4.4 Hechting en scheiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "4.4 Hechting en scheiding"

Transcriptie

1 4.4 Hechting en scheiding 155 In het leven van elk kind komt er een moment waarop ze zich los moeten maken van hun eerste verzorger. Voor sommige kinderen gebeurt dat al heel vroeg doordat ouders bijvoorbeeld al na twee maanden na de bevalling weer aan het werk gaan. Oudere kinderen krijgen hier misschien voor het eerst mee te maken op het moment dat ze de kinderopvang of peuterspeelzaal binnenkomen. Het is belangrijk dat pedagogisch medewerkers de gevoelens en reacties begrijpen van het kind dat afscheid moet nemen. Het helpt als je bepaalde onderzoeken kent over de gehechtheid van kinderen aan hun eerste verzorgers. Emotionele en sociale ontwikkeling Hechtingstheorie De hechtingstheorie (of gehechtheidstheorie) zegt dat kinderen een sterke band nodig hebben met hun eerste verzorgers en dat die band begint in de eerste paar maanden van het leven van een baby. Voor de meeste baby s en jonge kinderen zal dat de moeder of de vader zijn. Het is een geaccepteerd idee dat wanneer kinderen geen sterke band hebben met hun eerste verzorgers, zij later in het leven moeite zullen hebben met socialiseren en met het aangaan van relaties met anderen. Wanneer een kind niet bij zijn eerste verzorger kán zijn, is het van groot belang dat het in plaats daarvan toch veel ononderbroken liefde en verzorging krijgt aangeboden van goede kwaliteit. John Bowlby John Bowlby ( ) was een van de eersten die ontdekte dat baby s en jonge kinderen behoefte hebben aan een sterke stabiele band met hun eerste verzorgers. In 1950 werd Bowlby gevraagd om het effect te onderzoeken van weeshuizen of andere instituten op kinderen. Zijn bevindingen laten zien dat kinderen die op jonge leeftijd geen band hebben met hun eerste verzorger, naar alle waarschijnlijkheid meer gedragsproblemen hebben in hun latere leven. Het rapport van Bowlby Kinderverzorging en de groei van de liefde (1953) zorgde voor veranderingen in de praktijk van de kinderverzorging van die tijd.

2 156 De ontwikkeling van kinderen Drie aspecten van de hechtingstheorie van Bowlby zijn sindsdien verder ontwikkeld door onderzoekers als Mary Ainsworth (geb. 1913). Belangrijkste uitgangspunten zijn de volgende: Kinderen die gescheiden zijn van hun ouders maken een grotere kans om later in hun leven te lijden onder psychologische problemen. Hechting is een instinct dat baby s eigen is. De gehechtheid moet gevormd zijn tegen de tijd dat ze twaalf maanden oud zijn. De angst van baby s en jonge kinderen voor vreemden is instinctief. Baby s beginnen bang te worden voor vreemden vanaf acht tot twaalf maanden. Bowlby vroeg zich af of dit een primitieve reactie was. Misschien zou zo n soort reactie in de natuur ervoor zorgen dat baby s beschermd worden. Kritiek op het werk van Bowlby Er zijn vele mensen die kritiek hebben op het werk van Bowlby. Wanneer we kijken naar die kritiek is het belangrijk om het politieke, economische en sociale klimaat van die tijd voor ogen te houden. De rol van de moeder werd te veel benadrukt Dit was de belangrijkste kritiek op het werk van Bowlby. In die tijd waren vrouwen de traditionele verzorgers en na de oorlog wilde de overheid om economische redenen graag dat vrouwen terugkeerden naar hun traditionele rol thuis. In het latere werk van Bowlby benadrukte deze dat baby s ook door iemand anders dan de moeder verzorgd konden worden. Gehechtheden aan meer dan één persoon werd niet onderzocht Bowlby legde veel nadruk op het belang van één enkele band. Onderzoek dat daarna plaatsvond (Schaffer & Emerson, 1964) heeft laten zien dat als kinderen ouder worden, zij net zulke sterke banden ontwikkelen met andere figuren, bijvoorbeeld hun vaders en broertjes of zusjes. En dus óók met de pedagogisch medewerker in de kinderopvang. Er werd niet gekeken naar de kwaliteit van de kinderopvang Bowlby keek niet of een kinderopvangorganisatie van meer of mindere kwaliteit was. Daarom is het moeilijk om met absolute zekerheid te beweren dat de psychologische schade bij kinderen alleen het resultaat was van

3 het gemis van een moeder. Latere studies toonden aan dat kinderopvang van goede kwaliteit kinderen juist helpt om zich aan te passen aan de scheiding van de moeder. Ze zijn dan namelijk in staat om de belangrijkste hechting over te plaatsen naar een andere persoon (Hodges & Tizard, 1989). Bowlby deed exclusief onderzoek bij door oorlog getraumatiseerde kinderen Onderzoek bij deze groep kinderen is heel specifiek. Kenmerken bij deze kinderen vind je wellicht niet terug bij kinderen die geen trauma hebben. 157 Emotionele en sociale ontwikkeling Aan wie hechten baby s en jonge kinderen zich? Tot in de vijftiger jaren was men van mening dat baby s en jonge kinderen automatisch de sterkste band krijgen met degene die ze voedde en die tegemoet kwam aan hun dagelijkse behoefte. Dit wordt vaak baatzuchtige liefde genoemd. Verschillende onderzoeken wezen uit dat dit niet noodzakelijkerwijs het geval hoeft te zijn (zie ook het onderzoek van Harlow naar gedrag van apen verderop). Het gedegen onderzoek door Schaffer en Emerson toonde aan dat baby s en jonge kinderen zich net zo sterk hechtten aan hun vaders als aan hun moeders, zelfs wanneer de vader niet het meeste met het kind bezig was. Deze onderzoekers bezochten baby s vierwekelijks gedurende een periode van achttien maanden. Ze ontdekten dat de meeste kinderen tegen de achttien maanden evenveel protesteerden wanneer ze gescheiden werden van hun vader als van hun moeder. Het onderzoek toonde aan dat alleen het feit dat je een kind verzorgt niet hoeft te betekenen dat je dan ook de sterkste band hebt met het kind. Het verbinden van de theorie met de praktijk Een van de grootste zorgen die ouders hebben wanneer ze hun baby achterlaten bij een oppas of een pedagogisch medewerker is dat het kind zich aan de ander zal hechten en dan niet meer zal weten wie de ouder is. Hoewel dat in theorie mogelijk is, is het zeer onwaarschijnlijk, vooropgesteld dat de ouders normaliter tijd spenderen aan het kind door te reageren op zijn gedrag en zijn vragen te beantwoorden. Dat is ook het hele idee achter kwaliteitstijd, waarin de kwaliteit van de interactie en de manier waarop ouders

4 158 De ontwikkeling van kinderen op het kind reageren belangrijker is dan de hoeveelheid tijd die ze met hem hebben doorgebracht. De kwaliteit van de gehechtheid Er is wat onderzoek geweest naar de kwaliteit van de vroege gehechtheid van de baby. Kinderen die veilig gehecht waren konden beter hun zelfstandigheid onderzoeken en ontwikkelen. Veilig gehecht zijn aan ouders of aan een andere sleutelfiguur, leidt ertoe dat kinderen het volgende gedrag kunnen laten zien: Ze zijn actief bezig om dicht bij die andere persoon te zijn. Ze huilen of vertonen tekenen van spanning indien die persoon weggaat of bij baby s als die niet langer zichtbaar is. Ze vertonen blijdschap of opluchting als die persoon weer verschijnt. Ze zijn zich direct bewust van de aanwezigheid van die persoon, bijvoorbeeld door van tijd tot tijd de ander aan te kijken, door te reageren op hun stem of door hun bewegingen te volgen. Baby s en jongere kinderen die niet zo sterk gehecht zijn laten óf meer onverschilligheid zien óf sterk aanhankelijk gedrag. De apen van Harlow Harlow en Zimmerman (1959) zorgden voor pasgeboren rhesusaapjes. De aapjes werden in een kooi gelegd met twee nagemaakte substituutmoeders. De ene moeder was gemaakt van ijzerdraad en de andere was aangekleed met zachte doeken. De helft van de apen werd gevoed door de moeder van ijzerdraad en de andere helft door de in doeken gewikkelde moeder. Ze ontdekten dat welke van de twee moeders ze ook voedde, de aapjes hechtten zich uitsluitend aan de doeken-moeder. Ze klampten zich aan haar vast toen ze bang waren en wendden zich naar haar toe om getroost te worden. Het onderzoek toonde aan dat enkel en alleen voeden nog niet wil zeggen dat er ook gehechtheid plaatsvindt. In een vervolg op deze studie keken Harlow en Rosenblum (1963) naar wat er zou gebeuren als de lappenmoeders de aapjes zouden verstoten. Eén per toeval uitgekozen groep aapjes werd door de lappenmoeder met lucht weggeblazen. Deze aapjes deden meer moeite om zich aan hun lappenmoeder

5 159 vast te klampen dan de aapjes van de andere groep. Het lijkt erop dat hierjes onzeker worden. Ze proberen vaker dan de anderen om troost te vragen, zelf als de kans bestond dat ze opnieuw verstoten zouden worden. De proef met de vreemden De kwaliteit van de gehechtheid werd ook onderzocht door Mary Ainsworth die, naast Bowlby, wordt gezien als een sleutelfiguur in dit onderzoeksveld van de psychologie. Ainsworth en haar collega s (1978) stelden een scenario samen. Daarin mat Emotionele en sociale ontwikkeling door wordt aangetoond dat misbruik of verstoting ervoor zorgt dat de aap- ze de reacties van baby s die verlaten werden door een vreemde. Daarna werden ze weer met hun moeder (en/of vader) herenigd. Net zo sterk hechten aan vader als aan moeder Resultaten uit dit onderzoek, tot een paar jaar geleden veel gebruikt om hechtingsgedrag te bestuderen, worden momenteel (2011) door sommige onderzoekers niet meer als een geldig onderzoek gezien. Kinderen zijn nu veel meer gewend aan vreemden anderen dan de ouders dan vroeger. Speelt een kind gewoon lekker door, terwijl zijn ouder hem verlaat, dan wil dat niet zeggen dat een kind vermijdend gedrag vertoont. Het is een kwestie van gewenning. Deel 2.indb :42:13

6 160 De ontwikkeling van kinderen In 1995 is in het Psychological bulletin een onderzoek gepubliceerd. Daar wordt gesproken over een overdrachtskloof ( transmission gap ). Het beeld van ouders van hun eigen hechtingservaringen in de kinderjaren heeft invloed op de gehechtheid van hun kinderen. Dat verband is sterk. Altijd is gedacht dat gehechtheid overgedragen werd door het dagelijkse gedrag van de ouders, door hun sensitiviteit voor wat een kind wil. IJzendoorn toont echter aan dat die sensitiviteit maar zeer ten dele een rol speelt in die overdracht. Sensitiviteit moet je hierbij zien als de gevoeligheid van ouders voor signalen van het kind van stress, spanning en ongemak. Slechts een kwart van de overdracht van ouder naar kind is door die sensitiviteit te verklaren. Dat is de kloof in die overdracht. Er wordt nader onderzoek gedaan naar de verklaring van de rest van die overdracht De scheiding van de hechtingspersoon Ervaren pedagogisch medewerkers weten dat afscheid nemen van hun ouders makkelijk gaat naarmate de kinderen ouder worden. Dat komt omdat ze andere gehechtheden aan zijn gegaan met de pedagogisch medewerkers of met de andere kinderen. Ze hebben geleerd dat als de ouder er niet is, hij of zij vroeg of laat toch wel terugkomt. Baby s en dreumesen vinden het moeilijk om met hun gevoelens van spanning om te gaan wanneer ze gescheiden worden van de belangrijkste figuur waar ze aan gehecht zijn. Bowlby constateerde dat er een patroon zat in de manier waarop kinderen reageerden als ze gescheiden werden van hun ouders. Dat patroon nemen we meestal scheidingsangst. In figuur 4.14 worden drie verschillende stadia bij scheidingsangst onderscheiden. 1. Protest Kinderen huilen, worstelen om te ontsnappen en vertonen angst. 2. Wanhoop Kinderen laten kalmer gedrag zien, haast alsof ze de scheiding accepteren. Ze kunnen zich misschien terugtrekken en verdrietig zijn. Ze vertonen wellicht troostgedrag, zoals duimzuigen of wiegen. 3. Onthechting Het lijkt alsof kinderen over het afscheid heen zijn en dat ze weer meedoen met allerlei activiteiten. Het kind verwerkt het afscheid door de relatie te vergeten (vandaar onthechting ). De effecten van onthechting kunnen lang duren omdat de kinderen geleerd kunnen hebben dat niemand om ze geeft of echt te vertrouwen is. Figuur 4.14 Stadia van scheidingsangst

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

>Theoriebron 1: Hechting

>Theoriebron 1: Hechting >Theoriebron 1: Hechting In ieders leven speelt hechting een belangrijke rol. Maar wat is hechting eigenlijk? Het woord hechten doet in eerste instantie denken aan een wond. En aan een draad en naald,

Nadere informatie

Veiligheid en welbevinden Hoofdstuk 2

Veiligheid en welbevinden Hoofdstuk 2 32 HOOFDSTUK 2 Veiligheid en welbevinden Tim, Jona en Lennaert racen buiten op de fi etsjes. Ze gaan helemaal op in hun spel. Maar af en toe stoppen ze en kijken ze in het rond. Waar zijn Kim of Adrie,

Nadere informatie

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Wie Ben ik? Inhoud - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Kind en ziekenhuis Ouderparticipatie september 1993 Kind en ziekenhuis kindgericht = gezinsgericht februari 2009

Nadere informatie

Disclosure. Wie doorbreekt de cirkel van mishandeling? Kindermishandeling. Comorbiditeit. Prevalentie in Nederland. Prevalentie in Nederland

Disclosure. Wie doorbreekt de cirkel van mishandeling? Kindermishandeling. Comorbiditeit. Prevalentie in Nederland. Prevalentie in Nederland Disclosure Wie doorbreekt de cirkel van? Prof.dr. Lenneke Alink Kinder Kinder is elke vorm van voor een minderjarige bedreigende of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of seksuele aard, die

Nadere informatie

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1 30 Veiligheid en welbevinden Kees (8) en Lennart (7) zitten in de klimboom. Kees geeft Lennart een speels duwtje en Lennart geeft een duwtje terug. Ze lachen allebei. Maar toch kijkt Lennart even om naar

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Onrustige baby. Moeder en Kind Centrum. Beter voor elkaar

Onrustige baby. Moeder en Kind Centrum. Beter voor elkaar Onrustige baby Moeder en Kind Centrum Beter voor elkaar Inleiding Baby s huilen. Dit is normaal voor een baby. Maar úw kind blijft huilen en niets lijkt daarbij te helpen om uw baby te troosten. Klinkt

Nadere informatie

8/03/2013. Prenatale ontwikkeling. De geboorte. Pasgeborene

8/03/2013. Prenatale ontwikkeling. De geboorte. Pasgeborene Prenatale ontwikkeling De geboorte Pasgeborene 1 Baby Motorische ontwikkeling Kijkstadium (0 3m) Grijpstadium (3 6) Zitstadium (6 9) Rechtop staan (-9-12) Loopstadium (12-15) Geboorte = beperkt aantal

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Hechtingsrelatie Zelfregulatie en interactie tijdens de nacht Onderdeel van de discussie rond sensitief en responsief ouderschap richt zich

Nadere informatie

CONTACTCIRKEL. Waarden: Waardering Liefde Acceptatie Thuis komen. Waarden: Authenticiteit Uniciteit Zelfstandigheid Op reis gaan

CONTACTCIRKEL. Waarden: Waardering Liefde Acceptatie Thuis komen. Waarden: Authenticiteit Uniciteit Zelfstandigheid Op reis gaan CONTACTCIRKEL Waarden: Authenticiteit Uniciteit Zelfstandigheid Op reis gaan Waarden: Waardering Liefde Acceptatie Thuis komen Ontwikkeling ego Apart zijn Intern verbinden Verbinding met het grotere geheel

Nadere informatie

KIND IN CONTEXT. "Successful parenting is a principal key to the mental health of the next generation." John Bowlby

KIND IN CONTEXT. Successful parenting is a principal key to the mental health of the next generation. John Bowlby KIND IN CONTEXT "Successful parenting is a principal key to the mental health of the next generation." John Bowlby Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen

Nadere informatie

Scheiding en kinderen

Scheiding en kinderen Scheiding en kinderen Dat ik van mijn vader hou, Doet moeder soms verdriet En dat ik van mijn moeder hou Dat weet mijn vader niet. Zo draag ik mijn geheimen mee En loop van hier naar daar. Nog altijd hou

Nadere informatie

Het Mamatrauma. Symposium: Trauma van wieg tot volwassenheid 15 maart Margriet Wentink

Het Mamatrauma. Symposium: Trauma van wieg tot volwassenheid 15 maart Margriet Wentink Het Mamatrauma Symposium: Trauma van wieg tot volwassenheid 15 maart 2016 Margriet Wentink 0 PROGRAMMA Wat is het? Hoe ontstaat het? Hoe werkt het? Welke gevolgen heeft het? De bron. Meergenerationele

Nadere informatie

Inhoud 20-10-2011. Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg

Inhoud 20-10-2011. Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg 1 Inhoud Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg Praktijk: Tineke Pilon Consequenties voor praktijk: alles is liefde 2 Definitie Gehechtheidsband Met

Nadere informatie

Kinderstudies ACK. Gehechtheid aan pleegouders. Amsterdams Centrum voor. vrije Universiteit amsterdam

Kinderstudies ACK. Gehechtheid aan pleegouders. Amsterdams Centrum voor. vrije Universiteit amsterdam Amsterdams Centrum voor Kinderstudies ACK interdisciplinair onderzoek naar kinderen, ouders en samenleving Gehechtheid aan pleegouders vrije Universiteit amsterdam Gehechtheid aan pleegouders De relatie

Nadere informatie

Symbiose en Autonomie

Symbiose en Autonomie Symbiose en Autonomie De gevolgen die symbiotische verstrikkingen hebben voor de ziel Symbiose = samenleven ten behoeve van wederzijds voordeel Autonomie = onafhankelijkheid, zelfstandigheid Een wezenlijk

Nadere informatie

Protocol huilen Gastouderbureau Herzien: Maart

Protocol huilen Gastouderbureau Herzien: Maart Protocol huilen Gastouderbureau Herzien: Maart 2016 1 1. Waarom huilen baby s Huilen is normaal voor een baby. Het is zijn eerste communicatiemiddel. Een baby huilt omdat er een reden is. Er is vaak onenigheid

Nadere informatie

Koffieochtend 20 oktober 2016 OPVOEDING IN DE FAMILIE

Koffieochtend 20 oktober 2016 OPVOEDING IN DE FAMILIE Koffieochtend 20 oktober 2016 OPVOEDING IN DE FAMILIE Voorstelronde Mesut Cifci, onderwijsondersteuner/oudercontactpersoon Welke ouders zijn er vandaag aanwezig? Samen met en van elkaar leren! Het belang

Nadere informatie

Wat weet u nog over HECHTING

Wat weet u nog over HECHTING Wat weet u nog over HECHTING John Bowlby 1907-1990 Hechtingstheorie HECHTING BOWLBY : Attachment theory : Hechting : is een duurzame emotionele binding tussen het kind en zijn verzorgers intern schema

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Bebeth. Praktijk voor kinderen met gedrags- en/of hechtingsproblemen

Bebeth. Praktijk voor kinderen met gedrags- en/of hechtingsproblemen Bebeth Praktijk voor kinderen met gedrags- en/of hechtingsproblemen Hechtingsstoornissen Auteur: Ben van Berkel Voor het laatst gewijzigd op 24 maart 2009 Link naar het artikel op Kennisnet : http://leerlingzorgpo.kennisnet.nl/archief/bijdragen2003/hechtingsstoornissen

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Hechtingsproblemen. Wat betekent dit en hoe ga je hiermee om?

Hechtingsproblemen. Wat betekent dit en hoe ga je hiermee om? Hechtingsproblemen Wat betekent dit en hoe ga je hiermee om? Even voorstellen. Vera Ram Orthopedagoog/ Zorgcoördinator (en lid van de directie) op de Mr de Jonghschool (cl 4, ZMOK) Eerder: leerkracht,

Nadere informatie

De sociale psychologie van waargenomen rechtvaardigheid en de rol van onzekerheid

De sociale psychologie van waargenomen rechtvaardigheid en de rol van onzekerheid Kees van den Bos De sociale psychologie van waargenomen rechtvaardigheid en de rol van onzekerheid In deze bijdrage wordt sociaal-psychologisch onderzoek naar sociale rechtvaardigheid besproken. Sociaal-psychologen

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut De komende 3 kwartier Wie staat er tegenover jullie? Op welke vragen

Nadere informatie

IN DE PERS juni 2004

IN DE PERS juni 2004 IN DE PERS 2004 12 juni 2004 Op 12 juni 2004 verscheen in het NRC Handelsblad een interview van Hendrik Spiering met prof. Rien van IJzendoorn. De titel van het stuk was: Vertrouwen dat het goed komt.

Nadere informatie

VERLIEFD WORDEN KAN IEDEREEN, MAAR HOE BLIJF JE VERLIEFD OP ELKAAR

VERLIEFD WORDEN KAN IEDEREEN, MAAR HOE BLIJF JE VERLIEFD OP ELKAAR VERLIEFD WORDEN KAN IEDEREEN, MAAR HOE BLIJF JE VERLIEFD OP ELKAAR Deel 2 Hoe het verliefde gevoel in de relatie vast te houden Iedere behoefte kan voor- en nadelen hebben. Ik ga hier niet focussen op

Nadere informatie

Delen is Helen. Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid

Delen is Helen. Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid Delen is Helen Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid Rouw Is een natuurlijk proces, waarbij verdriet en eenzaamheid voorkomende gevoelens kunnen zijn. Verlies van gezondheid

Nadere informatie

Wat betekent scheiden voor een kind?

Wat betekent scheiden voor een kind? Wat betekent scheiden voor een kind? Je hebt besloten om niet meer samen verder te gaan. Een scheiding kan veel gevolgen hebben: het verlies van je partner, contact met vrienden en/of familie, verandering

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand?

1 Wat is er met me aan de hand? 1 Wat is er met me aan de hand? Enkele typerende beelden van de kwaal Bert (35) heeft al een tijdlang geen relatie meer. Hij voelt zich daar wel prettig bij. Bert gaat namelijk graag zijn eigen gang en

Nadere informatie

Hoi, ik ben Charlie!

Hoi, ik ben Charlie! Hoi, ik ben Charlie! Hier ben ik mee bezig: Bij mijn geboorte kwam ik uit mijn veilige, warme cocon terecht in een gloednieuwe en ongekende omgeving die ik met vallen en opstaan verken en waarin ik me

Nadere informatie

hechting, bindingsangst en bindingsdrang

hechting, bindingsangst en bindingsdrang hechting, bindingsangst en bindingsdrang Stel dat je in het eerste jaar van je relatie een snoepje in een pot doet na elke keer dat je seks hebt. Na het eerste jaar haal je een snoepje úit diezelfde pot

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

26/02/2013. Prenatale ontwikkeling. De geboorte. Pasgeborene

26/02/2013. Prenatale ontwikkeling. De geboorte. Pasgeborene Prenatale ontwikkeling De geboorte Pasgeborene 1 Motorische ontwikkeling 5 fasen van arousal state 1. Rustige slaap (1/3) 2. REM slaap (1/3 1/4) 3. Passieve waaktoestand 4. Actieve waaktoestand 5. Huilen

Nadere informatie

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis november 2014 pavo 1177 Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby

Nadere informatie

Weer thuis. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Weer thuis. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Weer thuis Uw kind is opgenomen geweest in het ziekenhuis en gaat nu weer naar huis. Het kan zijn dat thuis meteen alles weer als vanouds is. Het kan ook zijn dat uw kind de ziekenhuisopname moet verwerken.

Nadere informatie

PROTOCOL WAT TE DOEN BIJ (EEN VERMOEDEN VAN) HEIMWEE

PROTOCOL WAT TE DOEN BIJ (EEN VERMOEDEN VAN) HEIMWEE PROTOCOL WAT TE DOEN BIJ (EEN VERMOEDEN VAN) HEIMWEE Colofon @2006 Scouting Jong Arcen Auteur: Audrey Appeldoorn Aan dit protocol werkten verder mee: Tijdens het schrijfproces hebben Scoutingleden meegelezen.

Nadere informatie

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door:

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s Foto Britt Straatemeier Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Tips voor grootouders Foto Susanne Reuling Als in het gezin van

Nadere informatie

De Basic Trustmethode

De Basic Trustmethode De Basic Trustmethode Pleegzorgsymposium 2012 Marijke Kellaert-Knol GZ-Pycholoog Kinder- en Jeugdpsycholoog NIP Hulpverlener Basic Trust Basic Trust Hulp aan gezinnen bij opvoeding, hechting en adoptie

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Wat hebben Veilige gehechtheid en hoge zelfwaardering met elkaar gemeen? (deel1)

Wat hebben Veilige gehechtheid en hoge zelfwaardering met elkaar gemeen? (deel1) Wat hebben Veilige gehechtheid en hoge zelfwaardering met elkaar gemeen? (deel1) Om hier een antwoord op te hebben onderzoeken wij eerst wat de betekenis is van een veilige gehechtheid en een hoge zelfwaardering.

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Baby s die veel huilen. Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen. Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby zich nauwelijks laat troosten. Dit kan allerlei gevoelens

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Distress rond overgangen

Nadere informatie

Inhoud Inleiding: Het ouderschap na de scheiding Hoe kinderen de scheiding ervaren

Inhoud Inleiding: Het ouderschap na de scheiding Hoe kinderen de scheiding ervaren Inhoud Inleiding: Het ouderschap na de scheiding 11 Samen de toekomst onder ogen zien 12 Hoe kinderen de scheiding ervaren 12 Communicatie als uiting van liefde 13 Wat is het Zandkastelenprogramma? 15

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

Ouders gebruiken voor het temperament van hun kind(eren) spontaan woorden als

Ouders gebruiken voor het temperament van hun kind(eren) spontaan woorden als 1 Temperament van het kind en (adoptie)ouderschap Sara Casalin Ouders gebruiken voor het temperament van hun kind(eren) spontaan woorden als verlegen, blij, impulsief, zenuwachtig, druk, moeilijk, koppig,

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Hieronder wordt een aantal kernpunten uit het pedagogische beleidsplan van Kinderdagverblijf Het Sprookjesbos besproken. Het volledige pedagogische beleidsplan ligt ter inzage op

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand?

1 Wat is er met me aan de hand? 1 Wat is er met me aan de hand? Enkele typerend beelden van de kwaal Bert (35) heeft al een tijd lang geen relatie meer. Hij voelt zich daar wel prettig bij. Bert gaat namelijk graag zijn eigen gang en

Nadere informatie

Onderzoek naar de invloed van emoties bij patiënten en de naasten na de diagnose

Onderzoek naar de invloed van emoties bij patiënten en de naasten na de diagnose Onderzoek naar de invloed van emoties bij patiënten en de naasten na de diagnose Manuel Kaal 27 maart 2017 H3746 Samenvatting van de belangrijkste resultaten Meer dan een derde van de respondenten heeft

Nadere informatie

Huilen & troosten. Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8

Huilen & troosten. Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 Huilen & troosten Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 2-8 Huilen en troosten Alle baby s huilen. Huilen hoort bij baby s. Maar waarom huilen

Nadere informatie

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten Hoe verwerk je een schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen. Manu Keirse KU Leuven

Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen. Manu Keirse KU Leuven Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen Manu Keirse KU Leuven Een diversiteit van syndromen Beperking is levenslang Compliceert volwaardig deelnemen aan het sociaal leven Niet te wijten

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: De gehele periode van wennen 6

Hoofdstuk 4: De gehele periode van wennen 6 Wenbeleid Inhoud 2 Hoofdstuk 1: Inleiding 3 Hoofdstuk 2: Eerste kennismaking 4 Hoofdstuk 3: Het afscheid 5 Hoofdstuk 4: De gehele periode van wennen 6 Bijlage 1: Wenschema 2 1. Inleiding Pedagogische medewerkers

Nadere informatie

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Alle ouders hebben het beste voor met hun kinderen. Ouders vragen

Nadere informatie

Emotionele Balans. Een aantal psychologische stromingen onderscheiden tot wel acht basis of kern emoties.

Emotionele Balans. Een aantal psychologische stromingen onderscheiden tot wel acht basis of kern emoties. Emotionele Balans Werken met kern emoties in hulpverlenings en coaching processen Achtergrond informatie 1 Als het hulpverlenings proces zich richt op gevoelens, zijn het vaak niet de eigenlijke gevoelens

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Inleiding Na de geboorte gaan u en uw baby elkaar leren kennen. Hierdoor wordt contact opgebouwd en ontstaat een hechte band. De opname in het ziekenhuis

Nadere informatie

Do Fathers Matter? The Relative Influence of Fathers versus Mothers on the Development of Infant and Child Anxiety E.L. Möller

Do Fathers Matter? The Relative Influence of Fathers versus Mothers on the Development of Infant and Child Anxiety E.L. Möller Do Fathers Matter? The Relative Influence of Fathers versus Mothers on the Development of Infant and Child Anxiety E.L. Möller Samenvatting 207 Samenvatting Zijn vaders belangrijk? De relatieve invloed

Nadere informatie

Het pleegkind in beeld

Het pleegkind in beeld Het pleegkind in beeld Workshop pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Petra de Vries (De Rading) Anny Havermans (SAV) 1 Programma Welkom Project gehechtheid in beeld bij pleegzorg Inleiding op gehechtheid en

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Koos van der Knaap,

Nadere informatie

Workshop. Workshop NEJA Verstoord gehechtheidsgedrag HET BEGIN VAN DE GEHECHTHEIDSTHEORIE: KINDERTEHUIZEN IN DE TWEEDE WO GEHECHTHEID

Workshop. Workshop NEJA Verstoord gehechtheidsgedrag HET BEGIN VAN DE GEHECHTHEIDSTHEORIE: KINDERTEHUIZEN IN DE TWEEDE WO GEHECHTHEID Workshop Workshop NEJA Verstoord gehechtheidsgedrag Frederike Scheper, kinder- en jeugdpsychiater MOC t Kabouterhuis en onderzoeker VUmc kinder- en jeugdpsychiatrie Mirjam Oosterman, universitair hoofddocent

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

#zorgvoorkinderen. Hoogleraar Pedagogiek PAUL LESEMAN. Wat is universeel (en wat niet) bij het verzorgen en opvoeden van jonge kinderen?

#zorgvoorkinderen. Hoogleraar Pedagogiek PAUL LESEMAN. Wat is universeel (en wat niet) bij het verzorgen en opvoeden van jonge kinderen? Hoogleraar Pedagogiek PAUL LESEMAN Wat is universeel (en wat niet) bij het verzorgen en opvoeden van jonge kinderen? Universeel of cultureel-relatief? Ethologische theorie het vrouwtjesdier bezit de juiste

Nadere informatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie Carlo Schuengel, Orthopedagogiek VU Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging Signaleren verstoord gehechtheidsgedrag Verschillende betekenissen van gehechtheid Band Gedrag Interactie Relatie

Nadere informatie

Ontwikkelingsgerichte Zorg Couveuse-unit

Ontwikkelingsgerichte Zorg Couveuse-unit Uw kind verblijft momenteel op de couveuse-unit van het MCL. Om de ontwikkeling van uw kind zo goed mogelijk te steunen en te stimuleren wordt in het MCL ontwikkelingsgerichte zorg toegepast. In deze folder

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Ontwikkelingsgerichte zorg Couveuse- unit

Ontwikkelingsgerichte zorg Couveuse- unit Uw kind verblijft momenteel op de couveuse-unit van het MCL. Om de ontwikkeling van uw kind zo goed mogelijk te steunen en te stimuleren wordt in het MCL "ontwikkelingsgerichte zorg" toegepast. In deze

Nadere informatie

50 TINTEN HEMELSBLAUW Verhalen over de liefde van God, Bijbelteksten en teksten en tekeningen van Luus Verheijen. Deel 1 EEN WONDER!

50 TINTEN HEMELSBLAUW Verhalen over de liefde van God, Bijbelteksten en teksten en tekeningen van Luus Verheijen. Deel 1 EEN WONDER! 50 TINTEN HEMELSBLAUW Verhalen over de liefde van God, Bijbelteksten en teksten en tekeningen van Luus Verheijen Deel 1 EEN WONDER! 1 Vreugde Hoi, ik ben Joy. Dat is het Engels voor vreugde, blijdschap.

Nadere informatie

cursus: Wenprocedures en pedagogische protocollen

cursus: Wenprocedures en pedagogische protocollen cursus: Wenprocedures en pedagogische protocollen >Inhoud > Over deze cursus 3 > Wenprocedures 6 > De persoonlijkheidsontwikkeling van het jonge kind 11 > Pedagogische uitgangspunten ten behoeve van de

Nadere informatie

Protocol Huilen KDV Polderpret

Protocol Huilen KDV Polderpret Protocol Huilen KDV Polderpret Inhoudsopgave Protocol Huilen... 1 1 Waarom huilen baby's... 3 1.1 Uitgangspunten...3 1.2 Wat kunnen we doen?...4 1.3 Hoe troosten we een baby?...4 2 Huilen bij dreumesen

Nadere informatie

De meeuwen van de Afsluitdijk

De meeuwen van de Afsluitdijk De meeuwen van de Afsluitdijk Eerste druk, oktober 2011 2011 Ellen D. IJzendoorn Kleuringbewerking cover: Kasper Smoolenaars ISBN: 978-90-484-9016-5 NUR: 277 Uitgever: Literoza, Zoetermeer www.literoza.nl

Nadere informatie

Slecht. gehecht. Gedrag op school

Slecht. gehecht. Gedrag op school Hechting Zelfbeeld Team Over kinderen met hechtingsproblemen Max is geadopteerd. Als dreumes van twintig maanden kwam hij naar Nederland. Nu is hij een opvallende leerling in groep 4, de groep van juf

Nadere informatie

Pruning. Pasgeborene Vroege kinderjaren Late kinderjaren

Pruning. Pasgeborene Vroege kinderjaren Late kinderjaren Gehechtheid of regulatie? Peter Emmery 20.11.2012 Inleiding Classificatie? DSM-IV schiet tekort, niet gebaseerd opklinische data Weinig betrouwbaar epidemiologisch onderzoek Meer verfijning in DC: 0-3R

Nadere informatie

Nazorg na een ingrijpende gebeurtenis Informatie voor ouders

Nazorg na een ingrijpende gebeurtenis Informatie voor ouders Nazorg na een ingrijpende gebeurtenis Informatie voor ouders Uw kind heeft een ongeluk gehad en is behandeld op de Spoedeisende Hulp (SEH) van het Radboudumc. Naast lichamelijke gevolgen kan het ongeluk

Nadere informatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie

Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging. Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale representatie Carlo Schuengel, Orthopedagogiek VU Signaleren verstoord Reactieve hechtingsstoornis; een diagnose in beweging Verschillende betekenissen van gehechtheid Band Gedrag Interactie Relatie Stoornis Mentale

Nadere informatie

Inleiding Polariteitsmassage

Inleiding Polariteitsmassage Polariteitsmassage Inleiding Een pasgeboren baby heeft niet alleen melk nodig. Iedere baby wordt geboren met behoefte aan lichamelijk contact. Het is dan ook heel normaal dat uw baby graag in de armen

Nadere informatie

Coördinator mevr. Froukje Houtstra Postbus BE Leeuwarden tel fax VTO-Vroeghulp Friesland

Coördinator mevr. Froukje Houtstra Postbus BE Leeuwarden tel fax VTO-Vroeghulp Friesland Coördinator mevr. Froukje Houtstra Postbus 417 8901 BE Leeuwarden tel. 058-2337477 fax 058-2337405 VTO-Vroeghulp Friesland : Leeuwarden Datum: Rapportage t.b.v. VTO-Vroeghulp Friesland betreffende: Naam

Nadere informatie

Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren. RINO 15 december Ad Kerkhof

Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren. RINO 15 december Ad Kerkhof Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren RINO 15 december 2016 Ad Kerkhof Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren Rouw en gecompliceerde rouw Eerste opvang Tweede

Nadere informatie

Voor jou zeker?! Over gehechtheid en basisvertrouwen

Voor jou zeker?! Over gehechtheid en basisvertrouwen Voor jou zeker?! Over gehechtheid en basisvertrouwen Werken in sph Redactie: Dick de Bie Ab Bobbink Marijke van Bommel Maria van Deutekom Mathieu Heemelaar Marja Magnée Alfons Ravelli Voor jou zeker?!

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

Uitgebreide omschrijving van het programma 09.30-10.00 uur: Binnenkomst, koffie en thee.

Uitgebreide omschrijving van het programma 09.30-10.00 uur: Binnenkomst, koffie en thee. Uitgebreide omschrijving van het programma 09.30-10.00 uur: Binnenkomst, koffie en thee. 10.00-10.15 uur: Welkom en inleiding. 10.15-11.15 uur: Een ander geluid als het gaat om gezin en relatie 1. Wat

Nadere informatie

Dia s. Dia 1. Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Welkom. Dia 2

Dia s. Dia 1. Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Welkom. Dia 2 1 Welkom Wanneer kinderen of jongeren niet veilig in hun ouderlijk huis kunnen blijven, worden ze vaak tijdelijk bij familieleden, bij pleegouders of in andere vervangende opvoedingssituaties geplaatst.

Nadere informatie

PRAKTISCH ALLEEN THUIS BLIJVEN

PRAKTISCH ALLEEN THUIS BLIJVEN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH ALLEEN THUIS BLIJVEN over houden van huisdieren Honden zijn groepsdieren en zijn van nature graag bij hun

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

Weer thuis. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Weer thuis. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Weer thuis Uw kind is opgenomen geweest in het ziekenhuis en gaat nu weer naar huis. Het kan zijn dat thuis meteen alles weer als vanouds is. Het kan ook zijn dat uw kind de ziekenhuisopname moet verwerken.

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Gehechtheid of regulatie?

Gehechtheid of regulatie? Gehechtheid of regulatie? Peter Emmery 20.04.2010 Classificatie? Inleiding DSM-IV schiet tekort, niet gebaseerd op klinische data Weinig betrouwbaar epidemiologisch onderzoek Meer verfijning in DC: 0-3R

Nadere informatie

WANNEER VERTEL JE HET AAN JE KINDEREN? Als de beslissing om te gaan scheiden eenmaal genomen is, dan kun je dit het beste zo snel mogelijk aan de

WANNEER VERTEL JE HET AAN JE KINDEREN? Als de beslissing om te gaan scheiden eenmaal genomen is, dan kun je dit het beste zo snel mogelijk aan de OVER EN UIT OVER EN UIT Welkom bij de e-training Over en uit. In deze training leer je beter om te gaan met je scheiding. Je leert hoe je het beste het nieuws van de scheiding aan je kind kan vertellen,

Nadere informatie

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2011 pavo 0020 Inleiding Na de geboorte gaan u en uw baby elkaar leren kennen. Hierdoor wordt contact opgebouwd en ontstaat

Nadere informatie

Zorgen voor jonge getraumatiseerde kinderen

Zorgen voor jonge getraumatiseerde kinderen Zorgen voor jonge getraumatiseerde kinderen 26 januari 2017 IN HOLLAND STAAT EEN HUIS Congres ter gelegenheid van het 70-jarig jubileum van t Kabouterhuis Programma Wat is trauma? Essentiële elementen

Nadere informatie

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Alle ouders hebben het beste voor met hun kinderen. Ouders vragen

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie