over het informeren van ouders over de kwaliteit van de school en het betrekken

Nadere informatie

Pesten op school. hoe gaan we daar mee om?

Pesten op school. hoe gaan we daar mee om? Pesten op school. hoe gaan we daar mee om? Pesten komt helaas op iedere school voor. Het is een probleem dat wij onder ogen zien en op onze school serieus aan willen pakken. Om het pestgedrag aan te kunnen

Nadere informatie

Eerst. lukken. dacht ik dat gaat niet. Humanitas MentorMaatjes onder de loep

Eerst. lukken. dacht ik dat gaat niet. Humanitas MentorMaatjes onder de loep Eerst dacht ik dat gaat niet lukken Humanitas MentorMaatjes onder de loep Mentormaatjes zijn jonge en gemotiveerde vrijwilligers in de leeftijd van 18 en 35 jaar die leerlingen ondersteunen bij wie het

Nadere informatie

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe?

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Inhoud 1. Voor wie is deze brochure?...4 2. Introductie...5 3. Vermoeidheid een klacht?...5 4. Geen gewone vermoeidheid...5 5. Oorzaken van vermoeidheid...11

Nadere informatie

BLIJVEN BOUWEN aan een VEILIGE SCHOOL. Aandacht voor sfeer belangrijker dan protocollen. Tekst Berber Bijlma Foto Christopher Futcher / istock

BLIJVEN BOUWEN aan een VEILIGE SCHOOL. Aandacht voor sfeer belangrijker dan protocollen. Tekst Berber Bijlma Foto Christopher Futcher / istock Aandacht voor sfeer belangrijker dan protocollen BLIJVEN BOUWEN aan een VEILIGE SCHOOL Tekst Berber Bijlma Foto Christopher Futcher / istock 28 / 29 Van overlast door loverboys tot uitsluiting van groepsapps:

Nadere informatie

Professionals en ondersteuning

Professionals en ondersteuning Professionals en ondersteuning bij mediaopvoeding 1 2013 Nederlands Jeugdinstituut / Stichting Mijn Kind Online Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van

Nadere informatie

Lessen uit de praktijk

Lessen uit de praktijk Lessen uit de praktijk 10 Succesvol verbeteren in het voortgezet onderwijs Leren verbeteren Project voor risicoscholen en (zeer) zwakke afdelingen Een project van de VO-raad en AOC Raad Eerder verschenen

Nadere informatie

KINDEREN IN ARMOEDE IN NEDERLAND

KINDEREN IN ARMOEDE IN NEDERLAND KINDEREN IN ARMOEDE IN NEDERLAND Datum: 25 juni 2013 Rapportnummer: KOM4/2013 Kinderen in armoede in Nederland Verwey-Jonker Instituut Majone Steketee Trudi Nederland Jodi Mak Renske van der Gaag Maxine

Nadere informatie

GRENZEN STELLEN BIJ PUBERS: een moeilijke evenwichtsoefening

GRENZEN STELLEN BIJ PUBERS: een moeilijke evenwichtsoefening GRENZEN STELLEN BIJ PUBERS: een moeilijke evenwichtsoefening 2 Grenzen stellen bij pubers Kan dat? Mag ik dat toelaten? Ben ik te streng? Ben ik ouderwets? Met deze en soortgelijke vragen worden we regelmatig

Nadere informatie

Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen

Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen Functionerings- of portfoliogesprek met kinderen Jaap Meijer Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Voorwaarden en valkuilen 2.1 Schoolleider aan het woord 2.2 Stamgroepleider aan het woord 2.3 Schoolleider aan het

Nadere informatie

Het is hier in één woord gewoon stom!

Het is hier in één woord gewoon stom! Het is hier in één woord gewoon stom! Onderzoek naar het welzijn en perspectief van kinderen en jongeren in gezinslocaties Het is hier in één woord gewoon... stom! Onderzoek naar het welzijn en perspectief

Nadere informatie

Cliënten in beeld - deel 2. Dilemma s van burgers met een hulpvraag

Cliënten in beeld - deel 2. Dilemma s van burgers met een hulpvraag Cliënten in beeld - deel 2 Dilemma s van burgers met een hulpvraag COLOFON Cliënten in beeld - deel 2 Dilemma s van burgers met een hulpvraag Voorwoord Toen vorig jaar het boekje Cliënten in beeld - Portretten

Nadere informatie

Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid

Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid een handreiking voor risicodragers en hun partners Inhoudsopgave Voorwoord 3 Leeswijzer 4 Inleiding 5 1 Wat kan aanleiding zijn om

Nadere informatie

Een Bijzondere Broer of Zus

Een Bijzondere Broer of Zus Een Bijzondere Broer of Zus Informatiemap voor jongeren met een broer of zus met een handicap, chronische ziekte of psychische stoornis Uitgave: GGNet, regio Apeldoorn Team Preventie Postbus 2003 7230

Nadere informatie

HOE PRAAT IK MET MIJN PUBER?

HOE PRAAT IK MET MIJN PUBER? HOE PRAAT IK MET MIJN PUBER? 2 Hoe praat ik met mijn puber? Hoe praat ik met mijn puber? Ouders willen graag een goede relatie met hun kind maar met opgroeiende tieners krijgen ze dikwijls te maken met

Nadere informatie

Op school wordt gepest; wat doe je als ouder?

Op school wordt gepest; wat doe je als ouder? Cassette Ouderparticipatie, deel 7 Bestelcode: 807 U kunt deze uitgave bestellen door 1,75 over te maken op Giro 53 85 66, ten name van VOO te Almere onder vermelding van bestelcode 807, verzendadres en

Nadere informatie

Het CIt en Het HUIsVeRBOD. Kinderen in goede handen na huiselijk geweld

Het CIt en Het HUIsVeRBOD. Kinderen in goede handen na huiselijk geweld Het CIt en Het HUIsVeRBOD Kinderen in goede handen na huiselijk geweld 1 VOORWOORD Beste lezer, Met trots presenteer ik deze uitgave over inzet van het Crisis Interventie Team (CIT) van Bureau Jeugdzorg

Nadere informatie

Goed omgaan met je puber. Je kind begeleiden door de puberteit

Goed omgaan met je puber. Je kind begeleiden door de puberteit Goed omgaan met je puber Je kind begeleiden door de puberteit Goed omgaan met je puber Je kind begeleiden door de puberteit Is je kind lichamelijk aan het veranderen? Gaat hij* vaker de strijd met je aan

Nadere informatie