graad: Inhoudelijk: prestatie van de leerling: eerste graad de pluraliteit kennismaking en affirmatie: zien in de diepte identiteitsvorming

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "graad: Inhoudelijk: prestatie van de leerling: eerste graad de pluraliteit kennismaking en affirmatie: zien in de diepte identiteitsvorming"

Transcriptie

1 Een leerlijn voor het vak godsdienst Een aandachtspunt van de doorlichting. De jongste weken worden we geconfronteerd met vragen i.v.m. een leerlijn voor het vak. Blijkbaar zijn enkele directies wakker geschud door de recente aandacht hiervoor door de inspectie. Bij de doorlichting wordt hier steevast naar gevraagd. Directies zetten vakploegen aan het werk om deze uit te schrijven. Ook de collega s godsdienst worden dan bevraagd. Hoe begin je daaraan? Het leerplan vermeldt reeds een leerlijn. Voor ons vak hoeft deze vraag geen drama te betekenen. Immers aan de basis van het leerplan was er reeds een leerlijn uitgeschreven. We kunnen hier verwijzen naar het leerplan RKG p Wat is een leerlijn Een leerlijn poogt in een chronologisch en logisch verband samen te brengen wat in het onderwijsleerproces nagestreefd wordt bij de leerlingen. (leerplan p 49) Verwijzend naar de basisdoelen voor het vak, geven de leerplanmakers aan dat er voor het vak drie grote accenten zijn: pluraliteit, identiteit (van de jongere) en het christelijke verhaal. Accenten De grote accenten van de leerlijn zijn: de levensbeschouwelijke pluraliteit, de noodzaak van identiteitsstichting bij de jongere (door zich te engageren in een keuzeproces) en het beproefde zinaanbod van het christelijk verhaal. Hoewel zij niet gescheiden moeten worden, kunnen zij elk één van de graden nogal beslissend kenmerken nl.: (leerplan p. 49) graad: Inhoudelijk: prestatie van de leerling: eerste graad de pluraliteit kennismaking en affirmatie: zien in de diepte tweede graad derde graad vierde graad het keuzeproces en de beginnende identiteitsvorming de identiteit van het christelijk verhaal samenhang van de genoemde inhouden met het werkveld confrontatie en beginnend kiezen verdieping en integratie voortgezette verdieping en integratie Met dit kader worden uitdrukkelijk de klemtonen per graad gesteld. Niet om de andere uit het oog te verliezen, maar om binnen de lessen in deze graad meer aandacht te geven aan enerzijds deze inhoudelijke gegevens en anderzijds deze vaardigheden bij de leerling te bevorderen. Inhoudelijk worden per graad enkele kerndoelen aangegeven. Zij fungeren min of meer als de eindtermen voor een bepaalde graad.

2 Wat de prestatie van de leerling betreft, kunnen wij per graad enkele vaardigheden vooropstellen die gezien deze leerlijn toch wat meer aandacht verdienen. Wat met die vaardigheden? Het lesuur godsdienst: training in levensbeschouwelijke vaardigheden Het nieuwe raamplan stelt als basisdoel voor het vak 'dat leerlingen in confrontatie met de pluraliteit en de rijkdom van het christelijk geloven levensbeschouwelijk zouden groeien.' In en tussen de lijnen van de tekst van het raamplan kunnen we meerdere keren deze aandacht voor het vaardig worden om met levensbeschouwing om te gaan, lezen. Hoe leren wij leerlingen vaardiger worden om met de levensvragen (over zin, wereld, mens, gemeenschap en God) om te gaan? Het is een uitdaging voor de leerkracht om op zoek te gaan naar de beginsituatie van de hem toevertrouwde leergroep op het vlak van de verschillende vaardigheden die wij hier erkennen, nl. 'Wie zijn en waar staan deze leerlingen in verband met levensbeschouwelijke bedachtzaamheid, levensbeschouwelijke mondigheid, openheid voor levensbeschouwelijke pluraliteit en het christelijk verhaal, motivatie van en authenticiteit in eigen levensbeschouwelijke keuzen.' De zes levensbeschouwelijke vaardigheden attent worden voor de ervaring van de LEVENSBESCHOUWELIJKE dimensie van de werkelijkheid. Het bezig zijn van leerlingen met het nu-moment willen we doorprikken door hen te laten oefenen in het zien van wat mensen beweegt, te doen wat ze doen. We hopen dat zij inzien dat mensen en ook zij zelf leven vanuit een inspiratie of visie op leven. De eigen levensbeschouwelijke ervaringen en reflecties UITDRUKKEN Ten tweede willen we in het vak ruimte geven om te oefenen in het expliciteren van levensbeschouwelijke reflecties en ervaringen, opdat leerlingen een taal vinden om de eigen gevoelens, bedenkingen, vragen en meningen omtrent het leven uit te spreken, te verbeelden of uit te tekenen. Luisterend omgaan met de PLURALITEIT van het zinaanbod In derde instantie willen wij leerlingen de kans geven in communicatie te gaan met elkaar en te luisteren naar wat de grote verhalen omtrent levensvragen te bieden hebben. De pluraliteit wordt aldus in het vak ernstig genomen. Het eigen verhaal verbinden met de rijkdom van het CHRISTELIJK VERHAAL en het ermee confronteren Temidden die veelheid heeft het christelijke verhaal zijn eigen inbreng. Wij willen leerlingen oefenen in het luisterend omgaan met wat de christelijke traditie aanreikt. De jongere leert dan het eigen verhaal te situeren tegenover of het te verbinden en te confronteren met de rijkdom van het christelijk geloven.

3 De eigen positie MOTIVEREN t.a.v. levensbeschouwelijke vragen en ervaringen. Een vijfde vaardigheid is er in gelegen dat leerlingen vanuit de eigen beginnende identiteitsopbouw leren positie innemen t.o.v. vragen die het leven en de maatschappij stellen. Heel belangrijk is het dat jongeren leren levensbeschouwelijke keuzes te verantwoorden of te motiveren en zich leren documenteren rond wat in de actualiteit gebeurt. Consequenties voor het eigen HANDELEN bevragen en vorm geven. Een laatste vaardigheid in verband met levensbeschouwing is het leren realiseren van eigen visie. Dat men de consequenties van de eigen keuzes leert bevragen. Als leerkracht hoop ik dat mijn leerlingen begrijpen dat zij moeten blijven zoeken hoe zij in gemeenschap vorm kunnen geven aan wat zij in het leven belangrijk vinden. Een werkgroep ging reeds een zoektocht rond deze vaardigheden en op de vaardighedendobbelsteen (Thomas: leerkracht: instrumenten) vindt u de kaders terug die deze groep uitwerkte. Omtrent elke vaardigheid kan een 0 situatie aangegeven worden en wat verwacht mag worden dat leerlingen doorheen de stappen die in de godsdienstles gezet worden aan vaardigheid zullen winnen. Het ligt in onze bedoeling om deze vaardigheden nu wat uitdrukkelijker aan de door het leerplan verwachte prestatie per graad te koppelen. Wat kan dan per graad meer aandachtspunt worden? Eerste graad graad: Inhoudelijk: prestatie van de leerling: eerste graad de pluraliteit kennismaking en affirmatie: zien in de diepte Ons doel in de eerste graad is dus: leren kijken naar de mensen en de wereld, een aantal dimensies zien, een taal leren waarin het religieuze en het godsdienstige zich uitdrukken, de wereld van geloof opentrekken via de veelheid en de taal. (leerplan p. 50) Kennismaking en affirmatie is de verwachte prestatie van de leerling. De vaardigheden Attent worden en Uitdrukken beantwoorden wellicht het meest aan deze prestatie. We verwachten dat leerlingen meer oog gaan hebben voor het waarom achter het handelen van mensen, en vaststellen van waaruit mensen leven. (= levensbeschouwelijkheid zien) Om dit te verwoorden moeten leerlingen ook een taal vinden om over en vanuit levensbeschouwing te spreken. (= expliciteren) Voor een uitdrukkelijkere kennismaking met deze vaardigheden verwijzen we graag naar Thomas (leerkracht instrumenten vaardighedendobbelsteen) Vooral fasering en de levensbeschouwelijke vaardigheid doorheen drie fases

4 omschreven met de werkwoorden van het leerplan lijken in verband met het verder uitschrijven van een leerlijn belangrijke gegevens. Wanneer de terreindoelen bekeken worden vanuit deze werkwoorden, ga je misschien uitdrukkelijker werken aan een vaardigheidsonderricht. De terreindoelen hebben een inhoudelijke pool (kennen), maar anderzijds stellen zij ook verwachtingen naar het kunnen van de leerling. (dit is meestal in het werkwoord aangegeven) Attent worden doorheen drie fases, omschreven met de werkwoorden uit de leerplandoelen. levensbeschouwelijk perspectief en/of ervaring onderscheiden van andere invalshoeken: in een (les)gebeuren levensbeschouwelijke aanknopingspunten ontdekken, opsporen, aanduiden, gevoeligheid voor diepte- en/of transcendentie-ervaringen, receptiviteit, herinneringen ophalen, zich verwonderen, zich verontwaardigen, symboolgevoeligheid, zich inleven; levensbeschouwelijkheid herkennen als grondoptiek: uitdiepen, aandacht voor het innerlijke ontwikkelen, beluisteren, afwegen, (zichzelf) bevragen, uitklaren; openheid vertonen; levensbeschouwelijkheid opnemen als grondoptiek: zich levensbeschouwelijk oriënteren, verbanden leggen, situeren in grondhoudingen en -inspiraties; Uitdrukken doorheen drie fases, omschreven met de werkwoorden uit de leerplandoelen. 'taal', expressie als voertuig van ervaring en reflectie ontdekken en beleven: vertellen, taal van levensbeschouwelijk omgaan met het leven gebruiken, eigen levensbeschouwelijke ervaring uitdrukken, tweede taal en symboliek aanwenden, allerlei expressievormen leren kennen en gebruiken: taal, beweging, drama, muziek, beeldende kunst, foto, videofilm... 'taal' actief hanteren als expressie van diepte-ervaring en reflectie: zichzelf situeren, eigen levensbeschouwelijke 'wortels' omschrijven, typeren, verduidelijken, smaak en stijl ontwikkelen; met oog voor de context levensbeschouwelijke boodschappen transfereren: overbrengen, meedelen, omzetten, frisse verwoordingskracht, formuleren, voorleven, getuigen, kwaliteitsvolle en toegankelijke zelfexpressie Dit alles mondt uit in de volgende kerndoelen: 1 De betekenis van levensbeschouwing en christelijk geloof in het persoonlijk leven en in de samenleving aangeven. 2 Invullen hoe christenen omgaan met de dimensies van leven. 3 Aan de hand van de levensbeschouwelijke basiselementen (actuele vormen van) het christelijk geloof als levensbeschouwing typeren en evalueren. 4 Een elementaire kennis hebben van de basisgegevens van het christelijk geloof. 5 Ervoor openstaan en uitdrukken hoe Jezus en Zijn boodschap mensen verschillend kan aanspreken Leerplan p 50

5 Tweede graad graad: Inhoudelijk: prestatie van de leerling: tweede graad Leerplan p 49 het keuzeproces en de beginnende identiteitsvorming confrontatie en beginnend kiezen Leerlingen worden uitgedaagd te leren leven en omgaan met mensen die andere keuzes maken: leren leven met verschil. Het is ook een leren open keuzes te maken, vanuit de gerichtheid op de/het andere. Met de tweede graad komt het keuze-proces in het vizier; het helpt jongeren hun identiteit te vinden en te vormen. Daarom zijn er drie sterke dimensies: confrontatie met vele keuzes om je eigen bron van leven te kiezen; identiteitsvorming: wie wil ik worden?; alteriteit: omgaan met de andersheid van het/de andere (met waarden als authenticiteit, waarachtigheid, gerechtigheid, trouw, respect, verzoening ). Dit alles mondt uit in de volgende kerndoelen: 1 Aantonen dat in een context van pluraliteit individuele en collectieve identiteit een onophoudelijk proces van keuzes maken inhoudt. 2 Levensvragen ontdekken en opnemen. 3 Benoemen van elementen die authentieke keuzes mogelijk maken. 4 In het evangelie sleutels om te leven aanwijzen. 5 Openstaan voor en omgaan met andersheid, verschil en conflict. 6 Durven zoeken naar de eigen - ook gelovige - identiteit en ervoor opkomen. Leerplan RK Godsdienst p.51 Gezien de confrontatie en het beginnend kiezen, willen we hier suggereren werk te maken van het oefenen in luisterend omgaan met de PLURALITEIT van het zinsaanbod (met inbegrip van het christelijk verhaal). De beginnende keuzes van leerlingen vormen best een aanleiding tot het verantwoorden van die keuzes. Vandaar dat de les godsdienst hier meer een oefenruimte wordt om de eigen positie t.a.v. bepaalde levensbeschouwelijke ervaringen en ervaringen te MOTIVEREN. Ook hier kan de dobbelsteen (Thomas) hulp betekenen in de verkenning van waar de leerlingen nu staan en kunnen naar toe groeien. In de werkwoorden van de terreindoelen merken we de aandacht voor deze vaardigheden. Luisterend omgaan met pluraliteit doorheen drie fases, omschreven met de werkwoorden uit de leerplandoelen. ontdekken van de andere, het andere, zichzelf als bron van levenservaring, als openbaring: inhoudelijk luisteren, begrijpen, lezen, kijken, bevragen, levensbeschouwelijkheid ter sprake brengen; zich inleven, omschrijven, illustreren, in kaart brengen. doorgronden van de kern in wat op me (ons) afkomt:

6 existentiële knooppunten ontdekken, verschil zien, eigenheden samenleggen, eigenheid en verschil waarderen, afstand en betrokkenheid aanpassen, 'onder het woord staan', duiden, profileren, open en kritisch benaderen. het andere, het nieuwe een plaats geven in het eigen levensbeschouwelijk referentiekader: verworvenheden en verheldering afbakenen, contemplatieve dialoog voeren, systematiseren, vastleggen, studeren. motiveren doorheen drie fases, omschreven met de werkwoorden uit de leerplandoelen. beweegredenen voor houdingen en reacties ontdekken: opsporen, inventariseren, ordenen, vergelijken, formuleren; coherentie, waarachtigheid en daadkracht van beweegredenen (in houdingen en reflecties) evalueren: beweegredenen verkennen, bevragen, systematiseren, beoordelen, voorleggen, toelichten, open en kritisch benaderen; eigen levensbeschouwelijke reflecties, 'wortels' en keuzes verantwoorden naar hun samenhang: de eigen levensbeschouwelijke keuze, bevragen, afbakenen, verbinden met een context, aanscherpen, argumenteren, systematiseren, coherentie opbouwen, positie uitdiepen, verbinden met traditie, voorleggen, eigenheid formuleren, 'verhalen', toelichten, verantwoorden, vastleggen, getuigen, voorleggen, herzien; Derde en vierde graad graad: Inhoudelijk: prestatie van de leerling: derde graad vierde graad de identiteit van het christelijk verhaal samenhang van de genoemde inhouden met het werkveld verdieping en integratie voortgezette verdieping en integratie De aandacht gaat in deze graad naar de verdieping (na-denken) en de integratie (banden zien, eenheid en harmonie). De keuze die mensen maken, heeft een band met het dagelijks leven, heeft consequenties voor het leven van de concrete persoon en voor het samenleven met anderen. De geloofwaardigheid (eerder dan verantwoording) van het geloof is hierbij van belang. Ook de kritische kracht van het geloof moet aan bod kunnen komen. Het christelijk verhaal als een kans om levensecht mens te worden, wordt in deze graad aangereikt en bedacht. De leerlingen worden doorheen dat leerproces uitgedaagd, in dialoog hiermee de eigen levensbeschouwelijke positie te bepalen, te bevragen en eventueel te verrijken. Dit alles mondt uit in de volgende kerndoelen: 1 De eigen levensbeschouwelijke opties reflexief plaatsen en communiceren in de actuele context van pluraliteit. 2 Zich bewust zijn van de uitdagingen die het christelijk zinaanbod stelt aan de eigen en andere levensbeschouwelijke keuzes. Leerplan 3 Aangeven p 52 hoe het christendom zich verantwoordt in confrontatie met (vragen uit) de context. 4 Aantonen dat het christelijk geloof een kritische functie vervult tegenover de context. 5 Menselijke eindigheidservaringen en contingentie-ervaringen aanduiden en het christelijk omgaan ermee toelichten.

7 Gezien deze aandachtspunten menen we dat in deze graad de twee resterende vaardigheden met recht en reden wat meer uit de verf mogen komen: Het eigen verhaal verbinden met de rijkdom van het CHRISTELIJK VER- HAAL en het ermee confronteren (confrontatie) En Consequenties voor het eigen HANDELEN bevragen en vorm geven. Dus denken en doen kunnen verbinden. (integratie) Verbinden met het christelijk verhaal doorheen drie fases, omschreven met de werkwoorden uit de leerplandoelen. opsporen, beluisteren hoe in tradities omgegaan wordt met levensvragen en -ervaringen: Taal van levensbeschouwelijk omgaan met het leven kennen, in beschrijvingen, getuigenissen, verhalen de levensbeschouwelijke dimensie van ervaringen ontdekken, beluisteren, inleven, weerstanden erkennen en overwinnen, gelijkgestemdheid opsporen, eigenheid opsporen, taal opnemen, bevragen en zich laten bevragen; doorgronden van de scheppende kracht van tradities: Bevragen, objectiveren, gericht zoeken, opzoeken, verkennen, onderscheiden, herkennen, vergelijken, selecteren, situeren, analyseren, schematiseren, memoriseren, kritisch evalueren; zichzelf situeren in/tegenover traditie(s): Zich eigen maken, voorleggen, beschrijven, uitklaren, toepassen, confronteren, gelijkgestemdheid en eigenheid omschrijven, van perspectief wisselen, zichzelf situeren, vastleggen, illustreren, duiden; Consequent handelen doorheen drie fases, omschreven met de werkwoorden uit de leerplandoelen. het eigen standpunt verkennen, afbakenen en mogelijke grondhoudingen en engagementen onderscheiden: eigen positie bepalen, consequenties inschatten en afwegen, vooruitzien; de draagkracht van grondhoudingen en de waarde van engagementen onderzoeken en scherpstellen: perspectief verbreden, eigen standpunt relativeren, bron en perspectief van handelen verbinden, vanuit de persoonlijke inspiratiebron en met zicht op samenleven keuzes kunnen maken, kritisch analyseren, kritisch evalueren; vormgeven aan eigen keuzen in een gemeenschapsperspectief: eigen project bepalen, plannen, bijschaven, laten bevragen, herzien, beslissen, eigen standpunt verbinden met traditie en gemeenschap, inschatten van gevolgen; Samenvattend. De leerlijn voor het vak geeft aan dat het uitdrukkelijker werken aan bepaalde vaardigheden en inhouden in bepaalde jaren te verantwoorden is. Dit met de nuance dat alle vaardigheden voortdurend geoefend moeten worden. De terreindoelen worden best ook wat meer gelezen vanuit de vaardigheid die de leerplanmakers bij de leerlingen verwachten. Kunnen mijn leerlingen aan het einde van het traject de werkzaamheid die de verschillende doelen voorstellen? De leerkrachten houden best voor ogen dat er doorheen het realiseren van de terreindoelen ook per graad enkele kerndoelen beoogd worden. Een vakgroep kan met (en in) volgende tabellen aanduiden waar een leerling zich doorheen het curriculum wordt geacht zich te bevinden.

8 Schema 2: levensbeschouwelijke vaardigheden in ontwikkeling doorheen drie fases attent worden voor de (eigen) ervaring van de levensbeschouwelijke dimensie van de werkelijkheid; luisterend omgaan met de pluraliteit van het zinaanbod; de eigen positie motiveren t.a.v. levensbeschouwelijke vragen en ervaringen; 1.levensbeschouwelijk perspectief en/of ervaring onderscheiden van andere invalshoeken; 1.ontdekken van de andere, het andere, zichzelf als bron van levenservaring, als openbaring; 1.beweegredenen voor houdingen en reacties ontdekken; 2.levensbeschouwelijkheid herkennen als grondoptiek; 2.doorgronden van de kern in wat op me (ons) afkomt; 2.coherentie, waarachtigheid en daadkracht van beweegredenen (in houdingen en reflecties) evalueren 3.levensbeschouwelijkheid opnemen als grondoptiek;; 3.het andere, het nieuwe een plaats geven in het eigen levensbeschouwelijk referentiekader; 3.eigen levensbeschouwelijke reflecties, wortels en keuzes verantwoorden naar hun samenhang; wortelen van verhalen geboeid door andere verhalen Verhalenderwijs omgaan met vragen en ervaringen VAARDIG IN LEVENSBESCHOUWELIJKE COMMUNICATIE mijn verhaal gaan in vele kleine dingen Leven in diepe verhalen je verhaal vertellen consequenties voor het eigen handelen bevragen en vorm; geven; 1.het eigen standpunt verkennen, afbakenen en mogelijke grondhoudingen en engagementen onderscheiden; 2.de draagkracht van grondhoudingen en de waarde van engagementen onderzoeken en scherpstellen; het eigen verhaal verbinden met de rijkdom van het christelijk geloven en het ermee confronteren; 1.opsporen, beluisteren hoe in tradities omgegaan wordt met levensvragen en ervaringen; 2.doorgronden van de scheppende kracht van tradities; de eigen levensbeschouwelijke ervaringen en reflecties expliciteren; 1. taal, expressie als voertuig van ervaring en reflectie ontdekken en beleven; 2. taal actief hanteren als expressie van diepteervaring en reflectie; 3.vormgeven aan eigen keuzen in een gemeenschapsperspectief; 3.zichzelf situeren in / tegenover traditie(s); 3.met oog voor de context levensbeschouwelijke boodschappen transfereren;

9 Schema 3: van (mogelijke) beginsituatie naar een getuigenis van groeiende levensbeschouwelijke vaardigheid attent worden voor de (eigen) ervaring van de levensbeschouwelijke dimensie van de werkelijkheid; luisterend omgaan met de pluraliteit van het zinaanbod; de eigen positie motiveren t.a.v. levensbeschouwelijke vragen en ervaringen; Jonge mensen hebben soms de indruk dat godsdienst en levensbeschouwing een aparte wereld vormen, die slechts op uitzonderlijke momenten doordringt in het dagelijks leven. De bewogenheid van waaruit mensen denken, vertellen, doen komen zij niet meteen op het spoor. ( ) Lln ervaren levensbeschouwelijke pluraliteit vaak als een labyrint van meningen. Het vreemde als stijl wordt door hen vaak exotisch bevonden, als overtuiging wordt het nogal eens als bedreigend ervaren en afgewezen. ( ) Lln hebben over heel wat een eigen mening. Vaak gaat het om losse eindjes, die nog verweven moeten worden tot een dragende levensvisie. Daartoe moeten zij hun mening kunnen motiveren vanuit de kleine en grote verhalen van waaruit zij gegroeid zijn. ( ) In mijn leven ontdek ik doorheen mijn doen, mijn ervaren een levensbeschouwelijke ondergrond. Ik kan verder kijken dan de feiten en ik zie dat mensen vanuit hun levensvisie hun leven vorm geven Ik kon daar inkomen. Haar beleving van het leven is zo anders, en ik denk dat ik weet wat er de rijkdom van is. Ik neem daar, denk ik, wel iets van mee. Maar ik kan nooit haar worden. Trouwens, het verschil tussen ons leert me ook iets over onze eigenheid. Als ik nu op zo n manier tegenover die gebeurtenis sta, kan ik uitleggen hoe dat komt. Dikwijls heeft het te maken met wat ik al meegemaakt heb, met de ideeën van mensen die belangrijk zijn voor mij, en met mijn levensvisie (al voel ik dat die nog aan t groeien is). VAARDIG IN LEVENSBESCHOUWELIJKE COMMUNICATIE consequenties voor het eigen handelen bevragen en vorm geven; Lln ervaren in hun leven nog heel wat sturing van ouders, leerkrachten, begeleiders. De eigen verantwoordelijkheid groeit naderhand, vanuit afgebakende taakverantwoordelijkheid tot levensverantwoordelijkheid. ( ) Hoe ouder ik word, hoe meer ik besef dat mijn keuzes niet alleen op korte termijn bepalend zijn, maar ook mijn leven én het leven van anderen een richting geven. Daarom is het belangrijk goed af te wegen wat het belangrijkste in mijn leven is en hoe ik dat elke keer weer concreet kan waarmaken. het eigen verhaal verbinden met de rijkdom van het christelijk geloven en het ermee confronteren; Noch voor jongeren die zich nauw verbonden voelen met het christelijk geloof, noch voor diegenen voor wie het christendom een vreemd verhaal is, is het vanzelfsprekend om met hun nieuwe ervaringen in de snelle ontwikkeling van kind naar jongvolwassene binnen te treden in het christelijk verhaal. ( ) Ik voel dat ik er nog niet aan toe ben in alle ernst te zeggen dat ik een christen ben, of dat niet ben. Maar ik zie wel hoe christelijke verhalen een eigen aard hebben, en hoe zij een eigen impact kunnen hebben op mijn manier van leven. de eigen levensbeschouwelijke ervaringen en reflecties expliciteren; Ook wanneer jonge mensen in (contrast)ervaringen botsen op een levensbeschouwelijke ondergrond, zijn zij niet altijd in staat om uit te drukken wat die ervaring én die ondergrond betekent voor anderen en ook voor henzelf. Heel wat blijft onuitgesproken, omdat zij geen woorden vinden. ( ) Ik merk dat het me steeds beter lukt om uit te drukken wat mezelf en andere mensen ten diepste beroert. Soms met woorden, soms ook verwijs ik naar een filmbeeld of naar de tekst van een song. In mijn tekstenmap bewaar ik teksten die erg direct uitdrukken waar het in het leven om gaat."

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be 1 inspectie-begeleiding RK godsdienst basisonderwijs Tulpinstraat 75 3500 Kiewit-Hasselt 011 264408 godsdienstbao@dodhasselt.be Collegiale consultatie Godsdienst Lager onderwijs Rijkhoven Kleine Spouwen

Nadere informatie

Voorstelling leerplan godsdienst kleuter- lager en buitengewoononderwijs. enkele klemtonen. Elementen van visie

Voorstelling leerplan godsdienst kleuter- lager en buitengewoononderwijs. enkele klemtonen. Elementen van visie Voorstelling leerplan godsdienst kleuter- lager en buitengewoononderwijs enkele klemtonen Elementen van visie In juli 1996 als basis voor leerplannen door de bisschoppen aanvaard De context: een geseculariseerde

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

Motieven 1: Een wereld

Motieven 1: Een wereld Motieven 1: Een wereld Doelstellingen: Doel eerste subthema Een wereld om vrij te zijn De catechisanten leren inzien dat vrijheid in Bijbelse zin bij het leven van mensen hoort en ze vormen een mening

Nadere informatie

Uit het leerplan schetsen we eerst wat achtergrond om daarna tot concrete doelen te komen.

Uit het leerplan schetsen we eerst wat achtergrond om daarna tot concrete doelen te komen. Uit het leerplan schetsen we eerst wat achtergrond om daarna tot concrete doelen te komen. Diversiteit Uit het leerplan blz. 43 en 44 "De levensbeschouwelijke veelheid in onze maatschappij, die kinderen

Nadere informatie

Vormgeving christelijke identiteit binnen PricoH

Vormgeving christelijke identiteit binnen PricoH Stoekeplein 8a 7902 HM Hoogeveen tel.: 0528-234494 info@pricoh.nl www.pricoh.nl PricoH heeft acht christelijke basisscholen onder haar beheer. Binnen deze acht scholen werken ruim 200 medewerkers, in diverse

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Lijst van de gebruikte leerplannen binnen het katholiek onderwijs

Lijst van de gebruikte leerplannen binnen het katholiek onderwijs Lijst van de gebruikte leerplannen binnen het katholiek onderwijs 1. Specifiek voor het kleuteronderwijs: (Ook de ander leerplannen gelden voor het kleuteronderwijs) November 2008 Ontwikkelingsplan nieuw

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE Heutink ICT ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE op de C.B.S. De Bruinhorst 22-5-2012 Inhoudsopgave Inleiding 3 Pagina 1. Burgerschap op de Bruinhorstschool 3 2. Kerndoelen 3 3. Visie 4 4. Hoofddoelen

Nadere informatie

Kerndoelen Godsdienstige / Levensbeschouwelijke vorming (GL) Uitgewerkt voor protestants-christelijk basisonderwijs

Kerndoelen Godsdienstige / Levensbeschouwelijke vorming (GL) Uitgewerkt voor protestants-christelijk basisonderwijs Besturenraad heet sinds 21 mei 2014 Verus. Deze publicatie is geschreven voor deze datum. Het kan zijn dat verwijzingen niet kloppen. Heeft u vragen? Neem gerust contact met ons op. Kerndoelen Godsdienstige

Nadere informatie

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 4 Leerlijn leren leren Leerlijn leren leren 1 2 3 4 5 6 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 1 De lln kunnen losse gegevens leren ze: a betekenis te geven ze te situeren in een

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen

Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen Klas in bedrijf www.klasinbedrijf.be Werkbladen Techniek in de klas Reëel bedrijfsbezoek Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen Peter Hantson 2013 2015 Dit materiaal is auteursrechtelijk beschermd.

Nadere informatie

~ 1 ~ selecteren. (LPD 1,8,27) (LPD 13,22,23,27)

~ 1 ~ selecteren. (LPD 1,8,27) (LPD 13,22,23,27) ~ 1 ~ Functionele taalvaardigheid/ tekstgeletterdheid Eindtermen (P)AV voor 2 de graad SO 3 de graad SO 3 de jaar 3 de graad SO DBSO niveau 2 de graad DBSO niveau 3 de graad DBSO niveau 3 de jaar 3 de

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Tijdens het schooljaar 2009 2010 werkte het Steunpunt Diversiteit & Leren samen met RVO - Society,

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Klas in bedrijf. Werkbladen. Bedrijf en logistiek proces - 3. Talenten en beroepen: logistiek. Peter Hantson

Klas in bedrijf. Werkbladen. Bedrijf en logistiek proces - 3. Talenten en beroepen: logistiek. Peter Hantson Klas in bedrijf www.klasinbedrijf.be Werkbladen Techniek in de klas Reëel bedrijfsbezoek Bedrijf en logistiek proces - 3 Talenten en beroepen: logistiek Peter Hantson 2013 2015 Dit materiaal is auteursrechtelijk

Nadere informatie

Lesvoorbereidingsformulier

Lesvoorbereidingsformulier UC Leuven Limburg Lerarenopleiding kleuter- en lager onderwijs Lesvoorbereidingsformulier Het mentaal en schriftelijk voorbereiden van een les is iets anders dan het invullen van een lesvoorbereidingsformulier.

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

RAAMPLAN GODSDIENST/LEVENSBESCHOUWING KATHOLIEKE PABO'S korte samenvatting, basiskenmerken en eindtermen

RAAMPLAN GODSDIENST/LEVENSBESCHOUWING KATHOLIEKE PABO'S korte samenvatting, basiskenmerken en eindtermen RAAMPLAN GODSDIENST/LEVENSBESCHOUWING KATHOLIEKE PABO'S korte samenvatting, basiskenmerken en eindtermen Op 2 november 1995 werd aan de NKSR het 'Raamplan godsdienst/levensbeschouwing voor de opleiding

Nadere informatie

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER De PThU kent twee competentieprofielen, die voor de gemeentepredikant en die voor de geestelijk verzorger. Ze verschillen in onderdelen, maar

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Uitbreiding: ingaan op een actueel conflict (uit de kleine of de grote wereld).

Uitbreiding: ingaan op een actueel conflict (uit de kleine of de grote wereld). Bi-ba-Bijbel-oe 8+ LEERPLANDOELEN Kaïn en Abel 5.2.2.1 Vergeving en verzoening, p. 138 kinderen ontdekken wat vergeving en verzoening in de Bijbel inhouden. zich inleven in andere verhalen over vergeving

Nadere informatie

Leerplan rooms-katholieke godsdienst voor het secundair onderwijs in Vlaanderen, Brussel, Licap, 2000 D/2000/0279/034 = D/2007/0279/066

Leerplan rooms-katholieke godsdienst voor het secundair onderwijs in Vlaanderen, Brussel, Licap, 2000 D/2000/0279/034 = D/2007/0279/066 Leerplan rooms-katholieke godsdienst voor het secundair onderwijs in Vlaanderen, Brussel, Licap, 2000 D/2000/0279/034 = D/2007/0279/066 Het leerplan Godsdienst is niet beschikbaar in digitale vorm. U kan

Nadere informatie

LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE

LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE Vlaamse Onderwijsraad Raad Levenslang en Levensbreed Leren Kunstlaan 6 bus 6 26 februari 2008 1210 Brussel RLLL/ET/ADV/005bijl3 Bijlage bij het Vlor-advies LEERGEBIED MAATSCHAPPIJ-ORIËNTATIE Opleiding

Nadere informatie

VOET EN BINNEN DE REEKS BI

VOET EN BINNEN DE REEKS BI VOET EN BINNEN DE REEKS BI Vakoverschrijdende eindtermen leren leren LL1 De leerlingen kunnen communiceren over de samenhang tussen hun leeropvattingen, leermotieven en leerstijl Binnen het leerplan worden

Nadere informatie

Deel 1: Pedagogisch project Vrije Basisschool Lenteland

Deel 1: Pedagogisch project Vrije Basisschool Lenteland 1 ONZE SCHOOL en de SCHOLENGROEP ARKORUM Het katholiek basisonderwijs brengt al vele jaren een aanbod van kwalitatief onderwijs en opvoeding aan kleuters en leerlingen in de regio Roeselare- Ardooie. In

Nadere informatie

Uitgangspunten van de Koningin Julianaschool

Uitgangspunten van de Koningin Julianaschool Uitgangspunten van de Koningin Julianaschool Christelijke identiteit De Koningin Julianaschool is een open christelijke basisschool. Dat wil zeggen: iedereen is welkom. Daarbij is acceptatie van en respect

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vakdocumenten Frans (2004) Visie en accenten leerplan Frans BaO 1 De eerste stappen zetten - Basiswoordenschat

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID Bijzondere procesdoelen 2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden 2.2 Ontdekken van morele problemen 2.3 Ontwikkelen van

Nadere informatie

Gereformeerd onderwijs 2.0

Gereformeerd onderwijs 2.0 Gereformeerd onderwijs 2.0 Eindrapport werkgroep Toekomst gereformeerd onderwijs Noord-Nederland Opdrachtgever: bestuur Noorderbasis, bestuur GBS De Wierde, bestuur GBS Eben Haëzer, bestuur VGSO, bestuur

Nadere informatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie & Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie E HO DIT T RK AL E W ITA? G I D IER H CA mens & maatschappij specifieke visie van leerlijn naar methodiek van methodiek naar leerlijn

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Toetstermen en taxonomiecodes

Toetstermen en taxonomiecodes Toetstermen en taxonomiecodes Door middel van toetstermen is vastgelegd wat deelnemers moeten kennen en kunnen. Een toetsterm is bepalend voor de inhoud van de opleiding en de toetsing. Dit betekent dat

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp Waarom katholiek onderwijs, door: Frans Holtkamp (versie: 13-11-2009) 1 WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Deze bijlage bestaat uit twee delen: een leestekst en een

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

CKV Rubric Rembrandt College Veenendaal december 2007

CKV Rubric Rembrandt College Veenendaal december 2007 Rubric CKV op het Rembrandt College Veenendaal (in ontwikkeling) Domeinen in CKV: A. Culturele activiteiten B. Kennis van Kunst en Cultuur C. Praktische activiteiten D. Reflectie en Kunstdossier We kiezen

Nadere informatie

Ons opvoedingsproject

Ons opvoedingsproject Vrije basisschool Inhoud van dit opvoedingsproject: Vijf opdrachten van een katholieke basisschool Woordbeeld van onze school Belangrijke waarden voor onze school Waarom kozen we deze waarden? Ons inspiratieverhaal

Nadere informatie

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g Pijnpunten PBS Programma Welkom en voorstellen Pijnpunten SWPBS - Pijnpunten kort toelichten - World café: pijnpunten verkennen - Plenair inventariseren Wettelijk kader SWPBS Pedagogische kwaliteit van

Nadere informatie

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1 Kijkwijzer techniek Deze kijkwijzer is een instrument om na te gaan in welke mate leerlingen een aantal competenties bezitten. Door middel van deze kijkwijzer willen we verschillende doelen bereiken: Handvatten

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

HANDLEIDING HANDLEIDING. Inleiding. 3 e leerjaar groep 5

HANDLEIDING HANDLEIDING. Inleiding. 3 e leerjaar groep 5 Schrijfpalet HANDLEIDING Inleiding HANDLEIDING 3 e leerjaar groep 5 In het onderwijs heeft het traditionele schrijven van een opstel steeds meer plaats gemaakt voor een meer gestructureerde activiteit.

Nadere informatie

COACHING IS VOOR IEDEREEN

COACHING IS VOOR IEDEREEN COACHING IS VOOR IEDEREEN over kracht, wijsheid, lenigheid en charme doelen inzicht in coaching ervaring met coachingsvaardigheid goesting naar meer actie reflectie- informatie 1 Structuur 1. vingeroefening

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen.

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen. Pedagogisch project 1. situering onderwijsinstelling 2. levensbeschouwelijke uitgangspunten 3. visie op ontwikkeling en opvoeding 4. het schoolconcept 1. Situering onderwijsinstelling 1.1 Een gemeenteschool:

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Beeldcoaching in de. kinderopvang. Visie In Beeld. Leren coachen met video

Beeldcoaching in de. kinderopvang. Visie In Beeld. Leren coachen met video Beeldcoaching in de kinderopvang Leren coachen met video V i s i e I n B e e l d H u z a r e n l a a n 2 4 7 2 1 4 e c E p s e Gebruik van video is de duidelijkste en snelste manier om te reflecteren op

Nadere informatie

Doel A bestaat uit vier inhoudelijke elementen waar we bij stil zullen staan in deze studie:

Doel A bestaat uit vier inhoudelijke elementen waar we bij stil zullen staan in deze studie: Doel A: Geboren in het Koninkrijk : studenten zowel kerkelijk als niet-kerkelijk komen tot persoonlijke geloofsovergave aan Jezus en leren dit proces voor zichzelf verwoorden. Doel A bestaat uit vier inhoudelijke

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Tuin van Heden kleuters (4- en 5-jarigen) Werken met kunst in de paasperiode

Tuin van Heden kleuters (4- en 5-jarigen) Werken met kunst in de paasperiode Tuin van Heden kleuters (4- en 5-jarigen) Werken met kunst in de paasperiode Beleving Kleuters worden in hun omgeving overal geconfronteerd met de uiterlijke verschijnselen van Pasen: paasversieringen,

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 4 De rol van de leidinggevende 59 4.1 Inleiding 59 4.2 De verschillende rollen van de leidinggevende 59

Inhoud. Inleiding 7. 4 De rol van de leidinggevende 59 4.1 Inleiding 59 4.2 De verschillende rollen van de leidinggevende 59 Inhoud Inleiding 7 1 Coaching en ontwikkeling van medewerkers in organisaties 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Professionele ontwikkeling in organisaties 13 1.3 Coaching in organisaties 14 1.4 Coachend leidinggeven

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat het programma in het eerste leerjaar te zwaar is We raken

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

Luister- en kijkvaardigheid in de lessen Nederlands

Luister- en kijkvaardigheid in de lessen Nederlands Les Taalblad, Pendelaars Tekstsoort, publiek, niveau Informatieve en persuasieve tekst Onbekend publiek Structurerend niveau voor leesvaardigheid, beoordelend niveau voor luistervaardigheid Verwijzing

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Doelenlijst G-start voor VVKBaO

Doelenlijst G-start voor VVKBaO 1 1. OVER -START -start is een CTO-uitgave over het stimuleren van geletterdheid bij jonge kinderen (2,5 tot 7 jaar). -start is een boek vol achtergrondinformatie en concreet uitgewerkte activiteiten.

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

Leren in bijbaantjes

Leren in bijbaantjes Instrumenten en opdrachten bij de projectweek: Leren in bijbaantjes Stap 1: Introductie Startbijeenkomst Leren doen we allemaal. Veel op school, maar ook zeker daarbuiten. Als je een bijbaantje hebt, je

Nadere informatie

Theorie U Otto Scharmer

Theorie U Otto Scharmer Theorie U Otto Scharmer 1 Vijf niveaus van verandering 2 De 7 stappen in de U-curve 3 Luisteren en je aandacht verschuiven (de linkerkant van de U) 4 ONZE AANDACHT VERSCHUIVEN AFDALEN IN DE U-CURVE - gemeenschappelijke

Nadere informatie

DAG VAN MAVO EN PAV op ZATERDAGVOORMIDDAG 28 FEBRUARI 2015

DAG VAN MAVO EN PAV op ZATERDAGVOORMIDDAG 28 FEBRUARI 2015 DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BISDOM BRUGGE jan.bonne@vsko.be SECUNDAIR ONDERWIJS VAKBEGELEIDING PAV Brugge, 30-01-2015 Ter kennisgeving aan alle directies van scholen met PAV Gelieve een kopie

Nadere informatie

Visiedocument. Actief Burgerschap. Januari 2010

Visiedocument. Actief Burgerschap. Januari 2010 Visiedocument Actief Burgerschap Januari 2010 Gereformeerde scholen voor speciaal basisonderwijs Het Baken en De Drieluik Inleiding Actief Burgerschap U staat op het punt ons visiestuk actief burgerschap

Nadere informatie

POP Martin van der Kevie

POP Martin van der Kevie Naam student: Martin van der Kevie Studentnr.: s1030766 Studiefase: leerjaar 1 Datum: 18 okt 2009 Interpersoonlijk competent Overzicht wat leerlingen bezig houdt dit kun je gebruiken tijdens de les. Verder

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Doelgroep. Jongeren geloven in blits en snel scoren Enkele ethische reflecties over arbeid en jongeren. Overzicht voordracht 30 januari 2008

Doelgroep. Jongeren geloven in blits en snel scoren Enkele ethische reflecties over arbeid en jongeren. Overzicht voordracht 30 januari 2008 Jongeren geloven in blits en snel scoren Enkele ethische reflecties over arbeid en jongeren Myriam Willaert Myriam.Willaert@fulladsl.be Overzicht voordracht 30 januari 2008 Inleiding Het stakeholdersmodel

Nadere informatie

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Het leven leren De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Waar gaat kaderdocument Het leven leren (2003) over? De levensbeschouwelijke ontwikkeling èn beroepsethische vorming van onderwijsdeelnemers

Nadere informatie

Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 1 e jaar BSO

Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 1 e jaar BSO Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 1 e jaar BSO Bij 1 BSO worden sommige benadering door elkaar verweven. Het leven van Jezus uit de bijbelse benadering wordt geïntegreerd in het onderdeel

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Voorwoord. De planperiode van 2011-2014 ligt bijna achter ons en geeft ons reden tot nadenken over de doelen voor de komende vier jaar. Als we terugdenken

Nadere informatie

FRANS. Personeelsvergadering 31 mei 2011. mogen moeten. taalregeling. Talenbeleidsnota 3220 FRANS 1

FRANS. Personeelsvergadering 31 mei 2011. mogen moeten. taalregeling. Talenbeleidsnota 3220 FRANS 1 FRANS Personeelsvergadering 31 mei 2011 1 taalregeling 1963 LP 1972 LP 1998 LP 2004 2007 LP 2010 2008 2009 Talenbeleidsnota mogen moeten 3220 FRANS 1 De geschiedenis van het leerplan Frans 1963 : De taalgrens

Nadere informatie

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Eamenprogramma lichamelijke opvoeding 2 Informatiewijzer 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Lichamelijke opvoeding 2 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo

Nadere informatie

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Communiceren met ouders Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Inhoud van de workshop 1. Kind binnen systeem 2. School en ouders gelijkwaardig? 3. Richtlijnen bij oudercontacten 4.

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 200) VOOR DE EERSTE GRAAD 2 2 AANSLUITING BIJ DE VAKKEN aardrijkskunde biologie sociaal-economische initiatie

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Elementen van een pedagogisch project 1 GEGEVENS M.B.T. DE SITUERING VAN

Nadere informatie

Kunstproject Wereldverhalen voor het VMBO

Kunstproject Wereldverhalen voor het VMBO Kunstproject Wereldverhalen voor het VMBO BIJLAGE VI ONDERWIJSCURRICULUM INHOUD I II III NIVEAU, VAKKEN EN LEERDOELEN THEORETISCH KADER CULTUUR IN DE SPIEGEL AANSLUITING BIJ REGULIER ONDERWIJSCURRICULUM!

Nadere informatie

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal Tumult in het VSO Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal In het VSO (voortgezet speciaal onderwijs) worden twee soorten kerndoelen onderscheiden. Leergebiedspecifieke

Nadere informatie

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist Nederlandse taal Kinderen ontwikkelen mondelinge en schriftelijke vaardigheden waarmee ze de Nederlandse taal leren gebruiken in situaties die zich in het dagelijkse leven voordoen. Tevens verwerven ze

Nadere informatie

Vorm en inhoud geven aan burgerschap. MaatschapJIJ, passie voor vorming CNV Onderwijs, 30 januari 2013

Vorm en inhoud geven aan burgerschap. MaatschapJIJ, passie voor vorming CNV Onderwijs, 30 januari 2013 Vorm en inhoud geven aan burgerschap MaatschapJIJ, passie voor vorming CNV Onderwijs, 30 januari 2013 Inhoud Inleiding Bespiegelingen burgerschap Praktische middelen: - Kijk in mijn wijk - Geen grapjes

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en ) Kerndoel(en): 7. De leerling leert een kader van tien tijdvakken te gebruiken om gebeurtenissen, ontwikkelingen

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie