Lekker belangrijk. Leefstijl en gezondheidsbevordering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lekker belangrijk. Leefstijl en gezondheidsbevordering"

Transcriptie

1 Lekker belangrijk Leefstijl en gezondheidsbevordering van jongeren Maaike Goenee Elly van Haaren Nicolien van Halem (redactie) Ineke Mouthaan Anneke Perdaems Renate Spruijt Nelleke Stegeman Ingrid Stevens Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 1

2 Ontwerp omslag: Rocket Industries, Groningen Omslagillustratie: Getty Images Eventuele op- en aanmerkingen over deze of andere uitgaven kunt u richten aan: Noordhoff Uitgevers bv, Afdeling Hoger Onderwijs, Antwoordnummer 13, 9700 VB Groningen, Met betrekking tot sommige teksten en/of illustratiemateriaal is het de uitgever, ondanks zorgvuldige inspanningen daartoe, niet gelukt eventuele rechthebbende(n) te achterhalen. Mocht u van mening zijn (auteurs)rechten te kunnen doen gelden op teksten en/of illustratiemateriaal in deze uitgave dan verzoeken wij u contact op te nemen met de uitgever. Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die desondanks onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich aanbevolen. 0 / 13 Deze uitgave is gedrukt op FSC-papier Noordhoff Uitgevers bv Groningen/Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. ISBN NUR 854; _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 2

3 Woord vooraf Professionals in het onderwijs, het welzijnswerk en de jeugdgezondheidszorg komen dagelijks op een natuurlijke manier in contact met jongeren. Dat biedt uitgelezen kansen om met jongeren in gesprek te gaan over gezondheid en welzijn. Voor ouderen is healthy aging (gezond ouder worden) inmiddels een vanzelfsprekend thema. Bij jongeren gaat het meer om gezond zijn en blijven. Jongeren zijn zich vaak nauwelijks bewust van gezondheidsrisico s, simpel omdat hun fysieke veerkracht nog groot is. Toch is gezond blijven voor jongeren steeds belangrijker, want we weten dat jong geleerd, oud gedaan is. Dit principe helpt fantastisch bij leefstijlthema s. Niet beginnen met roken betekent immers dat het ook niet afgeleerd hoeft te worden. Het boek start met een algemene inleiding. De volgende vragen staan daarbij centraal: Wat is gezondheid en wat is ziekte? Hoe werkt de preventieve gezondheidszorg in Nederland? En wat is gezondheidsbevordering? Voor de beantwoording van de laatste vraag zullen we niet alleen te rade gaan bij een aantal theorieën en modellen, maar ook kijken wat gezondheidsbevordering in de praktijk betekent. Een belangrijke plaats is ingeruimd voor communicatie met jongeren. In een notendop worden de meest succesvolle manieren om met jongeren te communiceren op een rijtje gezet. Dit resulteert in een soort menukaart met mogelijkheden om met jongeren in gesprek te komen over leefstijlthema s. Belangrijke leefstijlthema s zijn voeding, seksualiteit en relaties, en middelengebruik. Ook omgaan met geld is een thema waarbij jongeren vaak een steuntje in de rug kunnen gebruiken. In elk hoofdstuk beschrijven we de actuele stand van zaken: Hoe vergaat het de jongeren precies? Wat zijn vooroordelen? ( De jeugd van tegenwoordig! ) En wat zijn feiten? Bovendien schetsen we een beeld van de gezondheidsrisico s, de preventiemogelijkheden en de materialen en methoden die daarbij passen. Elk hoofdstuk sluit af met een casus of een actueel voorbeeld uit de praktijk. De auteurs wensen alle gebruikers veel plezier met dit boek én met de gesprekken met jongeren over leefstijlthema s. Nicolien van Halem, eindredacteur _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 3

4 246853_NICE AND IMPORTANT_FM.indd 4

5 Inhoud 1 Gezondheid en gezondheidsbevordering Visies op gezondheid, welzijn en ziekte Het ontstaan van erfelijke, aangeboren en besmettelijke ziekten Oorzaken en gevolgen van ziekten Leefstijlproblemen Epidemiologische gegevens en preventie Wettelijke voorschriften Actueel politiek beleid ten aanzien van gezondheidsbevordering en ziektepreventie In de praktijk 43 Samenvatting 44 Vragen en opdrachten 45 Meer weten? 46 2 Gezond en ongezond gedrag Gezond en ongezond gedrag Determinanten van gedrag Gedragsverklarende modellen Gedragsveranderingsmodellen fasemodellen Preventie Voorlichtingsmethodieken Evaluatie van innovaties en methoden voor implementatie Samenwerken met professionals 84 Samenvatting 87 Vragen en opdrachten 88 Meer weten? 90 3 Communiceren met jongeren Jongeren anno nu ouders anno nu Normaal pubergedrag, probleem of stoornis? Sociale beïnvloedingsprocessen Communicatie algemeen Problemen en conflicten Inspirerende gesprekstechnieken Patronen en valkuilen 125 Samenvatting 131 Vragen en opdrachten 132 Meer weten? _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 5

6 4 Voeding en bewegen Het gedrag van jongeren in kaart gebracht Gezonde voeding en gezond bewegen Motieven van jongeren om gezond te eten en te bewegen Niet te dik en niet te dun Sport en voeding Voorlichtingsmaterialen en werkvormen voor voeding en bewegen Voorbeeld in de praktijk: de gezonde schoolkantine 178 Samenvatting 180 Vragen en opdrachten 181 Meer weten? 183 Bijlage 1 Aanbevolen hoeveelheden voor jongeren en jongvolwassenen 185 Bijlage 2 Signalenkaart eetstoornissen Jongeren en seksualiteit Seksualiteit, seksuele gezondheid en seksuele rechten Het verloop van de seksuele ontwikkeling Seksuele gezondheid van jongeren Gevolgen van seksueel ongezond gedrag Seksuele opvoeding en educatie Signaleren, verwijzen en melden Voorlichtingsprogramma s, methodieken en materialen In de praktijk 220 Samenvatting 222 Vragen en opdrachten 223 Meer weten? Voorkomen van (problematisch) middelengebruik Gebruik van middelen onder jongeren anno nu Werking en effecten van roken, alcohol en drugs Verslaving of afhankelijkheid? Signaleren van problemen Preventie van middelengebruik Mogelijkheden voor behandeling van (problematisch) middelengebruik _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 6

7 6.7 In de praktijk 259 Samenvatting 261 Vragen en opdrachten 262 Meer weten? Jongeren en geld De financiële situatie van jongeren anno nu Puberbrein en geldtypen Financiële zelfredzaamheid Gedragseconomie Invloed op jongeren Financiële opvoeding en educatie Eigen schuld! En hoe nu verder? In de praktijk 295 Samenvatting 296 Vragen en opdrachten 297 Meer weten? 298 Illustratieverantwoording 300 Over de auteurs 301 Register _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 7

8 10 11 Bron: Bron: Bron: Adriaenssen, Lekker Belangrijk 1 Gezondheid en gezondheidsbevordering Elly van Haaren 1 Hoofdstukopening met vragen en navigatiewoorden Welke visies op gezondheid zijn er? Hoe ontstaan erfelijke ziekten? Hoe worden besmettelijke ziekten overgebracht? Welke gevolgen van ziekten zijn er voor het individu? Welke invloed hebben ziekten op de volksgezondheid? Wat zijn de gevolgen van roken, alcohol, middelengebruik en overgewicht? Welke vormen van preventie zijn er? Wat is het wettelijk kader voor preventie? Hoe komt het landelijke en lokale preventiebeleid tot stand? Definitie gezondheid 12 Visies op gezondheid 12 Erfelijke ziekten 16 Aangeboren aandoeningen 18 Besmettelijke ziekten 18 Draagkracht en draaglast 25 Roken 27 Drugs 28 Alcoholgebruik 29 Overgewicht 30 Lawaaidoofheid 31 Primaire preventie 34 Secundaire preventie 34 Tertiaire preventie 34 Universele preventie 34 Selectieve preventie 34 Geïndiceerde preventie 34 Zorggerelateerde preventie 34 Wetten 37 Landelijk preventiebeleid 40 Lokaal preventiebeleid COMMUNICEREN MET JONGEREN Gevoelens Mening Hersens op aan Doorvragen Jongeren hebben tijd nodig om te bezinnen; het een en ander te laten bezinken en na te denken. Probeer te benoemen wat je voelt: we vinden het lastig om gevoelens te benoemen omdat we voorzichtig zijn; we zijn bang om fouten te maken en anderen te kwetsen. Je kunt iets onhandig formuleren. Geef elkaar de ruimte om dit te benoemen en op deze manier misverstanden recht te zetten. Je (beperkte) onzekerheid delen maakt dat de ander weet waar hij aan toe is. Dit motiveert jongeren om mee te denken. Nodig de jongere uit zijn mening over het gesprek te geven: het onder woorden brengen van de mening kan de koers van het gesprek bepalen, veranderen of versterken. Bovendien krijgt de jongere zo het gevoel serieus genomen te worden Communicatievoorwaarden voor jongeren Voor communiceren met jongeren zijn er naast de algemene communicatievoorwaarden specifieke voorwaarden te benoemen die onontbeerlijk zijn voor het voeren van een goed gesprek. De volgende specifieke voorwaarden zijn belangrijk: Hersens op aan : het denkproces van de jongeren dient begeleid te worden, zodat ze zelf goed nadenken over wat er in ze omgaat. De volwassene en de jongere moeten beiden deelnemen aan het gesprek en denkend en sprekend samen een mening vormen. Vertellen stimuleren: door goed te luisteren kun je doorvragen op datgene wat voor de ander van belang is. Gericht doorvragen: bij het op juiste wijze doorvragen staat het belang van de jongeren centraal en verloopt het gesprek prettig. Waardering voor het denkproces uiten: jongeren hebben andere inzichten, perspectieven dan volwassenen. Laat hiervoor je waardering blijken. Bereidheid tonen te leren: door een open houding en goed naar jongeren te luisteren kun je veel van ze leren. Een dergelijke houding van een volwassene stimuleert de jongere. In haar boek gaat Martine Delfos (2005) uitgebreid in op technieken om het communicatieproces met jongeren te versterken. Tien tips voor jongeren voor het omgaan met ouders/opvoeders 1 Zet je ouders bij jou in de opvoedklas: hoe beter je voordoet hoe het wel moet, hoe meer kans dat je ouders dat gaan overnemen. Als je dus leert voor jezelf te praten, geef jij ze het goede voorbeeld en gaan ze daarnaar handelen. Om winst te boeken moet je er wel heilig in geloven dat jij je ouders kunt opvoeden, net zoals zij met jou doen. 2 De communicatiejoint: zorg voor een ontspannen sfeer door bijvoorbeeld de tafel te dekken of je kamer spontaan op te ruimen. Daarna ga je als volgt te werk: kies het goede moment, begin met iets positiefs, gebruik correcte taal, laat zien dat je het niet voor jezelf doet, maar om iets bij te leren. 3 Laat zien dat je verantwoordelijk bent: overtuig je ouders van het feit dat je goed weet waarmee je bezig bent. Laat vooral horen dat je het belangrijk vindt om op jezelf te letten. Luister goed naar de argumenten van je ouders, zij zullen daarna beter naar jouw argumenten luisteren. 4 Breng je besluit als een vraag en gebruik correcte taal: Het zou leuk zijn als ik vanavond met vrienden mee kan naar de film. Vind je het goed als ik mee ga? Als je je vraag oprecht presenteert, heb je gegarandeerd meer succes. 5 Jij bent het voorbeeld: je ouders moeten ook veel leren, dus is het aan jou om het goede voorbeeld te geven. Doe wat je zou willen dat ze bij jou doen. 6 Het is niet voor mij maar voor mijn toekomst: als je ouders weer eens beginnen met jou eeuwig adviezen te geven, kun je je ouders laten uitpraten en onthouden wat ze te vertellen hebben. Daar kun je namelijk later op inspelen. 7 Denk aan een onderhandelaar: kies een onderhandelaar, een soort tolk tussen jou en je ouders. Natuurlijk is dat niet je beste vriend, de vijand van je ouders. Kies deze onderhandelaar zorgvuldig, hij of zij kan een ware hulp zijn. 8 Denk aan de beloning: als je eens een keertje later thuis mag komen of meer zakgeld krijgt, vergeet je ouders dan niet te belonen. Dat maakt dat ze volgende keer positiever gestemd zijn. 9 Kies je eigen straf: erken dat je fout zat en stel een alternatief voor om het goed te maken. Stel je verantwoordelijk op en je ouders worden vanzelf milder. 10 Jij bent de winnaar als je toegeeft: zeg zo nu en dan: ik begrijp het, en meen dat ook, een gouden raad die heel wat kan opleveren. Na het begrip is het tijd om te ondernemen. Kies een geschikt moment om een lastig punt in de week te leggen. Laat ze beetje bij beetje wennen aan het onderwerp. 3.5 Problemen en conflicten Geen enkele opvoeding beschermt tegen conflicten tijdens de pubertijd. In de voorgaande paragrafen heb je kunnen lezen dat het proces van communiceren behoorlijk complex is en dat de ontwikkelingsfase waarin de jongeren zich bevinden voor de nodige onrust zorgt. Ook lijken volwassenen en jongeren tegenstrijdige belangen te hebben. Dit alles kan ervoor zorgen dat het gesprek met een jongere moeizaam verloopt. In deze paragraaf zullen we enkele interventietechnieken beschrijven die je kunt toepassen als een gesprek stroef verloopt Confronteren Confronteren klinkt wellicht heftiger dan bedoeld. Confronteren is een verzamelnaam voor sterk uiteenlopende activiteiten om die aspecten die impliciet blijven in een gesprek te verduidelijken. Oomkes (2008) definieert confronteren als: het naast elkaar stellen van twee of meer elementen die met elkaar in tegenspraak zijn, of van elkaar verschillen. Interventietechnieken Confronteren 3 GEZOND EN ONGEZOND GEDRAG Health Field Concept van Lalonde In het Health Field Concept van Lalonde worden invloeden op gezondheid van groepen in kaart gebracht (zie figuur 2.2). Hier worden vier determinanten van gezondheid benoemd: 1 biologische factoren 2 fysieke en sociale omgeving 3 leefwijze 4 organisatie van de gezondheidszorg. FIGUUR 2.2 Health Field Concept van Lalonde 2 Tips, quotes en definities Biologische factoren erfelijkheid geslacht Omgeving fysiek sociaal Gezondheid (Zorg)voorzieningen toegankelijkheid Leefstijl houding kennis gedrag Dit model is vooral bedoeld als beleidsinstrument om gezondheidsproblemen te analyseren en gezondheidsbeleid te formuleren (Ten Have, 1987). Het Health Field Concept van Lalonde is door het RIVM aangepast en omgebouwd tot het VTV-model, waarbij VTV staat voor Volksgezondheid Toekomst Verkenningen (zie figuur 2.3). FIGUUR 2.3 Het VTV-model Beleid Externe ontwikkelingen Determinanten van gezondheid Gezondheidstoestand Preventie en zorg Duidelijke schema s _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 8

9 9 294 Fasemodel van gedragsverandering persoonlijkheid (zie subparagraaf 3.7.3). De casus van Antonio is een illustratie van het verband tussen gedrag en overtuigingen. Ook het fasemodel van gedragsverandering van Proschaska, DiClemente & Norcross (1992) is bruikbaar bij het coachend begeleiden van jongeren met geldproblemen (zie paragraaf 2.4). Casuïstiek en actuele voorbeelden Casus: Antonio Antonio, een extraverte jonge man van 22, ren voor vakantie of samenwonen is tot nu thuiswonend, werkt als glaszetter. Zodra hij toe niet gelukt. zijn loon heeft aan het einde van de maand, Zijn kostgeld en verzekering wordt sinds gaat een bepaald patroon in werking: een vorige maand door zijn moeder via automatische incasso betaald, anders heeft hij daar paar avonden en nachten flink stappen, dure kleding kopen en vervolgens bijna blut geen geld meer voor, zo leerde de ervaring zijn voor de rest van de maand. Hij staat van het afgelopen jaar. Zijn moeder heeft regelmatig rood en beseft niet dat dit hem veel moeite moeten doen om hem hiervan extra geld kost. Ook gaat hij lenen bij zijn te overtuigen. Omdat hij dyslectisch is, vrienden. Van zijn moeder krijgt hij tussentijds geen geld meer, waardoor hij vaak boos afschriften of een financiële planning. Hij heeft hij geen zin zich te verdiepen in bank- is op haar. Zijn vriendin trakteert hij regelmatig op luxe cadeaus en uitstapjes. vind het wel best zo. Spa- 7 Methodieken Methodieken die budgetcoaches gebruiken zijn onder andere: Motiverende gespreksvoering. (RET) Rationeel Emotieve Therapie. De vier vragen van Byron Katie: 1 Is het waar? 2 Hoe weet je dat het waar is? 3 Wat gebeurt als je vasthoudt aan de gedacht? 4 Wie of wat zou je zijn zonder die gedachte? NLP: neurolinguistisch programmeren, gebruikmaken van lichaamshouding, stem, oogbewegingen en woordkeuze om de communicatie te verbeteren. Oplossingsgerichte methodiek. 296 Samenvatting Vragen en opdrachten 297 Competenties voor schuldhulpverleners Competenties die van belang zijn om te verschillende belangen afwegen kunnen werken met cliënten in de schuldhulpverlening zijn: werken in complexe situaties onderhandelen omgaan met weerstand ontwerpen van een plan van aanpak kunnen motiveren fungeren als casemanager omgaan met macht zorgen voor continuïteit en coördinatie 7 Financiële situatie van jongeren: Bindingstechnieken helpen mensen om Inkomsten: geld van ouders, baantjes, verleidingen te weerstaan. studiefinancieringen en leningen. Financiële problemen/schulden onder Uitgaven: kleding, roken, snacks en de 18: verantwoordelijkheid van ouders, alcohol, mobieltjes, uitstapjes, kosten boven de 18: reguliere budgetbegeleiding van op-jezelf-wonen, uitgaan, cadeautjes en vervoer. en (integrale) schuldhulpverlening. Vormen van formele schuldhulpverlening: Bepalende kenmerken van jongeren ten opzichte van geld (de eerste twee zijn de minnelijk traject meest bepalende): wettelijk traject 1 impulsiviteit 2 statusgerichtheid Budgetcoaching is hulpverlening voor 3 behoefte aan zekerheid mensen met financiële problemen. 4 onafhankelijkheid Budgetbeheer is beheer van inkomen 5 leenaversie door derde. 6 leenbereidheid Modellen voor het coachend begeleiden MoneyMindsets: bij geldproblemen: 1 De Trendsetter Theorie van Gepland Gedrag (van 2 De Regelaar Azjen) 3 De Levensgenieter IJsbergmodel van McClelland 4 De Toekomstplanner Fasen van gedragsverandering (DiClemente, Proschka & Norcross) Financiële opvoeding: in gezin Voorbeelden van methodieken zijn: op school Motiverende gespreksvoering in peergroep Rationeel Emotieve Therapie (RET) Vaardigheden voor financiële zelfredzaamheid zijn in het puberbrein nog niet omgaan met weerstand Competenties voor schuldhulpverleners: geheel ontwikkeld. kunnen motiveren omgaan met macht Beïnvloedende factoren bij maken van verschillende belangen afwegen keuzes: onderhandelen verlies telt zwaarder dan winst werken in complexe situaties zekerheid gaat voor onzekerheid mensen zijn conservatief Voorwaarden voor goede voorlichtingsmethodieken en -materialen: zintuiglijke beïnvloeding altruïsme aansluiten bij de doelgroep levendig en concreet aandacht voor de attitude van de (jonge) consument Aankopen zijn nogal eens gebaseerd op irrationeel gedrag. Vragen 7.1 Welk financieel gedrag van jongeren voor wat betreft uitgaven, sparen en geld tekort hebben past specifiek bij de neuropsychologische ontwikkeling van jongeren? 7.2 Combineer de uitspraken van jongeren die aan het begin van paragraaf 7.2 staan met de geldtypen. Welke uitspraak past bij welk geldtype? 7.3 Geef een verklaring voor de matige financiële situatie van mbo ers. 7.4 Jong geleerd is oud gedaan. Leg uit waarom deze uitspraak klopt op het gebied van financiële opvoeding. 7.5 Welke lagen van de ijsberg van McClelland kun je opsporen in het voorbeeld van Antonio? Benoem alle lagen met het bijbehorende gedrag en/of overtuiging. Opdrachten 1 Interview 7.6 Bevraag een medestudent op de kopjes uit paragraaf 7.1 (inkomsten, uitgaven, sparen, geld tekort). Hoe is zijn of haar financiële situatie op dit moment? Vergelijk die met die van jezelf en de uitkomsten uit de aangehaalde onderzoeken en formuleer een conclusie. 7.7 Interview twee verschillende ouders over de financiële opvoeding van zijn of haar kind met dezelfde leeftijd. Geef verschillen en overeenkomsten aan en maak een vergelijking met de adviezen van het Nibud. Test 7.8 Doe de geldtype-test op om te achterhalen welk geldtype jij bent (of was, als je ouder bent dan 25). 7.9 Vul voor jezelf of voor een medestudent de Studieleenwijzer (zie www. nibud.nl) in en noteer de uitkomsten. Wat is je conclusie? Presenteer 7.10 Breng van vier banken in kaart welke financiële hulpmiddelen zij jongeren bieden en zet dit in een zelf ontworpen schema. Test dit hulpmiddel op rentetarieven/kosten, gebruiksgemak en transparantie informatie (voor zover mogelijk, als je geen rekeninghouder bent) en geef een cijfer van 1 tot en met 10 als waardering. Presenteer de uitkomsten aan je groep Bereid een presentatie voor waarin je een beeld schetst van betrokkenen binnen de financiële opvoeding en educatie met een bijpassend voorbeeld van een toepassing van de werkwijze en presenteer deze aan je groep Ga op zoek naar voorlichtingsmaterialen om met je doelgroep over Omgaan met geld aan de slag te gaan. Kies er een uit en presenteer deze aan je groep. 7 Bondige samenvattingen Vragen en opdrachten 90 GEZOND EN ONGEZOND GEDRAG 91 2 Meer weten? Literatuur Ajzen, I. (1988). Attitudes, personality and behavior. Milton Keynes: Open University Press. Armitage, C.J. (2009). Is there utility in the transtheoretical model? British Journal of Health Psychology, 2009, 14, Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action. A social cognitive theory. Englewood Cliffs: Erlbaum. Berg, M. van den & Schoemaker, C.G. (2010). Effecten van preventie. Deelrapport van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning Van gezond naar beter. Boschma, J. & Groen, I. (2007). Generatie Einstein. Slimmer, sneller en socialer. Communiceren met jongeren van de 21e eeuw. Amsterdam: Pearson Education Benelux. Brug, J., Assema, P. van & Lechner, L. (red.) (2010). Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. Een planmatige aanpak. Assen: Van Gorcum/Open Universiteit. Bults, M., D.J.M.A. Beaujean, D.J.M.A, Zwart, O. de, Kok, G, Empelen, P. van, Steenbergen, J.E. van, Richardus, J.H., Voeten, H.A.C. M. (2010). Mexicaanse griep: risicoperceptie bij de bevolking, eigen maatregelen en vertrouwen in overheidsinformatie. Infectieziektenbulletin, 21, 8, College voor zorgverzekeringen (2007). Van preventie verzekerd. Diemen: CVZ. Dorsselaer, S. van, Looze, M. de, Vermeulen-Smit, E., Roos, S. de, Verdurmen, J., Bogt, T. ter & Vollebergh, W. (2010). HBSC Gezondheid, welzijn en opvoeding van jongeren in Nederland. Utrecht: Trimbos-instituut. Engels, J. & Kistemaker, W. (2009). Zelfmanagement helpt chronisch zieke vooruit. Medisch Contact, Ezendam, N.P.M., Oenema, A., Looij-Jansen, P.M. van de, & Brug, J. (2007). Design and evaluation protocol of FATaintPHAT, a computer-tailored intervention to prevent excessive weight gain in adolescents. BMC Public Health, 7, 324. Faddegon, K.J. (2011). Landelijk overgewichtbeleid gespiegeld aan kennis uit de gedragswetenschappen. Verkennende studie voor het WRR-project Keuze, gedrag en beleid. Webpublicatie nr. 60, Faddegon, K.L. (2009). Psychologische verschillen in keuzegedrag. In: Tiemeijer, W.L., Thomas, C.A. & Prast, H.M. (red.) De menselijke beslisser, Grol, R. & Wensing, M. (red.) (2001). Implementatie. Effectieve verandering in de patiëntenzorg. Maarsen: Elsevier Gezondheidszorg. Have, H.A.M.J. ten (1987). Gezondheid en haar wetenschappen. Ned Tijdschr Geneeskd., 131, , Hermes, J., Naber, P. & Dieleman, A. (2007). Leefwerelden van jongeren. Thuis, school, media en populaire cultuur. Bussum: Coutinho. Jeugdmonitor CBS, Kok, G., Schaalma, H. & Brug, J. (2010). Planmatige bevordering van gezond gedrag. In: Brug, J., Assema, P. van & Lechner, L. (red.) Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. Een planmatige aanpak. Assen: Van Gorcum/Open Universiteit Nederland. Lalonde, M. (1981). A new perspective on the health of Canadians. A working document. Minister of supply and services, Canada, Lechner, L., Kremers, S., Meertens, R. & Vries, H. de (2010). Determinanten van gedrag. In: Brug, J., Assema, P. van & Lechner, L. (red.) Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. Een planmatige aanpak. Assen: Van Gorcum/Open Universiteit Nederland. Loket gezond leven, Miller, W.R. & Rollnick, S. (2005). Motiverende gespreksvoering. Een methode om mensen voor te bereiden op verandering. Gorinchem: Uitgeverij Ekklesia. Nooijer, J. de, Veling, M.L., Ton, A., Vries, H. de & Vries, N.K. de (2008). Electronic monitoring and health promotion: an evaluation of the E-MOVO Web site by adolescents, Health Education Research, 23, 3, Norman, P., Boer, H. & Seydel, E.R. (2005). Protection Motivation Theory. In: Conner, M. & Norman, P. (eds) Predicting Health Behaviour. Berkshire, England: Open University Press. Paulussen, T., Wiefferink, K. & Mesters, I. (2010). Invoering van effectief gebleken interventies. In: Brug, J., Assema, P. van & Lechner, L. (red.) Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. Een planmatige aanpak. Assen: Van Gorcum/OU Nederland. Peters, L., Molleman, G., Hommels, L., Ploeg, M., Hosman, C. & Llopis, E. (2003). Toelichting Preffi 2.0. Woerden: NIGZ. Prochaska J.O., DiClemente C.C., Norcross J.C. (1992). In search of how people change. Applications to addictive behaviors. The American Psychologist, Sep; Vol. 47 (9), pp Rogers, E.M. (2003). Diffusion of Innovations. New York: Free Press. Rogers, R.W. (1975). A Protection Motivation Theory of Fear Appeals and Attitude Change. Journal of Psychology, 91, Saan, H. & Singels, L. (2006). Gezondheidsvaardigheden en Informed Consent. De bijdrage van het health literacy - perspectief aan patiëntenrechten. Woerden: NIGZ. Sassen, B. (2004). Gezondheidsvoorlichting en preventie. Leidraad voor verpleegkundigen. Maarssen: Elsevier Gezondheidszorg. Schönbeck, Y. & Buuren, S. van (2010). Factsheet Resultaten Vijfde Landelijke Groeistudie. TNO, Vries, N.K. de (2000). Het hart, de ruggengraat en de hersenpan. Perspectieven op gezondheidsgedrag. Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt hoogleraar gezondheidsvoorlichting en bevordering. Maastricht: Weinstein, N.D., & Sandman, P.M. (1992). A model of the Precaution Adoption Process: Evidence from home radon testing. Health Psychology, 11(3), , com/articles/precautn.htm. West, R. (2005). Time for a change: Putting thetranstheoretical (Stages of Change) Model to rest. Editorial. Addiction, 100, , Wevers, A., Renes, R.J. & Woerkum, C. van (2008). Water en olie, dat mengt niet vanzelf. Onderzoek naar theoriegebruik bij leefstijlcampagnes. Wageningen: Universiteit Wageningen. Woolford, S.J., Clark, S.J., Victor, J. Strechers, V.J. & Resnicow, K. (2010). Tailored mobile phone text messages as an adjunct to obesity treatment for adolescents. Journal of Telemedicine and Telecare, 16, Internet (voor I-Change-model) (voor HAPA-model) 2 Meer weten? Verwijzingen naar literatuur en internet _NICE AND IMPORTANT_FM.indd 9

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de entreetoets! Eerste druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis Aardrijkskunde Roger Baltus Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 0 Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Training. Zakelijk communiceren

Training. Zakelijk communiceren Training Zakelijk communiceren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn

Nadere informatie

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen Mindfulness De aandachtsvolle therapeut Monique Hulsbergen 2009 M.L. Hulsbergen p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Extra les: Internetbankieren

Extra les: Internetbankieren Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Internetbankieren Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over internetbankieren hoort bij Zwart

Nadere informatie

Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews. Ben Baarda en Monique van der Hulst. Derde druk

Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews. Ben Baarda en Monique van der Hulst. Derde druk Basisboek Interviewen Handleiding voor het voorbereiden en afnemen van interviews Ben Baarda en Monique van der Hulst Derde druk Noordhoff Uitgevers bv Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen over

Nadere informatie

Bedrijfseconomische thema s

Bedrijfseconomische thema s Bedrijfseconomische thema s P. de Boer M.P. Brouwers P.A.M. de Keijzer Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K designers, Groningen/Amsterdam Omslagillustratie: istockphoto

Nadere informatie

Basiskennis aardrijkskunde

Basiskennis aardrijkskunde Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Slaag voor de toelatingstoets! Tweede druk Noordhoff Uitgevers bv Basiskennis aardrijkskunde Roger Baltus Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Noordhoff

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn Onderhandelen in 90 minuten Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen en Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Het Noorden Communiceert, Loon Binnenwerk: The DocWorkers, Almere Redactie: Richard

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen

Marisca Milikowski. Dyscalculie en rekenproblemen. 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Dyscalculie en rekenproblemen Dyscalculie en rekenproblemen 20 obstakels en hoe ze te nemen Marisca Milikowski BOOM Voor

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Vierde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 12 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Derde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

BASISVAARDIGHEDEN. Rekenen GEZONDHEIDSZORG. Tweede druk. scoor een. 10 voor de rekentoets

BASISVAARDIGHEDEN. Rekenen GEZONDHEIDSZORG. Tweede druk. scoor een. 10 voor de rekentoets BASISVAARDIGHEDEN Rekenen GEZONDHEIDSZORG Tweede druk scoor een 10 voor de rekentoets Basisvaardigheden Rekenen voor de Gezondheidszorg Basisvaardigheden Basisvaardigheden wiskunde voor het HTO Rekenen

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk Project Ondernemerschap in welzijnswerk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Miriam de Heer Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Ondernemerschap

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Wat maakt je zo boos?

Wat maakt je zo boos? Shari Klein en Neill Gibson Wat maakt je zo boos? 10 stappen om boosheid te transformeren naar een win-win situatie. Een presentatie van de ideeën van Geweldloze Communicatie en hoe je ze kunt toepassen

Nadere informatie

Werken met Elobase Horeca

Werken met Elobase Horeca mbo Ondernemer Horeca Niveau 4 Werken met Elobase Horeca Catalogus 2011 Wegwijzer 2010 Handleiding Elobase Horeca Handige leerstofoverzichten Catalogus met projecten 01-04-10 09:44 Leerstofoverzicht ONDERNEMER

Nadere informatie

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk

Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN. Willem Leijnse. Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening OPGAVEN Willem Leijnse Vierde druk Bestuurlijke informatievoorziening Opgaven W. Leijnse Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K, Groningen/Amsterdam

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Derde druk Basiskennis Boekhouden Opgaven- en werkboek Basiskennis Boekhouden Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren

Nadere informatie

Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau

Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau 1F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Annemieke Struijk Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Elma Draaisma en Willem

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen

Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen PVL_FM.indd 1 3/10/15 8:09:53 PM PVL_FM.indd 2 Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen De stappen naar zelfmanagement Marieke van der Burgt Berty Terra Els

Nadere informatie