HIRL HOGER INSTITUUT VOOR READAPTATIEWETENSCHAPPEN LEUVEN SOCIAAL HOGER ONDERWIJS. Waarom Muziek?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HIRL HOGER INSTITUUT VOOR READAPTATIEWETENSCHAPPEN LEUVEN SOCIAAL HOGER ONDERWIJS. Waarom Muziek?"

Transcriptie

1 HIRL HOGER INSTITUUT VOOR READAPTATIEWETENSCHAPPEN LEUVEN SOCIAAL HOGER ONDERWIJS Waarom Muziek? In een dagcentrum voor mensen met een mentale en/of fysieke handicap Eindverhandeling aangeboden tot het ververwerven van het diploma van: GEGRADUEERDE in de SOCIALE READAPTATIEWETENSCHAPPEN Door: Bert Meyers Promotor: Lieve Decuber

2 Zittijd: Juni 2006 Voorwoord Zonder de hulp van een aantal mensen zou dit eindwerk onbestaande zijn geweest. In dit voorwoord wil ik hen bedanken voor hun steun, motivatie en vertrouwen in mij. Als eerste wil ik Lieve Decuber, mijn promotor bedanken. Ze heeft lang in spanning moeten wachten op mijn eindwerk en was altijd bereikbaar als ik haar nodig had. Mijn bijzondere dank gaat uit naar mijn vriendin Véronique, voor al het geduld en aanmoedigingen tijdens mijn opleiding, voor het onvoorwaardelijk geloof in mij en voor de frieten en cola die mij altijd opkikkeren. Mijn stagementor Ivo Bollen, en de coördinator van het dagcentrum Broekom Intesa verdienen ook een dankwoord. Zij gaven mij de tijd en ruimte om in alle rust aan dit document te werken. Samen met hen wil ik ook het personeel en de gasten bedanken voor de goede samenwerking en de vriendschapsbanden die gesmeed zijn. Ook een dankwoordje voor mijn ouders en zus. Bedankt om me op de gepaste momenten met rust te laten, en me op de gepaste momenten te storen. Ik wil ook Axl Peleman bedanken voor het inspirerende interview. Hij heeft mij meer gesteund voor dit eindwerk dan hij zelf denkt Bedankt maat. Ten slotte alle vrienden en klasgenoten waar ik ben op terug kunnen vallen, die mij steunden als het wat moeilijk werd, wanneer de computer of het internet raar begonnen doen, Bedankt.

3 Inhoudstafel Inleiding... 5 Hoofdstuk 1: Voorstelling Stageplaats en stageopdracht Stageplaats Atelier 1: De oude crea Atelier 2 : Creatief /arbeidsgericht (Bolletjes) Atelier 3: De kook- bak en huishoud groep: Atelier 4: Arbeidsgericht /creatief atelier met nood aan structuur: Atelier 5: De structuurgroep: Besluit: Vanwaar de vraag naar een muziekatelier? Besluit Hoofdstuk 2: Muziek? Wat is muziek? Besluit: De taal van muziek Besluit: Waarom muziek binnen een agogische setting? Muziek als middel of als doel? Muziek als doel op zich: Muziek als agogische medium: Enkele bedenkingen Agogische aspecten aan de muziek Het integratieprincipe: Het normalisatieprincipe: Het personalisatieprincipe: Besluit: De functie van muziek: De genezende functie Muziek en emoties Muziek en communicatie Muziek en structuur Muziek en motoriek Muziek en lichaam De sociaal-maatschappelijke functies Muziek als integratiemiddel Muziek & communicatie Muziek & genieten, ontspanning en zinvolle tijdsbesteding Muziek & expressie Muziek & emoties, gevoelens Muziek & beheersing en gevoel voor detail Muziek en persoonlijke ontplooiing Besluit Hoofdstuk 3: De analyses van het dagcentrum Waarom deze analyse? Analyse van de beginsituatie De fysieke beginsituatie Accommodatie:... 41

4 Tijdsanalyse: Materiaalanalyse Analyse van de intrinsieke mogelijkheden van de cliënten Verder bepalen van de voorkeuren van de cliënten Besluit: Hoofdstuk 4: De organisatie van de proefateliers De methodieken De kleurennotatie van de Jostiband Waarom een muzieknotatie? Welke notatie gebruiken we dan? De Jostiband De kleurennotatie De kleuren Plaats van de kleuren? Hoe te beginnen? Hoe geven we de juiste toonhoogte aan? Is meerstemmige muziek met akkoorden mogelijk? Is differentiatie mogelijk? Tenslotte! Andere technische methodieken, hulpmiddelen: Groepsactiviteiten, spelvormen Spelvormen De rol van de agoog Kennis en inzicht Administratieve vaardigheden Communicatieve vaardigheden Expressieve vaardigheden Methodische-agogische vaardigheden Attitudes De proefateliers De belevingsateliers Muziekbeleving: Ritmetraining/ritmebeleving: Zangstondes: Dansbeleving (dansles): Snoezelen: Instrumenten maken: Technische muziekateliers: Gitaarles: Keyboardles: Muziekkennis: Zangles: Evaluatie van de ateliers Evaluatie van de gasten Belevingsateliers Technische ateliers Evaluatie met de gasten Evaluatie door de gasten Evaluatie van de werking Besluit: Hoofdstuk 5: Conclusies Van dit eindwerk Voor het dagcentrum Concreet: Voor mezelf... 99

5 Bronnen Bijlagen:

6 Inleiding Niet iedereen kent de kracht van de muziek. Toch ervaart iedereen de sterke aanwezigheid van muziek in ons dagelijks leven. Sommigen sterk bewust, anderen weer onbewust. Er is ook een groep mensen die muziek niet alleen ervaart, maar zelfs gebruikt, componeert, bewerkt om andere mensen bepaalde zaken te doen ervaren. In dit geval lijkt muziek al sterk op een middel. Een middel om op agogische wijze een positieve ontwikkeling bij een cliënt te bewerkstelligen. Een agoog wordt geacht krachten en middelen te kennen om iemand met welke problematiek dan ook te ondersteunen en te begeleiden. Niemand van hen heeft echter voor elk probleem de juiste oplossing. Met 100 jaar werkervaring en grondige kennis van alle literatuur zou men nog te kort komen. Is dit dan onbegonnen werk of is het rendement dan zo laag? Er bestaan talloze methodieken. Iedere agoog of agoog in opleiding hanteert zijn methode(s), gebaseerd op ervaring en capaciteiten in combinatie met verworven kennis tijdens zijn of haar opleiding. Er kan ook kennis vergaard zijn tijdens de werksituatie, bijscholingen, zij het dan in een meer praktische omgeving. Dit is dan ook een deel van de ervaring die iemand heeft (opgedaan). Ik heb tijdens mijn stage in het dagcentrum uiteenlopende methodieken doorlopen: van grote uitgewerkte projecten tot kleine zelfbedachte activiteiten. Door mijn opleiding tot vrijetijdsagoog aan het HIRL en mijn interesse in muziek heb ik al op vele manieren mijn agogische capaciteiten ingezet. Het middel dat ik hiertoe hanteerde was doorgaans cultuur, meer specifiek, muziek. Ik heb in die twee laatste jaren stage in het dagcentrum, geleerd hoe ik muziek kan inzetten voor niet- en/of buitenmuzikale doelen. Vaak worden er in de literatuur beschrijvingen meegegeven van orthopedagogische muziekbeoefening in relatie tot muziektherapie. Men zou bij het eerstgenoemde, muziek meer als een doel hanteren en bij de therapie uitsluitend als middel. Voor mij is muziek altijd een middel: je gebruikt muziek als een middel om een doel te bereiken. Dit doel kan het spelen van een muziekstuk zijn, maar ook het kalmeren van iemand die agressieve neigingen heeft, het troosten van een persoon wiens moeder is gestorven, het bevorderen van het sociale gedrag van een meer introverte gast,... Muziek is hier niet altijd het doel, maar muziek is hier altijd een aangewezen middel. Waarom zet je als agoog muziek in? Omdat je hebt gezien dat er een hulpvraag is, en niet zozeer omdat jij wilt dat de cliënt sonates van Mozart kan spelen. Tenzij dat de specifieke hulpvraag is van de cliënt. Maar bedenk dat je met muziek zo veel meer kan doen dan enkel het technische aspect aanleren We antwoorden met muziek op de hulpvraag omdat de cliënt aan heeft gegeven dat hij of zij graag met muziek bezig is en wanneer de agoog acht dat muziek het gewezen middel is om de hulpvraag mee te beantwoorden. Uiteraard met inspraak van de gast. 5

7 In dit eindwerk bekijken we de specifieke werking van het dagcentrum kort, omdat ze wel van belang is bij het uitwerken van een visie op Waarom Muziek? binnen dit dagcentrum. Een muziekatelier moet binnen de werking passen, en aanvaard worden door de gasten, de begeleiding en het beleid. Anders kan het naar mijn mening niet optimaal werken. Ik zal proberen een antwoord te zoeken op de vraag wat muziek eigenlijk is, en wat de functie van muziek kan zijn, binnen de samenleving en dus ook binnen het dagcentrum. Vervolgens kan je mijn analyse van het dagcentrum op een chronologische manier doornemen in dit eindwerk. Let wel, er zijn natuurlijk fases die elkaar overlappen, maar dat wordt allemaal duidelijk wanneer je het eindwerk leest. Ik begin met een analyse van het dagcentrum zelf, is er ruimte, tijd, nood vanuit het dagcentrum aan een muziekatelier? Daarna bekijk ik elke gast individueel, ik bekijk zijn noden op muzikaal gebied en breng aan de hand van de ondersteuningsplannen de intrinsieke mogelijkheden per persoon in kaart. Hieruit kan ik de persoonlijke voorkeuren bepalen en zo proefateliers doen ontstaan om vanuit de praktijk te kunnen steunen wat ik beweer in de analyses. Omdat het dagcentrum in het verleden al muzikale ateliers had, en de gasten mij hiermee associeerden, ben ik al redelijk vroeg begonnen met proefateliers. Maar er is aan de gasten duidelijk gemaakt dat dit op proef was, zodat ze het meer als een extra atelier zagen, wanneer de kans zich voordeed, dan een nieuw vast atelier. Dat was (voorlopig) de bedoeling, totdat er vanuit het beleid werd toegestemd om een vast muziekatelier op te richten. Om af te sluiten zal ik aan de hand van enkele proefateliers de gebruikte methodieken uit de doeken doen en de rol van de agoog toelichten. Het zijn diverse proefateliers die verschillende methodes van aanpak vereisen en dit betekent dat de agoog dus erg polyvalent moet zijn dat treft dan als je SRW er bent, zoals ik. Maar het gaat verder. Er worden specifieke technieken aangeleerd die je niet zomaar verwerft Moet je zo nodig die muzikale vaardigheden hebben, of kan elke agoog muzikale ateliers brengen? Het eindwerk eindigt met enkele conclusies die algemeen zijn, voor het vakgebied, maar ook met de uit de analyse getrokken conclusies voor het dagcentrum Dit is een besluit dat uitlegt wat de volgende stap zou moeten worden. Als laatste bespreek ik mijn persoonlijke conclusies. Hoe ik het proces heb doorlopen, en als tussenpersoon diende tussen de gasten, de begeleiding van het dagcentrum en het beleid. Ik wil ook meegeven dat dit eindwerk niet enkel als eindwerk bedoeld is, maar ook als intern adviesdocument voor het beleid van mijn stageplaats. Zij zijn vrij dit advies naast zich neer te leggen, maar ze zullen het wel lezen. Dit heeft dus ook grotendeels mijn schrijf- en werkwijze bepaald. Ik geef geen uitgebreide, maar tegelijk algemene, beschrijving van de doelgroep. Enerzijds omdat elke mens toch uniek is, ongeacht zijn of haar pathologie, en anderzijds, omdat de 6

8 mensen voor wie dit werk bedoeld is, de doelgroep en zijn pathologieën al kennen en het dus niets zou bijbrengen aan mijn eindwerk, naast bladvulling. Naast het feit dat het een document is dat in eerste plaats als intern adviesdocument zal worden gebruikt op mijn stageplaats, is het ook bedoeld voor andere begeleiders, of stagiairs in een dagcentrum, die interesse tonen om een muziekatelier op te starten. De specifieke eigenschappen van het dagcentrum of organisatie zullen wel verschillen, maar de manier van analyseren zal kunnen worden overgenomen. Om het lezen iets gemakkelijker te laten verlopen meld ik nog dat ik in de eerste persoon spreek als het over mijn persoonlijke inzichten of proefateliers gaat, ik spreek in de eerste persoon meervoud (we) als ik het heb over dingen die op mijn stage beslist zijn. Er zullen ook gelegenheden zijn waar ik in de derde persoon enkelvoud spreek (men) en dat is meestal wanneer ik een bron bespreek. Als laatste wil ik aan alle lezers nog een laatste raad meegeven. Verlies tijdens een werk als dit nooit uit het oog dat de gasten de belangrijkste personen zijn. Het gaat om hun welzijn. Zij moeten dit als eerste willen en (aan)kunnen. Daarnaast mag je ook niet de organisatie, als beleid vergeten, zij zorgen dat deze dingen mogelijk worden gemaakt en de begeleiding moet zijn steun verlenen aan jouw project, dus help hen, zodat ze jou ook helpen. Het is van vitaal belang dat je werkt als een team. En teamplay klinkt mij als muziek in de oren! 7

9 Hoofdstuk 1: Voorstelling Stageplaats en stageopdracht 1.1 Stageplaats Heel kort wil ik mijn stageplaats aan u voorstellen. Eerst geef ik de sector die ze inneemt op de sociale kaart mee, waar men actief is het adres van de stageplaats. Dan bespreek ik kort de doelgroep. Ik doe dit enkel algemeen, zonder in te gaan op de specifieke problematieken, omdat dit werk bedoeld is voor mensen die al werken binnen de sector. Ik bespreek vervolgens de globale doelstellingen van het dagcentrum. De specifieke doelstellingen worden later besproken tijdens de analyse van de intrinsieke mogelijkheden van de gasten. Als laatste bespreek ik ook de verschillende vaste ateliers binnen mijn stageplaats. Deze zijn belangrijk om een eerste, algemene, maar duidelijke indruk te krijgen van het niveau en de draagkracht van de gasten in het dagcentrum. Mijn stageplaats is Intesa vzw. Het werkveld is de gehandicaptensector. Intesa is de afkorting van Integratie in de Samenleving. Intesa heeft dagcentra en woonwerkingen. Mijn stage had plaats in het dagcentrum in Broekom, maar daarover dadelijk meer. Neem ook eens een kijkje op INTESA vzw Tongersesteenweg Borgloon tel: 012/ fax: 012/ De algemene doelgroep van Intesa is mensen met een mentale en/of meervoudige handicap, die nood hebben aan ondersteuning in deze maatschappij. Ondersteuning op het gebied van wonen, zinvolle dagbesteding, verwerven en onderhouden van vaardigheden en bevorderen van de zelfredzaamheid. Deze algemene doelgroep kan je opsplitsen in vier groepen. De handicap kan licht zijn, matig, ernstig en diep. De verdeling binnen het dagcentrum in Broekom, waar dit eindwerk over handelt en ik mijn stage doorliep, staat hier nu beschreven. (Bollen, 2005) De volgende titels zijn telkens de namen van de verschillende ateliers. Hieronder vind je de omschrijving ervan, gevolgd door de doelen van het atelier en de omgeving waarin het gepland staat. Als laatste geef ik per atelier ook de begeleidingsaandacht, aangezien die voor mij als agoog erg belangrijk is. Af en toe zal ik een voorbeeld geven uit de praktijk om deze dingen duidelijk te maken. 8

10 1.1.1 Atelier 1: De oude crea Omschrijving: In dit en alle andere ateliers wordt er gezorgd voor een aangename dagbestedingsomgeving. De verzorgingsmomenten en het eten staan centraal en zijn verwerkt in het programma. Naast basale stimulatieactiviteiten wordt het programma aangevuld met praktische huishoudelijke en persoonlijke redzaamheidsactiviteiten en (re)creatieve activiteiten. Er wordt bijvoorbeeld de afwas gedaan met de gasten en er zijn veel spelmomenten. Doelen: Het onderhouden en/of verwerven van de praktisch persoonlijke - en huishoudelijke taken, samen met het aanbieden van een aangename en ontspannende dagbestedingsomgeving, is het doel van dit atelier. In deze subgroep zitten ook deelnemers die komen tot een vorm van creatieve vaardigheden. Omgeving: Dit is een speciaal daartoe ingericht of aangepast lokaal. Het is gezellig, huiselijk ingericht en heeft zijn eigen keukentje. Het moet een rustgevende invloed hebben op de gasten. Er zijn ook aangepaste stoelen, tafels voor de minder mobiele gasten en er is voldoende ruimte om zich te verplaatsen met een rolwagen. De toiletten zijn net buiten het lokaal gelegen om snelle interventies mogelijk te maken. De gasten kunnen in subgroepen deelnemen aan paramedische of vormende sessies in andere lokalen. Begeleidingsaandacht: In dit atelier gaat men niet resultaatgericht werken maar wel naar het uitvoeren van de activiteiten. De activiteiten zijn gericht op een zinvolle dagbesteding en aangepast aan de individuele noden. Er is nood aan constante begeleiding. Via herhaling en gewoontevorming kan een geringe vorm van zelfstandigheid bij de activiteiten worden ontwikkeld. Door de specifieke noden dient de begeleiding te gebeuren door mensen met een orthopedagogische achtergrond. Begeleiders of stagiairs met een andere graad, kunnen en mogen ondersteuning bieden. 9

11 1.1.2 Atelier 2 : Creatief /arbeidsgericht (Bolletjes) Omschrijving: De dag wordt gestructureerd aan de hand van eenvoudige taken, (re)creatieve en vormende activiteiten. Er wordt thematisch gewerkt. Tevens is er een aanbod van arbeidsgerichte activiteiten (inpakken van bolletjes voor in kauwgumautomaten). De deelnemers zijn in beperkte mate in staat, mits veel training en individuele begeleiding, deel te nemen aan eenvoudige en aangepaste taken. Deze activiteiten worden door sommigen toch ook vaak als werken ervaren. Er is aandacht voor functietraining en het aanleren van elementaire en eenvoudige handvaardigheden. Doelen: Naast het aanbieden van een zinvolle dagbesteding, zal deze groep ook werken aan het onderhouden en/of verwerven van een aantal vaardigheden. Tevens staat tot doel het verkrijgen en/of behouden van een positief zelfbeeld. Het genieten van de verschillende functies van arbeid is een doel op zich. Deze functies zijn contact met anderen, stijging van de zelfwaarde en zelfstandigheid. Er is ook sociale beloning, namelijk het behalen van een goed (werk)resultaat. Omgeving: Een speciaal daartoe ingericht of aangepast lokaal. Het moet gezelligheid uitstralen en aanzetten tot creativiteit. Het lokaal is ingericht naar de specifieke gebruikersnoden, zoals speciale stoelen, voldoende ruimte om met rolwagens te manoeuvreren, Ze kunnen deeltijds deelnemen aan vormende- of paramedische sessies in een ander lokaal. Tijdens de dag komt men tot een duidelijk tijdsschema. Begeleidingsaandacht: Er is geen eis met betrekking tot het behalen van een resultaat, wel naar het uitvoeren van de activiteiten. De begeleidingsaandacht is gericht op het aanbieden van een zinvolle dagbesteding, aangepast aan de individuele noden. Er is nood aan constante begeleiding. Gezien er sprake is van productie en rendement kunnen er eisen gesteld worden. De begeleiding richt zich tot het aanleren van nieuwe technieken of deeltaken. Eens de technieken verworven zijn, kunnen deze onder toezicht plaatsvinden. De begeleidingsaandacht gaat naar basisvaardigheden die noodzakelijk zijn voor het uitvoeren van de activiteiten en het werken in groep. Via herhaling en gewoontevorming kan een geringe vorm van zelfstandigheid bij de activiteiten worden ontwikkeld. Door de specifieke noden dient de begeleiding te worden gedragen door mensen met een orthopedagogische achtergrond. Begeleiders of stagiairs met een andere graad, kunnen en mogen ondersteuning bieden. 10

12 1.1.3 Atelier 3: De kook- bak en huishoud groep: Omschrijving: De doelgroep kan niet (meer) werken in een regulier of beschermd tewerkstellingscircuit. In het aanbod van activiteiten ligt de nadruk op het arbeidsmatige: er worden activiteiten aangeboden die een resultaat of product afleveren en met een zekere tijdsdruk. Er worden aanvullend (in mindere mate) ontspannings-, vormings- en sportactiviteiten aangeboden. Doelstellingen: Het gaat om activiteiten waar het verplichtende karakter een zekere rol speelt en waarbij duidelijk appèl gedaan wordt op het gevoel aan het werk te zijn. De activiteiten kennen een zekere tijdsdruk en dienen kwalitatief goed afgewerkt te worden. Het gaat hier om de voeding van het alle dagcentra van de vzw Intesa. Deze middagmalen worden in de voormiddag bereidt. De deelnemer is gemotiveerd om dit rendement te halen. Omgeving: Het werk kan uitgevoerd worden in een interne locatie die specifiek werd ingericht. De ontspannende-, vormende activiteiten vinden best plaats in een rustige omgeving, bij voorkeur hun eigen lokaal of een ander lokaal, dat specifiek is ingericht voor de activiteit die men wil doen. Begeleidingsaandacht: Omdat het rendementsgerichte activiteiten zijn worden er duidelijke eisen aan de deelnemers gesteld. De begeleiding richt zich vooral op werkbegeleiding, waarin het mogelijk wordt dat deelactiviteiten na training zelfstandig uitgevoerd worden. De begeleiding past de organisatie en het werk aan de mogelijkheden van de deelnemers aan. Naast het verwerven van specifieke vaktechnische vaardigheden, moeten ook de persoonlijke en sociale ontwikkeling, de ontplooiing en het welzijn van de begeleide personen, bevorderd worden. De begeleiders zijn over het algemeen mensen (al dan niet met een orthopedagogische achtergrond) die het werk goed beheersen. Naast een vaste orthopedagoog zit er ook een gediplomeerde kok bij om op het technische gedeelte toe te zien. 11

13 1.1.4 Atelier 4: Arbeidsgericht /creatief atelier met nood aan structuur: Omschrijving: Er is een aanbod van arbeidsgerichte activiteiten (er worden lolly s ingepakt), maar deze deelnemers kunnen het continue van deze activiteiten niet (meer) aan. Er is zekere vorm van productiviteit en rendement. Deze activiteiten kunnen gecombineerd worden met deeltijdse creatieve- vormende- sport- en/of ontspanningsmomenten. De arbeidsgerichte activiteiten primeren, maar er zal altijd gelet worden op de draagkracht van de gasten. Doelstellingen: Het genieten van de verschillende functies van arbeid is een doel op zich. Deze functies zijn contact met anderen, stijging van de zelfwaarde en zelfstandigheid. Er is ook sociale beloning, namelijk het behalen van een goed (werk)resultaat. Binnen dit atelier wordt er gewerkt met aandacht voor het behalen van een goed (werk)resultaat. We zorgen voor een duidelijk dagschema voor elke gast. Dit structureren van de dagbesteding is nodig omdat de deelnemers kwetsbaar en gevoelig zijn voor omgevingsveranderingen en stressfactoren. Door binnen een dagschema taken te bespreken, de volgorde van handelingen vooraf te bepalen met hen, proberen we deze omgevingsveranderingen en stressfactoren tot een minimum te beperken. Zo kunnen ze werken binnen een voor hen veilige en geborgen omgeving. Omgeving: Een speciaal daartoe ingericht of aangepast lokaal. Tijdens de dag komt men tot een duidelijk tijdsschema dat zorgt voor structuur en eenduidigheid in de taakverdeling. Hoe beter het atelier (de werkomgeving) is ingericht, hoe meer garanties geboden worden tot een goede zorg voor deze doelgroep. het moet een lokaal zijn dat uitnodigt om te werken. Dit wil zeggen, functioneel ingericht maar toch gezellig. Begeleidingsaandacht: Gezien er sprake is van productie en rendement kunnen er eisen gesteld worden. De begeleiding richt zich tot het aanleren van nieuwe technieken of deeltaken (lolly s inpakken op de juiste manier, lolly s tellen, ). Eens de technieken verworven zijn kunnen deze zelfstandig, maar onder toezicht plaatsvinden. Begeleidingsaandacht gaat naar basisvaardigheden die noodzakelijk zijn voor het uitvoeren van de activiteiten en het werken in groep. Door de specifieke noden voor deze doelgroep dient de begeleiding te worden gedragen door mensen met ortho(ped)agogische/paramedische achtergrond en technische bekwaamheden. 12

14 We moeten onze medewerkers anders (leren) laten kijken naar personen met een gedragsprobleem en hen duidelijk maken dat dit gedrag niet enkel samenhangt met de kenmerken van de persoon, maar ook met de kenmerken van zijn omgeving Atelier 5: De structuurgroep: De omschrijving, de doelstellingen, de omgeving en de begeleidingsaandacht van arbeidsmatige ateliers gelden hier ook, maar worden aangevuld omwille van de specifieke doelgroep, namelijk personen met een bijkomend gedragsprobleem. Blijvend kwetsbare personen met beperkte aanpassingsvermogens zullen slechts leven met een algemeen gevoel van welbehagen wanneer ze vertoeven in een omgeving met voortdurende ondersteuning en aangepaste fysieke omstandigheden. Hoe beter de zorg (lees het inrichten van de werkvloer) en de structuur aansluit bij de unieke behoefte, hoe groter de kans is dat hij of zij zich gelukkiger kan voelen. Er zullen in dit atelier bijvoorbeeld persoonlijke taakschema s worden opgesteld in overleg met de gasten. De medewerkers moeten anders (leren) kijken naar personen met een gedragsprobleem en hen begrijpen dat dit gedrag niet enkel samenhangt met de kenmerken van de persoon, maar ook met de kenmerken van zijn omgeving Besluit: Mijn stage had plaats in een dagcentrum. De globale doelstelling van het dagcentrum is de gasten een zinvolle dagbesteding te geven, ze te helpen met het verwerven en onderhouden van vaardigheden en het bevorderen van de zelfredzaamheid. De doelstellingen van het dagcentrum, specifiek naar de gasten specifiek toe, worden later dieper toegelicht, tijdens de analyses, want deze gebeuren uiteraard aan de hand van de doelstellingen van het dagcentrum. 13

15 1.2 Vanwaar de vraag naar een muziekatelier? Door de reorganisatie binnen de dagwerking van het dagcentrum van Broekom zijn alle gasten onderverdeeld in vaste ateliers met vaste begeleiders en vaste taken. Voordien was er een wildgroei van verschillende ateliers en er was een constante onzekerheid onder begeleiding en gasten die zich afvroegen, wie wat, wanneer en waar moest doen? Dit was om verschillende redenen niet goed. Zowel de gasten, als het beleid, als het personeel vroegen om een houvast en dus om een fundamentele verandering. Alles is nu tot de basis herleid. Enkel de atelierspecifieke semi industriële- en verzorgingstaken worden uitgevoerd. Deze zijn in de vorige pagina s besproken. De communicatie tussen beleid en dagcentrum verloopt sinds de hervorming elke dag beter en de onderlinge communicatie binnen het dagcentrum zelf, wordt constant opgevolgd door een sterke coördinator. Ondertussen is men begonnen met de structurele heropbouw van extra ateliers. Er worden geregeld wandelingen ingelegd, met vrijwilligers en een vaste begeleider. Er worden terug vormingen georganiseerd (ik geef er eentje rond de euro). De coördinator probeert een zwemgroepje op te richten, Dit terugkeren naar de basis is in functie van de op til staande verhuis naar een nieuw en functioneler gebouw. Met die verhuis probeert de organisatie een frisse start te nemen en zal ze behoren tot de middelgrote instellingen in Vlaanderen. Mijn specifieke opdracht bestaat eruit vanuit het beleid een analyse te maken van het dagcentrum, betreffende de mogelijke kansen op succes voor een muziekatelier. Met vanuit het beleid bedoel ik, het beleid moet alles wat ik doe steunen, begrijpen en als verantwoord beschouwen. In het verleden zijn hier wat problemen geweest met terugkoppeling van het dagcentrum naar het beleid toe en nu wil de organisatie die fout niet meer maken. Met analyse bedoel ik, een analyse van de beginsituatie, van het niveau van interesses en van de intrinsieke mogelijkheden van de deelnemers,... met als eindresultaat een gefundeerde verantwoording, waarom muziek een plek moet krijgen binnen de atelierwerking van het dagcentrum. Natuurlijk zou ik deze opdracht niet gekregen of aanvaard hebben als er geen duidelijke hulpvraag vanuit de gasten omtrent muziek zou bestaan. Het merendeel van de gasten ervaart muziek positief en wil er ook mee bezig zijn, op verschillende niveaus. Die niveaus gaan we in de analyse verder onderzoeken en proberen vast te leggen. 14

16 1.3 Besluit Mijn stageplaats is een dagcentrum voor mensen met een mentale en/of fysieke handicap. De vaste werkstructuur binnen het dagcentrum zijn vijf (werk)ateliers, die naar de noden en de niveaus van de gasten zijn ingedeeld. Het zijn dus redelijk homogene groepen. De hervorming was nodig om de communicatie tussen het beleid en het dagcentrum en de onderlinge communicatie binnen het dagcentrum beter te kanaliseren. De wildgroei van verschillende ateliers, zonder goedkeuring van het beleid moest ook een halt worden toegeroepen. De hervorming is een voorbereidende stap op de verhuis naar de nieuwbouw, net als de extra ateliers die nu in de lade liggen, waaronder het muziekatelier als grootste. 15

17 Hoofdstuk 2: Muziek? 2.1 Wat is muziek? Dit is misschien wel de meest moeilijke opdracht van deze thesis. Een bevredigend antwoord geven op de vraag Wat is muziek?. Muziek is moeilijk te beschrijven met woorden. Al schrijf ik hier 20 pagina s vol, over wat ik denk dat muziek is, enkel de ervaring van muziek kan duidelijk maken wat muziek is. En een ervaring is persoonlijk. Volgens mij kan iedereen muziek anders omschrijven, maar ik zal aan de hand van verschillende professionele opinies proberen te komen tot een eenvormig beeld, een visie op wat muziek is, in functie van dit eindwerk. Let wel, ik zal geen echte definitie geven, geen vijf zinnen die alles samenvatten. Het onderstaande geheel zal een soort verklaring van het begrip muziek zijn. Allereerst wil ik de weg van de logica bewandelen. Wat zegt onze vriend van Dale (1995: 1879) over muziek? In de als standaard aanvaarde woordenboek van Dale wordt muziek als volgt omschreven: Het kunstzinnig ordenen van klanken. Voortbrengselen der toonkunst, instrumentale muziek die in generlei betrekking staat tot uiterlijke motieven of tot een andere kunst. Uitvoering van muziekstukken. Geheel van samenklinkende geluiden (al dan niet aangenaam) Geschreven of gedrukt stuk met muzikale tekens. Deze omschrijving is natuurlijk juist. Maar naar mijn mening niet volledig. Muziek is veel meer dan hetgeen in deze uitleg wordt beschreven. Ik zou graag enkele citaten meegeven uit boeken of uit interviews met mensen uit de muziekwereld. Ik zal ze ook toelichten. Allereerst een definitie van muziek die vaak wordt meegegeven en relevant is voor de agogische processen die we willen bekomen. Dit is de meest muziektechnische uitleg van wat muziek is, zonder in onverstaanbare notentaal te beginnen spreken. Op de volgende pagina s halen we de definitie in stukjes uit elkaar om ze vervolgens te analyseren. Muziek is een gestructureerd, akoestisch spel in de tijd en met de tijd. (ter Burg 1985: 19-21) 16

18 Muziek is een spel: Hiermee bedoelt men niet het spel dat wij en de gasten spelen, maar het spel van krachten en eigenschappen dat zich in de muziek zelf afspeelt. (zie de functies van muziek op het einde van dit hoofdstuk.) Muziek is een akoestisch spel: Het spelmateriaal is geluid, klanken en tonen (hoge, lage, zachte, doffe, enz ). Maar ook sis-, schuur-, kraak-, ruis-, fluit-, en tokkelgeluiden kunnen in het spel betrokken worden. Het akoestisch materiaal blijft dus niet beperkt tot klanken voortgebracht op de ons vertrouwde muziekinstrumenten. Muziek is een gestructureerd akoestisch spel: Wat het klankenspel tot muziek maak, is de ordening, de structuur. Ordening in tonen, in tijd, in timbre en in vorm. Dat kan een strakke, maar ook een vage ordening zijn. In elk geval gaat het om een bewuste, weloverwogen ordening van het muzikale materiaal tot een zinvol geheel. Om dit te verduidelijken een voorbeeld uit mijn stage: Een van de gasten staat met een slagstok in de hand voor een tafel met daarop een klavecimbel. Zij heeft niet eerder op dit instrument gespeeld, maar heeft wel kennis van het instrument. Ze heeft het al eerder zien bespelen door iemand anders. Ze slaat met één hand op de plaatjes. Al spelend ontdekt zij de mogelijkheden van het klavecimbel. Per plaatje is er een aparte klank, als je harder slaat klinkt het ook harder, aan de zijkanten heb je een andere klank, etc. Tot zover is er nog geen sprake van muziek, er zit nog geen structuur in. Het is enkel een spel, een verkenningsspel. Iets later komt er een tekening in haar spel. Ze speelt alle plaatjes van links naar rechts (van laag naar hoog) en weer terug. Dit herhaalt zich. Dan komen er variaties. Op een bepaald moment ontdekt ze dat ze de eerste zes of zeven noten van Broeder Jacob kan spelen. Ze blijft dit herhalen en meezingen. Telkens als ze dit gedaan heeft straalt ze en begint ze opnieuw te spelen. Nu ontstaat er muziek. Ze speelt met klankkleur, met klanksterkte, met tijd (sneller of trager spelen) en met structuur (afwisseling van noten die telkens terugkomt). Ze ervaart dit als een zinvol geheel. Ze beeldt iets uit. Wat zij uitbeeldt is niet in woorden te vertellen. Daaraan heeft zij ook geen behoefte. In een later stadium zal zij zich aanpassen aan een strakke voorgeschreven ordening, ordening in maat, ritme, etc. Ze zal bijvoorbeeld Broeder Jacob in een vast tempo, en een vaste ordening, leren spelen. In beide gevallen is er sprake van structuur. In het eerste geval een min of meer vage ordening, in het tweede geval van een strakke ordening. 17

19 Muziek is een gestructureerd akoestisch spel in de tijd en met de tijd. Tijd is een niet te definiëren begrip, maar iedereen weet wat we met tijd bedoelen. Uitdrukkingen als de tijd staat niet stil of de tijd vliegt enzovoort, geven aan dat de tijd steeds in beweging is, altijd voortschrijdend. In relatie tot muziek gaat het niet om tijdsaanduiding, niet om de kloktijd, maar om tijdservaring, tijdsbeleving. Muziek beweegt zich in geordende tijdsstructuren. Op het moment dat we muziek waarnemen, verandert de diffuse tijdservaring in een gestructureerde tijdsbeleving. Tijd wordt hoorbaar en vooral voelbaar. De zintuiglijke waarneming brengt in ons een proces op gang dat leidt tot het meebeleven van en het reageren op het muzikale bewegingsspel. Hoe dieper de waarneming, hoe sterker de werking en de drang naar reactie. Maat, de ordening in min of meer gelijke tijdseenheden, is een aspect. Een daarmee verweven aspect is het ritme, een structuur van korte(re) en lange(re) geluiden, klanken en tonen, dat onderbouwd wordt door en verstrengeld is met de maat. Maat is de ordening in tijd, ritme is het spel met de tijd. Twee facetten van het akoestisch, in de tijd geordend bewegingsspel. De andere aspecten als melodie en harmonie voegen zich in deze ordening en beïnvloeden op hun beurt het bewegingsspel. Muziek komt van het Griekse Mousiké, wat zoveel betekent als kunst van de muzen. (www.dobrego.com) Bij de oude Grieken was dit de algemene artistieke opleiding, in tegenstelling tot de lichamelijke opvoeding. Pas in de christelijke tijd werd het die kunsttak die uit ritme, melodie en harmonie is opgebouwd. Muziek is het enige geluid waarvoor je moet betalen. (Alexandre Dumas) (Polaris 1999: 22) Dit lijkt misschien een rare uitspraak, maar het is wel degelijk zo. Als je de vorige twee definities in het achterhoofd houdt daag ik u als lezer uit om een vorm van muziek te zoeken waar er niemand voor moet betalen. Daarom niet betalen met geld, je kan ook tijd erin investeren, dan betaal je met tijd, etc. Straatmuzikanten moet je niet betalen, maar ze staan daar wel te spelen om geld te verdienen, om naar de radio te kunnen luisteren moet je een radio kopen, als je zelf muziek wil maken heb je een instrument nodig, als je een goed concert wil meepikken, zal je verlof moeten nemen, een andere activiteit afzeggen, eventueel het ticket betalen,... 18

20 Muziek heb je nooit uit. Muziek ruist voort en overtreft het leven. (Pierre Janssen) (Polaris 1999: 22) Je kan duizenden maal een muziekstuk horen en het geweldig vinden. Als je het niet meer leuk vindt, als je het uit hebt, zal je op een ander muziekstuk stoten en dit onnoemelijk mooi vinden. Muziek gaat ook verder wanneer het mensenleven eindigt. Muziek blijft ook bestaan nadat de maker ervan is heengegaan Muziek is geen kunst maar in de eerste plaats een kunde. (Peleman 2006) Het muziek maken is misschien algemeen aanvaard als een kunstvorm. Axl vindt dit niet geheel juist. Muziek maken is een kunde., zegt hij. Hij bedoelt hiermee dat je niet van vandaag op morgen muzikant bent. Je wordt dat. Niet enkel door scholing maar door ervaring. Je moet er kundig in worden voordat men kwaliteit herkent. Dat is niet altijd zo met andere kunstvormen, niet dat die minderwaardig zijn! Ik beschouw de muziek niet slechts als een kunst om het oor te verrukken, maar als een van de machtigste middelen om het hart te ontroeren en gevoelens op te wekken. (W. Von Gluck) (Margadant 1990: 393) Dit kunnen we al als een functie van muziek beschouwen. Hierover later meer in dit hoofdstuk. Muziek is dus een machtig instrument, een machtig middel, dat de mens beheerst. Dit is belangrijk. We kunnen het dus gebruiken in een agogische setting. Muziek zit in de lucht, muziek zit overal. Er bestaat zoveel muziek en je neemt gewoon zoveel als je nodig hebt. (Edward Elgar) (Polaris 1999: 21) Dit is weer een waarheid als een koe. Je vindt op de meeste werkvloeren een radio, in elke stad weergalmt muziek door de winkelstraten. In elke uithoek van het land zijn er optredens, voorstellingen, en je kan zelf kiezen hoeveel je ervan meepikt, waar je voorkeur ligt, Muziek is iets heel vreemd. Ik zou bijna zeggen, dat het een wonder is, want het staat halverwege gedachte en fenomeen, tussen geest en materie. Een soort vage tussenweg die wel en niet lijkt op de zaken waar het tussenin ligt geest die uiting in de tijd vereist en materie die het zonder ruimte kan stellen. (Heinrich Heine) (Polaris 1999: 21) Muziek is liefde! (Hanslick) (Polaris 1999: 21) 19

21 De beste muziek gaat door merg en been. (Quinte van ABN) (Wablieft 2001) Er is geen lawaai, enkel geluid, en elk geluid dat we horen kan muziek zijn. (John Cage) (Wikipedia 2006) Door muziek kan je, anders dan door de wetenschap, het verleden tot zijn wezen terugbrengen. (Vaughan Williams) (Polaris 1999: 21) Muziek is de kunst van de profeten, de enige kunst die de roerselen van de ziel tot kalmte kan brengen; het is een van de indrukwekkendste en heerlijkste gaven die God ons heeft gegeven. (Luther) (Polaris 1999: 21) Besluit: Uit deze citaten kunnen we afleiden dat muziek voor ieder iets anders is. Maar dat ieder mens ook een mening heeft over muziek. Dat muziek, met andere woorden, de mens niet onberoerd laat. Het volgende citaat is het laatste. Ik heb het teruggevonden in vele eindwerken en (recente) boeken, maar ik geef de bron van het oudste boek dat ik vond (Van Hemel: 1932: 9), om de tijdloze geest van het citaat mee te onderstrepen. Het is het bewijs dat muziek en mens met elkaar verbonden zijn. Geen mens, geen muziek, en omgekeerd Hier komt het Muziek is onafscheidelijk van het doen en laten van de mens: ze begeleidt hem, door tonen van alle aard, van de wieg tot het graf! 20

22 2.2 De taal van muziek Is muziek een taal, zo ja, wat kan er met die taal gezegd worden? Hoe zit ze in mekaar? Wie spreekt de taal van muziek? Dit stukje wil ik ook inleiden met enkele interessante citaten, die ik o.a. haalde uit het eindwerk van Greet Pollaris (1999: 21-22), enkele citatenboeken en een interview met mijn maat en collega muzikant, Axl Peleman. Muziek is de kunst van het denken (en spreken) met klanken. (Jules Combarieu) (Polaris 1999: 22) Muziek is de universele taal van de mens. (H. W. Longfellow) (Polaris 1999: 21) Het belangrijkste van de muziek staat niet in haar noten. (Gustaf Marbler) (Buddingh 1982: 421) Muziek is de stenografie van de emotie. (Leo Tolstoj) (de Ley 1990: 565) Men zegt dat muziek de taal is van de engelen: geen enkele andere uitingsvorm van de mens wordt als zo goddelijk beschouwd. Muziek brengt ons dichter bij het eeuwige. (Thomas Carlyle) (Polaris 1999: 22) Muziek is een taal, de taal. Volgens mij is muziek de Esperanto; iedereen verstaat muziek. Ik heb in Amerika zomaar spontaan een namiddag zitten jammen met een zwarte, die geen Engels sprak, gewoon op zijn backporch, maar we begrepen elkaar, met enkel onze gitaren en stemklanken. (Axl Peleman, 2006) Muziek is de wereldtaal: zij hoeft niet vertaald te worden, daar spreekt ziel tot ziel. (Weber) (Margadant 200: 392) Waar de spraak ophoudt, daar begint de muziek. (E.T.A. Hoffmann) (Buddingh 1982: 420) Muziek is een hogere openbaring dan alle wijsheid en filosofie. (Ludwig van Beethoven) (Polaris 1999: 22) 21

23 Vele functies die een verbale of geschreven taal ook heeft, vinden we terug binnen de muziek. Mensen aan het denken zetten, communiceren, emoties en reacties uitlokken, Kennelijk kan dit door middel van muziek beter dan andere vormen van communicatie. Muziek kan dieper gaan, meer betekenis geven dan een heel boek vol woorden. Of ondersteunend werken, bij een tekst. Er is veel recent onderzoek gedaan naar de wisselwerking tussen geluid en de werking van onze hersenen. Er dient nog veel onderzocht te worden, maar het is wel al duidelijk dat geluid, en dan met name geordend geluid, in de vorm van muziek, bijzonder sterk op ons inwerkt (www.music-abc.com). Waarschijnlijk zelfs sterker dan visuele prikkels omdat er hier minder 'vertalingen' hoeven plaats te vinden. Dit dan iedereen wel bevestigen. Ieder van ons heeft wel eens ervaringen gehad met muziek die onweerstaanbaar ontroert, die een directe lichamelijke bewegingsrespons teweegbrengt of die bijvoorbeeld agressie oproept. Al eeuwenlang wordt muziek op effectieve wijze gebruikt om te verleiden, om mensen te laten dansen of om soldaten aan te vuren in de strijd. En nog veel ouder zijn bezweringsriten, mantra's en Vedische gezangen. Afgezien van percussie-instrumenten, die waarschijnlijk nog verder teruggaan, blijken blaasinstrumenten ook al zo'n jaar oud te zijn. Muziek heeft zijn eigen letters. Net zoals onze schrijf- en spreektaal het alfabet heeft, spreken we in de muziek met noten. Deze zijn overal, in elke cultuur dezelfde. Er zijn variaties op, vooral onderverdelingen, maar de basis blijft dezelfde. Do Re Mi Fa Sol La Si Do, met zijn 5 kruizen of mollen (halve noten). (Axl Peleman 2006) Taal is iets dat mensen verbindt. Het zorgt er mede voor dat verschillende volkeren zich van elkaar kunnen onderscheiden. Maar door deze onderscheiding zorgt het wel voor een sterke band tussen een hoop mensen. Muziek kan dit ook. Kijk maar naar wat muzikale manifestaties zoals live-aid te weeg kunnen brengen, het kan miljoenen mensen verenigen voor een gemeenschappelijk doel. (Dewhurst-Maddock 1993: 8) Besluit: Muziek is dus een taal, een sterke taal, maar ook een eenvoudige taal. Ze is opgebouwd uit 12 basisletters, de noten. De taal van muziek wordt over de hele wereld, in elke cultuur gemaakt met deze 12 noten, weliswaar met nog extra onderverdelingen van deze noten, maar in essentie kan iedereen muziek verstaan. Muziek is een gestructureerd spel in de tijd en met de tijd, waardoor we inzien dat ook de taal van muziek een gestructureerde taal is, die door iedereen kan worden ontcijferd. Muziek zorgt voor beweging, reactie, bij de mens. Muziek doet dat ook; muziek kan verschillende gevoelens uitlokken bij verschillende mensen. Soms bij velen de zelfde, en soms bij iedereen een ander gevoel Muziek heeft ook iets bovennatuurlijks, waardoor het de taal van de engelen, de goden, wordt maar in werkelijkheid spreken velen en verstaat iedereen die het horen kan/wil, de taal van muziek. 22

24 2.3 Waarom muziek binnen een agogische setting? Waarom gebruiken we muziek binnen een agogische setting? We moeten dus de functie van muziek bespreken met betrekking tot het dagcentrum. We hebben bij de bespreking van de taal van muziek al enkele functies verraden. Deze gaan we nu toelichten met wat theorie en praktijkvoorbeelden, samen met nog andere belangrijke en relevante functies. Eerst bespreek ik nog muziek als medium of muziek als doel. Ik leg het verschil uit en verantwoord waarom we wel voor het ene kiezen en niet voor het andere, binnen de context van dit dagcentrum. Waarom we muziek gebruiken in hulpverleningssituaties kan ik best omvatten door een citaat mee te geven van Willem Brons (Pollaris 1999: 22): Muziek is een wonderlijk medium dat op onverklaarbare wijze een mens boven zijn beperkingen doet uitstijgen en hem in contact brengt met het onbegrensde. Ik werd op mijn stage aan bezoekers soms voorgesteld als de muziektherapeut van de voorziening. Dat klinkt mooi, maar ik zal nooit spreken over muziektherapie binnen mijn stage. Misschien leunen bepaalde activiteiten tegen de muziektherapie aan, maar de term muziektherapie wordt (te) vaak gebruikt. Meestal gaat het wel om een methodische toepassing van muziek, maar om echt van muziektherapie te mogen spreken moet men zeer specifieke studies gedaan hebben. De echte muziektherapie gaat ook veel verder en dieper als dat wat we doorgaans muziektherapie noemen. Ook in de literatuur is er een grote begripsverwarring en vaagheid merkbaar. Tegenwoordig wordt muziek bij tal van doelgroepen zoals chronische zieken, psychiatrische patiënten, verstandelijke-, motorische- en sensorische anders validen, kinderen met psychosociale moeilijkheden, aangewend, met heel verschillende bedoelingen. De veelgebruikte term muziektherapie dekt dan ook een ruime lading activiteiten en methodieken zoals begeleiding gericht op persoonsgroei, tot psychotherapie, gericht op het oplossen van emotionele en psychische conflicten. (Van Walleghem 1989). Om de verschillende methodische toepassingen van muziek, elk met specifieke bedoelingen, toe te lichten, verwijs ik naar Prof. Dr. Van Walleghem en Beatrijs Maes (1989), die een situering binnen een ortho(ped)agogisch kader opbouwden. Dit kader ontlenen ze in hoofdzaak aan Kok (1987) en Van Gennep (1985). In onderstaand schema wordt hun gedachtegang samengevat. 23

25 Schema 1: situering van toepassingen van muziek in het ortho(ped)agogisch kader. De ortho(ped)agogische hulpverlening omvat in essentie het aanknopen van een persoonlijke en respectvolle relatie met de anders valide waarbij men de ontwikkeling van de totale persoon stimuleert met het oog op een uiteindelijke welzijnsverbetering. Deze hulp krijgt concreet gestalte in verschillende handelingsvormen: de vorming de maatschappelijke emancipatie de dagelijkse omgang de ontwikkeling van de totale persoon de behandeling van sociaal emotionele moeilijkheden. Er zijn dus, zoals al eerder aangegeven, twee onderscheidingscriteria. Enerzijds is er de functionaliteit van muziek en anderzijds zijn er de nagestreefde doelstellingen. Dit laat toe om aan elk van deze vijf handelingsvormen een specifieke toepassing van het medium muziek te koppelen bij mensen met een mentale handicap. (zie schema 1) 24

26 2.3.1 Muziek als middel of als doel? Muziek als doel op zich: In de eerst plaats gaat het hier om de muziek zelf: het is niet de begeleider die kiest maar de persoon met de handicap. De begeleider kan wel dingen aanreiken. Muziek is hier geen middel maar een doel. Ik maak bijvoorbeeld muziek om mijzelf positief te uiten, iemand anders om kritiek te spuien. De nieuwe plaat van Neil Young is bijvoorbeeld volledig tegen het beleid van President Bush gericht. Muzikale vorming: Bij muziek als doel denken we allereerst aan muzikale vorming. Net als in de gewone opvoeding vormt muziek ook bij mentaal anders validen sedert lang het voorwerp van muzikale vorming. Dit is object georiënteerd; het gaat om het verwerven van kennis en vaardigheden betreffende muziek in al haar aspecten: zingen, instrumenten ontdekken en bespelen, muziek beluisteren en bewegen. Recreatieve muziekbeoefening: Daarnaast kan muziek voor mensen met een mentale handicap een hobby zijn in de recreatieve muziekbeoefening. Hier is de invalshoek een zinvolle vrijblijvende vrijetijdsbesteding waaraan men plezier beleeft en voldoening uithaalt. Een instrument bespelen, aan koren deelnemen, een concert bezoeken, De laatste jaren zijn de mogelijkheden voor dergelijke activiteiten binnen gehandicaptenorganisaties zowel kwalitatief en kwantitatief gegroeid. Luisteren naar hun lievelingsmuziek zal wel de meest ingeburgerde vrijetijdsbesteding zijn van heel wat volwassenen met een mentale en/of fysieke handicap. En dat is zeker niet anders binnen Intesa. Vooral tijdens de woonwerking zijn er privé-momenten voor de gasten, zodat ze op hun eigen radio naar hun eigen muziek kunnen luisteren. Deze toepassing van muziek binnen Intesa en binnen het dagcentrum, sluit aan bij de handelingsvorm maatschappelijke emancipatie omdat ze de mentaal andersvalide de kans geeft om een gewaardeerde en evenwaardige plaats in de samenleving in te nemen, die ook ruimte biedt voor meer sociale contacten. 25

27 Muziek als agogische medium: Hier vormen muziek en het muziekgegeven niet het centrum, maar muziek wordt aangewend als een middel om een vooropgesteld doel te bereiken. Muziek wordt een middel om de gasten iets te leren (ortho - pedagogisch) of waarmee je een in gebreke blijvend functioneren bij een persoon kan verbeteren of genezen (therapeutisch). Men kan hierin een indeling maken op grond van de aard van de doelstellingen en op grond van de methodische specificiteit. Muziek in de dagelijkse omgang: Muziek levert een grote bijdrage tot het creëren van een aangepast leefklimaat. Muziek is sfeerscheppend en ontspannend in het dagelijks leven. Er is overal muziek in het dagelijkse leven van de mens, radio, televisie, in het straatbeeld, op de werkvloer, thuis, Men moet ook streven naar een optimaal geluidsklimaat. Overdaad moet worden tegengaan door bewust met geluid om te gaan. Er kunnen regels ingevoerd worden hieromtrent. In het dagcentrum staat de radio de hele dag aan en zetten begeleiders vaak doelgericht bepaalde cd s, liedjes, op, om een bepaalde sfeer te creëren. Er zijn ook regels met rumoerige gasten opgesteld in verband met de geluidsoverlast die ze vaak veroorzaken, Tijdens busritten worden er bijvoorbeeld geregeld liedjes gezongen. De gasten zijn dan veel opener en opgewekter. Orthopedagogische muziekbeoefening: De orthopedagogische muziekbeoefening is erop gericht de vele verborgen mogelijkheden van de persoon met een mentale handicap te ontdekken en te ontwikkelen. Muziek vormt hier dus een betekenisvolle hulp bij het op gang brengen van persoonlijke ontplooiingsprocessen. Dit centrale begrip persoonsontwikkeling wordt opgedeeld in drie deelaspecten waarin muziek telkens een eigen bijdrage heeft. Met betrekking tot de ontwikkeling als actualisatie van organische en psychische functies kan muziek de motorische, de emotionele, de verstandelijke en de sociale functies bevorderen. Als tweede is er ontwikkeling als initiatie. Namelijk het ingeleid worden in historisch culturele verworvenheden van de samenleving. Dit komt ondermeer tot uiting in het hanteren van de instrumenten die in de loop van de geschiedenis zijn ontworpen. 26

28 Als laatste is er ontwikkelijking als zelfverwerkelijking in interpersoonlijke interacties met anderen. In ortho(ped)agogische muziekactiviteiten kan de eigen identiteit bevestigd worden in communicatie met anderen. Deze persoonlijkheidsontwikkeling is wel geen doel op zichzelf. De uiteindelijke bedoeling van het muzikaal bezig zijn is het verruimen van het persoonlijk welbevinden van de persoon met een mentale handicap. In functie van dit welzijn streeft men een optimale zelfverwerkelijking na. Hierbij bepaalt datgene wat iemand aankan als persoon, datgene wat iemand nodig heeft om vreugde te beleven aan zijn mens-zijn of om zich goed te voelen als persoon, wat optimaal is. Via systematische en doelgerichte muzikale activiteiten biedt men zo veel mogelijk groeibevorderende ervaringsmomenten aan, waarin de verschillende aspecten van de totale persoon geïntegreerd worden. De doelstellingen worden vooral via de omgang met het muzikale materiaal bereikt. De activiteiten kunnen individueel of in groepsverband uitgevoerd worden. De participatie aan de muzikale spelen kan variëren van receptief luisteren naar muziek tot actief musiceren en bewegen. Muziektherapie: Dit is een behandelingsmethode die muziek aanwendt in het kader van een therapeutische interventie om intra-psychische en bepaalde sociaal-emotionele moeilijkheden op te heffen. Men (Van Walleghem 1989) formuleert vier mogelijke aanwijzingen voor de muziektherapie bij mensen met een mentale handicap. Muziek leent zich in de eerste plaats goed tot het behandelen van psychische stoornissen zoals psychosen, neurotische toestanden en een zwak ik-besef. In de muziektherapie streeft men naar een versterkt zelfgevoel, naar een positievere verwachting ten aanzien van de eigen mogelijkheden en naar een groter zelfvertrouwen. Ten tweede kan muziektherapie gebruikt worden wanneer er zich communicatieve- en sociale moeilijkheden voordoen. Men probeert de gestoorde interacties en communicatieprocessen te herstellen en te activeren, in hoofdzaak op een non-verbaal niveau. Een duidelijk voorbeeld, die als casestudie wordt meegegeven in verschillende boeken is het doorbreken van het isolement van mentaal andersvaliden en autisten door contactopbouw met de therapeut. 27

29 Emotionele problemen zoals angsten, onzekerheden en stoornissen in de regulatie van de agressie vormen een derde mogelijke indicatie voor muziektherapie. Muziek herstelt, ondersteunt en activeert emotionele processen. De doelstellingen kunnen in dit geval heel verschillend zijn. We denken aan het scheppen van een sfeer van veiligheid, het bieden van emotionele warmte en het leren uiten van persoonlijke gevoelens. Tot slot kan muziektherapie een behandelingsmethode zijn voor secundaire stoornissen, voornamelijk op sensorisch of motorisch vlak. In de muziektherapie streeft men de bovengenoemde doelstellingen na via gerichte methoden en technieken die veelal psychotherapeutisch georiënteerd zijn. De therapeut tracht op methodische wijze een relatie te vestigen, te structureren en te hanteren om de stoornissen op te heffen en te verminderen. De in therapie naar voorkomende verschijnselen en uitingen moeten geïnterpreteerd en overeenkomstig beantwoord worden, zodat de conflicten en problemen tijdens de sessies op verschillende wijzen doorgewerkt en herbeleefd kunnen worden. Vaste spelvormen worden minder en minder belangrijk, terwijl het procesgericht werken met liederen en muzikale improvisaties een steeds grotere plaats gaat innemen. Ik heb niet de pretentie mezelf een muziektherapeut te noemen. Daarvoor is mijn opleiding niet specifiek genoeg. Ik probeer wel te werken met dezelfde doelstellingen. Ik gebruik het middel muziek op dezelfde manier. Ik probeer bewust een agogisch proces op gang te trekken, te ondersteunen, Een agogisch proces, dat breder is dan een therapeutisch proces, aangezien een agoog op alle bestaanskringen probeert in te werken (bijlage 1: het agogische proces) en de therapeut enkel op de persoonlijke bestaanskring Enkele bedenkingen Vaak wordt in voorzieningen waar gewerkt wordt met media zoals muziek en toneel nogal kleinerend gedaan over het resultaatgericht werken. We vermoeden dat dit komt omdat er teveel nadruk wordt gelegd op het medium, het therapeutische. Het resultaat is niet zo belangrijk, het proces is belangrijker. Dat proces, het bezig zijn, is inderdaad belangrijk en moet blijvend boeiend gemaakt worden. Maar daar tegenover staat dat met resultaatgericht werken het verleggen van de grenzen van de eigen mogelijkheden, het werken naar mooiere resultaten juist een stimulans kan zijn, interesse kan wekken, wanneer er bijvoorbeeld erkenning komt door buitenstaanders. We moeten hier wel rekening houden met het feit dat de gasten dit resultaatgericht werken niet altijd willen of aankunnen. Bespreek als agoog altijd met de gasten wat de doelstelling kan zijn van een muzikale activiteit. 28

30 Ondanks de vele begrippen zoals medium, expressie, vorming, therapie, blijven de middelen altijd dezelfde. Je gebruikt de instrumenten, je lichaam, je stem, toestellen, telkens op dezelfde manier. Het slaan op een trommel zal bijvoorbeeld door een ergotherapeut aangewend worden als zelfredzaamheidsoefening, en de kinesitherapeut zal het hanteren als motorisch uithoudingsvermogen. De logopedist zal het inkleden als auditieve discriminatie en de muziektherapeut zal tenslotte zeggen; Zie je wel, we zijn aan de hele mens aan het werken en dat doen de therapeuten niet, nee dat doet de kracht van de muziek Agogische aspecten aan de muziek Er zijn ook agogische aspecten aan het werken met muziek. Deze zal ik kort verduidelijken aan de hand van enkele wijd bekende principes binnen de sociale sector Het integratieprincipe: In de visie en missie van Intesa staat duidelijk dat dit principe wordt gehanteerd, je kan het zelf opmaken uit de naam van de organisatie. Men moet streven naar een zo goed mogelijke integratie van de gasten in de samenleving. We hebben de gasten die wilden de mogelijkheid gegeven op te treden op een carnavalsfeest in Tongeren, waar echte carnavalssterren kwamen optreden, zoals Franz Theunis (bekende carnavalzanger). Dit was een feest voor iedereen toegankelijk. Er hebben twee gasten van ons dagcentrum opgetreden en we zijn met een tiental naar het feest geweest. Achteraf kregen ze vele complimenten en er is veel communicatie geweest tussen de andere mensen op het feest en de gasten Het normalisatieprincipe: Men moet aan de mensen met een handicap een leefwereld en een behandeling aanbieden die zo dicht mogelijk aansluit bij het gewone, normale leven. Dit is ook terug te vinden in de visie en missie van Intesa. Een groot deel van de bevolking doet actief aan muziekbeoefening. Er bestaan zelfs aparte muziekzenders op het belangrijkste massacommunicatiemiddel vandaag de dag, de televisie, meer nog dan sportzenders. Radiozenders zijn voor 90% bezig zijn met uitzenden van muziek, Hieruit valt af te leiden dat het overgrote deel van de bevolking dus aan muziekbeleving doet. Dit betekent dat muziekbeleving en muziekbeoefening logisch gezien een significant deel van het programma uitmaken in een instelling voor mensen met een mentale handicap, wanneer men streeft naar een dagbesteding die dicht aanleunt bij de dagbesteding van de normale mens. 29

31 Het personalisatieprincipe: Om de de-humanisering tegen te gaan, moet men niet enkel in grote aantallen dezelfde begeleiding aanbieden aan alle mensen met een mentale handicap. Men moet ook naar de specifieke noden en vragen van de persoon met een mentale handicap luisteren. En van uit het in het vorige punt gestelde idee omtrent de plaats van muziek in de samenleving, kan men verwachten dat, vanuit die persoonlijke benadering van iedere gast zijn individuele behoeften, er een significant percentage van mensen met een mentale handicap ook expliciet gaan vragen om muziekbeleving, actief of passief, in hun programma te verwerken. Keuzevrijheid, inspraak, privacy en grotere zelfstandigheid zijn peilers waar Intesa op steunt. Muziek is één van de middelen om dit te kunnen bieden Besluit: Muziek heeft dus zijn nut binnen een agogische setting dit hebben we kunnen aantonen aan de hand van verschillende principes uit de sociale sector. Muziek wordt altijd als middel gebruikt, omdat men altijd een resultaat beoogt door middel van muziek, anders werkt men niet agogisch. 30

32 2.4 De functie van muziek: Welke betekenissen kunnen we nu aan muziek toeschrijven. Welke functies kan muziek vervullen binnen de dagwerking van Intesa? Wanneer we om ons heen kijken dan valt vooral het aantal functies en betekenissen op die de muziek in onze hedendaagse maatschappij vervult. Deze zijn ook belangrijk aangezien we als organisatie het (eind)doel stellen de integratie in de maatschappij van onze gasten. Als we voor een muzikale activiteit kiezen willen we daar een doel mee bereiken. Om dat doel te bereiken moet je een zicht hebben op de appèlwaarde, de aantrekkingskracht van muziek. Met andere woorden de functies van muziek De genezende functie Het genezen van mensen door middel van klanken en muziek gaat terug tot in de prehistorie, in het rijk van de religie en het geheugen van de ziel. Egyptische papyrusrollen van ongeveer 2600 jaar oud vermelden bezweringen ter genezing van insectenbeten, reumatische pijnen en zelfs onvruchtbaarheid. In de bijbel vinden we dat David door zijn harpspel koning Saul van zijn depressies verloste. Hippocrates noemde de muziek vis medicatrix naturae, de natuurlijke genezende kracht. Muziek heeft waarschijnlijk in alle culturen wel een rol gespeeld in de geneeskunde. Ze had bijvoorbeeld een wezenlijke functie in de tempels der geneeskunst in het oude Griekenland. Bijna iedere primitieve stam gebruikt muziek tijdens geneeskundige praktijken. Denk maar aan de medicijnmannen, druïden (priestergenezer) en sjamanen (toverpriester). Zingen en dansen is niet weg te denken bij hun manier van werken. De kennis van klanken, ritmes en rituele gezangen was een essentieel bestanddeel van de geneeskracht. (Dewhurst-Maddock ) Muziek is de medicijn van de geest. (Logan) (Margadant 1990: 391) In onze huidige maatschappij en meer specifiek in het sociale werkveld is er de muziektherapie die met muziek probeert te genezen. Al de in dit stuk voorkomende voorbeelden zijn fictief en illustratief. Het doel van de muziektherapie volgens muziektherapeute Angelique Drabbels (2005) is verandering, ontwikkeling, stabilisatie of acceptatie op emotioneel, gedragsmatig, cognitief, sociaal of lichamelijk gebied te bewerkstelligen. Het medium muziek dat gebruikt wordt in de therapie berust op een aantal specifieke, door haar beschreven, eigenschappen: 31

33 Muziek en emoties Luisteren naar muziek kan associaties met een emotionele lading oproepen en wie muziek maakt, kan emoties tot uitdrukking brengen. Muziek kan ook een veilig medium zijn, in die zin dat bijvoorbeeld een woede-uitbarsting op het drumstel vervliegt in de tijd. De nauwe band tussen muziek en emoties biedt therapeutische mogelijkheden in de hulpvraag van de cliënt. Mieke heeft weinig mogelijkheden zich emotioneel te uiten. Ze heeft daardoor veel onvrede met zichzelf en is beschadigend naar zichzelf en anderen. Ze zit een groot gedeelte van de dag gefixeerd in haar stoel. Bij de muziektherapie krijgt zij de mogelijkheid zich met klanken en stem te uiten, waardoor zij een gedeelte van haar emotionele lading kwijt kan. Op dat moment hoeft zij niet gefixeerd te zijn, omdat zij zich binnen haar eigen mogelijkheden begrepen voelt door de ander Muziek en communicatie Muziek maken in gezelschap betekent communicatie. Het gezamenlijk musiceren of zingen kan een sterk socialiserende werking hebben. Doordat bij muzikale communicatie de spelers tegelijkertijd zender en ontvanger zijn, is continu afstemming op elkaar mogelijk. Pieter is een jongen die zich gevangen lijkt te voelen in zijn eigen lijf. Hij wil graag communiceren met anderen, maar hij weet niet hoe hij dit moet doen. Hierdoor sluit hij zich af voor anderen. Door middel van muziek wordt een appèl gedaan op het non-verbale communiceren, waardoor hij een andere manier vindt om zichzelf uit te drukken Muziek en structuur Muziek heeft per definitie structuur. Door muzikale elementen als ritme, melodie, klankkleur, harmonie, tempo en herhaling wordt de muziek op natuurlijke wijze gestructureerd. Mensen voelen zich veilig binnen die structuur en veranderingsprocessen kunnen stapsgewijs geïntroduceerd worden. Door Chantals verstandelijke beperking heeft zij weinig besef van tijd. Daardoor kan zij moeilijk vat krijgen op het verloop van de dag, waardoor ze regelmatig niet weet wat er van haar verwacht wordt. Door gebruik van muziek in haar dagprogramma worden bepaalde activiteiten herkenbaar, bijvoorbeeld een welkomstliedje, smakelijk eten. Ook de structuur in de muziek zelf geeft Chantal het veilige gevoel van afbakening, dat ze in andere situaties moeilijk kan ervaren. 32

34 Muziek en motoriek Zowel bij actief musiceren als bij luisteren naar muziek bestaat er een natuurlijk verband tussen muziek en beweging. Dit biedt mogelijkheden voor activering, regulering of structurering van de motoriek. Soms ga je vanzelf met je voet of vinger mee tikken. De maatsoort bepaalt of er vloeiende of wiegende bewegingen worden gemaakt of juist een aanzet tot klappen, stampen of marcheren. Monique is bedlegerig als gevolg van haar ernstige lichamelijke beperking. Met behulp van aangepaste muziekinstrumenten kan ze door middel van heel kleine bewegingen klanken teweegbrengen. Dit sterkt haar zelfvertrouwen, stimuleert de motoriek en daagt haar uit om deze bewegingen ook in andere situaties in te zetten Muziek en lichaam Muziek heeft invloed op ons lichaam, o.a. op het hormoonsysteem en het immuunsysteem. Dit gegeven biedt aanknopingspunten voor onder meer de behandeling van psychosomatische aandoeningen en het gebruik van muziek voor vermindering van stress en pijn. Bovendien heeft het luisteren naar rustige muziek een ontspannende werking; met name voor mensen met verkrampingen en spasmen kan het zeer positief werken. Rob is door zijn lichamelijke beperking gebonden aan zijn rolstoel. Zijn lichaam is door vaak in dezelfde houding te zitten verkrampt en stijf. Tijdens de muziektherapie mag Rob uit z n rolstoel en kan hij door te luisteren naar rustige muziek en het voelen van de trillingen zijn lijf langzaam ontspannen. Dit voelt prettig aan en vermindert eventuele pijnklachten. Muziektherapie werkt dus voornamelijk op de persoonlijke bestaanskring en binnen deze bestaanskring werkt muziektherapie op emoties, communicatie, structuur, motoriek en lichaam De sociaal-maatschappelijke functies Zoals op het einde van al kort is aangehaald, werkt de muziektherapie voornamelijk in op de persoonlijke bestaanskring van de hulpvrager. Binnen een agogisch hulpproces proberen we alle bestaanskringen, namelijk de persoonlijke-, de functionele- en de structurele bestaanskring, te bewerken, te beïnvloeden. Daarom wordt er niet enkel gekeken wat muziek betekent voor de gasten, maar wat de betekenis van muziek is binnen het sociale gebeuren, binnen de maatschappij, aangezien dat integratie in de maatschappij toch een hoofddoel is van de organisatie. Er worden dus nog functies van muziek bijgevoegd aan de functies die binnen de muziektherapie al uit de doeken zijn gedaan. 33

35 Ik bespreek de functies van muziek binnen de samenleving. De volgorde van bespreken is willekeurig. Muziek heeft binnen de maatschappij en het dagelijkse sociale leven overal wel een functie. Als je even nadenkt zie je dat muziek thuis dient om bijvoorbeeld van te genieten. Er zijn nog andere voorbeelden zoals muziek in de winkelstraat om sfeer te scheppen (erg expliciet tijdens feestperiodes zoals kerstmis), muziek bij de tandarts om de aandacht af te leiden van de angst, muziek in de discotheek om op te dansen (expressie), Als basis gebruik ik de indeling die Bal (2002) gebruikt en die erg goed is samengevat op de website van De Laak (2006). Ik vul ze aan met andere bronnen (Diamond 1990: 16-28), ervaringen en bedenkingen Muziek als integratiemiddel Muziek werkt integrerend. Iedereen begrijpt muziek en apprecieert muziek. Iedereen kan op zijn niveau muziek maken en hiervoor aanvaard worden binnen de maatschappij. Bepaalde gasten van het dagcentrum hebben al optredens gedaan buiten het dagcentrum en dat werd telkens goed onthaald. Ze gaan ook naar optredens. Muziek is ook een manier om een communicatie op gang te trekken tussen mensen met en mensen zonder handicap Muziek & communicatie In 2.2 is al duidelijk gemaakt dat muziek een taal is, een middel om te communiceren. Er werd ook in duidelijk dat door middel van muziek vaak meer en ook gemakkelijker kon gecommuniceerd worden. Het omvat niet enkel de communicatie vanuit en naar de persoon met een handicap in relatie met zijn therapeut, waar men handelt op de persoonlijke bestaanskring, maar met de bredere omgeving, de functionele en structurele bestaanskringen. (Bijlage 1) Er is ook de link met muziek en taal. Zingen is niet enkel een oefening in stembeheersing, maar ook een oefening en/of verbetering van de uitspraak en het taalgebruik. Men kan iemand het volume van zijn stem beter leren controleren, woordenschat uitbreiden, een juistere uitspraak bekomen, door middel van gerichte zanglessen. Muziek kan in dit opzicht ook als extra communicatiemiddel gebruikt worden wanneer er spraakproblemen zijn (bvb afasie). Muziekactiviteiten leren je beter luisteren, niet enkel naar tekst en muziek maar ook naar jezelf en anderen. Muziek maakt je opener ten aanzien van de wereld en jezelf. Muziek is een universele taal die iedereen verstaat. Contact met nieuwe gasten, stagiairs, verloopt vlotter tijdens een spel of een muzikale activiteit, als een vorm van groepstherapie gewenst is om het leggen van sociale contacten te bevorderen 34

36 (intern, dmv in aanraking te komen met gasten uit andere groepen, en extern, dmv externe gastdocenten, optredens, andere organisaties, ) Muziek & genieten, ontspanning en zinvolle tijdsbesteding Van muziek genieten kan, door er naar te luisteren, door weg te dromen op de tonen van je lievelingsmuziek. Muziek kan dienen als ontspanning; genieten van een rustig deuntje, lachen en dansen op een up-tempo nummer, iedereen kan zich terugvoelen in muziek, welke muziek dan ook. Men kan ook genieten van muziek tijdens het spelen of het maken van muziek. Een toffe groove of melodie vinden en die dan uitvoeren, eventueel samen met anderen, Er is een rechtstreekse invloed van muziek op het humeur. Wanneer je naar muziek moet luisteren die je niet tof vindt ga je slechter gehumeurd worden, maar omgekeerd is hetzelfde waar. Mensen worden ook rustiger van rustige muziek, terwijl de meeste mensen opgejaagd worden van te drukke muziek, Hier kan door begeleiders op ingespeeld worden wanneer je een groep actiever of passiever wilt krijgen Muziek zorgt voor ontspanning na de drukke werkdag. Vele gasten hebben in de woonwerking een luistermoment. Dan mogen ze met een hoofdtelefoon naar hun favoriete muziek luisteren. Dit brengt de gasten tot rust. Muziek kan niet alleen doen genieten, het kan ook irriteren. Wanneer iemand niet graag naar een bepaalde muzieksoort luistert, zal het langdurig blootstellen aan die muzieksoort een grote invloed hebben op zijn/haar humeur. Vroeger werd bijvoorbeeld in China muziek als marteltuig gebruikt door het spelen van hoge tonen die tot aan het uiterste van de gehoorgrens reikten (Pollaris 1999: 27). Als agoog moet je dit natuurlijk niet gaan doen, maar je moet wel bewaken dat dit niet gebeurt! Muziek kan een welgekomen afwisseling binnen het (strakke) werkschema in het dagcentrum of activiteitencentrum zijn, zodat men met vernieuwde energie het werk kan hervatten Muziek & expressie Dit gebeurt door zelf muziek te maken. Muziek is een communicatiemiddel, dat is al gezegd geweest. Via muziek kan men uiting geven aan zijn gevoelens. De stem is het allerbelangrijkste middel tot expressie en communicatie waarover de mens beschikt. Toch blijkt het soms moeilijk om via de stem gevoelens te uiten. Muziek kan daar dan bij helpen. Het leent zich vaak voor het uitdrukken van die gevoelens die via andere media moeilijk tot uiting te brengen zijn. Het is dus heel goed mogelijk om door middel van muziek aan anderen duidelijk te maken wat er in je omgaat. 35

37 Muziek wordt ook expliciet gebruikt als expressiemiddel (naar agressie toe, ) om zo moeilijk te vertellen verhalen, emoties, naar buiten te laten vloeien. Het kan een belangrijk hulpmiddel zijn voor begeleiders om meer te weten te komen over hoe een gast zich bij bepaalde situaties voelt, muziek kan gebruikt worden wanneer een directe benadering (zoals gesprekstherapie) te moeilijk, te zwaar, ligt. Muziek helpt bij het uiten van emoties. Het is een uitstekend expressiemiddel. Het is ook een uitstekend hulpmiddel voor mensen die geen blijf weten met hun emoties, gevoelens, om die zo te kunnen kanaliseren en ventileren Muziek & emoties, gevoelens Ik begin met een tekst van Louis van Dijk, de bekende Nederlandse Chansonnier van de jaren 50, om aan te tonen dat muziek iets in de mens kan teweeg brengen. Muziek kan de mens beïnvloeden op verschillende vlakken. Muziek kan troosten, muziek kan openbreken, Muziek kan erotisch zijn, muziek kan irritant zijn, Je kunt zo nog wel even doorgaan, Omdat muziek is als de mens die het maakt, Veelkleurig en immer boeiend, en soms ook vermoeiend, Vooral voor de muzikant, al reizend door het land, Om mensen te troosten, open te breken, Te verleiden, te irriteren; Ik moet nog wel even doorgaan! (Louis van Dijk) Muziek herstelt de energiebalans. Een luistermoment brengt de gasten niet alleen tot rust maar geeft ook een nieuwe energie of zorgt bij de gasten die wat overactief zijn dat ze tot rust kunnen komen. Muziek activeert de levensenergie. Uit muziek kan je terug energie putten om er weer tegen aan te gaan. Muziek verkleint de stressgevoeligheid en muziek verhoogt de pijndrempel, na het beluisteren van je favoriete muziek kan je er weer tegen aan. Je kan iets meer tegenslag verwerken wanneer die komt. Muziek kan ook pijnstillend als verdovend werken. Dit heeft zijn voor en nadelen en kan zeer goed gebruikt worden in een dagcentrum. Zeker met gasten die agressiestoornissen hebben. Muziek helpt het verwerken van verlies, trauma s, Dit betreft het troostende aspect van de muziek. Denk maar aan begrafenissen, waar muziek vaak gebruikt wordt als troostingsmiddel. Men gebruikt muziek die door de overledene is gekozen, zodat die dichter bij ons blijft, Muziek help bij het creëren van een veiligheidsgevoel (ritmische bewegingen, ) voor gasten die een duidelijke dagstructuur nodig hebben is dit een goed hulpmiddel. 36

38 Muziek kan choqueren. Tegenwoordig zijn er vanuit Amerika vele muziekgroepen die tot doel hebben te choqueren. Dit uit zich in extreem gedrag op het podium, vreemde, onsamenhangende teksten en melodieën, overdreven luid gespeelde muziek. Die muziek dient om hun levensvisie naar de buitenwereld te kunnen uiten. Muziek kan je ontroeren, je kan emotioneel worden van het beluisteren van muziek. De schoonheid van muziek kan je raken tot in je ziel, waardoor je kippenvel krijgt en de tranen je in de ogen komen te staan. Maar muziek kan die sombere stemming ook doen verdwijnen en je blij maken. Wanneer je een liedje speelt in een atelier dat de gasten kennen en goed vinden, zie je ze zo opfleuren. Als ze iets lukt op een instrument, dan stralen ze. Muziek speelt in op de emoties van de mens en de emoties van de mens spelen in op de muziek Muziek & beheersing en gevoel voor detail Door muziek te maken, en naar muziek te luisteren leer je er beheerst mee om gaan. Niet enkel beheersing van het instrument, maar ook van zichzelf, zowel motorisch als mentaal. Er ontstaat op lange termijn ook gevoel voor detail in de muziek en dit kan zich ook vertalen op andere gebieden Muziek en persoonlijke ontplooiing Dit kunnen we verder onderverdelen in de volgende aspecten; creatief aspect, motorisch aspect, cognitief aspect en sociaal aspect. Creatief aspect: Door middel van muziek en in het maken van muziek kan men met de gasten (leren) Improviseren, experimenteren, uiteenlopende mogelijkheden benutten en leren vormgeven. Het creatief proces wordt uitvoerig besproken in 4.2. (de rol van de agoog). 37

39 Motorisch aspect: Muziek kan dienen tot het ontwikkelen van een vaardigheid (specifiek het spelen van een instrument). Dit is een vaardigheid die ook zijn integrerende functies heeft. Muziek kan helpen in het ontwikkelen van fijn motorische vaardigheden (fingerspitsengefül). Voor mensen met een fysieke handicap of achterstanden in de ontwikkeling van de fijne motoriek kan het leren bespelen of knutselen van bepaalde instrumenten een hulp zijn in het ophalen van deze achterstand. De ontwikkeling van de grove motoriek kan zowel met dans als percussie of het (leren) bespelen van een ander instrument bevorderd worden. Muziek helpt het ontwikkelen van ritmegevoel, timing, lichaamsbeheersing, coördinatievermogen van het lichaam en de extremiteiten. Deze vaardigheden zijn niet alleen nodig bij muzikale activiteiten, maar gewone dingen zoals wandelen, lopen, simultane bewegingen, worden ook beïnvloed door deze vaardigheden. Door middel van muzikale ateliers worden deze vaardigheden verder ontwikkeld. Muziek en beweging zijn onmiskenbaar met elkaar verbonden. Je kan niet stilzitten wanneer je je favoriete nummers hoort. Bij de meeste muziek gaat het merendeel van de mensen meezingen, neuriën, knikken, meetappen met de voet, tot dansen. En iedereen weet dat beweging goed is voor het lichaam! Ook binnen de revalidatietherapie (kiné, ) wordt er gewerkt met muziek om het lichaam (terug) te leren beleven. Sociale aspect: Tijdens muziekactiviteiten leert men samen iets doen, samenwerken, samen iets ontwikkelen, uitvinden, maken, als men naar een resultaat werkt leert men er ook verantwoordelijkheid voor dragen, net als voor de instrumenten waar mee gewerkt wordt, De gasten leren luisteren naar anderen en leren openstaan voor kritiek. Als ze dit niet doen dan gaan ze hun doelstellingen niet bereiken en dat beseffen ze zelf maar al te goed. Ze leren ook tot consensus komen, een bereidheid tot aanpassing, met andere gasten en de agoog. Muziek helpt zelfvertrouwen kweken. Het resultaat is duidelijk voor iedereen. Men krijgt snel de bewondering en de positieve bevestiging van zijn omgeving. Muziek kweekt assertief gedrag, je leert op een goede manier voor jezelf opkomen. Muziek is een expressiemiddel dat mensen meer open maakt. Muziek helpt het ontwikkelen van een eigenheid, een eigen persoonlijkheid. Doordat mensen meer open geraken kunnen ze meer zichzelf leren kennen en zijn. Binnen zijn/haar muzikale ontwikkeling groeit ook de eigen persoonlijkheid. 38

40 Cognitief aspect: Door middel van muziek kan je leren hoe je leert. Dit helpt je tot zelfkennis. Muziektherapie is er ook voor cognitieve problemen (bijvoorbeeld stoornissen in het vasthouden van de aandacht, in het geheugen, in het organisatie- en planningsvermogen, enzovoort) wanneer een behandelingsvorm gewenst is, waarbij op een indirecte wijze aan deze problemen gewerkt wordt, in dit geval spelenderwijs via muziek. Door middel van muziek kan je ook de concentratie bevorderen. De gasten zijn bezig met een activiteit die ze graag doen en ze doen hun best om dat lang vol te houden, lang geconcentreerd er mee bezig te zijn Besluit Deze opsomming poogt een beeld te geven van het feit dat muziek een veelzijdig begrip is. Ze kan een positieve als negatieve invloed hebben, afhankelijk van persoon tot persoon. Gevoelens zijn subjectief en bovenvermelde opsomming zal dus niet op hetzelfde moment gelden voor iedereen. Wat de ene mooi vindt, is voor de andere misschien een bron van irritatie, stress,... Toch geldt voor iedereen dat muziek een invloed uitoefent, of men er zich nu van bewust is of niet. 39

41 Hoofdstuk 3: De analyses van het dagcentrum 3.1 Waarom deze analyse? De motivatie vanuit de organisatie heb ik toegelicht in punt 2.2. Mijn persoonlijke motivatie heeft te maken met mijn opleiding. Er wordt ons geleerd om methodisch te denken. De juiste stappen te nemen als je een probleem wilt helpen oplossen als agoog. We volgen het methodiekmodel van het Hoger Instituut voor Sociale Readaptatiewetenschappen, dat we o.a. kunnen terugvinden in de cursus agogiek uit het eerste jaar (Decuber 2004: bijlage) Alles wordt geconcretiseerd binnen mijn stageplaats en mijn opdracht. Muziek met mensen met een mentale en/of fysieke handicap, als middel, om het doel van de organisatie, naar de gasten toe, te bereiken. Ik wilde dit eindwerk ook maken omdat ik wist dat er vanuit de organisatie een vraag was. Met vanuit de organisatie, bedoel ik vanuit de gasten en daardoor vanuit het beleid. Ik wist uit mijn vorige stage dat mijn kwaliteiten daar zouden liggen. Ik kan zo een analyse uitwerken en ik kan de bewuste ateliers bedenken en begeleiden. Het lag dus voor de hand dat, als ik binnen deze organisatie stage zou lopen in mijn laatste jaar, zij mij ook zouden vragen om mijn eindwerk hieromtrent te maken. 40

42 3.2 Analyse van de beginsituatie De fysieke beginsituatie Ik heb om te beginnen een analyse gemaakt van de beginsituatie. Dit is een verkenning binnen het dagcentrum, om te kijken of het dagcentrum een voedingsbodem kan bieden voor muziekateliers. Als eerste bekijk ik de fysieke beginsituatie van de organisatie Accommodatie: Ik ging kijken of er een lokaal beschikbaar is, voldoende bereikbaar voor alle gasten, specifiek ingericht, Dit was al niet het geval. Mijn eerste week heb ik dus samen met één gast, die ontzettend graag opruimt, het polyvalent lokaal opgeruimd. Dit was het polyvalent lokaal, maar stond inmiddels al meer dan een jaar vol met rommel. Nog meer dan op mijn laatste stagedag, vorig schooljaar. Nadat het opgeruimd was, wat een hele kluif was, heb ik het proberen in te richten als prikkelarm en polyvalent lokaal. Ik heb twee tafels en een aantal stoelen ter beschikking gekregen, samen met alle muziekinstrumenten die aanwezig waren maar daarover meer in de materiaalanalyse. Het lokaal beschikt ook over twee grote kasten. In één kast staat al het percussiemateriaal opgeborgen en in de andere kast staat al het kerstmateriaal. Het is en blijft een polyvalent lokaal, hé. Ik probeer per verschillende activiteit het lokaal anders in te richten, wat betreft stoelen en tafels, zodat ik een optimaal gebruik kan maken van het lokaal. Dit impliceert onmiddellijk dat ik een redelijk kaal lokaal zal hebben. Enkel een gitaar op statief en een keyboard zullen zichtbaar zijn naast het meubilair. Op de vensterbank staan verschillende zelfgemaakte muziekinstrumenten die hopelijk uitnodigen tot gebruik ervan. Op de muren mag niks gehangen worden. Er komt binnenkort wel een rails waar we schilderwerken mogen aan ophangen die door de gasten zijn gemaakt, en er is al een prikbord, waar ik toffe tekeningen en partituren, liedjesteksten, schema s, ophang. Het enige nadeel aan dit lokaal nadat het was opgeruimd is het feit dat het op de eerste verdieping gelegen is. Niet elke gast is mobiel genoeg om dit lokaal te bereiken, ook niet met ondersteuning. Voor deze gasten moeten we naar een oplossing zoeken als ze aan muzikale ateliers willen deelnemen. We zullen activiteiten in hun lokaal laten doorgaan, of in een ander lokaal op de gelijkvloers, indien dit vrij is. Dit lokaal zal waarschijnlijk het kinélokaal zijn. De kinésist komt enkel op dinsdag en donderdag middag. Hij is meestal wel bezig tot na het startmoment van de namiddagactiviteiten, dus daar moet ik ook rekening mee houden. 41

43 Tijdsanalyse: Ik heb ook schema s opgemaakt die duidelijk in kaart brachten welke de activiteiten in de voor- en namiddag per atelier waren. Ik dacht dat dit aanwezig was in elk atelier, maar dat was dus niet. Ik heb hiermee de organisatie goed geholpen want deze schema s moesten wel aanwezig zijn voor de inspectie, die inmiddels is gepasseerd. Door dit in kaart te brengen zijn er enkele verschuivingen gebeurt in de ateliers, die toen zwart op wit zagen dat ze niet altijd even efficiënt werkten. Het gaf mij en het beleid ook een duidelijk overzicht in welke ateliers er vrije tijd was om eventueel een muzikale (of andere) activiteit aan te bieden. In twee ateliers waren ook al wekelijkse muziekmomenten, voornamelijk muziekbeleving. Door deze tijdsindeling werd mij ook duidelijk welke lokalen eventueel ook beschikbaar waren voor muzikale activiteiten, wanneer er een minder mobiele gast wilde deelnemen. Elk atelier heeft zijn vast lokaal maar kan uitwijken voor een andere activiteit. In de voormiddag kan ik bijvoorbeeld occasioneel gebruik maken van het lokaal van de keukengroep, aangezien zij in de keuken aan het werk zijn. Dit moet dan wel op voorhand worden besproken. Vervolgens kan je lezen hoe de tijd is ingedeeld per atelier. Deze tijdschema s zijn de meest recente versies, met andere woorden, mijn originele versie, herwerkt door de coördinator van het dagcentrum, op een teamvergadering. Er gebeuren natuurlijk constant wijzigingen op de werkvloer, maar dit is de basis, de vaste structuur voor elk atelier. Je kan hierin duidelijk zien wat er in hoofdstuk 1 meer in theorie is besproken De omschrijving van de ateliers, de werkdruk, dat wordt allemaal weerspiegeld in de volgende schema s. Je kan ze deftig doornemen of gewoon doorbladeren. Ze zitten in het eindwerk omdat ze voor mij belangrijk waren, alsook voor de organisatie. 42

44 43

45 44

46 45

47 46

48 47

49 48

50 49

51 Materiaalanalyse Ik heb een inventaris gedaan van het muzikale materiaal. Er was vooral oud ritmemateriaal aanwezig. Enkele trommels, afkomstig van een afgedankt drumstel, en een collectie rammelaars, kleine slaginstrumentjes (vaak zelfgemaakt) een oud orgeltje, een keyboard zonder adapter en twee goede klavecimbels was het enige materiaal aanwezig. Ik heb dit materiaal proberen op te kalefateren en te sorteren. Ik heb ze ook een plaatsje gegeven binnen het polyvalent lokaal. Zoals ik al heb vermeld was er één kast voorzien voor dit materiaal. Er schijnt nog een hoop materiaal, zoals trommels en dergelijke vermist te zijn, maar die zijn tot op heden nog niet gevonden Een groot gemis voor een muziekatelier is natuurlijk een radio en een cd-speler. Deze werd mij onmiddellijk beloofd bij de eerste besprekingen rond een muziekatelier, maar op het einde van de stage was er nog steeds geen te bespeuren. De organisatie is wel op zoek naar een grotere installatie die dan in het polyvalent lokaal zou komen te staan. Zo een aankoop is kostelijker, daar doet men natuurlijk ook langer over, en dan nog voor een half jaartje een cdspeler kopen is niet echt de moeite. Ik heb mijn cd-speler van thuis meegebracht en gebruikt in afwachting van de installatie. De organisatie wil, zoals ik ook aanraad (zie volgende pagina) een goede multifunctionele muziekinstallatie kopen, die men dan een plaats zou geven in het (muziek)lokaal. Dit omdat ze deze installatie voor meerdere dingen kunnen gebruiken, en omdat ze dan dagelijks kan gebruikt worden door de gasten in het dagcentrum. Ik kon enkel een voorlopig besluit trekken uit deze inventaris omtrent materiaal, omdat ik nog niet wist wat de noden en de wensen van de gasten waren op gebied van muziek. De voorlopige conclusie luidt toch dat er te weinig materiaal aanwezig is. Het aanwezige materiaal is vaak achterhaald, van lage kwaliteit en duurbaarheid of het is versleten. Vanuit deze analyse heb ik ook een verantwoording opgesteld naar (nieuw) materiaal toe. Deze verantwoording kan je hieronder doornemen. Het is een schematische en voorlopige schatting van wat er nodig zal zijn om een muziekatelier optimaal te kunnen laten draaien. Ik ben hier afgegaan op wat ik denk nodig te hebben en wat er in andere gelijkaardige organisaties wordt gebruikt. Omdat ik aan het budget van de organisatie moet denken, begin ik met een degelijke basisuitrusting. Ik wil hierbij ook zeggen dat ik zeker de mogelijkheid zie om vele van deze benodigdheden via sponsoring te verkrijgen. De richtprijzen haal ik uit de catalogus van Musicstore. Deze staat tegenwoordig on-line op Dit is een Duitse winkel, maar met een ongelooflijk groot aanbod en de prijzen zijn ongeveer dezelfde als in België voor deze producten. 51

52 1. Zanginstallatie: Deze installatie moet compact, multifunctioneel en praktisch zijn. Ze zal minimaal aan de volgende criteria moeten voldoen: Kwalitatief: - 4 of meer ingangen (2x micro, 2x cd speler) - +/- 200 watt - 2 boxen op statief (betere geluidsverdeling) - compact, makkelijk transporteerbaar, opstelbaar, duidelijke gebruiksmethode voor leken, - inclusief microfoons, statieven en 2 cd - spelers Gebruiksmogelijkheden: - Oefensessies, repetities met gasten in Broekom of Kerniel - Optredens van de gasten - Kerstfeest, zowel om op te treden als om muziek langs af te spelen, speeches te houden, - Sportdag - Carnavalsfeest - Eetdagen - Kienen - Occasionele speeches (nieuwjaarsreceptie, ) - Uitlenen/verhuren aan zusterorganisaties, - Voordelen: - Je bent als organisatie onafhankelijk, je hebt je eigen materiaal, je hebt een betere controle over het materiaal dat je anders leent en niet zeker van bent, - Dit is een veelzijdig instrument dat vele gebruiksmogelijkheden binnen de organisatie heeft. - De gasten zijn dit systeem gewend en hoeven zich niet aan te passen aan de andere, niet altijd even goed functionerende en telkens verschillende, systemen. Ze zullen ook zekerder en rustiger zijn want ze zijn er vertrouwd mee. - Één systeem vervangt verschillende halfwerkende hulpmiddelen, zoals de stereo-installatie die af en toe van onder het stof wordt gehaald in zijn logge houten dozen en niet meer fatsoenlijk werkt, - De organisatie is up to date met zijn materiaal. - Het is een éénmalige kost die lange jaren actief blijft binnen de werking. Kostprijs: - +/- 500 euro 52

53 2. Gitaar: In het dagcentrum is er in principe geen gitaar. Bruno (begeleider) heeft één van zijn gitaren ter beschikking gesteld, maar dit mag niet als een gift aanschouwd worden. Er zou een gitaar moeten komen waarvan men zeker is dat ze permanent aanwezig is, en waar zowel gasten als begeleiders op mogen spelen, al dan niet onder supervisie van een begeleider in het geval van de gasten. Zo kan je andere gasten ook de kans geven om gitaar te (leren) spelen, te ervaren, In eerste instantie moet er gestreefd worden naar één extra gitaar, en naar verloop van tijd moet de nood naar uitbreiding hiervan worden onderzocht en opgevolgd. Kwalitatief: - Goed bespeelbaar, zowel voor beginners als gevorderden - Klassiek model 3/4 of 4/4 Gebruiksmogelijkheden: - Om gitaarles te geven (zowel gebruik door gast als begeleider) - Om op te treden op allerhande feesten met de gasten - Om groepen op te vrolijken - Tijdens zangstonden - Tijdens oefensessies van acts voor feesten, - Tijdens alle andere muziek georiënteerde ateliers - Voordelen: - Vaak moet er een begeleider wachten op de gitaar, dit zal dan niet meer het geval zijn. - Momenteel zijn er twee gitaren aanwezig, één van een vaste begeleider en één van een stagiair. - De gasten kunnen nu duidelijker begeleid worden, er moet niet constant gewisseld worden van gitaar (ieder heeft zijn instrument) - Intesa heeft zijn eigen gitaar en is hierin weer onafhankelijk. - Klassiek model = zachte snaren - Kostprijs - Tussen de 50 en 100 euro per gitaar. 3. Pupiters: Deze statieven zijn onontbeerlijk om fatsoenlijk muziek te kunnen lezen tijdens het muziekspelen. Ze zorgen dat je een duidelijk zicht krijgt en je vrijer in een natuurlijkere positie kan muziek maken. Kostprijs: +/-15 euro per stuk, we gaan ze 2e hands proberen te bemachtigen of via een bevriende fanfare. 53

54 4. Slaginstrumenten: Een uitbreiding van het arsenaal klavecimbels en cimbalen(statieven) zou vele mogelijkheden openen voor vele gasten. Met de kleurennotatie is het perfect mogelijk voor het gros van de gasten om muziek te maken en er veel plezier aan te beleven. Drumsticks en dergelijke zullen ook aangekocht moeten worden. De prijs wordt nog nagevraagd. 5. Reservematerialen: Reservesnaren, reservedrumsticks, stickertjes van de kleurennotatie, moeten in voorraad zijn om zo telkens tijdig te kunnen anticiperen op onvoorziene omstandigheden. 6. Boeken (pianolesboek, jostiband boeken en cd s) Prijs jostibandmateriaal dat nog nodig is: 70 euro (is aangekocht!) Prijs pianoboek: +/-18 euro 7. inbindmateriaal: om de tekstboekjes in te binden, dit kan heel simpel, door een schuifplastiek. Deze zijn niet zo duur. Ik heb er tien nodig. (is aangekocht door stagiair.) 8. Budget om muzikale acts te boeken, te gaan bezichtigen met de gasten, gastbegeleiders uit te nodigen, (alternatieve dag, ) Het zou geweldig zijn om ook buiten de voorziening met mensen te werken, zoals we gaan doen op de alternatieve dag die ik aan het organiseren ben, op een brugdag. Vrijdag 26 mei 2006 zal een alternatief programma uitgewerkt worden rond muziek en muziekbeleving. Er zullen op deze dag verschillende externe mensen komen meehelpen uit de muziekwereld. Zij komen een atelier geven om zo de gasten ook eens kennis te laten maken met andere muzikanten en activiteiten. Op het einde van de dag zullen nog verschillende artiesten een toonmoment hebben, samen met de gasten. Enkele artiesten die al bevestigd hebben zijn Yanah, Mario Pesic (Camden), Jonas Vanesch (Camino, School of Quiet). Deze organisatie is ook nog deel van mijn stage en hoopte ik in dit eindwerk nog verwerkt te krijgen. Dit zal nu niet gaan omdat deze dag nog niet heeft plaatsgevonden. 54

55 Het beleid vroeg mij om los van de noden van de gasten te verantwoorden dat muziek zijn nut zou hebben binnen de atelierwerking van het dagcentrum. Daarom heb ik een analyse waarom muziek in een dagcentrum opgesteld waarin ik zo een beetje de belangrijkste, meest relevante functies van muziek beschrijf, om aan te tonen dat een muziekatelier volledig in de werking past van dit dagcentrum (en alle andere gelijkaardige dagcentra). (bijlage 3). Het was mijn basistekst voor dit eindwerk. 55

56 3.3 Analyse van de intrinsieke mogelijkheden van de cliënten Aan de hand van de Ondersteuningsplannen (OP s) en de algemene doelstellingen van het dagcentrum naar de gasten, ben ik aan een analyse per gast begonnen. Ik gebruik de inhoud van de OP s, gesprekken met de gasten en begeleiders, en persoonlijke ervaringen die ik heb opgedaan met de gasten, om een analyse te maken op basis van de algemene doelstellingen van het dagcentrum, en die zijn: Aanbieden van zinvolle dagbesteding Onderhouden en/of verbeteren van vaardigheden (door o.a. activiteiten, kiné, ) Aanvaarden van en rekening houden met het eigen tempo en eigen mogelijkheden van de gasten. Bijleren, zich vormen en ontwikkelen. Bevorderen van de mobiliteit Stimuleren van de ontwikkeling van de communicatie Het aanbieden van structuur Keuzevrijheid ervaren Voldoende inspraak hebben (gebruikersraad, dagoverleg, ) Eerst geef ik een eerste analyse weer, gestaafd door info uit het OP en eigen ervaringen. Na invulling van de doelstellingen geef ik een persoonlijke bedenking, mogelijkheden tot realisatie van het doel. Als laatste geef ik de volgens mij meest geschikte mogelijkheden om de doelstelling te bereiken. Op de volgende pagina s vind je enkele voorbeelden van zo een analyse. Gast 1: Uit atelier 3 Aanbieden van zinvolle dagbesteding De gast krijgt gitaar- en zanglessen omdat het een culturele ontwikkeling is die de gast ten goede zal komen in het verdere leven. De invulling van zinvolle dagbesteding is voor de gast gitaar- en zangles dus gaat de instelling op deze vraag in. Met deze activiteit zal het zelfvertrouwen van de gast en het zelfbeeld versterkt worden. Dit heeft ook te maken met een goede accommodatie met prikkelarme omgeving voor zulke activiteiten. Hier moet men naar streven. 56

57 Onderhouden en/of verbeteren van vaardigheden (door o.a. activiteiten, kiné, ) De fijne en grove motoriek van de bovenste ledematen, de oog hand coördinatie en het geheugen van de gast wordt door deze activiteit onderhouden en/of verbeterd. Zij zal op lange termijn minder hinder ondervinden van de fysieke handicap door de verworven competenties. De gast zal het gitaarspel ook beter weten te beheersen en zelfstandig aan de slag kunnen met muzikale opdrachten. Haar uitspraak en timing en ritmegevoel wordt ook getraind door de zanglessen. Aanvaarden van en rekening houden met het eigen tempo en eigen mogelijkheden van de gasten. De gast geeft zelf het werktempo aan en als begeleider kan je dingen aanbieden maar niet opleggen. Als begeleider moet je aanvoelen en overleggen met de gast waar die naar toe wil en op welke manier dit haalbaar is. Bijleren, zich vormen en ontwikkelen. Het leren van een competentie als gitaar spelen is extra bagage voor de gast in de samenleving. Het zorgt voor een mentale en fysieke ontwikkeling die de gast ten goede komt. Ook zangles en stemoefeningen interesseren de gast. Dit zal de uitspraak verbeteren. De timing met zang en gitaarspel is ook een werkpunt. De gast wil liedjes zingen en spelen op gitaar, wat positief onthaald wordt in haar onmiddellijke omgeving. Het aanbieden van structuur De gast moet weten wanneer gitaar spelen kan en mag in de voorziening, wanneer de les doorgaat, waar, van wie, Het is belangrijk voor zowel de gast als de begeleider om hier structuur in te brengen. Het moet een vaste begeleider zijn waar een vertrouwensband mee kan worden opgebouwd, een vaste plek, een vast lokaal zou ideaal zijn gecombineerd met vaste tijdstippen waar men op werkt. Keuzevrijheid ervaren & Voldoende inspraak hebben De activiteiten moeten door de gasten zelf kunnen gekozen worden en in die activiteiten mogen de gasten in samenspraak met de begeleiding de richting bepalen waarin er gewerkt wordt. 57

58 Ik wil mijn doelstelling bereiken door de gast op een animatieve, recreatieve wijze vorming te geven over en in het gitaar spelen. Het moet interessant (vorming) blijven, de gast moet iets bijleren en tegelijkertijd hoort het plezant (animatief) te zijn zodat de gast gemotiveerd blijft om ervoor te werken op het tempo dat de gast zichzelf oplegt (recreatief), waar ik als begeleider niks aan probeer te veranderen. Ik zal de richting die de gast kiest zelf volgen en er voorstellen in doen vanuit mijn achtergrondkennis in het vakgebied om de gast iets bij te brengen. Ik kies niet voor een bepaalde activiteit, dat is een beslissing van de gast in samenwerking met mij, waarbij de mening van de gast de overhand heeft. Ik wil deze gast graag begeleiden omdat ik zag dat er nood aan was vanuit de gast en vanuit de voorziening. Dit is een taak die ik tot een goed einde kan brengen en zo het welzijn van een van de gasten mee vooruit kan helpen. Mogelijke invalshoeken: gitaarles Zangles Zangstondes (ook als begeleiding met de gitaar) Luistersessies Muziekgeschiedenis Gast 2: Uit atelier 1 Ze houdt van luisteren naar muziek uit de oude doos en snoezelen. Af en toe kan een dansje er wel af met hulp van de begeleiding. Het is vooral de sfeer die haar aanspreekt. Het mag ook allemaal niet te luidruchtig zijn, dan laat ze haar ongenoegen merken. Aanbieden van zinvolle dagbesteding Muziek kan sfeerbepalend zijn, en dit is voor gast 2 zeker het geval. Om haar dag zinvol te laten zijn, en aangezien ze niet aan de meeste activiteiten kan deelnemen door de ernst van haar handicap, krijgt gast 2 sfeergerichte en recreatieve activiteiten aangeboden. Muzikale activiteiten passen daar zeker onder. We moeten wel respecteren dat ze dit graag doet in een vertrouwde omgeving en dat haar vast lokaal met vaste begeleiding dus haar voorkeur geniet. Onderhouden en/of verbeteren van vaardigheden (door o.a. activiteiten, kiné, ) Als doelstelling wordt in de OP s gesteld dat haar geregeld prikkels moeten aangeboden worden die te maken hebben met zien, horen en voelen. Muzikale activiteiten zullen zich vooral op het horen en zien, maar ook op het voelen richten. Dit door middel van bvb dans, instrumentontdekking, 58

59 Aanvaarden van en rekening houden met het eigen tempo en eigen mogelijkheden van de gasten. Keuzevrijheid ervaren & Voldoende inspraak hebben Gast 2 geeft zelf aan wanneer iets niet naar haar zin is, door non verbale communicatie en door te schreeuwen. We moeten hier rekening mee houden wanneer ze deel uitmaakt van een muzikale activiteitengroep. Het is ook belangrijk dat de groep niet te groot is waar ze in vertoeft, zodat ze zich telkens veilig en geborgen voelt. Het aanbieden van structuur Zolang Gast 2 zich in een veilige omgeving bevindt, is het mogelijk om aanpassingen te maken in haar schema. Ik wil mijn doelstelling bereiken door deze gast op een animatieve, recreatieve wijze een aangename dagbesteding te bezorgen, met als middel muzikale ateliers. Ik wil deze gast graag begeleiden omdat ze graag met muziek wordt beziggehouden en dit ook therapeutische mogelijkheden biedt, zoals het onderhouden van zicht, gehoor en motoriek. Mogelijke invalshoeken: Snoezelen Muziekbeleving, dans 59

60 3.4 Verder bepalen van de voorkeuren van de cliënten Aan de hand van de vorige analyses die gemaakt zijn worden dan in overleg met het beleid en het personeel, na voorstellen van mij, proefateliers voorgesteld. Deze proefateliers leid ik af uit de voorkeuren van de gasten, die ik heb bepaald in mijn gastenanalyses. Ik weeg deze selectie af tegen de analyses van de beginsituatie, wat is mogelijk binnen de organisatie. Wanneer ze zijn goedgekeurd zal ik met de begeleiders van een atelier een datum, tijdstip, afspreken en al eens polsen bij de gasten of er nog voldoende interesse is in dit atelier. 3.5 Besluit: Deze analyse was nodig, voor de organisatie, vanuit het beleid, zodat de analyse de steun zou krijgen van de ganse organisatie. Voor mezelf als (toekomstig) agoog was ze ook nodig om duidelijk te maken dat ik procesmatig kan werken binnen een agogisch proces. Nadat de vraag van beleid en gasten is gekomen naar muziekateliers moeten we ergens beginnen. De analyse van de beginsituatie is de volgende stap binnen het agogisch proces. Ik heb met alle factoren rekening gehouden om de juiste conclusies straks te kunnen nemen. Ik heb eerst de fysieke beginsituatie geanalyseerd, zoals gebouw, tijdsindeling, materiaal, om daarna over te gaan op de specifieke intrinsieke -al dan niet expliciete- vragen naar muziekateliers door de gasten. Dit was aan de hand van de ondersteuningsplannen en gesprekken met de gasten en begeleiders tot stand gekomen. Van daaruit konden we ook afleiden welke ateliers hun het beste zou liggen. Dit moet natuurlijk nog proefondervindelijk getest worden. Vandaar het volgende hoofdstuk over de proefateliers. 60

61 Hoofdstuk 4: De organisatie van de proefateliers Nadat ik een analyse heb kunnen maken ben ik begonnen aan de opstart van proefateliers. Dit zijn muziekateliers, met als bijkomend doel het uittesten van verschillende methodieken met de gasten en de interesse in de ateliers. Deze informatie gebruikte ik ook om de muziekdossiers van de gasten aan te vullen. In dit hoofdstuk zal ik eerst de belangrijkste methodieken uitleggen die gebruikt werden tijdens de proefateliers. Vervolgens heb ik het over de rol van de agoog. Dit gaat over de specifieke begeleidingsaandacht en de bagage die de agoog moet hebben om zulke ateliers tot een goed einde te brengen. Er zitten ook enkele voorbereidingen bij van ateliers, net als evaluaties. Voor een serieuze benadering van dit soort ateliers is een deftige voorbereiding en afronding of evaluatie nodig. Als je een volgende keer met bepaalde gasten wil werken, of iemand anders wil een muzikale activiteit doen, kan altijd op deze voorbereidingen en evaluaties worden teruggevallen, en op worden verder gewerkt. Enkel en alleen zo kan je optimale resultaten bereiken. 4.1 De methodieken Ik ben op zoek gegaan naar verschillende muzikale oefeningen. Ik zocht heel ruim. Het enige criterium was dat het mogelijk moet zijn om de activiteit binnen de voorziening te doen, met zo weinig mogelijk budget. De methodieken die voor mensen met een mentale en/of fysieke handicap worden gebruikt, zijn meestal afgeleid van de methodieken die voor kinderen worden gebruikt. De zoektocht naar een goede, flexibele methodiek om muziek aan te leren, een muziekinstrument te leren bespelen, was niet zo gemakkelijk. Uiteindelijk ben ik door het eindwerk van Geert Polaris (1999: 17) te lezen, gestoten op de kleurennotatie van de Jostiband. Deze methode is de meest polyvalente van alle methodes die ik heb bekeken. Ik ben in verschillende muziekwinkels (J&R, Jacky Claes) te raden gegaan op zoek naar een complete methode, maar elk boek dat ik daar te zien kreeg, elke website die ze me aanraadden (www.melodica.nl) gaf maar een deel mee van het te kennen geheel, was erg theoretisch gericht of er was weinig ruimte voor differentiatie. Vaak waren het adepten van de jostibandmethode. Ook waren sommige boeken gericht om één instrument. Ik zocht een methode die ik kon gebruiken voor alle instrumenten en die gemakkelijk uitvoerbaar was en uitgebouwd. Om goede muzikale groepsactiviteiten te vinden, gericht op ontdekking en beleving van de muziek was geen probleem. Ik kende vanuit vorige en huidige opleidingen nog vele goede boeken en websites. Dit soort ateliers wordt ook vaak vanuit spelvormen opgebouwd. Vele gekende jeugdverenigingspelen 61

62 zoals dirigentje, zakdoek leggen, klankmassages, zijn uiterst geschikt voor onze doelgroep. Er kan binnen deze spellen veel variatie gestoken worden om gasten van elk niveau aan te spreken De kleurennotatie van de Jostiband Waarom een muzieknotatie? Bij het leren spelen van een instrument, of het in groeps- of orkestverband musiceren, is het bijna altijd mogelijk een melodie zingend of spelend over te dragen. Daar is geen bladmuziek voor nodig. Toch bestaat er vroeg of laat de behoefte om de muzikale afspraken vast te leggen of te beschrijven. Dit als een geheugensteun voor de uitvoerenden en ter ondersteuning van de totale muzikale ontwikkeling. Dit loopt parallel met de ontwikkelingsgang van muziek en de geschiedenis van het muziekschrift. Het met schrifttekens vastleggen van klanken en klankconstructies is in onze tijd vol geluidsopname- en afspeelapparatuur toch niet helemaal te vermijden. Het is wel belangrijk na te gaan waar een notatie de muzikale ontwikkeling steunt en waar de notatie het spontane bezig zijn belemmert. (Brussen 2004: 1-2) Welke notatie gebruiken we dan? Ik heb, in samenspraak met enkele vaste begeleiders en de coördinator van het dagcentrum, gekozen voor de kleurennotatie van de Jostiband. Ze is specifiek en wetenschappelijk ontwikkeld voor mensen met een handicap, ze is de compleetste en de meest flexibele. De mogelijkheid tot differentiatie met eenzelfde notatie is erg groot. Welk instrument je ook bespeelt, je kan deze notatie gebruiken De Jostiband Even een woordje over de Jostiband. Dit zal al veel duidelijk maken waarom ik voor deze notatie heb gekozen. De Jostiband is een orkest dat bestaat uit ongeveer 200 mensen met een mentale handicap. Zij bestaan 40 jaar en hebben al onnoemelijk veel podia betreden. Dit gebeurt voornamelijk vanuit een grote voorziening voor mensen met een mentale handicap, namelijk De Bruggen in Zwammerdam, Nederland. Ongeveer 100 orkestleden wonen binnen deze voorziening. (Jostiband 2006) Het orkest beschikt over een grote verscheidenheid aan instrumenten. Het instrumentarium omvat bijna 70 keyboards, accordeons, een elektronische accordeon, piano's, elektronische orgels, viool en een contrabas. 62

63 Ook is er een uitgebreid scala van slagwerk- en percussie-instrumenten waaronder 3 complete drumstellen, marimba's, metalofoon, crotales, xylofoon, klokkenspel, buisklokken, carillonklokken, 2 pauken, conga's, bongo's, snarentroms, stealdrums en bekkens. (Jostiband 2006) Een groot aantal deelnemers musiceert met een koffer gevuld met triangels, tamboerijnen, klokkenkrans, bellenkrans, castagnetten, diverse maracas en imitatie- en effectinstrumenten. (Jostiband 2006) Dit is dus een groot verschil met mijn stageplaats. Natuurlijk is de Jostiband vanuit 35 gasten naar 200 gegroeid op 40 jaar. Wij beginnen pas en het is niet ons primair doel om een orkest samen te stellen. Pas wanneer de gasten dit aangeven, zullen we hier stappen in ondernemen. Maar de methode die wordt gebruikt door de Jostiband om individuele en misschien kleine groepssessies in muziektechnische vaardigheden te geven is erg toepasbaar op de doelgroep. Niet enkel onze doelgroep profiteert van deze methodiek. Deze wordt tegenwoordig gebruikt voor kinderen in vele muziekscholen, als instapmethode. Ook slechtzienden profiteren van deze methode, dankzij de goed gekozen kleuren en de grootte van de tekens. (Jostiband 2006) De kleurennotatie Al bij de start van dit orkest was er vanuit de begeleiding nood aan een eenvormige notatie, omdat de muzikanten wel op een bepaald moment met elkaar moesten spelen en ze gemakkelijk met elkaar moesten kunnen communiceren over de muziek. Er moest ook duidelijk gemaakt worden wie wat zou spelen, aan mensen met een uiteenlopend verstandelijk niveau. De begeleiding heeft dan vanuit de standaardnotatie (met notenbalken), een notatie ontworpen die aan alle criteria voldeed. Onder de gewone notenbalk staan bolletjes met verschillende kleuren. In die bolletjes staat de letter van de noot die de kleur vertegenwoordigd. Dit geeft de gasten drie manieren om de noten te lezen. Ofwel lees je de noot in de notenbalk, ofwel lees je de letter van de noot, ofwel lees je de kleur. Die kleur is erg handig om te beginnen musiceren. (zie afbeelding 1). (Brussen 2004: 1-2) Afbeelding 1: 63

64 De kleuren De kleuren die gebruikt worden, zijn niet zomaar gekozen. Er is onderzoek (Brussen 2004: 3) verricht naar kleurcontrast helderheid overstraling - wederzijdse beïnvloeding, bij 50 gasten van de voorziening, en aan de hand van de kleurencirkel (zie afbeelding 2) en dit onderzoek zijn de volgende kleuren en opeenvolging tot stand gekomen. Afbeelding 2: Plaats van de kleuren? Naast de keuze van heldere en herkenbare kleuren is de plaats van de kleur op een toetseninstrument belangrijk. Het onderlinge contrast, het verschil tussen de kleuren op het toetseninstrument zijn zo groot mogelijk gehouden. (Brussen 2004: 5) Door de kleuren, op basis van het contrast en onderling verschil, een plaats te geven ontstaat een indeling waarbij licht en donker, helder en minder helder elkaar afwisselen. Zie afbeelding 3 ter illustratie hoe het wordt aangegeven op een toetseninstrument. De A is wit. De B is zwart. Licht en donker wisselen elkaar af. De kleur geel wordt geflankeerd door het zwart van de B en het blauw van de D. Op deze wijze wordt het contrast, de afstand en het verschil in positieve zin bevorderd en daarbij ook de waarneming. In de werking van kleuren verzwakt WIT de stralingskracht van de kleuren en maakt ze donkerder; ZWART verhoogt de stralingskracht en doet de kleuren helder schijnen. Afbeelding 3: 64

De Winckelsteegh. voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap

De Winckelsteegh. voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap De Winckelsteegh voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap Maak kennis met De Winckelsteegh Wil je deze brochure lezen in eenvoudige taal? Zoek de plaatjes van het vergrootglas. Daaronder staan

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE

OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE OPVOEDINGSPROJECT DE LINDE DOELSTELLING De Linde is een school voor buitengewoon lager onderwijs. Onze doelstelling kadert volledig binnen de algemene doelstelling van de Vlaamse Overheid met betrekking

Nadere informatie

Samenvatting pedagogisch beleid Kinderopvang Natuurlijk. Doel Doelstelling Doelgroep

Samenvatting pedagogisch beleid Kinderopvang Natuurlijk. Doel Doelstelling Doelgroep Samenvatting pedagogisch beleid Kinderopvang Natuurlijk. Het pedagogisch beleidsplan is bedoeld als leidraad bij de opvang van de kinderen van Chr. Kinderopvang Natuurlijk. Alle medewerkers van het kinderdagverblijf

Nadere informatie

T E N D R I E S PEDAGOGISCH PROJECT

T E N D R I E S PEDAGOGISCH PROJECT BuBaO BuSO T E N D R I E S PEDAGOGISCH PROJECT Pedagogisch project van Buitengewoon Onderwijs Ten Dries Buitengewoon Onderwijs (BuO) Ten Dries is een onafhankelijke pluralistische organisatie, ontstaan

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016

Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016 Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016 KD Maatschappelijke Zorg Werkproces 2.3: Ondersteunt de cliënt bij dagbesteding. Je ondersteunt de cliënt bij het realiseren

Nadere informatie

Unal College. Professionele zorg, aandacht voor culturele achtergrond

Unal College. Professionele zorg, aandacht voor culturele achtergrond Unal College Trainingen en werkbegeleiding aan (jong) volwassenen met een verstandelijke beperking Unal College Professionele ondersteuning en training met aandacht voor culturele achtergrond voor (jong)

Nadere informatie

&Ons Tweede Thuis VOLWASSENEN

&Ons Tweede Thuis VOLWASSENEN &Ons Tweede Thuis VOLWASSENEN & & VOLWASSENEN Ondersteuning voor mensen met een beperking Heb je een beperking of heeft je zoon of dochter een beperking? Dan is wat ondersteuning soms erg welkom. Ons Tweede

Nadere informatie

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Hoofdstuk 1: Missie, visie en doelstellingen Voorwoord Onze Missie en Identiteit Onze Visie Pedagogische hoofddoelstellingen Een goed pedagogisch klimaat Hoofdstuk

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Pedagogisch beleid. kinderdagverblijf

Pedagogisch beleid. kinderdagverblijf Pedagogisch beleid kinderdagverblijf maatwerk kinderopvang voor elk gezin Voorwoord Dit pedagogisch beleid is met het doel geschreven om duidelijkheid te geven aan de inhoud van een pedagogisch beleidsplan.

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

SKS Alles Kids. Ieder kind is uniek. Onze visie. De 5 speerpunten

SKS Alles Kids. Ieder kind is uniek. Onze visie. De 5 speerpunten GEEF ZE DE VIJF! SKS Alles Kids De wereld om ons heen verandert. Ook in de kinderopvang zijn nieuwe ontwikkelingen aan de orde van de dag. SKS Alles Kids biedt al jaren kinderopvang en loopt voorop als

Nadere informatie

Ravenswoud. Ons aanbod. Behandeldoel

Ravenswoud. Ons aanbod. Behandeldoel Ravenswoud In de landelijke omgeving van Oosterwolde en Appelscha staat onze boerderij Ravenswoud. Je kunt voor korte tijd opgenomen worden, om een pas op de plaats te maken, voordat je verder aan de slag

Nadere informatie

Verdeling vakinhoud leerlijn muziek groep 1-8

Verdeling vakinhoud leerlijn muziek groep 1-8 Verdeling vakinhoud leerlijn muziek groep 1-8 Definities Puls: in de maat (in een vierkwartsmaat 1,2,3,4 en in een driekwartsmaat 1,2,3) Afterbeat: Op de beat speel je op de tellen 1 en 3 van de maat,

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Au-tomutilatie Een groot probleem, een grote uitdaging Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Inhoud Waarom verwonden cliënten zichzelf? Handelingsverlegenheid en machteloosheid bij begeleiders

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gekopieerd en/-of verspreid zonder schriftelijke toestemming van de Peuterspeelzaal Ukkie BV 2015-02

Niets uit deze uitgave mag worden gekopieerd en/-of verspreid zonder schriftelijke toestemming van de Peuterspeelzaal Ukkie BV 2015-02 Deel 1: Pedagogisch beleidsplan Peuterspeelzaal Ukkie 1.1 Visie 1.2 Missie 1.3 Uitgangspunten 1.4 Pedagogische doelen 1.4.1. Bieden van emotionele en lichamelijke veiligheid 1.4.2. Ontwikkeling sociale

Nadere informatie

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 Muzische opvoeding Muzikale opvoeding klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 1. Het kind musiceert met klank en muziek 3 1.1 Musiceren en experimenteren met de stem, met aandacht voor een goed stemgebruik

Nadere informatie

» Oefening. Een voorbeeld van een idee: Ik ben soms graag alleen

» Oefening. Een voorbeeld van een idee: Ik ben soms graag alleen Als eerste moet je goed weten waarover je song gaat. Dit lijkt overduidelijk, maar dat is het niet altijd. Probeer in één woord vast te leggen waarover je song gaat. Het is uiteraard bepalend voor de tekst

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Appendix bij Pedagogisch Beleidsplan voor Buiten Schoolse Opvang

Appendix bij Pedagogisch Beleidsplan voor Buiten Schoolse Opvang Appendix bij Pedagogisch Beleidsplan voor Buiten Schoolse Opvang INLEIDING Algemeen: Om tegemoet te komen aan de vraag van ouders vervullen wij op dezelfde locatie ook een BSO functie. Zij dit wel in beperkte

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan. Kid@home

Pedagogisch beleidsplan. Kid@home Pedagogisch beleidsplan Kid@home Pedagogisch beleidsplan Inhoud: 1. Inleiding 2. Pedagogische visie 3. Verzorging 4. Emotionele veiligheid 5. Persoonlijke competenties 6. Sociale competenties 7. Normen

Nadere informatie

RECHT OP MENSWAARDIGE BEHANDELING AVE REGINA VZW

RECHT OP MENSWAARDIGE BEHANDELING AVE REGINA VZW RECHT OP MENSWAARDIGE BEHANDELING AVE REGINA VZW INHOUD VAN DE WORKSHOP Doelgroep van Ave Regina vzw - Jongerenzorg Preventief werken binnen de leefgroep Vrijheidsbeperkende maatregelen en sanctiebeleid

Nadere informatie

ZZP-Productenboek Volledig Pakket Thuis (VPT)

ZZP-Productenboek Volledig Pakket Thuis (VPT) ZZP-Productenboek Volledig Pakket Thuis (VPT) Informatie over zorgproducten van Amerpoort voor mensen met een verstandelijke beperking die thuis wonen Een zorgzwaartepakket (ZZP) is een manier om aan te

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderdagverblijf de Harlekijn

Pedagogisch beleid Kinderdagverblijf de Harlekijn 1 Inhoud Inleiding... 3 Visie Kinderdagverblijf de Harlekijn... 4 Een gevoel van emotionele veiligheid en geborgenheid bieden... 5 Veiligheid en geborgenheid... 5 Persoonlijke competentie... 7 Ieder kind

Nadere informatie

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk.

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk. COMPETENTIEPROFIEL COACH BEGELEIDING MODULES PSYCHO-EDUCATIEPAKKET DEMENTIE EN NU De coach van Dementie en nu is hij/zij die de vormingssessies begeleidt voor een groep mantelzorgers van personen met dementie.

Nadere informatie

Zorgprofielen Productenboek

Zorgprofielen Productenboek Zorgprofielen Productenboek Informatie over zorgproducten van Amerpoort voor mensen met een verstandelijke beperking Amerpoort biedt woonproducten aan voor alle zes zorgprofielen voor mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

Op weg naar stage en werk

Op weg naar stage en werk Op weg naar stage en werk Lian Schuyt Inhoud Arbeid Arbeid en autisme Op weg naar stage en werk Uitvoering van het programma Aandachtspunten Waarom stagelopen/werken? zingeving status en eigenwaarde inkomen

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist Nederlandse taal Kinderen ontwikkelen mondelinge en schriftelijke vaardigheden waarmee ze de Nederlandse taal leren gebruiken in situaties die zich in het dagelijkse leven voordoen. Tevens verwerven ze

Nadere informatie

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL)

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL) Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25477 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

Effectief afstemmen met de ervaringsordening Ontwikkelingsniveau: Mensen met een verstandelijke beperking

Effectief afstemmen met de ervaringsordening Ontwikkelingsniveau: Mensen met een verstandelijke beperking Effectief afstemmen met de ervaringsordening Ontwikkelingsniveau: Mensen met een verstandelijke beperking Eind jaren zeventig werden begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking geconfronteerd

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Deel 1 Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Voorwoord Om te beginnen met het uiteenzetten van een interpretatie van communicatie en de daarbij behorende analyse ben ik gehouden om aan te geven

Nadere informatie

Welzijn-Breed (Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen) BOL

Welzijn-Breed (Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen) BOL Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25478 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

Algemene ontwikkelingsdoelen OV1-2

Algemene ontwikkelingsdoelen OV1-2 Algemene ontwikkelingsdoelen OV1-2 1. Wonen 1.1 Persoonlijk dagelijks leven 1.1.1 Lichamelijke aspecten 1 geeft honger en dorst aan 2 neemt verschillende vormen van voeding op 3 neemt gezonde en evenwichtige

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Naast het muzikale ontwikkelingsgebied (waarneming van, ontwikkeling van het muzikaal geheugen, enzovoort) is tevens zichtbaar welke muzikale gedragsvorm

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan buitenschoolse opvang het Zwammeke

Pedagogisch beleidsplan buitenschoolse opvang het Zwammeke Pedagogisch beleidsplan buitenschoolse opvang het Zwammeke Inhoud 1. Inleiding 2. Onze visie 3. Doelstellingen 4. Pedagogische uitgangspunten voor het kind 5. Pedagogische uitgangspunten voor de groepsleiding

Nadere informatie

SPEELWIJZE WERKPLEZIER SPEL - Bladzijde 1 / 11

SPEELWIJZE WERKPLEZIER SPEL - Bladzijde 1 / 11 SPEELWIJZE WERKPLEZIER SPEL - Bladzijde 1 / 11 SPEELWIJZE Werkplezier Spel Heb je plezier in je werk? Dat is een vraag die regelmatig wordt gesteld. Is je antwoord ja, dan is de kunst dit zo te houden.

Nadere informatie

Samen de Wereld Kleuren. Pedagogische visie

Samen de Wereld Kleuren. Pedagogische visie Samen de Wereld Kleuren Pedagogische visie 2 SWK-Kinderopvang Samen de Wereld Kleuren Samen de Wereld Kleuren SWK-Kinderopvang: Samen de Wereld Kleuren Onze kinderopvangorganisaties hebben aandacht voor

Nadere informatie

Piramide van (neuro)logische niveaus

Piramide van (neuro)logische niveaus Piramide van (neuro)logische niveaus De gedragspiramide geeft weer hoe wij als mensen zijn georganiseerd, hoe onze psyche is opgebouwd en geeft antwoord op vragen als: Hoe ontwikkel ik mijzelf effectief?

Nadere informatie

ZO GEWOON MOGELIJK ZORGVISIE FRANKELANDGROEP

ZO GEWOON MOGELIJK ZORGVISIE FRANKELANDGROEP ZO GEWOON MOGELIJK ZORGVISIE FRANKELANDGROEP Laat mij doen met eigen vuur, wat ik verkies zoolang ik duur.. Willem Elsschot Zorgvisie: Zo gewoon mogelijk De Frankelandgroep vindt het van groot belang dat

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

E-CURSUS 4: JOUW SUCCESSEN EN KERNVAARDIGHEDEN

E-CURSUS 4: JOUW SUCCESSEN EN KERNVAARDIGHEDEN E-CURSUS 4: JOUW SUCCESSEN EN KERNVAARDIGHEDEN Wellicht heb je al heel wat verschillende dingen in je leven gedaan en gerealiseerd. Om zaken tot een goed einde te kunnen brengen, heb je allerlei vaardigheden

Nadere informatie

maandag 11 mei inleveren!

maandag 11 mei inleveren! maandag 11 mei inleveren! STAGE BOEK 2015 VAN.AFDELING... Stageboek 2015 1 Gegevens Leerling Naam -------------------------------------------------------------------------------------- Adres Postcode Woonplaats

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Modules Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor 1. Psychologie en Psychopathologie 2. Sociale psychologie

Nadere informatie

Als je het niet meer ziet zitten...

Als je het niet meer ziet zitten... Infobrochure Als je het niet meer ziet zitten... Omgaan met een huilende baby mensen zorgen voor mensen Inhoud Als je het niet meer ziet zitten...4 Huilen...5 Als huilen een probleem is...6 Voeden...6

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET NLD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Flexkidz

Pedagogisch beleid Flexkidz Pedagogisch beleid Flexkidz Voor u ligt het verkorte pedagogisch beleidsplan van Flexkidz. Hier beschrijven we in het kort de pedagogische visie en uitgangspunten. In dit pedagogisch beleidsplan beschrijven

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Semi industrieel atelier

Semi industrieel atelier Semi industrieel atelier Domein Omschrijving Doelstelling Methodiek Doelgroep Aantal deelnemers Wanneer Arbeid & activatie Je voelt dat arbeid een gedeelte is dat bij het leven hoort en je wilt deze zinvolle

Nadere informatie

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten (Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten Omschrijving voorzieningen Ons kenmerk: Datum: Oktober 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.nl INHOUD 1 34118 Behandeling

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek

Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek Welkom Inleiding onderzoeksthema Diagnose kanker. Alles wat

Nadere informatie

Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid

Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid Inleiding Wij vinden het belangrijk dat u uw kind met een gerust hart naar één van onze kindercentra brengt. In deze brochure laten wij u zien dat wij

Nadere informatie

Behandeling van kinderen en jongeren met overgewicht

Behandeling van kinderen en jongeren met overgewicht Het Obesitas Centrum Behandeling van kinderen en jongeren met overgewicht Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ernstig overgewicht, die hier samen onder professionele begeleiding

Nadere informatie

Autisme in je vrije tijd

Autisme in je vrije tijd Autisme in je vrije tijd KINDEREN MET AUTISME IN EEN GEWONE JEUGDVERENIGING? HET KAN! Een informatieve brochure door Elise Burny - orthopedagoog Jannicke Hurtekant - orthopedagoog Petra Warreyn - klinisch

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

2 Algemene doelstelling en visie

2 Algemene doelstelling en visie 2 Algemene doelstelling en visie 2.1 Algemene doelstelling De groene kikker heeft als doel huiselijke en persoonlijke kinderopvang te bieden, die optimaal tegemoet komt aan de behoeften van de kinderen.

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader.

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader. 3. Samen eten Een Afrikaanse vrouw nodigt de Vlaamse buurkinderen uit voor het eten. De buurvrouw komt thuis en vindt haar kinderen niet. Ze is ongerust en maakt zich kwaad. Je gaat toch niet zomaar bij

Nadere informatie

Jij bent een kei in: Jij bent een kei in: Jij bent een kei in: leiding geven samenvatten verbeelden

Jij bent een kei in: Jij bent een kei in: Jij bent een kei in: leiding geven samenvatten verbeelden Begeleiden - Werkbladen 133 Werkblad 14 Daar ben jij goed in!!! Doel: benoemen van de gaven die vrijwilligers inbrengen en het waarderen van hun inzet, bijvoorbeeld op een vrijwilligersavond. Benodigdheden:

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

In Evacuate the dancefloor van Cascada wordt een langer motief gebruikt. Meteen daarna wordt een variatie gespeeld.

In Evacuate the dancefloor van Cascada wordt een langer motief gebruikt. Meteen daarna wordt een variatie gespeeld. Naam:.... Klas:. Herhalen is iets nog een keer spelen zonder er iets aan te veranderen. Als je in een muziekstuk het motief alleen maar herhaalt, wordt het wel een beetje saai. Daarom maakt een componist

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Meer info over Prisma en WMO?

Meer info over Prisma en WMO? Meer info over Prisma en WMO? wmo@prismanet.nl www.prismanet.nl Plan een bezoekje! U kunt het Prisma-aanbod pas echt ervaren als u het ook met eigen ogen gezien heeft. Prisma heet u van harte welkom voor

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

. De school uitgangspunten en visie. 1.1. Naam en logo. De naam Rehoboth komt uit de Bijbel (Genesis 26:22).

. De school uitgangspunten en visie. 1.1. Naam en logo. De naam Rehoboth komt uit de Bijbel (Genesis 26:22). . De school uitgangspunten en visie 1.1. Naam en logo De naam Rehoboth komt uit de Bijbel (Genesis 26:22). Het betekent: de Heer heeft ons ruimte gemaakt. De Heer geeft ruimte om in vrede en liefde met

Nadere informatie

Ambulante begeleidingsdienst ZigZag

Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Gestichtstraat 4 9000 Gent 09/2401325 Ambulante begeleidingsdienst ZigZag Binnen ambulante begeleidingsdienst ZigZag onderscheiden wij twee types van ondersteuning in

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

PEDAGOGISCH BELEIDSPLAN KOBA

PEDAGOGISCH BELEIDSPLAN KOBA PEDAGOGISCH BELEIDSPLAN KOBA versie 4, februari 2010 Inleiding Eén van de kwaliteitseisen in de Wet Kinderopvang is dat een gastouderbureau een pedagogisch beleidsplan heeft. In dit plan staan de uitgangspunten

Nadere informatie

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach 2 Wat is het EOCP Het Europees Opleidingscentrum Paardencoaches is hét opleidingcentrum voor mensen die willen coachen met paarden of al paardencoach zijn. Het

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie