artikel Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met de procedure van respons restrictie NTZ

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "artikel Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met de procedure van respons restrictie NTZ"

Transcriptie

1 Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met de procedure van respons restrictie P.C. Duker, A. van Geffen en D.M. Seys 1 Inleiding Wanneer zindelijkheid voor urine en/of ontlasting overdag niet op een natuurlijke wijze verworven wordt, is er bij personen met een verstandelijke beperking (VB) de mogelijkheid een empirisch gevalideerde toilettraining procedure toe te passen. De sinds enige decennia gangbare methode van least-to-most prompting, ook bekend als de methode van Azrin en Foxx (1971) heeft als nadeel dat ongelukjes voor urineren gevolgd dienen te worden door herstellende overcorrectie. Een dergelijke aversieve consequentie, die de methode van respons restrictie niet kent, kan voor ouders een bezwaar opleveren hun toestemming te geven voor toilet training (Dalrymple & Ruble, 1992). De methode van respons restrictie is empirisch gevalideerd (Averink, Melein, & Duker, 2005; Duker, Averink, & Melein, 2001; Van Oorsouw, Duker, Averink, & Melein, 2009). De training wordt in een een-op-een formaat ten uitvoer gebracht door speciaal daartoe opgeleide trainers en beslaat doorgaans een periode van 3 tot 6 dagen, gedurende 8 uur per dag. Hierbij wordt de deelnemer met een gevulde blaas door extra drinken toe te dienen in de directe nabijheid van de toiletpot in de trainingsruimte geplaatst. Om bij de deelnemer aandacht voor de blaasdruk te induceren en daarmee de kans dat deze deelnemer uit zichzelf plaats neemt op de toiletpot te vergroten, worden alle an- artikel Beleid & Management Bij de opvoeding en ontwikkeling van mensen met verstandelijke beperkingen is zindelijkheidstraining een belangrijk aandachtsgebied. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw werden daartoe verschillende methoden ontwikkeld. In dit onderzoek wordt, gemiddeld vijf jaren na de training, gekeken of de deelnemers aan een gedragstherapeutische zindelijkheidstraining nog steeds zindelijk waren. Deze studie identificeert enkele relevante voorspellers van succes. Het artikel is relevant voor orthopedagogen en psychologen bij het opstellen van behandelplannen en begeleidingsprogramma s op het gebied van zindelijkheid. WB NTZ

2 Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met respons restrictie dere gedragingen van de deelnemer door de trainer fysiek onderbroken en tegen gehouden. Gedragingen van de deelnemer kunnen zijn: stereotype bewegingen, op de grond gaan zitten, het toilet willen doorspoelen, de trainer betasten, gillen, etc. Op geleide van de successen van de deelnemer wordt de mate van bovengenoemde beperking geleidelijk aan weggenomen. Voor meer gedetailleerde informatie aangaande respons restrictie (RR), zie Duker, Ondanks het gevonden positieve korte termijn effect van de procedure van RR, is het onbekend of op langere termijn het bereikte effect, namelijk overdag geen luier dragen voor urine, in stand blijft. Zo kan door gebrekkige communicatie tussen zorgverleners, al dan niet bij het optreden van een of enkele ongelukjes voor urine, overhaast besloten worden de voormalige deelnemer weer van een luier te voorzien. Het abrupt achterwege laten van het toedienen van beloningen volgend op zelfstandig of door anderen geïnitieerd correct toiletgebruik kan eveneens effectverlies veroorzaken. Ook het gebrekkige vermogen om te generaliseren over situaties, met name bij personen met autisme/pdd-nos, kan aanleiding geven tot een tijdelijk verlies van zindelijkheid, welke door onwetendheid van zorgverleners en ouders bestendigd kan worden door de deelnemer wederom een luier te laten dragen Om inzicht te krijgen in de mate waarin effectverlies van toilet training met de methode van RR over een langere periode optreedt en welke eventuele factoren dit effectverlies controleren is onderhavig onderzoek ten uitvoer gebracht. Bij 126 voormalige deelnemers (dit waren alle personen bij wie de Seyscentra een training met RR succesvol gerealiseerd had) kon, varierend van 3 tot 131 maanden (gem: 68) na het voltooien van de training met RR, vastgesteld worden in hoeverre ze nog zindelijk overdag voor urine zijn, geoperationaliseerd door afwezigheid van de luier. Als volgende stap is nagegaan welke variabelen een mogelijk significante bijdrage leveren aan dit resultaat. 2 Methode 2.1 Personen De totale deelnemersgroep bestaat uit 126 personen. Van de oorspronkelijk 138 deelnemers konden er twaalf niet getraceerd worden, waardoor 83 mannelijke en 43 vrouwelijke deelnemers overblijven. De gemiddelde kalenderleeftijd van de deelnemers ten tijde van de toilettraining is 11;1 jaar (SD = 5;2) en varieert van 4;9 tot 40;1 jaar. De gemiddelde ontwikkelingsleeftijd, geschat met de Vineland Adaptive Behavior Scales (Sparrow, Balla, & Cicchetti, 1984) is 2;8 jaar (SD = 1;4) en varieert van 0;10 tot 11 jaar. Er zijn 36 (29%) deelnemers met Down syndroom en 41(30%) met autisme/ppd-nos. Diagnostisch onderzoek is uitgevoerd door een orthopedagoog, psycholoog of kinderpsychiater. Van de deelnemers wonen er ten tijde van de dataverzameling 20 (16%) in een residentiele voorziening. De anderen wonen thuis. De deelne- 236 NTZ

3 P. C. Duker, A. van Geffen en D. M. Seys mers bezoeken overdag een kinderdagverblijf (KDC) (26%), een school voor zeer moeilijk lerende kinderen (50%), een basisschool (7%) of een andere school of dagbesteding (17%). Alle deelnemers hebben toilettraining met RR gehad door een of meer trainers (orthopedagogen) van de Seyscentra, een gespecialiseerde instelling voor de behandeling van voedings- en zindelijkheidsproblematiek bij kinderen met en zonder een verstandelijke beperking. Voor alle deelnemers is de toilettraining succesvol afgesloten in de zin dat ze aan het eind van de training geen luier meer dragen en op instructie naar het toilet gaan om te urineren (al of niet in combinatie met defeceren) en/of dit op eigen initiatief doen. De training maakt gebruik van gedragstherapeutische procedures, zoals positieve reinforcement, shaping, fading, least-to-most prompting bij het omhoog en omlaag doen van de broek bij het op het toilet plaats nemen, positive practice en in het bijzonder RR (bijv. McEntee & Saunders, 1997). Ouder(s), opvoeder(s) of persoonlijk begeleider (bij woonachtig zijn in een residentiele voorziening) verstrekken informatie aangaande de afhankelijke variabele (zie Registratie). Aangaande de onafhankelijke variabelen (zie Registratie) worden het dossier en de oorspronkelijke trainer (orthopedagoog van de Seyscentra) van de deelnemer en eventueel andere derden geraadpleegd. 2.2 Registratie Afhankelijke variabele. De mate van zindelijkheid wordt bepaald door de huidige verzorger (ouder, persoonlijk begeleider) eerst schriftelijk en vervolgens telefonisch te benaderen met de vraag de toestand van momentane zindelijkheid van hun kind/cliënt te bepalen. Dit gebeurde door de toestand toe te wijzen aan één van de 2 categoriën: (a) overdag altijd luier uit en (b) overdag altijd luier aan. Overdag is vanaf het moment van opstaan tot het weer naar bed gaan en bestrijkt een periode van minimaal 8 en maximaal 16 uur per dag. Personen die overdag alleen een luier dragen tijdens vervoer (bijvoorbeeld van KDC naar huis en v.v.) en/of alleen s avonds tussen het baden en naar bed gaan worden toegewezen aan categorie (a). Informatie over aan/afwezigheid van de luier gedurende de nacht is voor dit onderzoek niet van belang. In geval van onregelmatig gebruik van de luier overdag, wordt de toestand van de deelnemer toegewezen aan categorie (b). Onafhankelijke variabelen. Het effect van de volgende variabelen op de afhankelijke variabele wordt geschat: (a) geslacht, (b) kalenderleeftijd in maanden bij start van de training, (c) ontwikkelingsleeftijd in maanden bij start van de training, (d) huidige woonsituatie van de voormalige deelnemer, (e) aantal ongelukjes per uur tijdens de basislijn (periode van 3 of 4 dagen, direct voorafgaand aan de training en waarin geregistreerd wordt hoeveel ongelukjes voor urine optreden als de deelnemer geen luier draagt), (f) aantal uitgevoerde uren van benodigde een-op-een training met RR, (g) Down syndroom: trainee is als zodanig gediagnosticeerd of niet, (h) autisme/ppd-nos: trainee is als zodanig gediagnosticeerd of niet. NTZ

4 Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met respons restrictie 2.3 Analyse Met een dichotome afhankelijke variabele (luier uit/luier aan) en 4 dichotome (geslacht; woonsituatie: thuiswonend versus residentieel wonend; Down syndroom versus niet-down syndroom; autisme/ppd-nos versus nietautisme/pdd-nos) en 4 continue onafhankelijke variabelen (kalenderleeftijd; mentale leeftijd; aantal ongelukjes tijdens basislijn; aantal uren benodigde training) is logistische multiple regressie analyse (Voeten & van den Bercken, 2003) ten uitvoer gebracht. 3 Resultaten Van de 126 zijn er 89 personen (71%) die op het moment van meting overdag geen luier dragen. Hun zindelijkheid voor urine overdag is klaarblijkelijk in stand gebleven. Daarentegen dragen 37 personen (29%), die aan het eind van de trainingsfase zindelijk waren, dat wil zeggen geen luier meer dragen en op instructie van ouders, leerkrachten, begeleiders of zelfstandig van het toilet gebruik maken voor urineren, wederom een luier. Tabel 1 toont de resultaten, opgesplitst naar geslacht, woonsituatie en etiologie. Als eerste stap in de logistische regressie analyse wordt vastgesteld dat het geheel van de gekozen onafhankelijke variabelen (model) een significante bijdrage levert aan het voorspellen van de afhankelijke variabele, X 2 = , df = 8, p <.000, met een Nagelkerke s R 2 van.505. Deze vaststelling wordt bevestigd in de resultaten van de X²- goodness-of-fit toets van Hosmer- Lemeshow, HL = 6.521, df = 8, p >.589. Als de p-waarde van de HL statistic groter is dan.05, slagen we er niet in de nulhypothese te verwerpen dat er geen verschil is tussen de geobserveerde en de door het model voorspelde waarden. Dit impliceert dat de parameters van het model de bestaande data op een acceptabele wijze fitten (Logistic Regression Analysis, geen datum). Om bovenstaande redenen worden alle geobserveerde variabelen in het model gehandhaafd. Tabel 1: Niet of Wel luier dragend, gesplitst naar Geslacht, Woonsituatie en Etiologie Luier Niet Wel Geslacht Man (n=83) 60(72.3%) 23(27.7%) Vrouw (n=43) 29(67.4%) 14(32.6%) Woonsituatie Thuis (n=106) 77(72.6%) 29(27.4%) Instelling (n=20) 12(60.0%) 8(40.0%) Etiologie Down syndroom (n=38) 36(94.7%) 2( 5.3%) Autisme/PDD (n=39) 21(54.0%) 18(46.0%) Overig (n=49) 31(63.3%) 18(36.7%) 238 NTZ

5 P. C. Duker, A. van Geffen en D. M. Seys Tabel 2: Gestandaardiseerde Regressie Coëfficiënten, Wald-waarden, Odd-Ratios en Betrouwbaarheidsintervallen (C.I.) voor de Onafhankelijke Variabelen B SE Wald df p OR (95% C.I.) Geslacht ( ) Leeft.trng * ( ) Ment.lft *.915 ( ) Woonsit ( ) Ongelukjes * ( ) Uren trng ( ) Down syndroom *.046 ( ) Autisme ( ) Constante *P<.05 Als tweede stap in de logistische regressie analyse worden de gestandaardiseerde regressie coëfficiënten (b= beta weights) geschat met de daarbij behorende waarden als Wald statistics en odds-ratio s (OR). Tabel 2 toont deze waarden voor de onafhankelijke variabelen. Chronologische leeftijd van de deelnemer ten tijde van de toilet training, mentale leeftijd, het aantal ongelukjes gedurende de basislijn en het wel of niet gediagnosticeerd zijn met het syndroom van Down dragen op een statistisch significante wijze bij aan de verklaring van de variantie van de afhankelijke variabele, met respectievelijke p-waarden van.014,.001,.024 en.004. Vervolgens kijken we naar de richting van de gestandaardiseerde logistische regressie coëfficiënten. Hierbij valt te constateren dat een hogere chronologische leeftijd ten tijde van de training de kans op het weer voorzien worden van een luier op een belangrijke wijze doet toenemen, evenals een lagere ontwikkelingsleeftijd van de deelnemer. Deelnemers die tijdens de basislijn relatief veel ongelukjes voor urine vertonen hebben een significant kleinere kans zonder luier te blijven dan zij die tijdens de basislijn weinig ongelukjes vertonen. Het aantal uren benodigd voor de toilet training, dat kan variëren tussen deelnemers, is daarentegen ongerelateerd aan het lange termijn effect (Wald =.134, df = 1; p =.715). Een sterk effect lijkt het al dan niet gediagnosticeerd te zijn met het syndroom van Down. Het brengt de hoogste regressie coëfficiënt voort, Deelnemers aan toilet training met RR met dit syndroom lopen bijgevolg een 21 maal geringere kans (inverse van 0.46: zie Tabel 2) na verloop van tijd wederom een luier aan te krijgen dan personen die niet als zodanig gediagnosticeerd zijn. Vervolgens de corresponderende OR s. Een OR geeft in NTZ

6 Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met respons restrictie onderhavige studie de verhouding weer tussen de verhouding wel luier aan te hebben en niet aan te hebben en de verhouding een luier niet aan te hebben en wel aan te hebben bij een gegeven onafhankelijke variabele. Bijgevolg dienen voor de onafhankelijke variabelen de OR s zo veel mogelijk af te wijken van 1.000, welk laatste cijfer aangeeft dat er geen verband bestaat, en het 95% betrouwbaarheidsinterval (C.I.: confidence interval) niet het cijfer bevat. Tabel 2 laat zien dat de boven besproken 4 significante variabelen min of meer aan deze eis voldoen. Nog te vermelden valt het effect van de huidige woonsituatie van de deelnemer. Hoewel het een sterke OR oplevert, n.l , maar de C.I. het getal insluit, laat de Wald toets geen significantie zien op het aangehouden p <.05 nivo, n.l., p =.094. Dit is wellicht te herleiden tot een sterke afwijking in de verhouding tussen de 2 waarden van deze variabele in onderhavige steekproef. 4 Discussie Het hoofdeffect van deze studie is dat na een periode variërend van 3 tot 131 maanden na het met succes voltooien van toilettraining met RR 71 % van de deelnemers geen luier meer draagt en dus 29% van de deelnemers wederom een luier draagt. In hoeverre deze laatstgenoemde groep van personen daadwerkelijk het eerder bereikte trainingseffect verloren heeft of een luier draagt om andere redenen (luier aan vanwege onvermogen op het toilet te defeceren, incidenteel urineverlies dat voor derden onacceptabel is, terugkeer van de luier bij deelnemer berust op een foutieve communicatie tussen zorgverleners, etc.), kan niet vastgesteld worden. Het valt te betwijfelen of gerichte navraag hierover betrouwbare informatie op zal leveren. De variatie in duur tussen training en meting tussen de deelnemers wordt veroorzaakt door de specifieke wijze waarop de onderzoeksgroep moest worden opgebouwd. Namelijk door met een gering aantal trainers een tijdrovende procedure, zoals toilet training dat is, ten uitvoer te brengen. De resultaten van het hoofdeffect van dit onderzoek zijn in grote lijnen in overeenstemming met de resultaten die gevonden zijn door Duker et al. (2001), Averink et al. (2005) en van Oorsouw et al. (2009). Met uitzondering van het eerste onderzoek betreft het hier gedeeltelijk overlappende steekproeven, hoewel de vraagstelling verschilt. Bij een gering aantal deelnemers (n = 10) lieten Hyams, McCoull, Smith en Tyrer (1992) met de procedure van least-to-most prompting zien dat na een periode van 10 jaar 4 (40%) personen nog volledig zindelijk zijn, slechts één persoon (10%) altijd zelfinitiatief laat zien (doelstelling van de procedure van Azrin & Foxx, 1971) en 2 anderen in 50% van de gevallen zelfinitiatief laten zien. Bijgevolg zou men kunnen concluderen dat onderhavige procedure, door het achterwege laten van consequenties bij het optreden van urine ongelukjes in de vorm van overcorrectie niet alleen humaner is, maar ook effectiever. Analyse van de bijdrage van een aantal onafhankelijke variabelen laat zien dat het gediagnosticeerd zijn met het syndroom van 240 NTZ

7 P. C. Duker, A. van Geffen en D. M. Seys Down een sterk significante voorspeller is voor succes van toilettraining met RR. Maar liefst 95% van deze personen draagt geen luier meer. Dit in tegenstelling tot de personen die met autisme/pdd-nos gediagnosticeerd zijn. Van hen blijft slechts 54% zonder luier. Bij personen met autisme en aanverwante stoornissen dient men dus rekening te houden met een sterker verlies van zindelijkheid voor urine overdag op termijn dan bij personen met het syndroom van Down. Wellicht dient de gehanteerde procedure van toilettraining voor mensen met autisme aangepast te worden. Mogelijk moet men rekening houden met de specifieke gedragskenmerken van deze groep, zoals overarousal, grotere gevoeligheid voor within-stimulus versus extra-stimulus prompting tijdens training (zie bijv. Dickson, Wang, Lombard, & Dube, 2006) en generalisatieproblemen in de periode daarna. Het effect van chronologische, ontwikkelingsleeftijd en aantal ongelukjes tijdens de basislijn is op intuïtieve gronden te verwachten. Het ontbreken van een effect van aantal trainingsuren is evenwel verrassend te noemen. Beginnende toilet trainers zouden kunnen overwegen in eerste instantie ervaring met de procedure van RR op te doen door als deelnemer een persoon met het syndroom van Down te selecteren en personen met autisme/pdd-nos aan meer ervaren trainers over te laten. Het verwerven van zindelijkheid is een belangrijke mijlpaal in de ontwikkeling van een kind. Bijna alle kinderen bereiken de mijlpaal van zindelijkheid overdag voor urine zonder noemenswaardige moeite. Echter, voor kinderen met een verstandelijke beperking is dit veelal niet het geval. Zij dreigen levenslang overdag, en ook s nachts, een luier te moeten dragen, met alle gevolgen van dien. Levenslange onzindelijkheid heeft dan ook een sterk negatieve invloed op de kwaliteit van het leven. Voor hen die onzindelijk blijven is het toepassen van een procedure van toilet training, toegediend door een daarvoor opgeleide deskundige, van groot belang. Maar, zoals dit onderzoek aantoont, is niet iedereen even succesvol in het handhaven van zindelijkheid voor urine dat door training tot stand is gebracht. De informatie uit dit onderzoek geeft informatie over de kans op succes/falen van toilet training met RR. Het kan hiermee een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de beslissing van ouders en verwanten om hun kind, dan wel familielid, wel of niet te laten deelnemen aan een toilet training met RR. Voorts zou men op voorhand, bij beperkte en teruglopende middelen, terughoudend kunnen zijn personen die in een residentiële instelling verblijven een toilet training aan te bieden, tenzij de condities van in stand houding van het trainingseffect grondig wijzigen. Maar niet altijd is een specifieke toilet training noodzakelijk. Bij personen die zonder luier op latere leeftijd in een residentiële setting worden opgenomen en bij wie verlies van continentie voor urine dreigt vanwege een toenemend aantal ongelukjes, zou men onder meer kunnen overwegen in eerste instantie de luier over de onderbroek aan te doen in plaats van andersom. Er is beperkte evidentie dat dit de vaardigheid doet behouden (Simon & Thompson, 2006). NTZ

8 Voorspellers van lange termijn effectbehoud van toilettraining met respons restrictie Door het verwerven van meer kennis over het lange termijn effect van toilet training met response restrictie hopen we met dit onderzoek een bijdrage te kunnen leveren aan de verbetering van kwaliteit van zorg aan mensen met een verstandelijke beperking. Auteurs Prof. Dr. Pieter C.C. Duker, psycholoog, hoofd onderzoek Seyscentra, Pluryn, Winckelsteeghseweg 99, 6534 AP Nijmegen, Nederland Anne van Geffen, M. A., orthopedagoog Dr. Daniel M. Seys, orthopedagoog, hoofd behandeling Seyscentra Correspondentie-adres: Logistic Regression Analysis (geen datum). Verkregen op 12 December, 2010, op garson/pa. McEntee, J. E., & Saunders, R. R. (1997). A response restriction analysis of stereotypy in adolescents with mental retardation: Implications for applied behavior analysis. Journal of Applied Behavior Analysis, 30, Simon, J. L., & Thompson, R. H. (2006). The effect of undergarment type on the urinary continence of toddlers. Journal of Applied Behavior Analysis, 39, Sparrow, S. S., Balla, D. A., & Cicchetti, D. V. (1984). Vineland Adaptive Behavior Scales. Circle Pines, MN.: American Guidance Service. Van Oorsouw, W. M. W. J., Duker, P.C., Averink, M., & Melein, L. (2009). Long-term effectiveness of the response restriction method for establishing diurnal bladder control. Research in Developmental Disabilities, 30, Voeten, M. J. M., & Bercken, J. H. L van den (2003). Lineaire regressie analyse. Groningen: Stenfert Kroese. Literatuur Averink, M., Melein, L., & Duker, P.C. (2005). Establishing diurnal bladder control with the response restriction method: Extended study on its effectiveness. Research in Developmental Disabilities, 26, Azrin, N. H., & Foxx, R. M. (1971). A rapid method of toilet training the institutionalized retarded. Journal of Applied Behavior Analysis, 4, Dalrymple, N. J., & Ruble, L. A. (1992). Toilet training and behaviors of people with autism: Parent views. Journal of Autism and Developmental Disorders, 22, Dickson, C. A., Wang, S. S., Lombard, K. M., & Dube, W. V. (2006). Overselective stimulus control in residential school students with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 27, Duker, P.C.(2000). Behandelingsstrategieen bij enuresis en encopresis: Toilet training bij kinderen, jongeren en volwassenen met een verstandelijke handicap. Houten/ Diegem: Bohn Stafleu van Loghum. Duker, P.C., Averink, M., & Melein, L. (2001). Response restriction as a method to establish diurnal bladder control. American Journal on Mental Deficiency, 106, Hyams, G., McCoull, K., Smith, P. S., & Tyrer, S. (1992). Behavioural continence training in mental handicap: A 10-year follow-up study. Journal of Intellectual Disability Research, 36, NTZ

9 P. C. Duker, A. van Geffen en D. M. Seys Samenvatting Bij 126 personen met een verstandelijke beperking, die met succes getraind zijn voor zindelijkheid voor urine overdag met de procedure van respons restrictie is vastgesteld of ze nog een luier dragen of niet. Deze afhankelijke variabele is vervolgens gerelateerd aan acht onafhankelijke variabelen, waarmee logistische multiple regressie analyse ten uitvoer is gebracht. Gevonden is dat 71% van de voormalige deelnemers op het moment van meting geen luier dragen. Bij hogere kalenderleeftijd, waarmee de training geïnitieerd wordt, alsmede bij lagere mentale leeftijd van de deelnemer, neemt de kans op verlies van controle over urineren na verloop van tijd toe. Gediagnosticeerd zijn met het syndroom van Down heeft een sterk positief effect op het wegblijven van de luier. Het aantal ongelukjes tijdens de basislijn van de training heeft een voorspellend effect op effectbehoud, terwijl de duur van toilettraining dat niet heeft. Deze resultaten hebben implicaties voor toekomstige trainingen voor zindelijkheid voor urine overdag met respons restrictie. Summary In 126 individuals with developmental disability, who have successfully participated in a toilet training program, based on response restriction to establish diurnal bladder control, we assessed whether they are wearing a diaper during the day or not. This dependent variable was then related to 8 independent variables to conduct logistic multiple regression analysis. The result is that 71% of the former participants maintained bladder control and did not wear a diaper at the time of assessment. The probability of loss of diurnal bladder control, shown by re-introducing the diaper, is related to increasing chronological age with which toilet training with response restriction is initiated, as well as decreasing developmental age of the participant. Being diagnosed with Down syndrome has a strong positive effect on maintaining the training effect of response restriction. The number of toilet accidents during baseline recordings has a negative predictive effect and there is no effect of number of initial toilet training hours on maintenance of bladder control. These results have implications for future training efforts to establish diurnal bladder control using response restriction. NTZ

Respons restrictie bij non-retentieve encopresis

Respons restrictie bij non-retentieve encopresis Respons restrictie bij non-retentieve encopresis Een exploratieve studie PRAKTIJKONDERZOEK N. van Duin en M. van Boxtel 1 Inleiding Onzindelijkheid voor ontlasting, non-retentieve encopresis (NRE), bij

Nadere informatie

Benjamin Naert 1BaTP

Benjamin Naert 1BaTP Benjamin Naert 1BaTP 1 Onderwerpsverkenning 1.1 Refereren artikel 1.2 Context 1.3 Auteurs van het artikel 1.4 Structuur 1.5 Lijsten 2 WikiWelkom 3 Inhoud in lijsten en syntheses 3.1 Trefwoordenlijst 3.1.1

Nadere informatie

Het komt vanzelf. Onderzoeksproject De Respons Restrictie Training

Het komt vanzelf. Onderzoeksproject De Respons Restrictie Training Het komt vanzelf Onderzoeksproject De Respons Restrictie Training Respons Restrictie Training als de mogelijkheid van zindelijkheidstraining voor het kinderdagcentrum de Toermalijn Studenten: J.J. Rada

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten?

Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten? Beïnvloedt Gentle Teaching Vaardigheden van Begeleiders en Companionship en Angst bij Verstandelijk Beperkte Cliënten? Does Gentle Teaching have Effect on Skills of Caregivers and Companionship and Anxiety

Nadere informatie

komen veel voor bij kinderen en jeugdigen met autismespectrumstoornissen

komen veel voor bij kinderen en jeugdigen met autismespectrumstoornissen 8 Zindelijkheidstraining bij kinderen en jeugdigen met autismespectrumstoornissen Bibi Huskens en Dagmar Sjoerdstra* Inleiding Zindelijkheid is een belangrijke mijlpaal in de ontwikkeling van elk kind.

Nadere informatie

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 Dankbaarheid in Relatie tot Intrinsieke Levensdoelen: Het mediërende Effect van Psychologische Basisbehoeften Karin Nijssen Open Universiteit

Nadere informatie

Broekplassen van een 12-jarige jongen met een lichamelijke en verstandelijke beperking

Broekplassen van een 12-jarige jongen met een lichamelijke en verstandelijke beperking Broekplassen van een 12-jarige jongen met een lichamelijke en verstandelijke beperking Het effect van gedragstherapeutische training N. Frielink en J.H.M. de Moor 1 Inleiding Bij personen met een verstandelijke

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit 1 Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit Nicola G. de Vries Open Universiteit Nicola G. de Vries Studentnummer 838995001 S71332 Onderzoekspracticum scriptieplan

Nadere informatie

Running head: INVLOED MBSR-TRAINING OP STRESS EN ENERGIE 1. De Invloed van MBSR-training op Mindfulness, Ervaren Stress. en Energie bij Moeders

Running head: INVLOED MBSR-TRAINING OP STRESS EN ENERGIE 1. De Invloed van MBSR-training op Mindfulness, Ervaren Stress. en Energie bij Moeders Running head: INVLOED MBSR-TRAINING OP STRESS EN ENERGIE 1 De Invloed van MBSR-training op Mindfulness, Ervaren Stress en Energie bij Moeders The Effect of MBSR-training on Mindfulness, Perceived Stress

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

De Relatie tussen Lichamelijke Gezondheid, Veerkracht en Subjectief. Welbevinden bij Inwoners van Serviceflats

De Relatie tussen Lichamelijke Gezondheid, Veerkracht en Subjectief. Welbevinden bij Inwoners van Serviceflats De Relatie tussen Lichamelijke Gezondheid, Veerkracht en Subjectief Welbevinden bij Inwoners van Serviceflats The Relationship between Physical Health, Resilience and Subjective Wellbeing of Inhabitants

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden

De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden van Sporten en de Invloed van Egodepletie, Gewoonte en Geslacht The Role of Selfregulation, Motivation and Self-efficacy

Nadere informatie

Behandeleffecten. in Forensisch Psychiatrisch Center de Rooyse Wissel. Treatment effects in. Forensic Psychiatric Centre de Rooyse Wissel

Behandeleffecten. in Forensisch Psychiatrisch Center de Rooyse Wissel. Treatment effects in. Forensic Psychiatric Centre de Rooyse Wissel Behandeleffecten in Forensisch Psychiatrisch Center de Rooyse Wissel Treatment effects in Forensic Psychiatric Centre de Rooyse Wissel S. Daamen-Raes Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive. Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive

Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive. Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive 1 Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive Femke Boom Open Universiteit Naam student: Femke Boom Studentnummer: 850762029 Cursusnaam: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Verschillen tussen Allochtone- en Autochtone Jonge Studerende Moeders in het Ervaren van Dagelijkse Stress en het Effect ervan op de Stemming

Verschillen tussen Allochtone- en Autochtone Jonge Studerende Moeders in het Ervaren van Dagelijkse Stress en het Effect ervan op de Stemming Verschillen tussen Allochtone- en Autochtone Jonge Studerende Moeders in het Ervaren van Dagelijkse Stress en het Effect ervan op de Stemming Differences between Immigrant and Native Young Student Mothers

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

Het verband tussen alledaagse stress en negatief affect bij mensen met een depressie en de rol van zelfwaardering daarbij

Het verband tussen alledaagse stress en negatief affect bij mensen met een depressie en de rol van zelfwaardering daarbij Het verband tussen alledaagse stress en negatief affect bij mensen met een depressie en de rol van zelfwaardering daarbij Een vergelijking van een depressieve en een niet-depressieve groep met Experience-Sampling-Method

Nadere informatie

Oudertevredenheid = Resultaat? Tevredenheid van Ouders met het Response- Restrictie- en het SLIK-programma

Oudertevredenheid = Resultaat? Tevredenheid van Ouders met het Response- Restrictie- en het SLIK-programma Daniël Seys, Cynthia Bussink, Jessie de Kort, Marieke van Meerten & Pieter Duker Oudertevredenheid = Resultaat? Tevredenheid van Ouders met het Response- Restrictie- en het SLIK-programma SAMENVATTING

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Fysieke Activiteit bij 50-plussers. The Relationship between Self-efficacy, Intrinsic Motivation and. Physical Activity among Adults Aged over 50

Fysieke Activiteit bij 50-plussers. The Relationship between Self-efficacy, Intrinsic Motivation and. Physical Activity among Adults Aged over 50 De relatie tussen eigen-effectiviteit 1 De Relatie tussen Eigen-effectiviteit, Intrinsieke Motivatie en Fysieke Activiteit bij 50-plussers The Relationship between Self-efficacy, Intrinsic Motivation and

Nadere informatie

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

Als zindelijk worden niet lukt. Training voor kinderen en jongeren met een verstandelijke beperking of ontwikkelingsstoornis

Als zindelijk worden niet lukt. Training voor kinderen en jongeren met een verstandelijke beperking of ontwikkelingsstoornis Als zindelijk worden niet lukt Training voor kinderen en jongeren met een verstandelijke beperking of ontwikkelingsstoornis Passende behandeling zindelijkheid voor uw kind Zindelijkheidstraining is voor

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Bent u gemotiveerd? L.E.J. Gerretsen Studentnummer: Eerste begeleider: prof. dr. L. Lechner Tweede begeleider: Dr. A.

Bent u gemotiveerd? L.E.J. Gerretsen Studentnummer: Eerste begeleider: prof. dr. L. Lechner Tweede begeleider: Dr. A. Bent u gemotiveerd? Een Experimenteel Onderzoek naar de Invloed van een op het Transtheoretisch Model Gebaseerde Interventie op de Compliance bij de Fysiotherapeutische Behandeling van Psychiatrische Patiënten

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S195) op dinsdag , uur.

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek 2 voor TeMa (2S195) op dinsdag , uur. TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Statistiek voor TeMa (S95) op dinsdag 3-03-00, 9- uur. Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine en

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl The Relation between Daily Stress and Affect with Moderating Influence of Coping Style Bundervoet Véronique Eerste

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Verklaring van het beweeggedrag van ouderen door determinanten van. The explanation of the physical activity of elderly by determinants of

Verklaring van het beweeggedrag van ouderen door determinanten van. The explanation of the physical activity of elderly by determinants of Verklaring van het beweeggedrag van ouderen door determinanten van het I-change Model The explanation of the physical activity of elderly by determinants of the I-change Model Hilbrand Kuit Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work.

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work. De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work Merijn Daerden Studentnummer: 850225144 Werkstuk: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Het Effect van Online Cognitieve Gedragstherapie op Seksuele Disfuncties bij Vrouwen The Effectiveness of Internet-based Cognitive-Behavioural

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

University of Groningen

University of Groningen University of Groningen De ontwikkeling van prikkelverwerking bij mensen met een Autisme Spectrum Stoornis en de invloed van hulp en begeleiding gedurende het leven. Fortuin, Marret; Landsman-Dijkstra,

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

Modererende Rol van Seksuele Gedachten. Moderating Role of Sexual Thoughts. C. Iftekaralikhan-Raghubardayal

Modererende Rol van Seksuele Gedachten. Moderating Role of Sexual Thoughts. C. Iftekaralikhan-Raghubardayal Running head: momentaan affect en seksueel verlangen bij vrouwen 1 De Samenhang Tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen van Vrouwen en de Modererende Rol van Seksuele Gedachten The Association Between

Nadere informatie

Het Verband Tussen Persoonlijkheid, Stress en Coping. The Relation Between Personality, Stress and Coping

Het Verband Tussen Persoonlijkheid, Stress en Coping. The Relation Between Personality, Stress and Coping Het Verband Tussen Persoonlijkheid, Stress en Coping The Relation Between Personality, Stress and Coping J.R.M. de Vos Oktober 2009 1e begeleider: Mw. Dr. T. Houtmans 2e begeleider: Mw. Dr. K. Proost Faculteit

Nadere informatie

Geloof in een Rechtvaardige Wereld en Afkeuring van Geweldsslachtoffers: De Invloed

Geloof in een Rechtvaardige Wereld en Afkeuring van Geweldsslachtoffers: De Invloed Geloof in een Rechtvaardige Wereld en Afkeuring van Geweldsslachtoffers: De Invloed van Sociale Categorisering, Persoons-identificatie, Positie-identificatie en Retributie Belief in a Just World and Rejection

Nadere informatie

Verbanden tussen Coping-Strategieën en. Psychologische en Somatische Klachten. binnen de Algemene Bevolking

Verbanden tussen Coping-Strategieën en. Psychologische en Somatische Klachten. binnen de Algemene Bevolking 2015 Verbanden tussen Coping-Strategieën en Psychologische en Somatische Klachten binnen de Algemene Bevolking Master Scriptie Klinische Psychologie Rachel Perez y Menendez Verbanden tussen Coping-Strategieën

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Persoonlijkheidskenmerken en cyberpesten onder jongeren van 11 tot 16 jaar:

Persoonlijkheidskenmerken en cyberpesten onder jongeren van 11 tot 16 jaar: Persoonlijkheidskenmerken en cyberpesten onder jongeren van 11 tot 16 jaar: is er een relatie met een verkorte versie van de NVP-J? Personality Characteristics and Cyberbullying among youngsters of 11

Nadere informatie

MLW -- Toets stroomblok 2.2: Epidemiologie en Biostatistiek

MLW -- Toets stroomblok 2.2: Epidemiologie en Biostatistiek MLW -- Toets stroomblok 2.2: Epidemiologie en Biostatistiek Vrijdag 1 april 2005 Opzet: 5 onderdelen, elk 4 punten. Schrijf uw naam en nummer op elke ingeleverde pagina. Vraag 1 In een cohort van 2000

Nadere informatie

Inhoudsopgave Samenvatting Summary Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Samenvatting Summary Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Evaluatieonderzoek naar de Effectiviteit van de Zomercursus Plezier op School bij Kinderen met Verschillende Mate van Angstig en Stemmingsverstoord Gedrag en/of Autistische Gedragskenmerken Effect Evaluation

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

Welke Factoren hangen samen met Kwaliteit van Leven na de Kanker Behandeling?

Welke Factoren hangen samen met Kwaliteit van Leven na de Kanker Behandeling? Welke Factoren hangen samen met Kwaliteit van Leven na de Kanker Behandeling? Which Factors are associated with Quality of Life after Cancer Treatment? Mieke de Klein Naam student: A.M.C.H. de Klein Studentnummer:

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Statistiek voor TeMa (S95) Avondopleiding. donderdag 6-6-3, 9.-. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine

Nadere informatie

DOELGROEP De WSD werd gevalideerd bij patiënten met een beroerte (Westergren et al. 1999).

DOELGROEP De WSD werd gevalideerd bij patiënten met een beroerte (Westergren et al. 1999). WESTERGREN S SCREENING FOR DYSPHAGIA (WSD) Westergren, A., Hallberg, I.R., & Ohlsson, O. (1999). Nursing assessment of Dysphagia among patients with stroke. Scandinavian journal of Caring Sciences, 13,

Nadere informatie

Zelfinstructie bij de Training MBSR

Zelfinstructie bij de Training MBSR Zelfinstructie bij de Training MBSR De Effecten op Stress, Mindfulness, Self efficacy en Motivatie Audrey de Jong Zelfinstructie bij de Training MBSR 2 Zelfinstructie bij de Training MBSR De Effecten op

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

De Invloed van Persoonlijke Doelen en Financiële Toekomst perspectieven op Desistance van. Criminaliteit.

De Invloed van Persoonlijke Doelen en Financiële Toekomst perspectieven op Desistance van. Criminaliteit. Running head: Desistance van Criminaliteit. 1 De Invloed van Persoonlijke Doelen en Financiële Toekomst perspectieven op Desistance van Criminaliteit. The Influence of Personal Goals and Financial Prospects

Nadere informatie

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Bisexuality: the Invisible Social Identity with Visible Health Consequences Maria Verbeek Eerste begeleidster: dr. N.

Nadere informatie

Geheugenstrategieën, Leerstrategieën en Geheugenprestaties. Grace Ghafoer. Memory strategies, learning styles and memory achievement

Geheugenstrategieën, Leerstrategieën en Geheugenprestaties. Grace Ghafoer. Memory strategies, learning styles and memory achievement Geheugenstrategieën, Leerstrategieën en Geheugenprestaties Grace Ghafoer Memory strategies, learning styles and memory achievement Eerste begeleider: dr. W. Waterink Tweede begeleider: dr. S. van Hooren

Nadere informatie

Longitudinale studie van de communicatieontwikkeling van jonge kinderen met een verstandelijke beperking 22/09/2011. Inleiding. Inleiding.

Longitudinale studie van de communicatieontwikkeling van jonge kinderen met een verstandelijke beperking 22/09/2011. Inleiding. Inleiding. Longitudinale studie van de communicatieontwikkeling van jonge kinderen met een verstandelijke beperking Joke Vandereet Centrum voor Ontwikkelingsstoornissen, Leuven Expertisecentrum Autisme, UZ Leuven

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Data analyse Inleiding statistiek

Data analyse Inleiding statistiek Data analyse Inleiding statistiek Terugblik - Inductieve statistiek Afleiden van eigenschappen van een populatie op basis van een beperkt aantal metingen (steekproef) Kennis gemaakt met kans & kansverdelingen

Nadere informatie

University of Groningen. Who cares? Kamstra, Aafke

University of Groningen. Who cares? Kamstra, Aafke University of Groningen Who cares? Kamstra, Aafke IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden.

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Well-being of Family Caregivers in Flanders: The Relationships between Social

Nadere informatie

Moderatie van de Big Five Persoonlijkheidsfactoren op de Relatie tussen. Gepest worden op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten en

Moderatie van de Big Five Persoonlijkheidsfactoren op de Relatie tussen. Gepest worden op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten en Moderatie van de Big Five Persoonlijkheidsfactoren op de Relatie tussen Gepest worden op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten en Ziekteverzuim Moderation of the Big Five Personality Factors on

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Relatie tussen Cyberpesten en Opvoeding. Relation between Cyberbullying and Parenting. D.J.A. Steggink. Eerste begeleider: Dr. F.

Relatie tussen Cyberpesten en Opvoeding. Relation between Cyberbullying and Parenting. D.J.A. Steggink. Eerste begeleider: Dr. F. Relatie tussen Cyberpesten en Opvoeding Relation between Cyberbullying and Parenting D.J.A. Steggink Eerste begeleider: Dr. F. Dehue Tweede begeleider: Drs. I. Stevelmans April, 2011 Faculteit Psychologie

Nadere informatie

Denkstijl, Responsstijl en Comorbiditeit bij. Jongeren met Externaliserende Problematiek in. Residentiële Behandelcentra

Denkstijl, Responsstijl en Comorbiditeit bij. Jongeren met Externaliserende Problematiek in. Residentiële Behandelcentra DENKSTIJL, RESPONSSTIJL EN COMORBIDITEIT BIJ JONGEREN 1 Denkstijl, Responsstijl en Comorbiditeit bij Jongeren met Externaliserende Problematiek in Residentiële Behandelcentra Thinking Style, Response Style

Nadere informatie

van Werknemers Well-being Drs. P.E. Gouw

van Werknemers Well-being Drs. P.E. Gouw De Invloed van Werk- en Persoonskenmerken op het Welbevinden van Werknemers The Influence of Job and Personality Characteristics on Employee Well-being Drs. P.E. Gouw Eerste begeleider: Dr. S. van Hooren

Nadere informatie

De Invloed van Dagelijkse Stress op Burn-Out Klachten, Gemodereerd door Mentale. Veerkracht en Demografische Variabelen

De Invloed van Dagelijkse Stress op Burn-Out Klachten, Gemodereerd door Mentale. Veerkracht en Demografische Variabelen Running head: INVLOED VAN DAGELIJKSE STRESS OP BURN-OUT KLACHTEN De Invloed van Dagelijkse Stress op Burn-Out Klachten, Gemodereerd door Mentale Veerkracht en Demografische Variabelen The Influence of

Nadere informatie

Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic Play Group Therapy for Children. with Internalizing Problems.

Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic Play Group Therapy for Children. with Internalizing Problems. Spelgroepbehandeling voor kinderen met internaliserende problemen De Effectiviteit van een Psychodynamische Spelgroepbehandeling bij Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic

Nadere informatie

Opgave 1: (zowel 2DM40 als 2S390)

Opgave 1: (zowel 2DM40 als 2S390) TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek voor BMT (DM4 en S39) op donderdag, 4.-7. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine

Nadere informatie

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Relatie tussen Attitude, Sociale Invloed en Self-efficacy en Intentie tot Contact tussen Ouders en Leerkrachten bij Signalen van Pesten

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

De Invloed van Altruïsme op de Samenhang tussen Leeftijd en Mentale Veerkracht

De Invloed van Altruïsme op de Samenhang tussen Leeftijd en Mentale Veerkracht De Invloed van Altruïsme op de Samenhang tussen Leeftijd en Mentale Veerkracht Study of the Influence of Altruism in the Association of Age and Resilience Maik P.W. de Vos Eerste begeleider: Tweede begeleider:

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1. De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op

Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1. De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op Running head: MINDFULNESS, CONTINGENTE ZELFWAARDERING EN DEPRESSIE 1 De Invloed van een Gecombineerde Mindfulnessbehandeling op Contingente Zelfwaardering en Depressieve Klachten. Tammasine Netteb Open

Nadere informatie

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Een onderzoek naar de invloed van cognitieve stijl, ziekte-inzicht, motivatie, IQ, opleiding,

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40), op maandag 5 januari 2009 14.00-17.00 uur

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40), op maandag 5 januari 2009 14.00-17.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek voor BMT (2DM4), op maandag 5 januari 29 4.-7. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine en van een onbeschreven

Nadere informatie

mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2

mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2 mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2 Bjorn Winkens Methodologie en Statistiek Universiteit Maastricht 21 maart

Nadere informatie