INHOUD. 73 C. S. Oldenburger-Ebbers De tuinarchitectuur van Johann Georg Michael ( )

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INHOUD. 73 C. S. Oldenburger-Ebbers De tuinarchitectuur van Johann Georg Michael ( )"

Transcriptie

1

2 1 cember.a.va n.f.va n.w.va nfir.c.va np M. Dominicus-van INHOUD KONINKLIJKE NEDERLANDSE OUDHEIDKUNDIGE BOND Opgericht 17 januari 1899 Beschermvrouwe H.K.H. Prinses Juliana. Bulletin Tweemaanlijks tijdschrift van KNOB, tevens orgaan nd eva Rijksdienst voor ed Monumentenzorg en Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bomonrzoek. Redactie Prof. dr Voorn (hoofdredacteur), prof. dr. E. R. M. Taverne (adviseur), mevr. drs. M. M Boven, mevr. drs. M.L.A. J.Th.Brekelmans, mevr. drs. M. J. Dolfin, mevr. drs. J. B. Geerlink, mevr. drs. M.Krauwer,. dr ir R.A.F. Smook, prof. dr. ir. C.. LTemminck Groll, ir Traa, mevr. M.P.WoIff, prof. dr. A. n rva Woud. Redactieraad Prof. dr. W.J.H.Willems, mr. C.. HGoekoop, drs..f UHylkema, drs. J Regteren Altena, drs. C. O. A. Baron Schimmelpenninck van r Oije, ir. C. J. Vriesman, mevr. drs. M.J.H.Willinge. Lay-out ne vormgeving Walburg Pers. Summaries Mevr. drs. M. L. A. J.Th. Brekelmans. 73 C. S. Olnburger-Ebbers De tuinarchitectuur van Johann Georg Michael ( ) 80 Eugène L. H. Roebroeck Interpretatie van Zonnewijzerfragmenten 85 Hans Renes Ou visvijvers ni Zuid-Limburg 98 Publikaties The Dutch garn in the seventeenth century (John Dixon Hunt, red.) (recensie: Soest);.H CGoekoop, Op zoek naar Ithaka (recensie: D. J. Waarsenburg) 102 Recent verschenen met bericht over the (bericht:.va ng Kabinet r Herwaarn) Koningin 104 Berichten De Nerlandse Tuinenstichting Archeologie: Graven voor Farao (Teleac-cursus), Vindplaats Velsen, van prehistorie tto pruikentijd, Thermenmuseum Rome vernieuwd, Archeologie nd eaa Roer, O RM 'Light' Monumentenzorg: Werelrfgoedconventie, Paleis van Justitie et Assen, Hervorm Kerk Havelte Archieven: Provinciaal archief Utrecht 111 Tentoonstellingen Herman Willem Daenls, t He Ou f Ho aan het Noorin, Pasqualini in Kampen, Sieran uit oudheid, Goun Eeuw rondom eda md Abonnementen Bureau KNOB, Achter St. Pieter HR Utrecht tel Abonnement ne lidmaatschap KNOB: f 65, ; f 40, (t/m 27 jr); f 100, (instelling etc.). Opzeggingen voor nhe tva jaar. Losse nummers ne druk Walburg Pers Postbus AE Zutphen tel Losse nummers f 15,. 113 KNOB Melingen en berichten. Afscheid van Jhr. Ir. L. L. M. van Nispen tot Sevenaer 113 Summaries 115 Auteurs Omslag: Montage foto Slot Zeist en Zonnewijzerplaat Entinghe (foto RDMZ, F. W. van Voorn; tekening H. R. Roelink, RU Groningen). ISSN BULLETIN KNOB Jaargang 90, 1991, nummer 3

3 Johann Georg (l) ( ), geboren te Rödgen i be Gieszen. Var ne zoon oefen- hetzelf beroep uit, namelijk tn da va hovenier/tuinbaas. Het is bekend dat Mi- n jr )i so p n huwelijkse va noo kd e scription,di eme t De tuinarchitectuur Johann Georg nva Michael ( ) C.. SOlnburger-Ebbers Biografische gegevens Het eerste artikeltje dat apart aan J. G. Michael werd gewijd, verscheen in het tijdschrift Floralia, voorloper van het tijdschrift Groei en Bloei, in juli 1935, p. 335 en werd geschreven door tuinarchitect L. A. Springer. Johann Georg Michael werd geboren n i Landau nhe t i vorstendom Walck nwe l e 24 april Zijn var heette eveneens chael.va nsr dracht nhe tva 1734 t to 1738 werkte nop - i Benediktijnerklooster Schaaken en dat hij van 1738 tot 1740 als 'fürstliche Gartner' werkzaam sop waslot Landau (vorstendom Walck), alwaar Michael.r j geboren werd. nva 1740 t to 1778 shi j wa vervolgens in dienst op Resinz Arolsen (vorstendom Walck) als 'Hofgartner' van Prins van Walck. Michael jr. heeft het grootste el nva zijn jeugd sdu doorgebracht in en rond Arolsen en heeft daar hoogstwaarschijnlijk van zijn var het vak geleerd. Mr. Jacob Boreel Janszoon ( ), sinds 1737 raad ne advocaat-fiscaal j edbi Admiraliteit et Amsterdam ne vanaf 1756 Meesterknaap r Houtvesterij van het Gooiland, werd in 1742 eigenaar van buitenplaats Beeckesteyn te Velsen. Hij onrhield hanlsbetrekkingen met het vorstendom Walck-Pyrmont j sin enhi wa van 1761 tto 1759 ne 1762 buitengewoon ambassaur aan het Engelse hof. Het was ze Jacob Boreel die vermoelijk begin jaren zestig van 18 eeuw jonge Johann Georg Michael.ui tjr Arolsen naar Beeckesteyn heeft gehaald, om in dienst van hem op zijn buitenplaats te werken. 1 In een brief van tuinarchitect L.P.Zocher, Michael's achterkleinzoon, aan L. A. Springer, schrijft Zocher 'Hij.G(J. Michael Enge- aanleg r engelsche parken gaan besturen en aanran nme te aanbeveling nva Jhr. Boreel edi toenmaals son land ni land vertegenwoordig, n heeft wijze van aanleg daarna met veel succes hier toegepast'. 2 Op trouw Michael jr. met Anna Maria Smit, afkomstig t ui akte Haarlem. nd ei voorwaarn ( ) staat vermeld dat Michael woont op buitenplaats van heer Boreel te Velsen (= Beeckesteyn) en dat zijn beroep architect is. 3 In doopakte van hun dochter Anna Margaretha (gedoopt ), heeft Michael als beroep 'bosch garnier' opgegeven." Zijn vrouw Anna Maria noemt Afb.. 1Plattegrond nva Stowe Uit: Stowe, a fth eo zich in 1770 'Engelse tuijnvrouw', op Beeckestijn, hetgeen zoveel zal betekenen als vrouw van tuinbaas die ontwerpt en aanlegt ni Engelse landschapsstijl. Op plattegrond van Beeckesteyn, 6 noemt Michael zich weer architect: 'gemeeten geteekend en in ser stand gebragt, door n architekt J.G. Michael. 1772'. po ze plattegrond staat kee nooopstand nva hun eenvoudige huis (D. Architect wooning) afgebeeld e moestuinen si plaats nhu va huis ne aangegeven even buiten ed magnificent house dan garns., (..) noordoost-zuidwest lopen grenslaan, rte hoogte van landschappelijke tuinaanleg op Beeckesteyn. In 1775 heeft Prins Willem V zijn vrouw Prinses Wilhelmina van Pruisen in mei 1768 Beeckesteyn bezocht ne daar ed grote laan nd ee colonna dha bewonrd, Michael aangezocht s omal 'jardinier architect' op Het Loo te komen werken. 8 Waarom t di niet si doorgegaan, si niet -be kend. Na het overlijn van Jacob Boreel in 1778, BULLETIN KNOB

4 aa nte nemen,.2 Plattegrond veranring ahe t N»4* nc AA ;*A tehi j wi vanaf * * *» * 4 * 4' * *t l* *. 4 * * *» 4V4V4V*» * *» * <» * 4 <» 4 4* *4a.>4 f f4 nva Beeckesteyn, détail landschappelijke el; door.g JMichael 1772 (zie voor détail co/ona afb. 4), e. Philips, is Michael waarschijnlijk in dienst van familie Boreel gebleven, en wel in dienst van nieuwe eigenaar, oudste zoon Willem Boreel. Naast t he werk po Beeckesteyn werd - Mi chael ni staat gesteld anre opdrachten zoals ni landschapsstijl van buitenplaatsen Elswout en Waterland. ezi verr the opgestel -in ventarisatie-schema. Uit een briefwisseling met Geheimsekretar Frensdorf ni Arolsen blijkt t da Michael ni 1778 ging kuren nba di Pyrmont. 1 overlijn van zijn vrouw in juni 1782,9 is Michael vermoelijk enkele malen naar Pyrmont teruggekeerd inverband tee nmereor- ganisatieplan voor t he Kurpark ni Engelse landschapsstijl. Zijn werkzaamhen aldaar vielen ongeveer tussen 1783 en 1786 nbe -e troffen niet alleen nee plan tto mornisering nhe tva park, maar waarschijnlijk even later khe t oo ontwerp nee va grafmonument ter nagedachtenis van Anna Maria Fagel-Boreel, ed dochter nva Jacob Boreel Janszoon en echtgenote van Francois Fagel, Griffier r Staten Generaal ( ). Zij is in 1781 in het Kurpark Pyrmont overlen.1 t He betreft hier nee tempeltje ni Dorische stijl, tevergelijken tme Roton, door Michael ontworpen voor Oud-Berckenroe te Heemste. Het monument is in 1787 gebouwd als zicht-beëindiging van midlste laan van het aldaar ganzevoetstruk- gelegen lanenstelsel n i tuur. 1, 10 Michael's werkzaamhen n i Nerland wern j bi zijn afwezigheid opgevangen door zijn aanstaan schoonzoon J.D.Zocher sr., me ed beginjaren

5 va n da n ed ni nhe t nzo ume bijvoorbeeld te d va n J.M Morel, J.J Rousseau, 3. Vóór ge n di t ke nme t plattegronn Stowe (1769) waarin ed afbeeldingen ne plattegrond belangrijke documenten vorm ne nhe t scription e afbeeldingen ra l we enige f o nda t hi n ne nbi j no g rotsen, watervallen, bruggetjes, boten ne veel lotusbloemen; - smalle paadjes die langs een veelvoud van taferelen lein. Geen bre wanldreven, want Chinezen zijn niet gewoon langs bre lanen te wanlen. ed lanen ni Michael's ontwerpen zijn veelal ou zichtlanen tee nui vorige perio. j Hi heeft ze gehandhaafd, mogelijk omdat ed bomen niet kaprijp waren; - romantische kleinschalige bostaferelen, zo mogelijk met beek en rots en tuingebouwen. nee bijzonre aanplant nva bomen, struiken ne planten verrijkte ze scènes; - huiveringwekken taferelen met rotsen, watervallen en hutten. De vijverpartijen ken- vlakke oevers, soms bekt t me bloe- struiken ne bomen t me overhangen twijgen, zoals nee treurwilg; - beplanting met een grote variatie in vorm en kleur. Bloeien struiken zijn zeer geliefd evenals treurwilg tmezijn overhangen takken. Nb. Deze bloeien struiken, die later n i Engelse landschapsstijl veel toegepast wern, noem men in Nerland 'Engels hout'. De toepassing van 'clumps of trees' vindt nmeminr j edbi Chinezen. Zoals t ui he voorgaan blijkt, wordt door Chambers niet over toepassing van typische Chinese architectuur (pagos, bruggen, theepaviljoens enz.) gesproken, alleen over gebouwen. De Chinese tuinkunst legt n me ne he t -nhe i ma n - tachtig samenwerkte. Zo is bijvoorbeeld het ontwerp voor Biljoen (1784) taa nda Michael werd opgedragen, a qu tekenstijl e to schrijven aan J.D.Zocher sr. 11 Michael is, getuige enkele notariële akten uit 1789 en 1790, steeds op Beeckesteyn blijven wonen, totdat j p2o hi november 1791 e d buitenplaats 'Roosesteyn nhe t e bos genaamd Gier met halve Heerenweg en halve beek gelegen voor en langs hofste' kocht. j Hi stichtte hier nee kwekerij, gelegen langs Heerenweg van Santpoort naar Velsen, even nte zuin De boelscheiding vond plaats 0me i erfgenamen waren zijn oudste Beeckesteyn. Johan Georg Michael is 15 februari 1800 op Roosesteyn overlen. zoon Johan Georg (III), Kapitein r Bataafsche artillerie, die te Velsen (op Roosesteyn) woon; zijn dochter Maria Christina, echtgenote van Johann David Zocher sr., wonen et Haarlem ne zijn jongste zoon Hendrik Christoffel woonachtig et Velsen. De oudste zoon Johann Georg Michael (III) bleef po Roosesteyn wonen ne heeft koo als architect van buitenplaatsen gewerkt. Onr zijn leiding werd e d Sparrendaal onr Bloemendaal in buitenplaats ge reorganiseerd. 16 hier t ui kunnen concluren dat J. G. Michael (II) eerre veranring in landschapsstijl hier heeft ontworpen. Welke invloed heeft het werk van Johann Georg Michael onrgaan? De werkzaamhen van J. G. Michael in Nerland vallen tussen ongeveer 1765 ne 1800, ed tijd nhe tva rland. 17 neo-classicisme nne -i Wanneer eon sw afvragen welke inspiratiebronnen Michael gehad zou kunnen hebben, j the bi creëren nva zijn interpratie nva Engelse en/of Chinese landschapsstijl, kunnen ew drie facetten aanwijzen, edi vor- belangrijk geweest kunnen zijn voor ed ming van zijn stijl. Zijn reis naar Engeland l za allereerst bepalend geweest zijn, vervolgens in zijn tijd gepubliceer (e Duits f o Nerlands vertaal) literatuur over ed nieuwe natuurlijke stijl en tenslotte zijn eventuele kennismaking t me enige reeds omgevorm parken in Nerland. 1. Volgens L. P. Zocher heeft Jacob Boreel Michael naar Engeland gezonn, om tuinkunst aldaar te besturen. j l za Hidaar vetrouwd zijn geraakt me landschapsstijl zoals Lancelot Brown ( ) edi toepaste - op Stowe - gekarakteriseerd door glooien open terreinen t me slingeren pan ne waterpartijen, ingeplant met 'clumps of trees' f o 'groupings fo trees'. nee aantal -ka rakteristieke elementen van ze Engelse landschapsstijl heeft Michael naar Nerland overgebracht, evenals ed toepassing van neo-classicistische bouwwerken en neo-gotische architectuur in ze parken. 2. Handboeken ei njaren di zestig va 18 eeuw, vóórdat Michael aan geeltelijke verlandschappelijking van Beeckesteijn begon, mogelijk door hem bestuerd zijn, bijvoorbeeld nd ei bibliotheken Arolsen fo Beeckesteijn, zijn: Engelse werken: J. D. Attiret, An account of the emperor of China's garns at Pekin, London W.Chamers, Designs chinese buildings..., met een hoofdstuk 'On the art of laying t ou garns among eth Chinese', London Een Nerlandse vertaling verscheen ni Stowe,... /A scription of the magnificent house and garns..., London Met plattegrond ne afbeeldingen. Th.Whately, Observations no morn garning, London Een Duitse vertaling verscheen ni Franse werken L'art d distribuer s le jardins suivant l'usage s chinois, Paris Julie ula onouvelle Héloise (avec la dujardin paysage Clarens', Boek IV, 11 brief). Amsterdam Een Duitse vertaling verscheen ook in 1761 (roman). J. Delille, Les jardins ou /'art d'embellir les paysages, Paris needuitse vertaling verscheen si npa 1796 (gedicht). In thenerlandsen Duits verschenen in jaren zestig geen boeken waarin landschapsstijl werd aangeprezen f o bekritiseerd, behalve nd eda reeds genoem vertalingen waren e pogin- gedaan ed natuurlijke stijl po Nerlandse buitenplaatsen et to passen. Maar bleef meestal beperkt the to aanleggen van kronkelpaadjes binnen ou laanstrukturen. De landschappelijke aanleg van het park nva Huis et Bennebroek naar ontwerp van A. Snoek (1761), vormt hier een uitzonring op. 19 Duilijk waren hier slingeren pan en waterpartijen te onrschein. In hoeverre Michael enige van ze buitenplaatsen heeft gekend, is onduilijk. Wat betreft ed literatuur edi Michael bestuerd uzo kunnen hebben, lijkt t he aannemelijk dat hij alleen Duitse en Nerlandse teksten goed nko begrijpen j e boe- en eerr gebruikt zal hebben dan boeken zonr illustraties. Romans ne gedichten zullen nhe t i algemeen niet snel door architecten sal handboek gebruikt zijn. the Uivoorgaan kunnen we concluren dat zijn belangrijkste handboeken tijns perio Beeckesteijn, geweest kunnen zijn het boek Designs of chinese buildings, van W. Chambers(1763 Nerlandse vertaling), het boek boek Observations no garning n va vertaling). morn Th.Whately (1771 Duitse Wanneer we Michaels ontwerpen vergelijken td emetheoriën nva Chambers en Whately en illustraties in het boek Stowe, lijkt het heel waarschijnlijk dat Michael ze drie boeken heeft gebruikt. Dit zal hierna worn aangetoond. In het hoofdstuk over 'het aanleggen van tui- Chinezen', nw. vachambers, ko men volgen karakteristieke elementen voor die ook door Michael zijn toegepast: talgemeen taferelen tveel me afwisseling in beleving, waarin water (watervallen) en bergen (niveauverschillen) een belangrijke rol spelen. Het Chinese woord landschap betekent ni feite water ne bergen. Om dit begrip te karakteriseren, ziet men toepassing nva eilandjes, kunstmatige geen nadruk phe to Chinese bouwwerken. toepassen nva typisch Het boek Stowe: a scription of the magnificent house and garns of the Right Honourable Richard Grenville Tempte.. embellished with a general plan of the garns. df.an o each building.. (1769), heeft.g JMichael koo zeker gekend. t He park Stowe in Buckinghamshire was één van ed eerste parken ni Engeland waarin vanaf ca vrije natuurlijke stijl werd toegepast. Charles Bridgeman introduceer in dit park natuurlijke vormen binnen ou geometrische patroon. an Bridge- werkte omstreeks 1735 William Kent op Stowe. Van zijn hand zijn onr anre Elysian Fields met Temple of Ancient Virtue en anre natuurlijke taferelen. Van 1741 t to 1751 werkte ed eigenaar Richard Grenville Earl Temple, samen met Lancelot Brown, ehe t di iale landschap po Stowe BULLETIN KNOB

6 op va n -p eod fi nd e péé nva nd e nj.g Michael J.A J.W.F.v G.K.v. Sandra.J.va n scription vorm ga vorm nd eva Grecian Valley plaats ne dva voormalige parterre - en aanleg van enorme natuurlijk gevorm waterpartijen. In 1766 werd sal sluitstuk nva Earl Temple's veranringen Corinthian Arch gebouwd, als beëindiging nd eva hoofdas nhe ti zuin. Wanmneer men plattegrond van Stowe bestuert, afgebeeld in eerrgenoemd boek, ziet men rondom het hele terrein bre dubbele lanen lopen, met aan binnenzij nva ze lanen hakhoutbosjes tme pan in natuurlijke vormen; achter het huis een grote open vallei, waaroverheen uitzicht wordt gebon op 'Rotunda' van J. Vanbrugh en 'late King's Pillar' en uiteinlijk pd eo natuurlijk gevorm waterpartij, het vroegere octogonale bassin. Wanneer men met ze plattegrond in hand, zich voorstelt een wanling te maken rondom het grote zuilijke park, dan wordt men telkens langs verschillen bostaferelen geleid en langs the grote meer, terwijl steeds nee uitzicht o tuincoraties wordt gebon. Evenzo geldt dit voor een wanling rondom Hawkwell's Hill dan Field, nd eaa oostzij nd eva Elysian Fields. De afwisseling in gezichten tijns een rondwanling is bijzonr groot Stowe. Opgemerkt dient hier te worn dat op plattegrond van Stowe geen Chinese architectuur staat afgebeeld. ed veranringen Lancelot Brown vonn plaats tussen 1741 en 1751, vóór tijd dat verhalen van W. Chambers bekend wern (1757). De eerste vertaling van het werk van J. D. Attiret verscheen echter wel in ze tijd (1747), maar had kennelijk nog geen invloed. Afb.3. Stowe. Corinthian Arch. Uit: Stowe, a fth eo magntficent house dan garns.,.) (. Inventarisatie nva tuinarchitectuurprojecten va ( ), ni chronologische volgor Jaar vanontwerp Plaats project Naam project Opdrachtgever Vindplaats ontwerp of historische bron ca ca vanaf 1781 vanaf 1781 vanaf vanaf 1783 tussen / ca /1796 en Velsen Vogelenzang Overveen Velsen Slochteren Doorwerth Velp Pyrmont (D.) Haarlem Overveen Stavern Arnhem Bloemendaal Heemste Leersum Beverwijk Beeckesteyn Vogelenzang Elswout Waterland Fraeylemaborg (niet uitgevoerd) Doorwerth Biljoen/Beekhuizen Kurpark (niet uitgevoerd) Welgelegen Oosterduin Stavern Wanling singels Wildhoef Oud-Berckenroe Broekhuizen Adrichem Jacob Boreel Janszoon Jan van Marselis Jacob Boreel Jacobszoon Archibald Hope H. Veldtman. Bentinck. Spaen Prins nva Walck Henry Hope P. Muilman A.F. R. E. Baron van Haersolte Gemeente W.. PhKops Mw. C.C.Hotzon (Hodshon) Mr. C Nellesteyn Hogendorp Bibl. LU 6 Vogelenzang, situatietekening Lutgers, Mond. overlevering RA Groningen, AH Fraeylemaborg RA Gelrland, HA Doorwerth RA Gelrland, HA Biljoen Bibl. GH Kassei GA Haarlem, 2 ontwerpen H.Numan, Opr. Haerl. Courant GA Arnhem, 2 ontwerpen Part. Coll., 2 ontwerpen GA Haamste Lutgers, Aantekeningen G. K.van Hogendorp, ARA Wijck ; ), Boe- Verr zijn volgen buitenplaatsen aan J. G. Michael toegeschreven: Velserbeek, Groeneveld en Twickel; Bloemenheuvel (H. v.d. kenro. (LH.AIbers, 1984) ne Sparrendaal (C.S.OInburger-Ebbers, ezi biografische gegevens).

7 n' ane w Rotunda, gebouwd J.Vanbrugh, verto- Roton po ne va n is. ndi t I ndi ew ein In al s - el of len van zichtla(a)n(en) wor- gehandhaafd ne incinteel wordt ed zichtas afgesloten door een gebouw of ka- n - lanen - incinteel Stowe noo ki Bij Whately begint aanleg met een romantisch karakter et verschuiven naar nee aanleg met een lanlijk agrarisch karakter. Samenvattend kunnen e w stellen t da J. G. Michael inrdaad een reis naar Engeland heeft gemaakt ne Stowe heeft bezocht ( overeenkomst in architectuur en plaatsing n vacorinthian Arch op eend colonna po Beeckesteyn wijzen hierop). De vormgevingsieën toegepast in Chinese tuinkunst n e morne Engelse tuinkunst, uitgewerkt door Chambers ne Whately, zijn tinhe ontwerp nva Beeckesteyn en in Michael's latere ontwerpen terug te vinn. In praktijk n vahierna toegepaste landschapsstijl in Frankrijk, Duitsland en Nerland, zullen ed karakteristieke elementen van ed Chinese ne Engelse stijl door elkaar worn gebruikt. nme spreekt da Frankrijk van anglo-chinese stijl (zie hierna het werk van G. L. Le Rouge). Vormanalyse van ontwerpen nva Johann Georg Michael Afb. 4. Beeckesteyn. Colona. Détail van plattegrond van Beeckesteyn uit 1772 (J. G. Michael en C. Philips: zie afb. 2). De karakteristieke elementen van Stowe vinn ew incinteel ni Michael's werken terug. Ditzijn rondwanlingen rondom een open veld, met steeds afwisselen gezichten, een opengehoun hoofdas, die zowel op Stowe als op Beeckesteyn, afgesloten werd door een triomphboog (Corinthian Arch) of colonna, grote slingeren waterpartijen en beken, hakhoutbosjes met pan in min of meer natuurlijke vormen en een aantal gebouwtjes in classicistische of gotische stijl, naast neeenkel monument en een ruïne of grot. Als Michael inrdaad een studiereis naar Engeland heeft gemaakt, lza hij zeker Stowe hebben bezocht, omdat t di park in die dagen hét voorbeeld was van nieuwe natuurlijke landschapsstijl. Mogelijk heeft Michael ze reis gemaakt in of na 1766, toen ed Corinthian Arch geplaatst werd als beëindiging van zuilijke zichtas. Het is opvallend dat ook zichtas op Beeckesteyn door een sterk gelijken boog, colona, werd afgesloten. Onbekend is echter fo Michael ontwerper was van ze boog op Beeckesteyn of dat ze er al stond uit een eerre perio; zeker is wel dat ze boog in mei 1768 door Prins Willem V en Prinses Wilhelmina van Pruisen werd aangetroffen. Het geciteer boekje over Stowe tp ome plaat naf - 1ee beelding van Corinthian Arch verscheen echter si npa 1769, i edition'. Plaat 1 was waarschijnlijk toen recentelijk toegevoegd. Ook anre gebouwtjes van Stowe, afgebeeld ni genoemd boekje, hebben -Mi chael mogelijk geïnspireerd. De Temple of Ancient Virtue nd ee door resp.. WKent ne overeenkomsten te me d Oud-Berckenroe. 20 Thomas Whately bespreekt in zijn Observations on morn garn/ng eigenlijk Engelse landschapsstijl, zoals Lancelot Brown die toepaste. Een uitgewerkte beschrijving Stowe si door Whately toegevoegd. ed ieën van Whately vindt men later terug in theoretische werken van C. C. L. Hirschfeld. Karakteristieke elementen die Whately aangeeft e Michael's ontwerpen ook t me aandacht uitgewerkt zien, zijn ed 'materialen' die hij bespreekt: bom (o.a. niveauverschillen), houtgewas (bos, bosschage, 'clumps', solitaire bomen), water (beekjes, watervallen, waterpartijen), rotsen (géén kunstrotsen) ne diverse tuingebouwen. Ook spreekt Whately over verschillen scènes of taferelen, waaruit het park is opgebouwd. j Hi onrscheidt e d volgen bouwwerkjes: boerenhutten, ruïnes en genktekens. Hij adviseert liever geen Griekse tempels, Turkse moskeeën en Egyptische obelisken f o pyramin et to passen, tenzij het sierelement heel belangrijk geval nme ka klassieke fo exotische gebouwtjes plaatsen, maar niet te veel! Tot hen zijn 13 ontwerpen van hand van of toegeschreven aan J. G. Michael bekend. Het aantal projecten is echter groter. De meeste projecten waaraan Michael gewerkt heeft, liggen in Zuid-Kennemerland en Gelrland. Alle ontwerpen zijn eerr in recente literatuur afgebeeld, 21 behalve het ontwerp van Fraeylemaborg. Zie ook inventarisatie-schema. chronologische volgor zijn ontwerpen bekend van: Beeckesteyn (1772), Vogelenzang en Teylingenbosch (ca. 1778, getekend door. DEngelman, 1794), Fraeylemaborg (vanaf 1781), Doorwerth (1784), Biljoen (vanaf 1783), Kurpark Pyrmont (tussen 1783 en 1786), Welgelegen (1788 en 1789, 2 ontwerpen nvaverschillen len park), Wanling Singels Arnhem (1792, 2 alternatieve ontwerpen), Wildhoef (1793, 2 ontwerpen) en Oud-Berckenroe (1794). Wanneer we nu ze ontwerpen analyseren op karakteristieke vormgevingsaspecten, kunnen ew vaste programmapunten nva Michael's werk, volgen onrschein: worn door nof éétwee rijen -bo men begeleid. Smalle pan worn niet door bomen begeleid ne snijn she t al ware door hakhoutbossen heen; rakteristiek tuinornament; worn len nee va eerre aanleg gehandhaafd, zoals zichtlanen, omgrenzen lanen, moestuinen, boomgaarn en bosketten; - ruimte tussen achterzij van het huis nee e el nd eva gehandhaaf zicntlaan wordt open gehoun, in vorm van een korenveld (agrarische karakter), waterpartij fo open terrein; BULLETIN KNOB

8 ui t linn he t va nd e - wanlingen - niervormige, - ee - o - heuveltjes dwarslanen iepen, Chinese op ne péé nn a Beeckesteyn, hermitage Elswout, te r di e ///v' Afb. 5. Ontwerp voor Roton op Oud Berckenroe. J. G. Michael, Onr koepel bevond zich een ijskelr (gem. aren. Heemste). Afb.. e6d Temp/e f o Ancient Virtue naar ontwerp nw. vakent. Uit: Stowe, a scription of the magnificent house and garns (...), worn aangelegd langs -si nusvormige pan met afwisselen uitzichten. Deze pan lopen door dichte hakhoutbossen of langs kwart- tot (half)cirkelvormige groepjes bloeien heesters (Engels hout). Pan en lanen, uitgezet in cirkelvorm, komen voor sal onrbreking ne afwisseling in een pan- of lanenverloop; ovaalvormige f o cirkelvormige bloembedn worn aangelegd langs wanlpan; - vijverpartijen worn aangelegd in natuurlijke vormen, t me zacht glooien oevers, soms t me eiland ne brug; nafwisselen beplanting wordt toegepast van loofbomen, coniferen, hakhout, bloeien heesters en vaste planten. Op kaart nva Beeckesteyn bestaan omgrenzen lanen tui eiken en zichtlaan en nhe ti eerste -ge ometrische el t ui beuken ne linn. - Ei kenlanen lopen door bosketten; peilann wordt nbeplanting ee toegepast in groepjes of van solitaire bomen. Ook komen cirkelvormige groepjes bloeien heesters voor; worn straalsgewijs beplant (incinteel); - architectuur wordt toegepast in navolgen stijlen: neo-classicistische, neo-gotische en Chinese. Een boerrij of stal kon agrarisch karakter versterken. Aangezien genoem karakteristieken van Michael's werk ook heel duilijk in het ontwerp van Fraeylemaborg en in situatietekening van Vogelenzang zijn te onrschein, schrijf ki ze bein ontwerpen aan Johann Georg Michael toe. Het ontwerp Fraeylemaborg werd overigens niet uitgevoerd. kno goobestaan neo-gotische kapel op en neo-classicistische koepels op Wildhoef en Boekenro, duin po Michael's hand. ed colonna ne hermitage po Beeckesteyn, ear -d cadische gontempel op oranjerie in Ionische or en Chinese brug op Waterland, het tuinpaviljoen op Doorwerth, tempel, en Chinese brug op Biljoen en rotunda op Oud- Berckenroe zijn alle verdwenen. In hoeverre Michael aan te wijzen is als ontwerper van ze tuingebouwtjes, is of al aangegeven fo blijft nee vraagteken. Michael's tekenstijl blijkt bij nare besturing van voorhann zijn ontwerpen nogal eens te veranren in loop r jaren. 23 Zoals we in het inventarisatie-schema kun- zien, zijn o alle ontwerpen nva Michael an 1772 ontstaan. We zullen dus ook nog na moeten gaan welke literatuur Michael gebruikt zou kunnen hebben voor zijn latere projecten, tussen 1772 en rise literatuur ndi ei tijd verschenen, edi invloed gehad nka hebben zijn vormgevingsieën? Hiervoor - ko men in aanmerking volgen publicaties: Franse werken: C.H.Watelet, Essai sur les jardins, Paris n Ee Duitse vertaling verscheen ni. G..Le L Rouge, Recueil sjardins anglochinois 1(2 cahiers), Paris ca Plaatwerk. Duitse werken: C.C. L. Hirschfeld, Theorie r Gartenkunst, Leipzig (5 len). Engelse werken: H.Walpole, Essay no morn garning, Twickenham Geen vertaling in Duits. Het plaatwerk van Le Rouge zal, als Michael het gekend heeft, heel belangrijk voor hem zijn geweest. Enkele platen geven een vermenging te zien nva ieën nva Chambers, Lancelot Brown ne Whately. Bovendien si invloed van Batty Langley (New principles of garning, London 1728) heel duilijk et merken. koo worn veel voorbeeln getoond van Chinese architectuur. Iets fundamenteel nieuws leveren platen ech- niet.he top standaardwerk nva Hirschfeld zal Michael zeker gekend hebben, omdat hij zelf tussen 1783 en 1786 enkele malen in Duitsland is geweest. Het werk was zo populair dat het tegelijkertijd in het Frans werd gepubliceerd. Het heeft grote betekenis gehad voor verspreiding r Engels-Chinese landschapsstijl in West-Europa. De ieën van Chambers ne hier alle ni terug Whately, Watelet ne te vinn. Walpole zijn Bij Watelet wordt in navolging van Whately het ie van het park met een agrarisch karakter uitgewerkt. Daarna komen sbi j al Whately e d 'materialen' aan bod. Walpole tenslotte adviseer lanen nabij het huis te handhaven en pleitte voor neeformele opzet rond the huis. Dit laatste is zeker een nieuw vormgevingsaspect dat later door Humphrey Repton werd overgenomen, maar dat Michael nog niet ken fo niet nko waarren. Michael l t za he boek nva Hirschfeld zeker gewaarerd n e gebruikt hebben, maar echte nieuwe ieën wern er niet in gelanceerd. Voorzover ew thans kunnen nagaan, smi -i chael ook niet door collega-tuinarchitecten, werkzaam waren ni Nerland beïnvloed.

9 te ed 2Zi e 3 Not. 5 Lidmatenlijst aa nw. Boreel nl.p Zocher nl.a october e 26Zi e. HNuman, 27Zi ep.j. 30Zi e. LH.AIbers, 1990, p kleurenplaat III. 25 ezi P.J.Lutgers, Gezigten nd ei omstreken van Haarlem, (z.pl., z.j.) Vierentwintig Printtekeningen... Hollandsche Buitenplaatzen, Amster- m da,; ed33 nw.j Hofdijk,.9 5e n nj.g Michael.W.M.va n r n s.57,59 ; 58. eoo kzi n P.. WSchonk ( ) n e J.P.Posth ( ) werkten nd ei laatste cennia van 18 eeuw eveneens in landschapsstijl. Schonk ontwierp nd ei praktijk voornamelijk kronkelpatronen binnen ou laanstrukturen. Zijn ontwerp voor Het Loo (1773) met grote landschappelijke vijver, doet echter nken aan waterpartijen van Lancelot Brown in Engeland. Een rgelijk morn ontwerp van Schonk werd echter nooit uitgevoerd. Posth is evenals Michael uit Duitsland afkomstig. Het boek van Hirschfield zal ook voor mee nhe standaardwerk geweest zijn, oorlen naar zijn ontwerp nva Verwol (ca. 1795). 24 handtekening nva Michael, namelijk t he handhaven nee va el nva zichtlaan, gelegen achter een open gehoun ruimte achter t he huis, wordt door hem n iet toegepast. Posth en zo ook Zocher sr., schoonzoon van Michael en evenals Posth ook in 1763 geboren, vonn een rgelijke vormgeving waarschijnlijk ét ourwets. Zij gingen er bein toe over zichtlanen geheel te verwijren, terwijl oorspronkelijke zichtas l wedoor nhe werd vrijgehoun. Nadat enu w Michael's vormgeving hebben vergeleken met verschenen publicaties ( ) over t hetoepassen van landschapsstijl in ons omringen lann en met het werk van zijn tijdgenoten ni binnen- ne buitenland, kunnen we constateren tda Michael's vormgevingsieën zijn gevoed door Chinese landschapskunst, beschreven door W.Chambers nd e vroege Engelse landschapsstijl van Lancelot Brown, edi theoretisch werd uitgewerkt door Th. Whately. De theorieën nchambers va enwhately, -ge baseerd pd eo praktijk ni China ne Engeland, aangevuld met die van Watelet en Walpole, zijn door C.C. L. Hirschfeld - sa mengevat in zijn Theorie r Gartenkunst. Dit boek speelt nee essentiële l ro(doorgeef- functie) voor verspreiding van anglochinese stijl buiten Engeland. Zie ook afb. 8 op laatste pagina (pag. 115). Noten (Met v r i e n d e l i j k e dank aan W. Post, in verband tmearchiefstukken.g J Michael III) 1 ezi C.Panning nr. ekrüger. Johann Georg Michael, 'Ein Plan rfü Pyrmont', :Di ein Gartenkunst Jg. 2, Heft 2 (1990), p brief va. aaspringer, d.d. 9 juni Bibl. Landbouwuniversiteit Wageningen (LU), afd. Spec. Collecties inv.nr e. 1213, akte 918(G.A. Haarlem). 4 Doopregister N.H. kerk Velsen, gedoopt N.H. kerk Velsen, Aanwezig Bibl.LU, afd. Spec. Collecties; R.A. Noord-Holland; Rijksprentenkabinet; G.A. Haarlem; Huis Beeckesteyn; Part. Coll. Erven Boreel. 7 Zie J.Wagenaar, '( Verheugd Amsterdam, Amsterdam 1768, p Zie Extract uit een schrijven van H. Larrey d.d (copie). Bibl. LU, afd. Spec. Collecties inv.nr werd voor haar f 3,00 impost op het begraven betaald. (G.A. Velsen). 10 t Ui 11 ec. ZiS.OInburger-Ebbers, corresponntie tussen ed heer Fagel ne Prins van Walck blijkt niet dat J. G. Michael ontwerper/bouwer is van het monument, maar td eda Prins nva Walck suggereert td edaartiest wellicht ni Cassel fo Hannover gevonn nka worn. ARA. FA Fagel, no's2647, 170 en 'D tuinarchitectuur nvazochers', : in Groen 7(1990),. p Not. 1385, d.d en Not. 1387, d.d (G.A. Haarlem). 13 Not. 1550/51, nr (G.A. Haarlem). 14 Not. 1550/1551 nr. 112 (G.A. Haarlem). 15 ezi capi- Staatvan Dienst va tein r al Artillerie. Hier wordt ni 1805 sal zijn woonplaats Roosesteyn opgegeven. 16 Not. 1414, nr. 205 (G.A. Haarlem). Het betrof 'geheel nieuw opmaaken van het gantze slingerwater door ed plaats bree vijver voor ed chineesche.. uitdiepen.. tent. vernieuwen van gloying aan vijver... veranren van goudvischkom bij het stompe huijsje. 17 Zie F. Grijzenhout en C.Tuyll van Serooskerken (red.), Ele eenvoud: neo-classicisme ni Nerland Zwolle Zie Erik Jong, '"De jonge zuster r schoone kunsten". Tuinkunst in 18e-eeuws Nerland', : in Nerlandse eeuw, Amsterdam & tuinen nd ei achttien Maarssen 1987,. p23 19 Deze plattegrond hangt nhe t i gemeentehuis van Bennebroek. 20 Vergelijk prenten van ze tempels in het boek Stowe met het ontwerp dat J. G. Michael maakte voor koepel/ijskelr op Oud- 21 ed ontwerpen Berckenroe (tekening G.A. Haarlem) nd e aquatint van H. Numan van roton op Berckenro in Vierentwintig Printtekeningen.. Hollandsche Buitenplaatzen, Amsterdam, n va Beeckesteyn, Oud- Berckenroe ne Vogelenzang zijn afgebeeld in Wonen TA/BK 9/10-77; tevens: Tentoonstellingscatalogus Stadspark en Buitenplaats. Frans Hals Museum, i me 1977, p Doorwerth staat afgebeeld n i Tentoonstellingscatalogus Meer om Cieraétals Gebruijck. Gemeentemuseum Arnhem, jan. 1990, p. 56 en Kleurenplaat II; Biljoen is afgebeeld in Bijdragen tot Bronnenonrzoek, nr. 14 'Biljoen en Beekhuizen et Velp', Zeist (Rijksdienst-Mo numentenzorg) 1984, p. 10; Kurpark Pyrmont en Wildhoef zijn afgebeeld nc. ipanning e R. Krüger (zie noot,p. 1) 311, 312; ed ontwerpen van Welgelegen zijn afgebeeld in Jhr. F. W. A. Beelaerts van Blokland e.a. (red.), Paviljoen Welgelegen , Haarlem 1989, p. 32 alternatieve ontwerpen nd eva wanling langs Singels van Arnhem zijn afgebeeld njhr. i H Wijck, Atlas Gelrse Buitenplaatsen, Veluwe (el,al -1) phen n aarijn 1988, pmaindividuele kaarten. 22 Zie gravure van Biljoen: gezicht op vijver van Biljoen,. ca Bibl.. LUSpec. Collecties; ne ed aquatinten n va Elswout n va 23 ed H.Schwegman naar.va ne (G.A. Haarlem). Drielst ne J.Cats ontwerpen n va Biljoen n e Welgelegen (1788) zijn vermoelijk getekend door Michael's schoonzoon. JD.Zocher sr noot Het ontwerp van Verwol is afgebeeld in Tentoonstellingscatalogus Meer om Cieraet als Gebruijck, Gemeentemuseum Arnhem, jan. Afb. 7. Oud-Berckenroe te Heemste. Over grote kom naar Roton. Uit: Vierentwintig Printtekeningen (...) Hollandsche Buitenplaatzen; H. Numan, Luthers e Gezigten ni omstreken nvautrecht, (z.pl., z.j.) Zie Jhr.Dr. H. W. M. van r Wijck, De Nerlandse buitenplaats, Alphen n aa Rijn Zie Jhr.Dr. H. W. M. van r Wijck, 'Overzicht van (belangrijkste) in landschappelijke stijl aangeleg buitens ni Nerland', : in Tentoonstellingscatalogus Lucas Pieters Roodbaard. Fries Museum, voorjaar 1979, p. 12. Landgoeren va Zuid- Kennemerland, Amsterdam 1984,. p 102. BULLETIN KNOB

10 op op leggen. aanreike nva nee Zi j zijn Al se r fig. Bei.d el,d ei Ien n he t Entinghe,nl.d e zgn.. eva nxi Ir di uu, In evi eva n1 8u.' s Interpretatie van zonnewijzerfragmenten Eugène L. H. Roebroeck Twee vondsten po zonnewijzerkunstig - ge bied in Drenthe (Dwingeloo, havezathe Entinghe) lenen zich voor een behanling van enkele vaak voorkomen uurlijnpatronen zonnewijzers. Mogelijk wordt hierdoor ed kans po herken- ze tijdmeters vergroot. Immers ning nva Entinghe, waar eerst nee volledige, j zi het in stukken gebrokken zonnewijzer te voorschijn kwam en even daarna nog een klein fragment van een anre, zou dit fragmentje moeilijk thuis et weest sal er ed niet ed mogelijkheid dha complete wijzer naast et Hoofddoel nva kar tee omto njuiste termi- kar si natie et komen. t He figuren 1 t/m 11. ze bijdrage she t i brengen zijn - ge bestaan gegeven nd ei De vondsten, respectievelijk t he en fragment volledige wijzerplaat, zijn afgebeeld ni 1. platen zijn nva leisteen. ijzeroervlek- fig. 2en hier ne daar bekt tme ken of ijzeroerknobbels. Van mogelijk zeventien uurcijfers komen er slechts drie volledig voor: nl III. the cijfer Illl si alleen t me he linker streepje vertegenwoordigd. De j edbi genoem cijfers horen uurlijnen zijn maar kort, len ervan ontbreken. Reconstructieverloop Fig. 1: nr. 16:zonnewijzerplaat; max. dikte 9mm:doorsne eerste cirkel rond buitenste reeks uurcijfers: cm. 18 Tekening R.Roe/ink, H. BAI, RUGroningen NL. Vanwege nhu oneffenhen zijn zonnewijzerscherven doorgaans niet nauwkeurig hanteerbaar. Reconstructie verloopt daarom the stiptst nd eaa hand nva genomen -af wrijfsels. Hier overheen valt makkelijker te werken met calqueerpapier. Entinghe. 52nr Zo kon voor nr. 25 allesbeheersen vraag of drie uurlijnlen bij verlenging elkaar in één punt zoun ontmoeten bevestigend worn beantwoord. t Di geheel tegen verwachting in, daar uurlijn II zich allerminst strak-getrokken presenteert. slechts weinig gnomonische feiten rte beschikking staan, nka soms nee nauwelijks te onrschein 'hulplijn', ingekrast bij vervaardiging van een wijzer, uitkomst brengen. Een rgelijke lijn komt op ze scherf voor. j Zi loopt langs ed rand buiten het met cirkels omgeven 'wapenschild' om. Bedoeld lijnstuk is een el van omlijsting (het kar), waarbinnen t he uurlijnpatroon stijds hoor te worn aangebracht. Het loopt in richting Oost-west. De lijn getrokken haaks op ze karlijn en tevens gaan door het punt van samenkomst van uurlijnen l, II en III is een vier uurlijn, nl (laatstbedoel is immers per finitie in richting Noord-zuid gelegen), mits uiteraard die lijn past in hetgeen scherf ons verr te bie- heeft. ti sheaannemelijk td eda stenen plaat juist daar si afgebroken waar nee lijn - dat wil hier zeggen: een gleuf - liep; een gleuf bovendien waarop veelal ed gaten liggen, bestemd om schaduwwerper van instrument ni vast et zetten. De veronrstel Xll-uurlijn loopt inrdaad vlak langs scherfrand (zie f i g. 3). Of ze Xll-uurlijn koo past nd ei mathematica van het geheel is een kwestie waarop zal worn ingegaan aan hand van een tabel. Hier wordt nog gewezen op een anre Oost-west-lijn op horizontale wijzerplaten (zie fig. 1) lijn), edi staat. Vl-Vl.lijn = ( eveneens haaks pd eo. u Xll-uurlijn Aan nr. 25 kunnen zo tenslotte nogmaals twee uurlijnen worn toegevoegd (die nva 06.' su ochtends endi avonds), waarmee nee da globale indruk nd eva grootte nd eva oorlen naar ed wijzer si verkregen. et resten nd eva cijfercirkels lza hij ca 30 x 30 cm zijn geweest. En dat is 'groot' voor een rgelijke leistenen zonnewijzer. Intussen nhe t ka lezer zijn opgevallen tda het midlpunt van cijfercirkels niet hoeft samen te vallen met het punt waar uurlijnen bijeen komen, het zgn. doorgangspunt (fig. 1). Dit gegeven biedt mogelijkheid voor fragmenten waarop bijvoorbeeld alleen lijnen VI VIII mochten voorkomen, vast te stellen of het ochtend-, dan wel avondlijnen zijn: 's ochtends worn lijnstukken langer, s ' avonds worn j zi korter. Over gehanteer verhoudingen binnen dit soort lay-out bestaat geen literatuur.

11 oo kwe l De van pool boven horizon van worn ontleend atlas, immers: 'Geografische = Poolshoogte'. Te Dwingeloo, p52 50' NB., hoog d Noorlijke horizon en onr die hoek die- zonnewijzerstijlen Noordwaarts het zwerk in te wijzen (fig. 4), ne s 52 5Ö' ete nd eoo k du da e d j stijlplaatje. hi o e n f o n ee :.2 S Nr(détail.Ee n nr. 18 t f Aan vondst is gnoroonisch gezien weinig to hier ontbreken of schaduwgever. Over ed scrtaduwwerpere thans he volgen: Het punt uurlijnen samenkomen in zonnewijzerkunst doorgangspunt of doordfingingspunt. in dit punt schaduwgever sal liet door ed wijzerheen. Is ed schaduw ever stift, o j pin, spreekt men stijl. Is hij dan E driewordt genoemd. Hoe kva nvorm, oo stijl zonnewijzes bi nauwkeurig gericht te op hè- meipool nabij ed poolster. Afb. 1: Owingelo 'Entinghe" 25, fragment zonnewifzerplaat, sleuf 3, profiel P.B. KOOI BAI. De enigszins onzekw getrokken uurlifn II, j - Bij poolshoogte nu hoort specifiek uurfijnenpatroon. Wordt bi opgraving het van zonnewijzer niet te ruggevonn, dan zijn het uurlijnen die uitsluitsel hunnen geven over ed wijzer breedtegraad waarvoor ed was. Zonnewijzers zijn dus wezenlijk gebonn instrumenten. In volgt een van grootte van die uuriïjnen in ons op met Noord-zuid-lijn, Fig, 2: Entinghe nr. 25: fragment zonngwijzgrplaat; max. cllktg 9,9 mm, max grootte 15 x 12Vt cm. Tekening H. R. Roolink, BAI, Ril Groningen NL. Afb. 2 aft». 1) 'wapenschild". Zie pijl. karitfn si zichtbaar bowsn hel BULLETIN KNOB

12 Bi j ed Bi j thefragment 45 (bijvoorbeeld kolommen aa nt e eva n2uu r bedoel ei n n6). e 52 NB (Delft, Gou-, Arnhem) da 6u.,n a1 8 ti she tge - b = nva nd e pda tva nee ni she t bepaal- Hoeken die uurlijnen een op horizontale zonnewijzer maken met 12-uurlijn geografische breedten: Tijd mid-dag 1 uur 2 uur 3 uur 4 uur 5 uur 6 uur 51 NB (Sittard) 00 00' In Entinghe 6en 1 Entinghe 25 staan edtekens n-+e voor respectievelijk: iets meer, iets minr ' De waar aangegeven voor r1uu geldt -te vens voor 11 uur; di eveneens voor 10 uur, etc. Het patroon is nl. spiegelbeeldig langs 12-uur-lijn. Geografische 53 NB (Assen) 00 00' op Breedte Entinghe V2 71 Enkele opmerkingen jbi figuur : 6 Entinghe figuur n5e 1 D = doorgangspunt van stijl bevestigingspunt nd eva stijlplaat 45 NB Povlakte bijv ' De stijlplaatrann wier schaduwgrens tijd aangeeft staan allen evenwijdig aan elkaar gericht op pool. Rann die bij het aflezen niet mogen worn gebruikt, zijn enigermate versierd. Vooral rond 12 uur voorkomt dit foutief aflezen. Zie ook afb fn ee O stijldriehoekje j nee bi Zuid- nda wel een Noordwijzer hoort is zonr verre gegevens niet uit te maken. Maar Noordwijzers komen minr vaak voor. 4 Er bestaat ook weinig verschil op het eerste gezicht tussen driehoekjes van horizontale- e Zuidwijzer. Mocht er geen versiering zijn daverschil wellicht et halen td eui plaats nd eva resten van bevestigingspunten. 5 t He lijnenpatroon pee no horizontale wijzer lijkt non si land sterk o Vroege ne late uurlijnen (vóór 0 u.) liggen nhe ti verleng vatabel vermel. Zo ligt tegenover 4 u. 's middags, 4 u. 's ochtends; tegenover 8 u. 's ochtends ligt 8 u. 's avonds (zie fig. 1). De tabel toont the da patroon opener wordt van evenaar afgaan. Op Noordpool liggen uurlijnen va n15 elkaar. Conclusies complete zonnewijzer ('16') sd ei grootte van hoeken die uurlijnen maken t mexll-lijn nvadien aard td eda zonnewijzer past bij zijn vindplaats. ('25') zijn hoeken wat klein. Het lijnenpatroon is niet open genoeg om voor son land et kunnen geln en past eerr j nee bi streek gelegen rond ed Povlakte). Geenszins hoeft echter twee conclusie te betekenen dat wijzer uit die verre streken afkomstig. eis D maker uee nzo verkeerd schabloon hebben kunnen gebruikt. En al evenmin mag eruit worn geconcluerd dat op Entinghe men zich met wijzer niet zou hebben weten te redn. Het nka gebeuren tee nda aantal zonnewijzer tegelijk wordt opgegraven. Di val als men op een kubuszonnewijzer stuit. In het stenen blok staan meestal veel voorkomen typen gegrift, te weten: - (een) horizontale wijzer (waartoe bei Entingher voorbeeln om nog geven renen behoren), ne - (vier) verticale wijzers: een Noord-, een Oost-, nee Zuid nee Westwijzer o(z genoemd naar hoofdwindrichting waarop j zi 'uitkijken') (fig. 5 Fig. 3: Reconstructiepoging van nr. 25 op afwrijfselomtrekken met het vermoelijk punt van samenkomst r voorhann uurlijnstuk/es en IIl, III. Voorts zijn aangegeven Xll-uurlijn n uurlijnen. (Van het veel ruimte vergend cijfer XII geen spoor; het cijfer III, duilijk op afb. 2, komt bij afwrijving niet dóór). 18

13 c - Eenhorizontale erbij boven da n hoek 6 Oost- da tnee me N.,O.,Z.o fw liggen hu n wi l kee ni Eindhoven; di t I/5, ti sda n Zuidwijzer, doch er zijn twee verschilpunten: wijzer draagt meer uurlijnen Een horizontale plaat immers kan, althans ni theorie, door ezo nd worn beschenen zolang ze zich boven kim bevindt, dus van zonsopgang tot zonsonrgang. Op langste dag van het jaar duurt non si land ed beschijning ca. 17 uren. Zuidwijzers daarentegen kunnen hooguit maar 12 uren worn beschenen. Is zon langer dan 12 uur boven horizon dan bevindt zij zich ni haar dagbaan s' ochtends vroeg n' se avonds laat 'achter' tt ehe beschijnen vlak, dus aan Noordzij daarvan, hetgeen tevens ed ren is dat Noordwijzers inrdaad mogelijk zijn. Horizontale wijzers lopen mdi t o alles doorgaans nva ren uuzuid- wijzers slechts van 06 tot 18 uur. \ 'Poolster' \ \ - De uurcijferreeks op een Zuidwijzer loopt tegengesteld aan die van een horizontale wijzer Op ed kubus geeft ed schaduw nee vóórmiddagtijd aan (stel: 11 u.). De zon, in het Oosten opgekomen, heeft nog niet het hoogste punt in haar baan bereikt; anrs zou schaduw op Zuidwijzer (en op horizontale wijzer, maar tdi laatste sind ei figuur niet te zien) niet naar het Westen vallen. Om 12 uur (= 'mid-dag') vallen schaduwen nva bei wijzers she tal ware midn door het blok en zij zijn niet brer nd eda dikte nhe tva schaduwgeven plaatje. Kortom: pee no horizontale zonnewij- schaduw nhe t i rond sal zer loopt ed wijzers nee va klok rechts-om; pee no enis telling Zuidwijzer gaat ed telling juist links-om. Het zal duilijk zijn dat hier ren schaduwgever ne te vinn is waarom in het begin van opstel direct gewag gemaakt nko worn n va rlijn (fig.. 5) Oost-west lopen -ka Westwijzer zijn rond twaalf r uu even buiten werking omdat nhu schaduw dan buiten het blok, dus buiten schaal raakt. De fig. 7 tot en met 11 laten patronen op besproken kubus zien. Alle schetsen zijn gemaakt voor ed Geografische Breedte nva Assen (53 NB). Nare informatie Soms echter zullen resten van wijzers worn teruggevonn edi niet passen nhe t i hier aangereikte mol. He mogelijk zeldzamer, sdu waarvoller exemplaar op het spoor is. Bijvoorbeeld een clineren zonnewijzer. Dit zijn wijzers die niet precies op hoofdwindrichtingen maar daartussen. Declineren zonnewijzers zijn herkenbaar aan ligging r bevestigingspunten van schaduwwerper. nhu stijlplaatjes staan niet op 06,12,18 of 24 uurlijn zoals bij behanl kubus, maar ergens daarnaast. Gezien hier allerlei mogelijkhen liggen, beroep pd eo lezer doen zich tme 'zonnewijzer-achtigen' te wenn tot: De Zonnewijzerkring Nerland (secr. Heer.J. F Vries, F.D. Rooseveltlaan, PC tel.: ) fto een nd eva zusterverenigingen nva ze Kring elrs (Frankrijk: Soc. Astr. e d France, e3ru Beethoven, F Paris; Duitsland: Arbeitskreis Sonnenuhren, Düsseldorferstrasse, 73 D 4010 Hiln, : en A.Zenkert Sektion Gnomonik, Seestrasse 17, DDR 1500 Potsdam; Spanje: Societat Catalane ed Gnomonica, Atenes, Barcelona; Hongarije:. LBartha, Frankel Leo Str. 36 H Budapest ; II Engeland: ethbritish Sundial Society, 45 Swan Road, West Drayton 7UB 75Z.) Aanbevolen literatuur: Pieter Terpstra, Zonnewijzers, Wolters Groningen/Djakarta 1953 Guillaume Bigourdan, Gnomonique uo traite théorique etpratique laconstruction scadrans solaires, Paris, (1922) 1956 t gat Fig. 4: Entinghe inr. 16 doorsne over Xll-uurlijn. De passen, onr een van 52 50' pool op gerichte schaduwgever (stijl) te iszien een als staafje dat het 'Noordgat' wordt onrsteund, dan wel als schuine zij van een rechthoekige metalen driehoek. U kijkt Oostwaarts. Enkele tijn: a Zonsopgang: schaduw van stijl valt naar lezer toe. b Mid-dag: zon is op het hoogste punt in haar dagbaan gekomen boven het Zuin en schaduw valt pal nu Noordwaarts over Xll-uurlijn. Namiddag: terwijl zonnaar het Westen III etc. aan op Oosthelft plaat. van daalt, doet schaduw achtereenvolgens lijnen II, l, t gat Albert E.Waugh, Sundials. Their Theory d an Construction. Dover Publ., Inc., wne York, 1973 Franz Embacher, Sonnenuhren bauen leicht gemacht. Muller, Köln-Braunsfeld, 1984 Serie: Fachwissen für Heimwerker Dr J.Geertruida nva Cittert-Eymers ne J. Hagen: Zonnewijzers in Nerland Walburg Pers Zutphen, 1984 Marinus BULLETIN KNOB

14 en u. 03 voor- achterkant Eenum brengen. en 06- het en OOST Fig. 5: Stenen kubus eenhorizontale met en vier verticale zonnewijzers. Merk op: een Zuidwijzer heeft minr lijnen een dan horizontale wijzer en zijn telling gaat linksom. 12" ' Fig. 8: Lijnenpatroon horizontale wijzer. Stijldriehoek neergeklapt. Zwarte hoek: 53. Met opzet is figuur onrsteboven gekeerd. Dit om het patroon gemakkelijker te kunnen vergelijken dat van met figuur Bij een 7. zonnewijzerfragment zonr cijfers staat valkuil hier wijd open, daar het geelte ten Noorn van lijn (hier onrste helft van figuur) zeer sterk lijkt op watbetreft plaats r Zuidwijzer, ook bevestigingsgaten voor het stijlplaatje. 20, Fig. 10: Lijnenpatroon Oostwijzer. (Rechthoekig stijlplaatje, scharnierend over 06-lijn, neergeklapt). Het plaatje steekt, als het rechtop staat, uit het blok over eenafstand diegelijk aan is afstand tussen 09-lijn. Op een Oostwijzer is schaal symmetrisch ten opzichte van 06-lijn. Deze schaal loopt evenwel uit naar rechts daar anrs ter linker zij uurlijnen zoun verschijnen die geen dienst doen omdat zon in ons land zo vroeg niet opkomt. 18 Fig. 6: Dezelf kubus bezien het uit Westen. Bij horizontale wijzer is ook hemelpoolshoogte voor Assen aangegeven. West- en Oostvlak dragen alle twee een wijzerplaat met evenwijdig aan elkaar liggen uurlijnen. Let nog op stijldriehoek van Noordwijzer. Fig. 9: Lijnenpatroon Noordwijzer. (Stijldriehoek tegen plaat geklapt). Op langste dag van het jaar, als zon het verst naar het Noord-oosten opkomt en het verst naar het Noord-westen onrgaat, verdwijnt zij van het Noordvlak tegen '/i 8 's ochtends om daar in namiddag iets over Vz5 weer terug te zijn (wel te verstaan plaatselijke ware zonnetijd). Iets ten Noorn onsland van vindt vroegste zonsopkomst plaats te u. en laatste zonsonrgang ca om u.,zodat er soms wijzers beginnen meteindigen 21 met u. Voorbeeld; fraaie kubuszonnewijzer van Gemeente Delfzijl, opgeborgen aldaar in het Zeeaquariumpót. Fig. Het 7: lijnenpatroon vanzuidwijzer. Stijldriehoekje tegen het blok geklapt (streepjeslijnen). Degeaccentueer hoek is 53. Fig. 11: Lijnenpatroon Westwijzer. (Stij/plaatje neergeklapt langs 18-uurlijn). Hier geeft afstand tussen 18-uurlijn aan, hetplaatje hoe ver uit blok hoort te steken. Blijkbaar is het voor handwerksman soms moeilijk geweest om West- en Oost-wijzer netjes het op blok te Danstaan stijlplaatjes ongelijk hoog en/of ongelijk ver van of het van blok. Zo bij een boerrij te (Gr.), waar eenrgelijke kubus eenkelrraam eenkier op houdt, zijn eigenlijke bestemming bij mensenheugenis missend.

L i mb u r g s e L a n d m a r k s

L i mb u r g s e L a n d m a r k s L i mb u r g s e L a n d m a r k s P r o g r a m m a I n v e s t e r e n i n S t ed e n e n D o r p e n, l i j n 2 ; D e L i m b u r g s e I d e n t i t e i t v e r s i e 1. 0 D o c u m e n t h i s t o

Nadere informatie

H O E D U U R I S L I M B U R G?

H O E D U U R I S L I M B U R G? H O E D U U R I S L I M B U R G? N AD E R E I N F O R M A T I E S T A T E N C O M M I S S I E S OV E R O N D E R AN D E R E A F V A L S T O F F E N H E F F I N G E N I N L I M B U R G 1 6 a u g u s t u

Nadere informatie

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M +

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + A a n l e i d i n g I n d e St a t e nc o m m i s si e v o or R ui m t e e n G r o e n ( n u g e n o em d d e St at e n c

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Simpelveld

Bepaling toezichtvorm gemeente Simpelveld Bepaling toezichtvorm 2008-2011 gemeente Simpelveld F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, j u n i 2 0 0 8 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Stein

Bepaling toezichtvorm gemeente Stein Bepaling toezichtvorm 2008-2011 gemeente Stein F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, juni 2 0 0 8 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k S t e i

Nadere informatie

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n I n é é n d a g k a n r e l i g i e u s e r f g o e d v a n m e e r d e r e g e n e r a t i e

Nadere informatie

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n M w. d r s. E. L. J. E n g e l s ( P r o v i n c i e L i m b u r g ) M w. d r s.

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Venray

Bepaling toezichtvorm gemeente Venray Bepaling toezichtvorm 2007-2010 gemeente Venray F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, april 2 0 0 7 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k V e n

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Meerlo-Wanssum

Bepaling toezichtvorm gemeente Meerlo-Wanssum Bepaling toezichtvorm 2007-2010 gemeente Meerlo-Wanssum F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k Provincie L i m b u r g, april 2 0 0 7 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k M e e

Nadere informatie

CASCADE bulletin voor tuinhistorie

CASCADE bulletin voor tuinhistorie CASCADE bulletin voor tuinhistorie Jaargang 2014 (23) nummer 2 Johan Philip Posth en zijn werk op Enghuizen bij Hummelo Arinda van der Does Tot nu toe werd de verlandschappelijking van de aanleg van het

Nadere informatie

Bi_gnomon zonnewijzers. Hendrik Hollander

Bi_gnomon zonnewijzers. Hendrik Hollander Bi_gnomon zonnewijzers. Hendrik Hollander 7 november 2005 In maart 2005 heeft Fred Sawyer 1) een artikel gepubliceerd over een nieuw type zonnewijzer die gebaseerd is op een al bestaande kaart-projectiemethode.

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e 4 o k t o b e r 2 0 0 6 P r o j e c t n r. 2 9 5 7. 7 2 B o

Nadere informatie

Roodbaard s Rijkdom - Lucas Pieters Roodbaard ONTWERPMETHODIEK

Roodbaard s Rijkdom - Lucas Pieters Roodbaard ONTWERPMETHODIEK Roodbaard s Rijkdom - Lucas Pieters Roodbaard ONTWERPMETHODIEK Door de analyse en vergelijking van de ontwerptekeningen en de bestaande tuinen en parken, kunnen enkele ontwerpmethoden worden vastgesteld

Nadere informatie

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal:

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Bouwstijlen Bouwstijlen van kerken in Nederland De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Oudste stenen gebouw Romaans Gotiek Neogotiek Renaissance Neorenaissance Classicisme

Nadere informatie

'Natuur, met kunst vereent'

'Natuur, met kunst vereent' 'Natuur, met kunst vereent' Historisch onderzoek naar de vroeg 18e-eeuwse situatie van de terrastuin van kasteel Neercanne Klazien Brummel Afb. Methode eigen omgang met de regio dicteerde. Het land rond

Nadere informatie

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1.

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1. Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). (Steekproef 2006-03/18, ISSN 1871-269X) Inleiding Voor De Lange, Bureau voor Stedebouw

Nadere informatie

LYNDENSTEIN. Kadastraal minuutplan tuin Kadastraal minuutplan overtuin

LYNDENSTEIN. Kadastraal minuutplan tuin Kadastraal minuutplan overtuin LYNDENSTEIN Naam: Lyndenstein Type: buitenplaats Ontwerpjaar: 1821/1832 Uitgevoerd: ja Nog bestaand: ja/2012 Architect/bureau: Roodbaard, L.P. 1821/1832 Bijdragen: Springer, L.A. 1915 Opdrachtgever: Frans

Nadere informatie

Jaarboekje van het Oudheidkundig Genootschap "Niftarlake" 1986 katoendrukkerij zoals Vreedenhorst te Vreeland of met een zijderederij als Zijde-balen

Jaarboekje van het Oudheidkundig Genootschap Niftarlake 1986 katoendrukkerij zoals Vreedenhorst te Vreeland of met een zijderederij als Zijde-balen Jaarboekje van het Oudheidkundig Genootschap "Niftarlake" 1986 met opschrift "Een klein gedeelte van de Heerlijkheid van Maarseveen" de Hggingaan van maar liefst 40 buitenplaatsen met hun formele tuinaanleg.

Nadere informatie

Lage Duin en Daalseweg 31

Lage Duin en Daalseweg 31 Lage Duin en Daalseweg 31 Straat en huisnummer : Lage Duin en Daalseweg 31 Postcode en plaats : 2061 BB Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A10613 Complexonderdeel : Duin en Daal Naam object : Zwitserse

Nadere informatie

Koker. Shute. Stortkanalen in muren Shutes in walls

Koker. Shute. Stortkanalen in muren Shutes in walls Shute I UDC 69.027.4 RVblad 01-1 Stortkanalen in muren Shutes in walls G. Berends Deze bijdrage is bedoeld als een aanzet tot het onderwerp en om meer bekendheid te geven aan het fenomeen, de documentatie

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

EEN UNIFORME METHODE OM VLAKKE ZONNEWIJZERS TE BEREKENEN

EEN UNIFORME METHODE OM VLAKKE ZONNEWIJZERS TE BEREKENEN EEN UNIFORME METHODE OM VLAKKE ZONNEWIJZERS TE BEREKENEN toepasbaar over de gehele wereld door fer j. de vries, eindhoven voorbeeld van zonnewijzers op een dodecaëder datum: Oktober 2002 Last Modified

Nadere informatie

NATUURLIJK RITME. Kunstproject Oranjewoud W E R K D O C U M E N T. Versie # 1. Museum Belvédère, Stichting Tijd/Stichting Passages.

NATUURLIJK RITME. Kunstproject Oranjewoud W E R K D O C U M E N T. Versie # 1. Museum Belvédère, Stichting Tijd/Stichting Passages. NATUURLIJK RITME Museum Belvédère, Stichting Tijd/Stichting Passages november, 2010 W E R K D O C U M E N T Versie # 1 Kunstproject Oranjewoud Natuurlijk Ritme, Museum Belvédère, Stichting Tijd/Stichting

Nadere informatie

Tuinontwerp en -aanleg

Tuinontwerp en -aanleg Tuinontwerp en -aanleg De CO 2 -voetafdruk van dit drukwerk is berekend met ClimateCalc en gecompenseerd bij: treesforall.nl www.climatecalc.eu Cert. no. CC-000057/NL Tuinontwerp en -aanleg WEGWIJZER

Nadere informatie

Archief van het Bevolkingsregister: dossiers inzake advisering getroffen illegale vreemdelingen Bijlmerramp

Archief van het Bevolkingsregister: dossiers inzake advisering getroffen illegale vreemdelingen Bijlmerramp Archief van het Bevolkingsregister: dossiers inzake advisering getroffen illegale vreemdelingen Bijlmerramp Algemene kenmerken Toegangsnummer: 30649 Periode: 1992-2004 Archiefvormer Bevolkingsregister;

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

De Monumentenwet 1988 eind gemeentelijke praktijk

De Monumentenwet 1988 eind gemeentelijke praktijk ee n ee n she tn i di e wethours moesten adviseren over ed geen eisen wor- kwaliteit nd eva len nva ze commis- n da tj bi he ri nd ewe t te rme tdi e Vz. De Monumentenwet 1988 eind gemeentelijke praktijk

Nadere informatie

reconstructieplan Fogelsanghstate ontwerp L.P.Roodbaard 1840

reconstructieplan Fogelsanghstate ontwerp L.P.Roodbaard 1840 reconstructieplan Fogelsanghstate ontwerp L.P.Roodbaard 1840 Sneek, april 2003 Inhoud 1 2 Inleiding 7 Reconstructieplan 8 2.1 historie 8 2.2 eigendomssituatie 10 2.2 waterstructuur 12 2.3 padenstructuur

Nadere informatie

i min HUI ui min HUI HUI HUI inn mil mi HUI m! ; MI

i min HUI ui min HUI HUI HUI inn mil mi HUI m! ; MI 'Gt'MEENTE BRUMMEN INGEKOMEN 1 4 OKI 2011 4b Rijksdienst voor het Cultured Erfgoed > Retouradres Gemeente Brammen t.a.v. Burgemeester en Wethouders Postbus 5 6970 AA BRUMMEN Zaaksdossier O-000415 GEMEENTE

Nadere informatie

Op het werkblad staat de uitslag van een kijkdoos, die omstreeks 1980 als doos gebruikt is om gebak bij een bakker in te pakken.

Op het werkblad staat de uitslag van een kijkdoos, die omstreeks 1980 als doos gebruikt is om gebak bij een bakker in te pakken. 1 Een kijkdoos Op het werkblad staat de uitslag van een kijkdoos, die omstreeks 1980 als doos gebruikt is om gebak bij een bakker in te pakken. Knip de uitslag uit. Breng op de aangegeven plaatsen gleuven

Nadere informatie

lesidee Gevels Er bestaan veel verschillende soorten gevels, zoals een trapgevel, klokgevel, tuitgevel, lijstgevel, puntgevel en halsgevel.

lesidee Gevels Er bestaan veel verschillende soorten gevels, zoals een trapgevel, klokgevel, tuitgevel, lijstgevel, puntgevel en halsgevel. Architectuur lesidee Gevels Er bestaan veel verschillende soorten gevels, zoals een trapgevel, klokgevel, tuitgevel, lijstgevel, puntgevel en halsgevel. OPDRACHT 1 Op de volgende bladzijde zie je beschrijvingen

Nadere informatie

Beheerplan Plantsoen Deel 1 Achtergrond

Beheerplan Plantsoen Deel 1 Achtergrond Beheerplan Plantsoen 2005-2020 Deel 1 Achtergrond Colofon: Gemeente Leiden Dienst Milieu en Beheer Tekst, foto s en tekeningen: M. Gaemers, C.Snoep, K. Jansen In samenwerking met N. van Beest, K. Bosma,

Nadere informatie

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T00456 Inventaris van het archief van de Waalse Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T.L.H. van de Sande, 2010 H.J. Postema, september 2014 INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 INVENTARIS... 5 1 STUKKEN VAN

Nadere informatie

De hiernavolgende ansichtkaarten zijn een schenking aan de HKV

De hiernavolgende ansichtkaarten zijn een schenking aan de HKV De hiernavolgende ansichtkaarten zijn een schenking aan de HKV Sommige zijn van slechte kwaliteit (kopieën) Van andere zijn stukken weggeknipt (gebruikt voor illustratie) Alle tot nu toe gebruikte kaarten

Nadere informatie

2013, peiling 3 oktober 2013. gesteld ten behoeve van Bureau Hengelo. Het gaat dan om de bekendheid van

2013, peiling 3 oktober 2013. gesteld ten behoeve van Bureau Hengelo. Het gaat dan om de bekendheid van Panel resultaten, peiling 3 oktober Van 18 tot en met 30 september is een peiling onr het Panel gehoun. Van 2.726 die waren uitgenodigd, hebben 1.500 len vragenlijst ingevuld. Een respons 55%. In peiling

Nadere informatie

project verborgen buitens

project verborgen buitens project verborgen buitens Gegevens verborgen buiten: Swanenburg Naam eigenaar: Fam. Cornelisse-Francke Adres: Swanenburgseweg 4 Postcode : 4356 RR Woonplaats : Oostkapelle Telefoonnummer: 071-5155502 Emailadres:

Nadere informatie

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

Instructie voor leerkracht

Instructie voor leerkracht Instructie voor leerkracht Bij deze PPT hoort achtergrondinformatie. Dit vindt u ook op deze site. In het document: Informatie voor leerkrachten Print het uit. Dan heeft u de info bij de hand, tijdens

Nadere informatie

Zien en zingen. Een bundel oude kinderliedjes

Zien en zingen. Een bundel oude kinderliedjes Zien en zingen. Een bundel oude kinderliedjes Hugo de Groot bron. Met illustraties van Corina. A.J.G. Strengholt, Amsterdam 1945 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/groo172zien01_01/colofon.php

Nadere informatie

Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol.

Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol. Verwijzingen naar andere bronnen over de historie van Nieuw-Amsterdam, Veenoord en Zandpol. Literatuur: Gedenkboek 100 jaar Nieuw Amsterdam-Veenoord P. van der Woude 1960 Gedenkboek 125 jaar Tweelingdorp

Nadere informatie

Raadsels rondom de Wouwse Poort

Raadsels rondom de Wouwse Poort Raadsels rondom de Wouwse Poort Oorspronkelijk: Werkgroep Stadsarcheologie Steenbergen C. van Terheyden en C. Mol, Steenbergen Heruitgave met oorspronkelijke tekst en afbeeldingen Raadsels rond de Wouwse

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

Sterrenkunde in klas 6

Sterrenkunde in klas 6 Sterrenkunde in klas 6 Grondervaringen van de mens: de oerlijn, de oercirkel en het oerkruis; geometrie en kosmologie In dit inleidende hoofdstuk gaan we uit van drie oerervaringen die we aan de hemel

Nadere informatie

ROOD VOOR ROOD GROENRIJK / LANDSCHAPSPLAN EN INRICHTINGSVOORSTEL

ROOD VOOR ROOD GROENRIJK / LANDSCHAPSPLAN EN INRICHTINGSVOORSTEL ROOD VOOR ROOD GROENRIJK / LANDSCHAPSPLAN EN INRICHTINGSVOORSTEL De ontwikkeling van het landschap Het perceel ligt ten oosten van Enschede aan de voet van de stuwwal waarop de stad is gevestigd. De voet

Nadere informatie

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk In de kastelenbuurt van Heemskerk werd in november 2012 vanwege de sloop en nieuwbouwplannen een proefsleuvenonderzoek verricht. Dit werd uitgevoerd door het archeologische

Nadere informatie

mijmer en focus een koepel voor landgoed de Overplaats in Heemstede

mijmer en focus een koepel voor landgoed de Overplaats in Heemstede mijmer en focus een koepel voor landgoed de Overplaats in Heemstede De Overplaats De Overplaats is van oudsher de overtuin van buitenplaats De Hartekamp, en van historische waarde voor Zuid-Kennemerland.

Nadere informatie

Bijlage bij deze welstandsnota: BIJLAGE 1: GERAADPLEEGDE BRONNEN BIJLAGE 2: RECLAMETEKENS

Bijlage bij deze welstandsnota: BIJLAGE 1: GERAADPLEEGDE BRONNEN BIJLAGE 2: RECLAMETEKENS Bijlage bij deze welstandsnota: BIJLAGE 1: GERAADPLEEGDE BRONNEN BIJLAGE 2: RECLAMETEKENS GEMEENTE OOSTERHOUT WELSTANDSNOTA BIJLAGE 1: GERAADPLEEGDE BRONNEN GEMEENTE OOSTERHOUT WELSTANDSNOTA BIJLAGE 1

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

1. Wat is architectuur?

1. Wat is architectuur? Architectuur 1. Wat is architectuur? Alles in Nederland is bedacht. Door wie? 1.Planologen: denken na over grote gebieden 2.Civiele techniek: houdt zich bezig met het ontwerpen van bruggen, viaducten,

Nadere informatie

De eenmalige schenking voor de eigen woning

De eenmalige schenking voor de eigen woning De malige schenking voor eigen woning Er zijn g voudige scheidingen. Er zijn veel situaties waarin mensen elkaar financieel Naast emotie maken aanwezigheid kinren, kunnen en willen onrsteunen. Onr anre

Nadere informatie

Meer en Stadzigt Ligging van een oude buitenplaats bij Naarden

Meer en Stadzigt Ligging van een oude buitenplaats bij Naarden Adviesbureau de Wildernis Willem Overmars, landschapsarchitect Rhedense Veerweg 5-12 6987EC Giesbeek 0313-630-198 06-5424.5525 Meer en Stadzigt Ligging van een oude buitenplaats bij Naarden 10 november

Nadere informatie

Opgave Taalkunde-Olympiade 2009: TIGRINYA

Opgave Taalkunde-Olympiade 2009: TIGRINYA Opgave Taalkunde-Olympiade 2009: TIGRINYA Universiteit Leiden Tigrinya (ትግርኛ təgrəñña) is een Semitische taal met ongeveer 5 miljoen sprekers in Eritrea en Noord-Ethiopië. De taal wordt geschreven in een

Nadere informatie

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory)

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Heel wat tuinzonnewijzers staan slecht opgesteld. Dikwijls zijn zulke ornamenten gekocht in tuincentra of ergens in het buitenland tijdens een vakantietrip,

Nadere informatie

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag Practicum algemeen 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag 1 Diagrammen maken Onafhankelijke grootheid en afhankelijke grootheid In veel experimenten wordt

Nadere informatie

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998)

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Inventaris van het archief van VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Tiny de Boer / Ramses van Bragt Den Haag 2001 / 2007 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris

Nadere informatie

IH'YIÏTIEIS van het ARCHIEF. van het ARCIEF. FAMILIE (HQEaGVSLD, te V/oerden. door. C.L.J. de Kaper

IH'YIÏTIEIS van het ARCHIEF. van het ARCIEF. FAMILIE (HQEaGVSLD, te V/oerden. door. C.L.J. de Kaper - 1 - IH'YIÏTIEIS van het ARCHIEF van de GROEïTEVELDSTICHTHTG, 1918-1975 en van het ARCIEF van de FAMILIE (HQEaGVSLD, 1771-1902 te V/oerden door C.L.J. de Kaper Streekarchivariaat "Rijnstreek:", Woerden

Nadere informatie

GROEN GROENER GROENST

GROEN GROENER GROENST GROEN GROENER GROENST DE BETEKENIS VAN GROEN VOOR ONZE LEEFOMGEVING 10 november 2011 Arda van Helsdingen Copijn Tuin- en Landschapsarchitecten DE BETEKENIS VAN GROEN VOOR ONZE LEEFOMGEVING Wat is groen?

Nadere informatie

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t Limburgs Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t T e n b e h o e v e v a n h e t: K a b i n e t s s t a n d p u n t Nationaal Samenwerkingsprogramma

Nadere informatie

Zet een cirkel om de woorden die je met een hoofdletter schrijft

Zet een cirkel om de woorden die je met een hoofdletter schrijft : regelwoord hoofdletter: 1. begin van de zin 2. voornaam en achternaam 3. namen uit de aardrijkskunde Zet een cirkel om de woorden die je met een hoofdletter schrijft koningin beatrix eindhoven kilometer

Nadere informatie

Ons eerste boek. plaatjes en bijschriften voor 't jonge volkje dat lezen leert. W.F. Oostveen

Ons eerste boek. plaatjes en bijschriften voor 't jonge volkje dat lezen leert. W.F. Oostveen Ons eerste boek plaatjes en bijschriften voor 't jonge volkje dat lezen leert W.F. Oostveen bron. A.W. Sijthoff, Leiden 1880-1890 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/oost080onse01_01/colofon.php

Nadere informatie

Advies landschappelijke inpassing bloemenkwekerij aan de Veldhuizenweg te Hoogersmilde

Advies landschappelijke inpassing bloemenkwekerij aan de Veldhuizenweg te Hoogersmilde Landschapsbeheer Drenthe aaaaaaaaaaaaa Landschapsplan van het perceel Grietmanswijk 5a te Bovensmilde t.b.v. nieuwbouw loonbedrijf provinciale organisatie beschikt Advies landschappelijke inpassing bloemenkwekerij

Nadere informatie

K 1 Symmetrische figuren

K 1 Symmetrische figuren K Symmetrische figuren * Spiegel Plaats de spiegel zó, dat je twee gelijke figuren ziet. Plaats de spiegel nu zó op het plaatje, dat je dezelfde figuur precies éénmaal ziet. Lukt dat bij alle plaatjes?

Nadere informatie

Michiel van Mierevelt Portret van François van Aerssen van Sommelsdijk ( ), 1636 gedateerd London, Nederlandse Ambassade (Londen)

Michiel van Mierevelt Portret van François van Aerssen van Sommelsdijk ( ), 1636 gedateerd London, Nederlandse Ambassade (Londen) trant van Abraham de Vries Portret van en vrouw, ten onrechte geïdentificeerd als Stephania Torck ( -1702), ca. 1647-1650 Kasteelen, inv./cat.nr. 216 toegeschreven aan Cornelis Saftleven waarschijnlijk

Nadere informatie

Teloceras Blagdeni (Sowerby) in het Pleistocene Maasgrind van Zuid Limburg (II)

Teloceras Blagdeni (Sowerby) in het Pleistocene Maasgrind van Zuid Limburg (II) Teloceras Blagdeni (Sowerby) in het Pleistocene Maasgrind van Zuid Limburg (II) J. H. Willems SUMMARY Teloceras blagdeni (SOWERBY) in the Pleistocene gravel of the river Maas in the South of the Dutch

Nadere informatie

HAARLEM HAARLEMMERHOUT (MAARSCHALKBANK) MAB II blad 1. Haarlemmerhout ongenummerd Maarschalkbank 2012 JE

HAARLEM HAARLEMMERHOUT (MAARSCHALKBANK) MAB II blad 1. Haarlemmerhout ongenummerd Maarschalkbank 2012 JE MERHOUT (MAARSCHALKBANK) Straat Huisnummer Toevoeging Postcode Kadastrale aanduiding Naam object Bouwjaar Architect Bouwstijl Oorspronkelijke functie Huidige functie Inventarisatie/beschrijving Datum beschrijving

Nadere informatie

Roodbaard s Rijkdom - Lucas Pieters Roodbaard WERKPERIODES

Roodbaard s Rijkdom - Lucas Pieters Roodbaard WERKPERIODES Roodbaard s Rijkdom - Lucas Pieters Roodbaard WERKPERIODES De werkzame periode van Roodbaard wordt tot op heden geduid op de periode van 1819 tot aan circa 1850. Dit is de periode waarin de tuinen uit

Nadere informatie

Museum De fundatie zwolle

Museum De fundatie zwolle 2013 Museum De fundatie zwolle Hal 13a Den Eikenhorst, Esch postbus 2126 nl-5260 cc Vught t +31 [0]411 601618 info@biermanhenket.nl www.biermanhenket.nl BiermanHenketarchitecten Ontwerp 2010 Oplevering

Nadere informatie

Werken in de Sociale Werkvoorziening. Informatie voor mensen met een beperking

Werken in de Sociale Werkvoorziening. Informatie voor mensen met een beperking Werken in de Sociale Werkvoorziening Informatie voor mensen met een beperking Wat staat er in dit boekje? Pagina 1 Pagina 2 Pagina 3 Pagina 4-5 Waarom dit boekje? Wat is de Sociale Werkvoorziening? Voor

Nadere informatie

G.P. Mulder. Col. Map 71. Inhoud: blz.

G.P. Mulder. Col. Map 71. Inhoud: blz. Col G.P. Mulder. Map 71. Inhoud: blz. Hoofd k Hoofd k2 Hoofd k3 Hoofd k4 Hoofd k5 k6 k7 k8 De oorsprong. blz. 3. De familie Van Terwisga. blz. 1,9. Het erfgoed van de Terwisga's. blz. 30. De toestand in

Nadere informatie

Recente restauratie. De klassieke Italiaanse vijver aan de westzijde van de villa

Recente restauratie. De klassieke Italiaanse vijver aan de westzijde van de villa Villa Sanoer is een negentiende-eeuwse buitenplaats bij Wageningen van oorspronkelijk 9 ha waarvan thans nog 2,3 ha, het tuingedeelte, resteert. De buitenplaats is eigendom van de heer Dr Ir R. Best. Historie

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Koninklijk Groen: Baroktuin ontdekken en ontwerpen. Welkom bij Paleis Het Loo! KONINKLIJK GROEN

Docentenhandleiding. Koninklijk Groen: Baroktuin ontdekken en ontwerpen. Welkom bij Paleis Het Loo! KONINKLIJK GROEN Koninklijk Groen: Baroktuin ontdekken en ontwerpen voor MBO niveau 3 en 4 Welkom bij Paleis Het Loo! U gaat met uw klas het lesprogramma Koninklijk Groen: baroktuin ontdekken en ontwerpen volgen. Het lesprogramma

Nadere informatie

De indicatie voor de Sociale Werkvoorziening Informatie voor mensen met een arbeidshandicap

De indicatie voor de Sociale Werkvoorziening Informatie voor mensen met een arbeidshandicap De indicatie voor de Sociale Werkvoorziening Informatie voor mensen met een arbeidshandicap Werken in de Sociale Werkvoorziening Voor mensen met een beperking is een gewone baan soms niet mogelijk. Misschien

Nadere informatie

Villa Sanoer Buitenplaats bij Wageningen Stichting Vrienden Particuliere Landgoederen Buitendag, 14 december 2008 Villa Sanoer is een negentiende-eeuwse buitenplaats bij Wageningen van oorspronkelijk

Nadere informatie

PALLISADE PAUL DE KORT 12.17 UUR 8 NOV WINTERTIJD 21 JUNI 21 JUNI 7 MEI EN 6 AUGUSTUS 7 MEI EN 6 AUGUSTUS 12 UUR. 13 uur. 11 uur. 14 uur.

PALLISADE PAUL DE KORT 12.17 UUR 8 NOV WINTERTIJD 21 JUNI 21 JUNI 7 MEI EN 6 AUGUSTUS 7 MEI EN 6 AUGUSTUS 12 UUR. 13 uur. 11 uur. 14 uur. 8 uur 21 MAART EN 21 SEPTEMBER ZONSONDERGANG 21 JUNI 7 MEI EN 6 AUGUSTUS 21 MAART EN 21 SEPTEMBER 8 NOVEMBER EN 3 FEBRUARI 21 DECEMBER 9 uur 21 uur 20 uur 19 uur 18 uur 17 uur 10 uur 16 uur 8 nov 7 mei

Nadere informatie

Landschappelijke inrichting Het Geldersch Erf te Barneveld

Landschappelijke inrichting Het Geldersch Erf te Barneveld Landschappelijke inrichting Het Geldersch Erf te Barneveld 1 INHOUDSOPGAVE 1. Ligging projectgebied 2. Locatie projectgebied 3. Foto s huidige situatie 4. Bestemmingsplan binnen projectgebied 5. Vlekkenplan

Nadere informatie

Werkblad Cabri Jr. Constructie van bijzondere vierhoeken

Werkblad Cabri Jr. Constructie van bijzondere vierhoeken Werkblad Cabri Jr. Constructie van bijzondere vierhoeken Doel Het construeren van bijzondere vierhoeken: parallellogram, ruit, vierkant. Constructies 1. Parallellogram (eerste constructie) We herhalen

Nadere informatie

F R AE YLEMABO R G. Type. Park L/XL Adres. Hoofdweg 32, Slochteren Architect huis. - Architect park. J.D. Zocher G.A., Blum L.P.

F R AE YLEMABO R G. Type. Park L/XL Adres. Hoofdweg 32, Slochteren Architect huis. - Architect park. J.D. Zocher G.A., Blum L.P. F R AE YLEMABO R G Type Park L/XL Adres Hoofdweg 32, Slochteren Architect huis - Architect park J.D. Zocher G.A., Blum L.P. Roodbaard Jaar Ontwerp landschappelijke aanleg 1802 Aanleg achterbosch 1809-1820

Nadere informatie

START WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2007 Je hebt 60 minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 600.

START WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2007 Je hebt 60 minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 600. START WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2007 Je hebt 60 minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 600. Estafette-opgave 1 (20 punten, rest 580 punten) Vier bij vier. In een schema van vier maal

Nadere informatie

VAN RHEINLAND NAAR RIJNLAND

VAN RHEINLAND NAAR RIJNLAND VAN RHEINLAND NAAR RIJNLAND Bodemvondsten in Leiden H. Suurmond-van Leeuwen In 1976 werd op het terrein van de toekomstige nieuwbouw van het Hoogheemraadschap van Rijnland door het Instituut voor Prae-

Nadere informatie

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren.

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. WAT ANDEREN DOEM NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. Plaats : De Vaart, Hilversum, aanvang 20.00 uur. 25 januari 1984 Lezing, samen met "Albertus

Nadere informatie

De hi e r ui t voor t vl oe i e nde ui t ga ngs punt e n z i j n ui t ge we r kt e n ve r me l d i n hoof ds t uk 2.

De hi e r ui t voor t vl oe i e nde ui t ga ngs punt e n z i j n ui t ge we r kt e n ve r me l d i n hoof ds t uk 2. . I NLEI DI NG Di t doc ume nt omva t he t Ca pa c i t e i t s pl a n 2 va n ENECO Ne t Be he e z oa l s ve e i s t i n de El e kt i c i t e i t s we t 1998 e n he t hi e op a a ns l ui t e nd be s l ui

Nadere informatie

Die Gärten der Alhambra Queen Games, 2004 HENN Dirk 2-4 spelers vanaf 10 jaar ± 60 minuten

Die Gärten der Alhambra Queen Games, 2004 HENN Dirk 2-4 spelers vanaf 10 jaar ± 60 minuten Die Gärten der Alhambra Queen Games, 2004 HENN Dirk 2-4 spelers vanaf 10 jaar ± 60 minuten Inleiding De opdracht bestaat erin om de tuin van het Alhambra aan te planten met sinaasappelbomen, citroenbomen,

Nadere informatie

De toren van de Oude Kerk weer in de steigers.

De toren van de Oude Kerk weer in de steigers. RESTAURATIE VAN DE TOREN VAN DE OUDE KERK door J.E.J. Hilhorst De toren van de Oude Kerk zal voor het verrichten van restauratiewerkzaamheden, na een periode van ca. 85 jaar, weer in de steigers worden

Nadere informatie

De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering.

De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering. De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering. De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering. Gouvernementsgebouw vóór de overwelving van de

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten

Nadere informatie

Richtingen, coördinaten en oriënteren

Richtingen, coördinaten en oriënteren 1 Richtingen, coördinaten en oriënteren Amundsenvendel Ermelo 2001 H USKY PUBLICATIES E r m e l o Pagina 2 Pagina 11 Inhoudsopgave Richtingen 3 De kaart schaal 4 Plaatsbepaling op de kaart het coördinatensysteem

Nadere informatie

Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout

Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout Verschenen in: Archeologie in Limburg 79 (1999), 11-12. (1) Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout Wim Hupperetz Inleiding Tijdens de inventarisatie van de collectie archeologie

Nadere informatie

Roodbaards opleiding tot pourtraitschilder

Roodbaards opleiding tot pourtraitschilder Roodbaards opleiding tot pourtraitschilder Jan Holwerda Eind 2011 komt er met de website Roodbaard s Rijkdom opnieuw aandacht voor de tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard (1782-1851). 1 Net als bij een

Nadere informatie

SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN

SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN Deze speurtocht is geschikt voor kinderen van 8 t/m 11 jaar. Dit jaar is door het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen uitgeroepen tot het jaar van Architectuur

Nadere informatie

ARION een Griekse mythologische figuur als fameuze springbron in de tuinen van het Huys Ootmarsum

ARION een Griekse mythologische figuur als fameuze springbron in de tuinen van het Huys Ootmarsum ARION een Griekse mythologische figuur als fameuze springbron in de tuinen van het Huys Ootmarsum ARION. ets van Albrecht Dürer Tekening Koepeltuin Huys Ootmarsum door Schoenmaker. 1723.Rijksarchief Zwolle

Nadere informatie

Jan Sluijters Melancholie, 1911 gedateerd Private collection

Jan Sluijters Melancholie, 1911 gedateerd Private collection Jan Sluijters Melancholie, 1911 Willem Drost Zelfportret, ca. 1653 Sotheby's (New York City) 2016-01-28-2016-01-29, nr. 491 mogelijk Johann Ludwig Tietz Portret van Eugenius van Savoye-Carignan (1663-1736),

Nadere informatie

Rondje Hartekamp & de Overplaats

Rondje Hartekamp & de Overplaats Rondje Hartekamp & de Overplaats Bezienswaardigheden Molens in de omgeving pagina 1 / 6 Omschrijving De Hartekamp is vooral bekend vanwege de bekende personen die er gewerkt hebben. Wereldberoemd is de

Nadere informatie

Jan van der Heyden te Leiden.

Jan van der Heyden te Leiden. Jan van der Heyden te Leiden. Het is bekend dat Jan van Heyden relaties met Leiden heeft. Hij leverde brandspuiten aan deze stad en organiseerde er straatverlichting. Leidsche stadsgezichten van zijn hand

Nadere informatie

Liedsuggesties. Lied 165 Heer, ik kom tot U Dit lofprijzingslied gaat ook over persoonlijke verandering en het leren van Gods wil.

Liedsuggesties. Lied 165 Heer, ik kom tot U Dit lofprijzingslied gaat ook over persoonlijke verandering en het leren van Gods wil. Liedsuggesties Lierenbunl Leger s Heils Lied 43 Voor al uw kind ren is min gebed Een lied waarin ook aandacht wordt gegeven aan kinren. Voor weg van discipelschap is kracht en levensmoed (couplet 1) nodig.

Nadere informatie

16 Dec Eerste generatie. 1. Johan Heinrich Michael 1 Schimmel, geboren CA hij trouwde Catharina Elizabeth Beltmann, getrouwd VR

16 Dec Eerste generatie. 1. Johan Heinrich Michael 1 Schimmel, geboren CA hij trouwde Catharina Elizabeth Beltmann, getrouwd VR Eerste generatie 1. Johan Heinrich Michael 1 Schimmel, geboren CA. 1720. hij trouwde Catharina Elizabeth Beltmann, getrouwd VR. 1752. 2. i. Frederik Willem Bernard 2 Schimmel geboren op CA. 1 april 1752.

Nadere informatie