Sverige och Nederländerna. Zweden en Nederland THE SWEDISH INSTITUTE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sverige och Nederländerna. Zweden en Nederland THE SWEDISH INSTITUTE"

Transcriptie

1 Sverige och Nederländerna Zweden en Nederland THE SWEDISH INSTITUTE

2

3 Inleiding Inledning Waar wij bekend om staan? Aarzeling Dat we de kaasschaaf hebben uitgevonden? Gelach. Nee, even serieus. We staan erom bekend dat we een volk zijn dat ervan houdt dat alles functioneert. Ons werk is belangrijk voor ons, we werken dan ook hard. We zijn allergisch voor opschepperij. Bescheidenheid duurt het langst. Bijzonder dramatisch zijn we evenmin, we lossen problemen liever op door praten dan door met borden te smijten. We geloven in gelijke verhoudingen, bij ons kan een meisje evengoed het initiatief nemen als een jongen. Misschien komt dat allemaal doordat we zo open en nieuwsgierig zijn. We reizen immers voortdurend. Waar je ook komt, zie je mensen van thuis. En iedereen is onder de indruk van ons Engels. En van onze meisjes. We schijnen ook een vrij goede naam te hebben in het buitenland, in het bijzonder in de derde wereld. Dat komt waarschijnlijk doordat we zoveel ontwikkelingshulp geven. Verder hebben we ook veel politici gehad die overal bemiddelden bij conflicten. En dat is zeker niet slecht voor zo n klein land. Verder gebeurt het hoofdzakelijk in het buitenland. Als je echt bekend wilt worden, moet je naar Londen of New York. Of naar Parijs. Hier thuis wordt iedereen alleen maar jaloers als je beter bent dan de rest. Want je mag immers niet anders zijn en denken dat je wat bent. Natuurlijk was hier een Nederlander aan het woord over Nederland. Of niet? Kijk naar de Zweedse kolom. Ja, dat klopt. Het is dezelfde tekst. Want we lijken meer op elkaar dan we denken, wij Zweden en Nederlanders. Vad vi är kända för? Tvekan... För att ha uppfunnit osthyveln? Skratt. Nämen, seriöst. Vi är väl kända för att vara ett folk som gillar när saker och ting fungerar. Jobbet är viktigt för oss och arbetar gör vi, hårt. Skryt är vi allergiska mot, blygsamhet varar faktiskt längst. Särskilt dramatiska är vi inte heller, vi försöker hellre resonera oss fram till en lösning på problem, det hellre än att slänga tallrikar i väggen. Vi tror på jämlika förhållanden och hos oss går det lika bra för en tjej att ta initiativ som för en kille. Kanske beror det på att vi är så öppna och nyfikna. För reser, det gör vi ju hela tiden. Vart man än kommer så stöter man på folk hemifrån. Och när vi är ute sådär så är alla imponerade av vår engelska. Och av våra tjejer. Vi verkar ha ganska bra rykte utomlands också, särskilt i tredje världen. Det beror nog på att vi ger så mycket i bistånd. Sen så har vi ju haft en massa politiker som har medlat i konflikter överallt också. Och det är ju inte dåligt för ett sånt litet land. Annars så verkar det mesta hända utomlands. I alla fall om man vill bli riktigt känd. Då får man åka till London eller New York. Eller till Paris. Här hemma blir alla bara avundsjuka om man är bättre än dem. För man får ju inte vara annorlunda och tro att man är något. Visst var det här en svensk om Sverige. Eller var det det? Ta en titt på på den holländska spalten. Jodå, det är samma text. Beskrivningen stämmer för oss båda, svenskar som holländare. Vi är mer lika varandra än vi tror. Nederländerna 2 inleiding

4 Nederland noemt zich soms het zuidelijkste land van Scandinavië. Aan de Parijse Sorbonne lijken ze trouwens hetzelfde te denken, ze hebben de Nederlandse taal ooit ondergebracht bij het Scandinavisch Instituut. Beide volken dragen het kenmerk van de protestantse moraal en hebben een sociaal-democratische traditie. De openbare sector in Nederland is van dezelfde orde van grootte als in de Scandinavische landen, aangezien we geloven in een samenleving die zorgt voor haar burgers. We profileren ons op dezelfde terreinen in de EU; het milieu en openbaarheid van bestuur gaan ons bijvoorbeeld zeer ter harte. Ook al zijn we kleine landen, we hebben toch tamelijk veel invloed in Europa. Maar als het gaat om drugs en prostitutie, is er sprake van een frontale botsing. Hoe kán dat nou? En hoe komt het dat de Nederlanders zo blij zijn nu zowat de helft van alle vrouwen buitenshuis werkt? Terwijl de Zweden het vanzelfsprekend vinden dat bijna alle vrouwen werken. De Nederlanders hebben de Zweedse geschiedenis twee grote persoonlijkheden geschonken: Louis de Geer, de vader van de Zweedse industrie, en Cornelis Vreeswijk, de zoon van de Zweedse dichtkunst. De eerste leefde toen de contacten tussen de landen het intensiefst waren en er in de straten van Stockholm en vooral Göteborg Nederlands werd gesproken. Hoewel er natuurlijk af en toe zo gevochten werd tussen de beide landen dat de stukken ervan afvlogen en schepen vergingen. De grootste maritieme blunder uit de Zweedse geschiedenis was ook de schuld van de Nederlanders. Bijna in ieder geval. De dichter Cornelis Vreeswijk leefde bijna vierhonderd jaar later, toen de Nederlanders weer naar Zweden gingen. Maar deze keer waren ze niet uit op handel. Nu ging het erom hun eigen welvaartsstaat op te bouwen naar Zweeds model. Hoewel ze uiteindelijk hun eigen variant kozen. Vandaag is het andersom. Nu kijken de Zweden naar de Nederlanders en de studiebezoeken van vakbondsmensen, werkgevers en journalisten gaan in zuidelijke richting, naar Den Haag en Amsterdam In dit boekje zullen we, op een duidelijk onwetenschappelijke manier, kijken naar de contacten tussen Nederland en Zweden, naar de handelsbetrekkingen en Louis de Geer, naar de contacten op het gebied van de buitenlandse politiek vanaf de Skåne-oorlog in 1675, via de De grote Nederlands-Zweedse dichter en troubadour Cornelis Vreeswijk (1966). Den store nederländsk-svenske diktaren och trubaduren Cornelis Vreeswijk. kallar sig ibland till och med för Nordens sydligaste land. Parisarna på Sorbonne verkar förresten tycka samma sak. De lär ha placerat holländska språket på den skandinaviska institutionen. Vi präglas båda av den protestantiska moralen och har en socialdemokratisk tradition. Den offentliga sektorn i Nederländerna är av samma storleksordning som de nordiska eftersom vi tror på ett samhälle som tar hand om sina medmänniskor. Vi profilerar oss på samma områden i EU, miljön och offentlighetsprincipen ligger oss till exempel varmt om hjärtat, och vi försöker utöva vårt inflytande inom Europa så gott det går, trots att vi är så små. Men när det gäller narkotikan och prostitutionen blir det inledning 3

5 neutraliteitspolitiek van beide landen, tot de huidige rol van klein land in de EU. De wetenschappelijke betrekkingen van Erasmus van Rotterdam tot het uitwisselingsprogramma Erasmus. De contacten binnen cultuur en sport. Vervolgens moeten we natuurlijk over prostitutie en drugs spreken. Onze verschillende opvattingen hebben namelijk volstrekt natuurlijke oorzaken. En wat de kaasschaaf betreft, die werd uitgevonden door de Noren. De voetballer Henke Larsson werd erg populair in Nederland toen hij voor Feyenoord speelde. Fotbollsspelaren Henke Larsson blev mycket omtyckt under sin tid med Feyenoord. frontalkrock. Hur går det ihop? Och hur kommer det sig att holländarna jublar nu när så många som hälften av alla kvinnor förvärvsarbetar? När svenskarna ser det som en självklarhet att i stort sett alla kvinnor jobbar. Holländarna har skänkt den svenska historien två stora personligheter: den svenska industrins fader och den svenska diktarkonstens son. Louis de Geer och Cornelis Vreeswijk. Den förre levde när kontakterna var som intensivast länderna emellan och holländska talades på Stockholms och framför allt på Göteborgs gator. Fast det är klart, ibland slogs vi så att flisorna flög och skepp förliste. Den svenska historiens största maritima självmål var också holländarnas fel. Nästan i alla fall. Diktaren Cornelis Vreeswijk levde nästan fyra århundraden senare, när holländarna återigen började åka till Sverige. Men den här gången var de inte ute efter handel. Nu skulle de bygga upp sin välfärdsstat efter svensk modell. De kom en bra bit på väg, men valde till slut sin egen variant. Som svenskarna i sin tur funderar på att följa idag. Titta bara på strömmen av studiebesök från kontoren i Stockholm, från arbetsgivare, fackföreningar, ekonomer och journalister. I den här lilla boken kommer vi att, på ett klart ovetenskapligt sätt, titta på kontakterna mellan Nederländerna och Sverige, på handelsförbindelserna och Louis de Geer, på de utrikespolitiska kontakterna från Skånekriget 1675 via båda ländernas neutralitetspolitik till dagens småstatsroll i EU. Vi ska följa det vetenskapliga utbytet från Erasmus till Erasmus och beskriva kulturella och sportsliga band. Sedan måste vi naturligtvis reda ut det här med prostitutionen och knarket. Våra skilda uppfattningar har nämligen fullkomligt naturliga orsaker. Och osthyveln, den var det förresten norrmännen som uppfann. 4 inleiding

6 Handelscontacten Handelskontakterna Wellicht begon het allemaal in 1642 in het Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht 123 in Amsterdam. Louis de Geer loopt heen en weer voor het raam en kijkt uit over het gekrioel op de grachten: ossen, aken, voerlieden en gewone mensen, overal grote haast. Zouden de kanonnen uit Lövsta er al zijn? denkt De Geer. Ik zou eigenlijk naar de haven moeten gaan om te kijken. Het wordt nu wel tijd. Ik heb de Zweden in Duitsland een zending beloofd. De strijd aan het front begint weer op te laaien. Zijn laarzen bonken op de planken. Er is toch niets mis met het verkopen van wapens uit mijn fabrieken in Zweden aan de Zweden? Toch? Dat ik de transactie via Amsterdam laat lopen, goedkoop produceer, duur verkoop en een aardige winst maak, dat zou iedere koopman hebben gedaan. Daar steekt toch geen kwaad in! Vanuit de hal kijkt een borstbeeld van Gustav II Adolf op hem neer. Trekt zijn wenkbrauwen op. Maar De Geer maakt zich er niet druk om wat de Zweedse koning van hem vindt, zolang Onze Lieve Heer hem bijstaat. Want in het calvinistische Amsterdam komen hardwerkende mensen in de hemel. Zo is het nu eenmaal. De vader van de Zweedse industrie werd hij genoemd. Louis de Geer ( ) was een van de Nederlanders die Zweden in de zeventiende eeuw hielpen een grootmacht te worden. Tot in de zeventiende eeuw was de handel tussen Zweden en Nederland beperkt geweest. De vikingen, die in Nederland trouwens niet alleen maar plunderden en vochten maar ook handel dreven, kwamen niet uit Zweden maar uit Noorwegen en Denemarken. Kanske utspelade sig detta i Huset med Huvudena på Keizersgracht 123 i Amsterdam, Louis de Geer går fram och tillbaka framför fönstret och spejar ut över kanalens myller. Oxar, pråmar, körkarlar och vanligt folk, överallt i en väldigt fart. Har kanonerna från Lövsta kommit fram än, tänker de Geer. Borde gå ned till hamnen och kolla. Börjar bli bråttom nu. Lovade svenskarna i Tyskland en leverans, det börjar hetta till vid fronten igen. Stövlarna smäller mot plankorna. Är väl inget fel med det, att sälja vapen från mina bruk i Sverige till svenskarna, menar jag. Att jag låter transaktionen gå via Amsterdam, tillverkar billigt, säljer dyrt och gör en nätt förtjänst, det är väl bara vad varje köpman skulle ha gjort. Inget fel med det. Ute från hallen skådar en byst av Gustav II Adolf ned på honom. Rynkar på ögonbrynen. Men de Geer bryr sig inte om vad den svenske kungen tyckte om honom. Så länge Vår Herre står honom bi. I kalvinismens Amsterdam kommer strävsamma människor till himlen. Så är det bara. Den svenska industrins fader har han kallats. Louis de Geer ( ) var en av de holländare som hjälpte Sverige att bli en stormakt på 1600-talet, inte helt utan att tjäna på det själv naturligtvis. Fram tills på 1600-talet hade handeln mellan Sverige och Nederländerna varit begränsad. Vikingarna, som faktiskt inte bara plundrade och slogs i Nederländerna utan även bedrev handel, de kom inte från Sverige utan från Norge och Danmark. Några enstaka friser nådde däremot den numera försvunna handelsstaden Birka i Mälaren. Nästa stora handelssystem, Hansan, var både svenska handelskontakterna 5

7 De toonaangevende industrieel en koopman Louis de Geer ( ). Den ledande industrialisten och köpmannen Louis de Geer. Daarentegen kwamen enkele individuele Friezen tot bij de tegenwoordig verdwenen handelsstad Birka in het Mälarmeer. Bij het volgende grote handelssysteem, de Hanze, waren zowel Zweedse als Nederlandse steden aangesloten, maar het grootste deel van de handel liep via het Duitse Lübeck, Zwedens poort naar de wereld. Nu is het goed erop te wijzen dat Nederland natuurlijk niet bestond in de Hanzetijd. Nederland begon vorm aan te nemen rond 1580, toen zeven Hollandse gewesten zich aaneensloten onder leiding van de grootste grondbezitter van het gewest Holland, Willem van Oranje. Door samenwerking slaagde De Republiek der Verenigde Nederoch nederländska städer med i, men större delen av handeln gick via tyska Lübeck, Sveriges port till världen. Nu är det bäst att påpeka att Nederländerna naturligtvis inte fanns på Hansans tid. Holland, som utlänningar forfarande brukar kalla landet, var och är bara en del av landet: den som Amsterdam, Haag och Rotterdam ligger i. Landet Nederländerna började ta form i slutet av talet när sju holländska provinser slöt sig samman under ledning av provinsen Hollands största jordägare, Wilhelm av Oranien. Tillsammans lyckades De sju förenade provinsernas republik köra ut de spanska härskarna, Habsburgarna, ur de nordligaste delarna av det som hittills kallats de Spanska Nederländerna. Tills dess hade Antwerpen varit Västeuropas viktigaste hamn, men nu när Republikens flotta blockerade floden Scheldes mynning i befrielsekriget mot spanjorerna isolerades Antwerpen och från 1585 kunde hamnen inte användas längre. Till råga på allt hade många av de välbärgade köpmännen i de spanska områdena i Flandern och Vallonien (i nuvarande Belgien) konverterat till protestantismen à la Calvin. Så när katolikerna slöt sitt grepp ännu fastare om Flandern valde många av köpmännen att fly norröver, till Amsterdam. Detta gamla sillaläge vid floden Amstels mynning i havsviken Zuiderzee snodde inte bara åt sig Antwerpens smartaste köpmän utan även dess handelsposition. På den tiden klarade inte skeppen av att gå direkt från Baltikum till Medelhavet utan behövde en mellanhamn att lasta om och proviantera i. Amsterdam med sitt skyddade läge, blev perfekt. Dessutom var staden välsignad med en stark centralmakts frånvaro. Landet var just en republik utan kung och de som styrde landet var köpmännen. Så gick det till när Amsterdam blev världens viktigaste hamn, då på 1600-talet. Det enda holländarna inte hade själva var varor. Men det hade Sverige. I början av 1600-talet var Gustav II Adolf kung i Sverige och Kristian IV i Danmark. Båda hade stora planer. De sydligaste landskapen i nuvarande Sverige var danska. Å andra sidan var Finland och Baltikum svenskt. Förr eller senare skulle väldena krocka. Dusten , det som kallas Kalmarkriget, förlorade Sverige. Och priset blev högt. Göteborg. Danskarna intog staden som det faktiskt varit holländarna som byggt upp. 6 handelscontacten

8 landen erin de Spaanse overheersers, de Habsburgers, te verjagen uit de noordelijkste delen van wat tot dan toe De Spaanse Nederlanden werd genoemd. Tot op dat moment was Antwerpen de belangrijkste West-Europese haven, maar nu de vloot van de Republiek de monding van de rivier de Schelde blokkeerde in de bevrijdingsoorlog tegen de Spanjaarden, raakte Antwerpen geïsoleerd en vanaf 1585 kon de haven niet langer worden gebruikt. Tot overmaat van ramp hadden veel welgestelde kooplieden in de Spaanse gebieden in Vlaanderen en Wallonië zich bekeerd tot het calvinisme. Toen de katholieken hun greep op Vlaanderen verder verstevigden, kozen veel kooplieden ervoor naar het noorden te vluchten, en wel naar Amsterdam. Dit oude vissersdorp aan de monding van de rivier de Amstel in de Zuiderzee haalde niet alleen Antwerpens slimste kooplieden weg, maar nam ook zijn handelspositie over. Toentertijd konden de schepen niet rechtstreeks van de Baltische staten naar de Middellandse Zee varen, maar hadden ze een tussenhaven nodig om over te laden en proviand in te slaan. Door zijn beschutte ligging was Amsterdam daarvoor uitermate geschikt. Bovendien was de stad gezegend met de afwezigheid van een sterke centrale macht. Het land was niets anders dan een republiek. Degenen die het land bestuurden, waren de kooplieden. Zo was de situatie toen Amsterdam in de zeventiende eeuw de belangrijkste haven van de wereld werd. Het enige dat de Hollanders niet zelf hadden, waren grondstoffen. Maar die hadden de Zweden. In het begin van de zeventiende eeuw was Gustav II Adolf koning van Zweden en Kristian IV koning van Denemarken. Beiden hadden grote plannen. De zuidelijkste provincies van het huidige Zweden waren Deens. Finland en de Baltische staten daarentegen waren Zweeds. Vroeg of laat zouden de mogendheden met elkaar in botsing komen. De strijd van 1611 tot 1613, die de Kalmar-oorlog wordt genoemd, werd door Zweden verloren. En de prijs was hoog: Göteborg. De Denen namen de stad in die door de Hollanders was opgebouwd. De Zweedse koning Karl IX had een Hollandse bouwmeester, Hans Fleming, opdracht gegeven een stad te ontwerpen op het eiland Hisingen in de monding van de rivier de Göta. Het was de bedoeling De Zweedse zeilboot,lejonet in de haven van Amsterdam. Schilderij van Ludolf Backhuysen uit Den svenska segelbåten Lejonet i Amsterdams hamn. Målning av Ludolf Backhuysen. Den svenske kungen Karl IX hade gett en holländsk byggmästare, Hans Fleming, i uppdrag att rita en stad på ön Hisingen i Göta älvs mynning. Denna stad skulle befolkas av holländare var det tänkt och 1604 skickade den svenske kungen ut en holländare, Cornelis Cornelison, på rekryteringsresa till Holland. Holländarna var nämligen bra på handel, de hade handlat i Lödöse längre upp vid Göta älv i flera hundra år. Att svenskarna själva skulle ta upp handeln var en främmande tanke, sånt hade utlänningar och då särskilt tyskarna skött om ända sen medeltiden. Holländarna lät sig övertalas och flyttade till Göteborg. Att de garanterades tjugo års skattefrihet och låga tullar, total trosfrihet för sin kalvinism och att de fick fria händer att utforma ett nytt litet Amsterdam på Hisingen, det gjorde svenskarnas anbud, om inte oemotståndligt, så i alla fall godtagbart. Holländskan blev officiellt språk och borgmästaren var naturligtvis holländare, Abraham Cabeliau. Hans dotter måste för övrigt ha varit en skönhet eftersom den svenske kungen Gustav II Adolf sägs ha haft en historia med henne. handelskontakterna 7

9 dat deze stad zou worden bevolkt door Hollanders. In 1604 stuurde de Zweedse koning een Hollander, Cornelis Corneliszoon, op rekruteringsreis naar Holland. De Hollanders waren namelijk goede handelslieden. Ze dreven al enkele eeuwen handel in Lödöse, verder landinwaarts aan de Göta Älv. Dat de Zweden zelf handel moesten gaan drijven, was een vreemde gedachte. Dat hadden de buitenlanders, in het bijzonder de Duitsers, al sinds de middeleeuwen voor hun rekening genomen. De Hollanders lieten zich overhalen en verhuisden naar Göteborg. Dat hun 20 jaar belastingvrijheid, lage toltarieven en volledige geloofsvrijheid voor hun calvinisme werden gegarandeerd, en dat ze de vrije hand kregen een nieuw klein Amsterdam te bouwen op Hisingen, maakte het aanbod van de Zweden, zo niet onweerstaanbaar, dan toch in ieder geval acceptabel. Het Hollands werd de officiële taal en de burgemeester was natuurlijk een Hollander, Abraham Cabeliau. Zijn dochter moet trouwens een schoonheid geweest zijn. De Zweedse koning Gustav II Adolf zou een affaire met haar hebben gehad. Gustav zal dus niet bijzonder blij zijn geweest toen in 1611 de Kalmar-oorlog uitbrak en de Denen Göteborg aanvielen. Ze brandden de stad plat en de Hollanders vluchtten. De enige manier voor de Zweden om Göteborg terug te krijgen, was het terug te kopen, zeiden de Denen. En daar was geld voor nodig, en dat hadden de Zweden niet. Zij hadden alleen grondstoffen. Het antwoord lag, zoals verwacht, in Amsterdam. In 1614 sloot Gustav II Adolf een verdrag met de kooplieden in Amsterdam. De Zweden zouden geld kunnen lenen, in ruil waarvoor de Hollanders Zweeds koper kregen, dat de belangrijkste grondstof was voor de toenmalige wapenindustrie. Aangezien de Hollanders in oorlog waren met de Spanjaarden, konden ze geen koper betrekken uit de Spaanse gebieden. De grondstoffen moesten dus noodgedwongen uit het noorden komen. De Hollanders hadden reeds beslag gelegd op grote delen van de Zweedse mijnbouw. Willem van Wijk (overleden in 1597) bezat verscheidene landgoederen en huizen in Stockholm en had in 1580 opdracht gekregen het bevel te voeren over alle koninklijke ijzermijnen in het gehele rijk. Hij begon als eerste arbeidskrachten uit Wallonië te halen, bekwame smeden die de kennis meebrachten en Så den gode Gustav kan inte ha blivit särskilt glad när Kalmarkriget bröt ut 1611 och danskarna anföll Göteborg. De brände ner staden och holländarna flydde. Enda sättet för svenskarna att få tillbaka Göteborg var att köpa tillbaka det sa danskarna. Och då behövdes det pengar. Som svenskarna inte hade. De hade bara råvaror. Svaret låg, som väntat, i Amsterdam slöt Gustav II Adolf en traktat med köpmännen i Amsterdam. Svenskarna skulle få låna pengar i utbyte mot att holländarna fick svensk koppar som säkerhet, den dåtida vapenindustrins viktigaste råmaterial. Eftersom holländarna var i krig med spanjorerna så kunde de inte köpa koppar från de spanska områdena. Råvarorna var alltså tvungna att komma norrifrån. Holländarna hade redan lagt beslag på stora delar av den svenska gruvdriften. Willem van Wijk (död 1597) hade flera gårdar och hus i Stockholm och hade 1580 fått uppdraget att befalla över alle våre kronones järnbergsbruk över hele riket. Det var han som började importera arbetskraft från Vallonien, skickliga smeder som både tog med sig och själva utvecklade ny teknologi. Med tiden blev denna invandring så omfattande att man än idag stöter på många vallonättlingar i de gamla bruksområdena i Östergötland, Västmanland och Uppland. Holländaren Willem de Besche ( ) fick igång denna invandring på riktigt. Själv kom han till Sverige 1595, precis i början av de svensk holländska kontakternas blomningstid. De Besche fick i uppgift att driva järnindustrin i Södermanland. Under Willem de Besches ledning moderniserades kanontillverkningen och man började pressa plåtar till harnesk. Bruket i Nyköping började tillverka metalltråd och var med om att försöka bärga regalskeppet Vasa som förlist Willem de Besches viktigaste insats var nog ändå som kompanjon till den svenska industrins fader. Louis de Geer var son till en av de religiösa krigens flyktingar. Fadern, adelsmannen Louis de Geer av Gaillarmont, hade haft en handelsrörelse i Liège innan han 1596 flydde till Maastricht och den kalvinistiska republiken. Hans son Louis var då nio år gammal och på äldre dagar berättade han gärna om den hemska båtflykten och om hur han lovade Gud att han skulle ge en tiondel av sin förmögenhet till välgörande ändamål om han klarade sig och blev rik. Louis de Geer började bedriva handel i Dordrecht och 8 handelscontacten

10 zelf nieuwe technieken ontwikkelden. Mettertijd werd deze immigratie zo omvangrijk dat men tot op de dag van vandaag nog Waalse nakomelingen tegenkomt in de oude mijnbouwindustriegebieden in Östergötland, Västmanland en Uppland. Ten tijde van de Hollander Willem de Besche ( ) kwam deze immigratie pas goed op gang. Zelf kwam hij in 1595 naar Zweden, in het begin van de bloeitijd van de Zweeds-Hollandse betrekkingen. De Besche kreeg opdracht de groei van de ijzerindustrie in Södermanland te bevorderen. Onder zijn leiding werd de productie van kanonnen gemoderniseerd en begon men platen voor harnassen te persen. De fabriek in Nyköping begon met de vervaardiging van metaaldraad en was betrokken bij pogingen het oorlogsschip Vasa te bergen, dat in 1628 was vergaan. De belangrijkste verdienste van Willem de Besche was wellicht toch zijn rol als compagnon van de vader van de Zweedse industrie, Louis de Geer, zoon van een van de vluchtelingen tijdens de godsdienstoorlogen. Zijn vader, de edelman Louis de Geer van Gaillarmont, had een handelsfirma in Luik voordat hij in 1596 naar Maastricht en de calvinistische republiek vluchtte. Zijn zoon Louis was toen negen jaar oud en op zijn oude dag vertelde hij graag over de verschrikkelijke bootvlucht en hoe hij God beloofde een tiende van zijn vermogen goede doelen te schenken als hij het zou redden en rijk werd. Louis de Geer begon handel te drijven in Dordrecht en trok pas in 1615 naar Amsterdam, een jaar na het verdrag van de Zweden met de kooplieden in Amsterdam. Louis slaagde er snel in te trouwen in een van de invloedrijkste handelsgeslachten in Amsterdam: Trip. Hoewel het eigenlijk zijn zuster was die trouwde met Elias Trip. De macht was ontstaan doordat de familie Trip de grootste wapenhandelaar van Amsterdam was, en Amsterdam het centrum van de wapenhandel was. Toen Louis de Geer naar Amsterdam kwam, had de familie Trip het monopolie voor de Zweedse koperexport al in handen. Louis de Geer werd Trips contact in Zweden en compagnon van Willem de Besche. Op die manier werden twee van de machtigste families binnen de Noord-Europese wapenindustrie met elkaar verbonden. Maar wat De Geer uniek maakte, was zijn vermogen op Het gebouw van de Oost-Indische Compagnie aan het Stora Hamnkanaal in Göteborg (tegenwoordig is hier Göteborgs Stadsmuseum gevestigd). Aquarel van Elias Martin Ostindiska kompaniets hus vid Stora Hamnkanalen i Göteborg (numera Göteborgs Stadsmuseum). Akvarell av Elias Martin. flyttade till Amsterdam först 1615, ett år efter svenskarnas traktat med köpmännen i Amsterdam. Louis lyckades snabbt gifta in sig i en av de mest inflytelserika handelssläkterna i Amsterdam, Trip. Fast egentligen var det hans syster som gifte sig med Elias Trip. Makten kom sig av att familjen Trip var Amsterdams största vapenhandlare och att Amsterdam var vapenhandelns centrum. När Louis de Geer kom till Amsterdam hade familjen Trip redan fått monopol på den svenska kopparexporten. Louis de Geer blev Trips kontakt i Sverige och Willem de Besches kompanjon och knöt på så sätt samman två av de mäktigaste familjerna inom den nordeuropeiska vapenindustrin. Men det som gjorde de Geer unik var hans förmåga att vara på två ställen samtidigt. För att vara en talsköpman var han otroligt mobil, ständigt på resande fot. I Sverige var han industrialist, en tillverkare av gods, i Nederländerna var han köpman och kapitalist. Kopparn hade han redan monopol på via Trip; den snabbt växande järnindustrin skulle han också komma att kontrollera. Järn hade blivit allt viktigare som råmaterial till vapen och det handelskontakterna 9

11 De Nederlandse ambassade in Stockholm, gebouwd door Louis de Geer en het eerste voorbeeld in Zweden van het Hollands classicisme. Nederländska ambassaden i Stockholm, byggd av Louis de Geer och det första exemplet i Sverige på holländsk klassicism. twee plaatsen tegelijk te zijn. Voor een koopman uit de zeventiende eeuw was hij ongelooflijk mobiel, voortdurend op reis. In Zweden was hij industrieel, een fabrikant van goederen, in Nederland was hij koopman en kapitalist. Voor het koper had hij al het monopolie via Trip, en de snelgroeiende ijzerindustrie zou hij ook gaan controleren. IJzer was steeds belangrijker geworden als grondstof voor wapens, en het Zweedse ijzer was van uitmuntende kwaliteit. Eerst had De Geer zijn fabrieken in Zweden gepacht. Dezelfde dag dat hij zijn Zweedse staatsburgerschap kreeg, op 27 april 1627, kreeg hij de verantwoordelijkheid over de fabrieken in Österby, Gimo en Lövsta in Uppland, de fabrieken in Skeppsta en Åker in Södermanland, en de fabrieken in Nyköping en Finspång. Hij kreeg het toezicht op de wapenfabrieken van de kroon en het monopolie voor de productie van kanonnen. De oude Zweedse adel vond dat Louis de Geer een parvenu was en probeerde hem tegen te werken. De hoge adel ergerde zich vooral aan het feit dat Louis de Geer steenrijk was geworden door de verkoop van Zweedse wapens aan de svenska järnet var av ypperlig kvalitet. Först hade de Geer arrenderat sina bruk i Sverige. Samma dag han fick sitt svenska medborgarskap 27 april 1627 fick han ta hand om Österby, Gimo och Lövsta bruk i Uppland, Skeppsta och Åkers bruk i Södermanland, Nyköpingsverken och Finspång. Han fick kontroll över kronans vapenfabriker och monopol på kanontillverkningen. Den gamla svenska adeln tyckte att Louis de Geer var en uppkomling och försökte trycka ned honom. De retade sig framför allt på att Louis de Geer blivit så rik på att sälja svenska vapen till svenskarna. Den svenska arbetskraften var billig och tillverkningskostnaderna låga. Men de Geer tjänade på att först skeppa vapnen till Amsterdam och där sälja dem vidare för dyra pengar till de svenska trupperna som stred i Tyskland under det trettioåriga kriget. Några moraliska dubier verkar han inte ha haft, handeln har inga regler. Så särskilt svensk kände han sig inte heller. Han lärde sig antagligen aldrig svenska och längtade nog alltid hem, till sin hustru Adrienne, som han ska ha älskat högt, och till sina fjorton barn. Det tjusiga kontoret i Götgatsbacken i Stockholm (numera Nederländernas ambassad) lämnade han gärna för att flytta hem till Amsterdam och huset på Keizersgracht, huset som fortfarande är ett av Amsterdams vackraste och som Länsantikvarieämbetet har sina kontor i numera. Föga anade denna dubbla invandrare, både i Nederländerna och Sverige, att svenska skolbarn skulle tvingas läsa om honom 400 år senare och att de adliga släkterna de Geer skulle producera ministrar och industrialister i både Sverige och Nederländerna. Det var till exempel en Louis de Geer, justitiestatsminister på talet, som med sin representationsreform tog det första stora steget mot parlamentarismen i Sverige. Den förste svenske De Geer dog emellertid 1652 i sitt hus på Keizersgracht i Amsterdam. Men Amsterdams stjärna var dalande. Engelska skepp hade börjat konkurrera med de holländska på världshaven och de svenska båtbyggarna hade lärt sig att bygga fartyg som kunde segla direkt från Sverige med järn och stål till Spanien, Portugal och Italien. En mellanlandning i Amsterdam behövdes helt enkelt inte längre. Holländarna fortsatte att handla, men nu kom varorna från fjärran handelsposter, från områden som så småningom skulle bli kolonier. Holländarna upptäckte Sverige som 10 handelscontacten

12 Zweden. Zweedse arbeidskrachten waren goedkoop en de productiekosten laag. Maar De Geer verdiende eraan door de wapens eerst naar Amsterdam te verschepen en ze daar voor veel geld door te verkopen aan de Zweedse troepen die tijdens de Dertigjarige Oorlog in Duitsland streden. Morele twijfels schijnt hij niet gehad te hebben. De handel kent geen regels. Zo bijzonder Zweeds voelde hij zich ook niet. Hij leerde vermoedelijk nooit Zweeds en verlangde altijd naar huis, naar zijn vrouw Adrienne, van wie hij veel gehouden moet hebben, en zijn veertien kinderen. Het schitterende kantoor in Götgatsbacken in Stockholm (tegenwoordig de Nederlandse ambassade) liet hij graag achter, om terug te gaan naar Amsterdam, naar zijn huis aan de Keizersgracht, het huis dat nog steeds een van de fraaiste van Amsterdam is en waar tegenwoordig de Monumentenzorg haar kantoor heeft. Deze dubbele immigrant, zowel in Nederland als in Zweden, had niet kunnen vermoeden dat Zweedse schoolkinderen 400 jaar later over hem zouden lezen, en dat de adellijke familie De Geer ministers en industriëlen zou voortbrengen in zowel Zweden als Nederland. Het was bijvoorbeeld een Louis de Geer, minister in de zestiger jaren van de negentiende eeuw, die met zijn hervorming van de volksvertegenwoordiging de eerste stap zette naar het parlementarisme in Zweden. De eerste Zweedse De Geer overleed echter in 1652 in zijn woning aan de Keizersgracht in Amsterdam. Maar de ster van Amsterdam verbleekte, en Engelse schepen waren de concurrentie met de Hollandse schepen op de wereldzeeën aangegaan. De Zweedse bootbouwers hadden geleerd schepen te bouwen die met ijzer en staal rechtstreeks van Zweden naar Spanje, Portugal en Italië konden zeilen. Het was niet meer nodig om Amsterdam aan te doen. De Nederlanders gingen natuurlijk door met de handel maar nu kwamen de goederen van verre handelsposten, uit gebieden die geleidelijk aan koloniën zouden worden. De Hollanders ontdekten Zweden in de achttiende eeuw als markt en begonnen daar hun koloniale waren te verkopen: suiker, tabak en textiel uit Zuidoost-Azië, Ceylon en Zuid-Afrika. Toen was Zweden ook op het idee gekomen dat de handel diende af te nemen. Een mercantilistische politiek marknad på 1700-talet och började sälja sina kolonialvaror där: socker, tobak och textilier från Sydostasien, Ceylon och Sydafrika. Då hade Sverige också fått för sig att handeln borde minska. En merkantilistisk politik infördes redan på 1730-talet, med höga tullar och handelshinder. Detta skulle gynna den inhemska tillverkningen, var det meningen, och strax därefter började manufakturerna dyka upp i Sverige. Entreprenören Jonas Alströmer hade sett denna form av tillverkning i England, ett slags verkstäder med visst mått av standardiserad tillverkning, och bestämt sig för att starta sådan textiltillverkning i Alingsås. Arbetskraften importerade han från Nederländerna och England. Men de ska inte ha haft det så lätt. Lokalbefolkningen tyckte inte om holländarna och snart åkte många av dem hem igen. Men några stannade kvar och grundade en reformert församling. På andra ställen höll holländska invandrare själva i tillverkningen, som på myntverket i Avesta, drivet av familjen Kock. Eller som i Carlsfors, där Pieter Brouwer grundat ett företag som tillverkade spadar, plåtar, spik och hästskor. Det var till och med holländare som lärde svenskarna att tillverka sina sedlar smugglades finpappersexperten Jan Mulder ut från Nederländerna de ville inte att andra De ijzerfabriek van Lövsta kwam in 1627 in het bezit van Louis de Geer. Lövsta bruk förvärvades av Louis de Geer år handelskontakterna 11

13 werd al in de jaren dertig van de achttiende eeuw ingevoerd, met hoge invoerrechten en handelsbelemmeringen. Men was van mening dat dit de inheemse productie zou bevorderen. Direct daarna verschenen de manufacturen in Zweden. De aannemer Jonas Alströmer had deze vorm van produceren werkplaatsen met een bepaalde mate van gestandaardiseerde productie in Engeland gezien, en had besloten een dergelijke textielproductie in Alingsås te starten. De arbeidskrachten haalde hij uit Nederland en Engeland. Maar die moeten het niet zo makkelijk hebben gehad. De lokale bevolking hield niet van de Hollanders en velen van hen keerden weer naar huis terug. Enkelen bleven echter en stichtten een gereformeerde gemeente. Op andere plaatsen hielden de Nederlandse immigranten de productie zelf in handen, zoals bij de Rijksmunt in Avesta, geleid door de familie Kock. Of zoals in Carlsfors, waar Pieter Brouwer een bedrijf begon waar spaden, plaatijzer, spijkers en hoefijzers werden vervaardigd. Het waren zelfs Nederlanders die de Zweden leerden bankbiljetten te drukken. In 1758 werd Jan Mulder, de expert op het gebied van fijnpapier, uit Nederland gesmokkeld de Nederlanders wilden niet dat andere volkeren zouden leren hoe ze bankbiljetten moesten drukken en naar de Tumbapapierfabriek gebracht. Daar hield de Nederlandse kolonie vervolgens het geheim van de vervaardiging van bankbiljetten vele generaties voor zichzelf. De Nederlandse invloed in Göteborg bleef natuurlijk ook sterk. De Nederlander Johan Abraham Grill bekleedde bijvoorbeeld, ironisch genoeg, een belangrijke post binnen de Zweedse Oost-Indische Compagnie, die nu hielp de dominerende positie van de Nederlanders op de wereldzeeën in toom te houden. De eigenlijke industrialisatie brak zowel in Zweden als in Nederland laat door: aan het eind van de negentiende eeuw. In Zweden kwam dat door de armoede, in het geval van Nederland door een relatieve rijkdom. De Nederlandse middenklasse was verzand in de dromen over vervlogen dagen, toen ze nog de wereldhandel domineerde. In pure productie waren ze niet zo geïnteresseerd. Het gebrek aan grondstoffen was natuurlijk ook een probleem. De late start van Zweden werd veroorzaakt door het feit dat het land een uitgesproken agrarische samenleving was, uitgemergeld door honger, ziekten en emigratie. Van een folk skulle lära sig trycka sedlar och vidare till Tumba pappersbruk. Där höll den holländska kolonin sedan hemligheten bakom sedeltillverkningen för sig själva i många generationer. Det holländska inflytandet i Göteborg förblev naturligtvis också starkt. Holländaren Johan Abraham Grill hade till exempel ironiskt nog en viktig post inom det svenska ostindiska kompaniet som nu hjälpte till att tränga undan holländarnas dominans på världshaven. Själva industrialismen slog igenom sent både i Sverige och Nederländerna, först i slutet av 1800-talet. I Sverige berodde det på fattigdom, i Nederländernas fall på en relativ rikedom. Den nederländska medelklassen hade fastnat i drömmarna om fornstora dagar när de fortfarande dominerade världshandeln. Ren tillverkning var de inte lika intresserade av. Landet hade för övrigt mycket få råvaror. Sveriges sena start berodde på att landet var ett utpräglat jordbrukssamhälle, utmärglat av svält, sjukdomar och utvandring. Någon omfattande handel med Nederländerna var det inte tal om, alltför få svenskar hade råd att köpa kolonialvaror från fjärran länder och om de gjorde det gick det lika bra med sånt som kom från britternas kolonier. När industrialismen så småningom slog igenom började rollfördelningen däremot likna den på 1600-talet igen. Sverige hade råvarorna och industrin, Nederländerna hade handelskontakterna. Svenska kullagerfabriken, SKF, etablerade sig i Nederländerna 1914, Ericsson år 1920 och 1928 slog sig Swedish Match ned i landet. Tändsticksasken med den Zweedse veiligheidslucifers zijn in Nederland even bekend geworden als in Zweden. Svenska säkerhetständstickor kom att bli lika kända i Nederländerna som i Sverige. 12 handelscontacten

14 omvangrijke handel met Nederland was geen sprake. Te weinig Zweden hadden geld om koloniale waren uit verre landen te kopen. Als ze het wel hadden, konden ze net zo goed producten uit de Britse koloniën kopen. Toen de industrialisatie geleidelijk aan doorbrak, begon de rolverdeling daarentegen weer te lijken op die van de zeventiende eeuw. Zweden had de grondstoffen en de industrie, Nederland had de handelscontacten. De Zweedse kogellagerfabriek SKF vestigde zich in 1914 in Nederland, Ericsson in 1920 en Swedish Match in Het luciferdoosje met de Zweedse tekst Säkerhetständstickor zou in Nederland even bekend worden als in Zweden, ook al denken de Nederlanders dat de tekst Zekerheidstandenstoker betekent in plaats van veiligheidslucifers. Toen Zweden zich in 1995 aansloot bij de EU, was er een opleving in de handel met Nederland, maar de contacten waren daarvoor al intensief. Volvo produceerde auto s in Born, samen met het Japanse Mitsubishi en de Nederlandse staat. Ericsson, IKEA en Mölnlycke waren reeds lang gevestigd, Nobel Industrier AB was samengegaan met het Nederlandse AKZO om een van Europa s grootste chemieconcerns te vormen. Op het ogenblik zijn er in Nederland ongeveer 350 Zweedse bedrijven met in totaal werknemers. IKEA meubileert Nederlandse huizen, en Hennes & Mauritz kleedt de Nederlanders. In Amsterdam koopt men bovendien kleding in een winkelcentrum waarbij de gedachten teruggaan naar een van de minder geslaagde hoofdstukken in de geschiedenis van de Zweeds-Nederlandse handel. Het betreft hier Magna Plaza, genoemd naar Lars-Erik Magnusson, die het oude postkantoor verbouwde tot een winkelcentrum. Magnusson was ook degene die tijdens de late jaren tachtig een nieuw soort Zweden naar Amsterdam lokte: de onroerendgoedspeculanten van de Zweedse zeepbeleconomie. De zakenman Lars-Erik Magnusson was de eerste die op grote schaal onroerend goed kocht in Nederland voor geld dat hij geleend had in Zweden en nu wilden ook andere Zweden miljonair worden. In Amsterdamse makelaarskringen nam de reputatie van de Zweden puur mythische vormen aan. Ze rijden rond in busjes en wijzen naar huizen. Dat kopen we, en dat, en dat, zeggen ze. Zonder zelfs binnen te kijken! De meubelgigant IKEA in Nederland. Möbeljätten IKEA i Nederländerna. svenska texten säkerhetständstickor kom att bli lika känd i Nederländerna som i Sverige, även om holländarna tror att texten betyder trygga tandpetare ( zekere tandenstoker ). När Sverige gick med i EU 1995 fick handeln med Nederländerna ett uppsving, men kontakterna hade redan innan dess varit intensiva. Volvo tillverkade bilar i Born, tillsammans med japanska Mitsubishi och den holländska staten. Ericsson, Ikea och Mölnlycke var väl etablerade, Nobelindustrierna hade gått samman med holländska Akzo för att bilda en av Europas största kemikoncerner. Idag finns ungefär 350 svenska företag i Nederländerna med totalt anställda. Ikea möblerar holländska hem, Hennes & Mauritz klär holländarna. I Amsterdam handlar de dessutom kläderna i en galleria som för tankarna till ett av de mindre lyckade avsnitten i den svensk-nederländska handelns historia. Gallerian heter Magna Plaza efter mannen som byggde om det gamla postkontoret till shoppingcenter, Lars-Erik Magnusson. Det var han som lockade en ny sorts svenskar till Amsterdam under 1980-talets sista år den svenska såpbubbelekonomins nya fastighetsspekulanter. Affärsmannen Lars-Erik Magnusson hade varit först med att köpa fastigheter i Nederländerna i stor skala, för pengar lånade i handelskontakterna 13

15 Tenslotte spatte de bel natuurlijk uiteen en de Zweden die hun onroerend goed niet op tijd hadden verkocht, bleven zitten met de torenhoge leningen en het onroerend goed dat ze veel te duur hadden gekocht. Het gevolg was dat de Zweedse banken, en vervolgens de Zweedse staat, grote onroerendgoedeigenaren in Amsterdam werden. De volgende Zweedse golf was van meer solide aard. In het begin van de jaren negentig steeg de werkloosheid in Zweden tot normale Europese niveaus, hetgeen voor de Zweedse jongeren als een schok kwam. De meest reislustigen zagen dat er in het buitenland meer mogelijkheden waren om een baan te krijgen, in het bijzonder voor degenen met een goede talenkennis. Een aantal belandde in Amsterdam, dat langzamerhand een centrum voor internationale call-centers werd. Grote computer- en elektronicabedrijven hadden ervoor gekozen hun serviceafdelingen in Amsterdam te vestigen, in plaats van in ieder land een servicekantoor. Een Zweedse klant die zijn printer niet aan de praat kon krijgen, belde een nummer in Zweden, maar werd automatisch en gratis doorverbonden met een Zweed in Amsterdam! Veel van deze Zweden bleven in Nederland toen de bedrijven inzagen dat een servicekantoor in ieder land beter functioneert. Ze hebben nu andere banen en hebben Nederlands geleerd. Maar de ingrediënten voor het kerstmaal, de haring en de glögg (bisschopswijn) kopen ze nog steeds bij IKEA. Sverige, och nu ville andra svenskar också bli miljonärer. I Amsterdams mäklarkretsar antog svenskarnas rykte rent mytiska former. De åker omkring i små bussar tillsammans och pekar bara på hus: Det köper vi, och det och det. Utan att ens titta inuti! Bubblan sprack naturligtvis till slut och de svenskar som inte hade sålt sina fastigheter i tid blev nu sittande med de skyhöga lånen och fastigheter som de köpt alldeles för dyrt. Med den påföljd att de svenska bankerna och sedan den svenska staten blev en av Amsterdams stora fastighetsägare. Nästa svenska våg var av solidare slag. I början av talet steg arbetslösheten till normala europeiska nivåer i Sverige, vilket kom som en chock för svenska ungdomar. De mest reslystna såg att det fanns bättre möjligheter att få jobb utomlands, särskilt för de språkkunniga. En del hamnade i Amsterdam, som höll på att bli ett centrum för internationella call-centers. Stora data- och elektronikföretag hade valt att lägga sina serviceavdelningar i Amsterdam, istället för att ha ett servicekontor i varje land. En svensk kund som inte fick sin skrivare att fungera ringde visserligen ett nummer i Sverige, men blev automatiskt gratis vidarekopplad till en svensk i Amsterdam! Många av dessa svenskar blev kvar i Nederländerna när företagen insåg att ett servicekontor i varje land fungerar bättre. Nu har de andra jobb och har lärt sig holländska. Men julmaten, sillen och glöggen, handlar de fortfarande på Ikea. 14 handelscontacten

16 Buitenlandse politiek Utrikespolitiken Op 1 juni 1676, om acht uur s morgens, kregen de beide vloten elkaar in zicht bij de zuidkaap van Öland. De Zweedse vloot bleef op behoorlijke afstand van de kaap, want men had geen goede stuurlui. De Hollanders navigeerden daarentegen stoutmoediger op de hoge zee en wrongen zich tussen Öland en de Zweedse vloot. Toen de Hollandse vloot zich begon te splitsen, zag de Zweedse admiraal Lorentz Creutz aan boord van de Kronan zijn kans schoon en gaf bevel te keren. Het vlaggenschip Kronan met 126 kanonnen en 842 man aan boord moest de steven wenden en de Hollanders uiteendrijven. De officieren op de Kronan verslikten zich bijna. Nu keren, met alle zeilen gehesen in de harde wind, dat lukt nooit, dachten ze. Maar Creutz, een Finse edelman zonder veel ervaring op zee, luisterde niet naar de officieren. De Kronan keerde, begon te kapseizen, kreeg water binnen via de geschutpoorten, explodeerde en zonk. Slechts 42 van de 842 opvarenden bleven in leven. Bron: C.G. Starbäck, Verhalen uit de Zweedse geschiedenis deel VI (Stockholm 1886), blz Zo eindigde een van de grootste blunders uit de Zweedse maritieme geschiedenis. De Hollanders waren helemaal naar Öland getrokken, omdat de Zweden te sterk waren geworden. De Zweedse grootmacht begon zich te veel uit te breiden en de Oostzee was een Zweedse binnenzee aan het worden. De Zweedse economie was niet langer zo afhankelijk van de Hollandse kooplieden dat de Zweedse politici naar hun pijpen moesten dansen. Voor de Hollanders was dat niet minder dan een catastrofe. Als een van de Scandinavische grootmachten, Zweden of Denemar- Den 1 juni 1676, klockan åtta på morgonen, siktade de båda flottorna varandra vid Ölands södra udde. Den svenska höll sig på behörigt avstånd från udden eftersom den saknade skickliga styrmän. Holländarna navigerade däremot djärvare i den höga sjön och gick in mellan Öland och den svenska flottan. När den holländska flottan så småningom delade på sig såg den svenske amiralen Lorentz Creutz ombord på Kronan sin chans och beordrade om vändning. Flaggskeppet Kronan med 126 kanoner och 842 man ombord skulle vända på störten och skingra holländarna. Officerarna på Kronan höll på att sätta i halsen. Vända nu, med alla segel uppe i hård vind, det går aldrig, tänkte de. Men Creutz, en finsk adelsman utan sjövana, lyssnade inte på officerarna. Kronan vände, började kantra, tog in vatten genom kanonportarna, exploderade och sjönk. Bara 42 av de 842 ombord överlevde. Källa: C.G. Starbäck, Berättelser ur svenska historien vol VI (Stockholm 1886), sid Så avlöpte ett av den svenska maritima historiens pinsammaste självmål. Att holländarna gett sig ända upp till Öland berodde på att svenskarna hade blivit för starka. Den svenska stormakten hade börjat breda ut sig alltför långt och Östersjön höll på att bli ett svenskt innanhav. Det var inte längre som förr när den svenska ekonomin var så beroende av de holländska köpmännen att svenska politiker dansade efter deras pipa. För holländarna var detta rena katastrofen. Om en av de nordiska stormakterna, Sverige eller Danmark, blev för stark så var holländarnas spannmålshandel med Baltikum i fara. Därför stöttade de svenskarna när danskarna var starka, som i början av utrikespolitiken 15

17 ken, sterk werd, kwam de graanhandel van de Hollanders met de Baltische staten in gevaar. Daarom steunden zij de Zweden als de Denen sterk waren, zoals in het begin van de zeventiende eeuw, en de Denen als de Zweden gevaarlijk werden. Toen Frankrijk en Engeland hun binnenlandse politiek op orde begonnen te krijgen, en aan het begin van de achttiende eeuw een hoge borst op gingen zetten op de slagvelden en in de handel, werd het duidelijk dat de periode van Nederland als grote mogendheid ten einde liep. Ook de Zweden verloren hun positie en raakten het ene grondgebied na het andere kwijt. De dood van Karl XII in 1718 markeert het einde van de tijd dat Zweden een grote mogendheid was. Na 1721 had Zweden alleen nog maar Finland en Zweeds Pommeren over. Tijdens de komende honderd jaar zou Zweden gedwongen worden zijn politiek te wijzigen. In de meest recente en hopelijk laatste oorlog waarbij Zweden betrokken was, nam Rusland Finland in bezit. In 1810 vroegen de Zweedse bestuurders een van Napoleons maarschalken, Jean-Baptiste Bernadotte de stamvader van het huidige Zweedse koningshuis of hij kroonprins zou willen worden. Hij gaf het territorium in het oosten op en keek in plaats daarvan naar het westen. In 1814 werden de Denen door Zweden gedwongen Noorwegen op te geven. Daarna vormde Noorwegen tot 1905 een unie met Zweden. De Nederlanders hadden ook hun grote politieke ambities opgegeven en de koers gewijzigd. Zoals altijd, was het de handel die de inhoud van besluiten op het gebied van de buitenlandse politiek bepaalde. Nederland, dat overigens pas in 1814 een monarchie was geworden, was tot de conclusie gekomen dat men het beste handel kan drijven als je met iedereen op goede voet staat. De neutraliteitspolitiek was geboren. Aan het eind van de negentiende eeuw ontstond in Nederland de vredesbeweging en in 1899 werd in Den Haag de eerste vredesconferentie gehouden. Het Permanente Hof van Arbitrage werd opgericht en het Vredespaleis werd gebouwd, waar het Internationaal Gerechtshof zich na verloop van tijd zou vestigen. Zowel Zweden als Nederland voelde zich, zuiver cultureel gezien, meer verbonden met de Duitsers dan met de 1600-talet, och danskarna när svenskarna blev farliga. När Frankrike och England började få ordning på sin inrikespolitik och började brösta sig på slagfälten och inom handeln vid 1700-talets början blev det tydligt att Nederländernas period som stormakt närmade sig sitt slut. Svenskarna förlorade också sin position och blev av med landområde efter landområde. Karl XII:s död 1718 brukar markera slutet på den svenska stormaktstiden. Efter 1721 hade Sverige bara Finland och Svenska Pommern kvar. Under de kommande hundra åren skulle Sverige tvingas lägga om sin politik. I det senaste och förhoppningsvis sista kriget som Sverige var med i tog Ryssland Finland ifrån dem och 1810 bad de svenska styresmännen en av Napoleons marskalkar att bli kronprins, Jean-Baptiste Bernadotte, det nuvarande kungahusets anfader. Han gav upp landet i öster och tittade västerut istället tvingade Sverige Danmark att ge upp Norge och sedan var Norge i union med Sverige fram till Nederländerna hade också gett upp sina storpolitiska ambitioner och lagt om kursen. Som alltid var det handeln som avgjorde de utrikespolitiska besluten och Nederländerna, som förresten blivit monarki 1814, hade kommit fram till att handla, det gör man bäst om man håller sig väl med alla. Neutralitetspolitiken var född. Under 1800-talets slut växte dessutom fredsrörelsen fram i Nederländerna och 1899 hölls den första fredskonferensen i Haag. Den internationella skiljedomstolen grundades och Fredspalatset byggdes där den internationella domstolen så småningom skulle slå sig ned. Både Sverige och Nederländerna kände sig rent kulturellt sett närmare tyskarna än britterna, men när första världskriget bröt ut förblev båda länderna neutrala. Nederländerna försökte med samma taktik när andra världskriget bröt ut, men misslyckades. Våren 1940 marscherade tyskarna in i Amsterdam. Vintern 1944 hade de allierade redan börjat sin offensiv mot Tyskland, men västra Nederländerna blev avskuret från alla livsmedelstransporter och befolkningen svalt. Att vintern var en av de kallaste på länge förvärrade läget ytterligare. Då kom de svenska bröden den första livsmedelstransporten som tyskarna lät passera var vete och margarin från Sverige. Befolkningen fick äntligen något annat att äta än de beryktade tulpanlökarna. Denna smakupplevelse var 16 buitenlandse politiek

18 Britten. Maar toen de eerste wereldoorlog uitbrak, bleven beide landen neutraal. Nederland probeerde het met dezelfde tactiek toen de tweede wereldoorlog uitbrak, maar dat mislukte. In het voorjaar van 1940 marcheerden de Duitsers Amsterdam binnen. In de winter van 1944 waren de geallieerden hun offensief tegen Duitsland al begonnen, maar het westen van Nederland werd voor alle voedseltransporten afgesloten, en de bevolking verhongerde. Dat de winter een van de koudste sinds lange tijd was, maakte de situatie nog hopelozer. Toen kwam het Zweedse brood. Het eerste voedseltransport met tarwemeel en margarine dat de Duitsers doorlieten, kwam uit Zweden en de bevolking kreeg eindelijk wat anders te eten dan de beruchte tulpenbollen. Voor degenen die de hongerwinter hebben overleefd, was deze smaakbelevenis zo onvergetelijk dat de bakkerijen in Amsterdam tot op de dag van vandaag soms adverteren met Zweeds wittebrood. Na de oorlog koos Nederland een andere weg dan Zweden, dat geslaagd was in zijn neutraliteitspolitiek. Voor Nederland bestond er geen twijfel over dat een alliantie met de groten beter was dan een voortgezette neutraliteit, uit zowel handels- als veiligheidsoverwegingen. Daarom was Nederland een van de landen die betrokken waren bij de oprichting van de voorlopers van de EU: de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, Euratom en de Europese Economische Gemeenschap. Hoewel Zweden en Nederland verschillende wegen kozen wat de EG en de NAVO betreft, profileerden de landen zich na de oorlog op dezelfde terreinen. In het bijzonder in de jaren zeventig. Toen verwierven Nederland en Zweden internationaal gezien bekendheid vanwege hun wijsvinger, zoals de moreel rechtvaardige solidariteit soms werd genoemd, en doordat ontwikkelingshulp en conflictbemiddeling hoog op de agenda stonden. Sinds de aansluiting van Zweden bij de EU in 1995 zijn er tussen beide landen regelmatig botsingen op het gebied van drugs en prostitutie. Maar op andere terreinen strijden ze zij aan zij. Beide willen bijvoorbeeld meer inzicht, meer openbaarheid in het besluitvormingsproces van de EU, en strenge milieuwetten. Nederland is, in tegenstelling tot Zweden, al toegetreden tot de EMU en spoort de Zweden aan hetzelfde te doen. De Zweedse minister-president Göran Persson en Wim Kok. Göran Persson och den nederländske premiärministern Wim Kok. tydligen så oförglömlig att bagerierna i Amsterdam än idag skyltar med svenskt vitt bröd ibland. Efter kriget valde Nederländerna en annan väg än Sverige som hade lyckats med sin neutralitetspolitik. För Nederländerna var det ingen tvekan om att en allians med de stora var bättre än fortsatt neutralitet, både av handelsoch säkerhetsskäl. Därför var Nederländerna ett av de länder som var med om att grunda EU:s föregångare: den Europeiska kol- och stålunionen, Euratom och den Europeiska ekonomiska gemenskapen. Trots att Sverige och Nederländerna valde skilda vägar, både vad gäller EG och Nato, så profilerade sig länderna inom samma områden efter kriget. Särskilt på 70-talet. Då gjorde Nederländerna och Sverige sig internationellt sett kända för sitt pekfinger, som den moraliskt rättrådiga solidariteten ibland kallades, och för att sätta bistånd och konfliktmedling högt på agendan. Sedan Sverige gick med i EU 1995 har de båda staterna krockat regelbundet när det gäller narkotika och prostitution. Men på andra områden strider de på samma sida. Båda vill till exempel ha mer insyn, mer offentlighet i EU:s beslutsprocess och båda vill ha stränga miljölagar. Nederländerna har, i motsats till Sverige, redan gått med i EMU utrikespolitiken 17

19 Want, zoals de Nederlandse minister-president Wim Kok, fijntjes glimlachend, eens zei: Men moet de invloed van een klein land niet onderschatten. och uppmuntrar svenskarna att göra samma sak. För, som den holländske premiärministern Wim Kok en gång sa med ett klurigt leende, man ska inte underskatta en liten stats inflytande. Zeeslag tussen Zweden en Nederlanders in de Sont in Schilderij van Willem van der Velde. Sjöslag mellan svenskar och holländare i Öresund Målning av Willem van der Velde. 18 buitenlandse politiek

20 De samenleving Samhälle Amsterdam? Hè bah! Alleen maar drugs en ellende. En de prostitutie, afschuwelijk met al die vrouwen voor het raam. Zweden? Die zuipen alleen maar, zonder hun grens te kennen, alsof ze geen schaamtegevoel hebben. Aan vooroordelen jegens elkaar geen gebrek. De Zweden zijn ontzet over het Nederlandse drugsbeleid, de Nederlanders over het gebrek aan zelfbeheersing van de Zweden. Beiden zijn we ervan overtuigd dat onze manier om sociale problemen op te lossen de beste ter wereld is. Het grappige is dat we hetzelfde uitgangspunt hebben. We willen een samenleving creëren waarin mensen zo weinig mogelijk te lijden hebben. Maar de Nederlandse visie is gebaseerd op de persoonlijke verantwoordelijkheid en vrijheid van het individu of de groep. De Zweedse gaat er traditioneel van uit dat een staat de zwakke mens tegen zichzelf in bescherming dient te nemen. Politicologen zeggen dat Nederland een pluralistische staat is, terwijl Zweden centralistisch is. Het verschil is gelegen in het feit dat Nederland nooit een sterke koning heeft gehad. Zweden had zich daarentegen al in de zestiende eeuw ontwikkeld tot een centrale macht met een sterke koning, toen koning Gustav Vasa zijn administratieve hervormingen doorvoerde. De samenleving werd opgebouwd rond de staat en niet rond de zuilen van de burgermaatschappij. Vandaag de dag zijn er nog slechts resten over van de oude zuilen in Nederland, maar het systeem zelf is nog springlevend. Nu wordt het het poldermodel genoemd, naar de polders, de drassige gebieden die zijn drooggelegd door de langdurige samenwerking tussen de dorpsbewo- Amsterdam? Nämen usch då. Bara knark och elände. Och prostitutionen, fruktansvärt med alla kvinnor i fönstren. Svenskar? Dom bara super, helt hejdlöst, som om dom inte hade någon skam i kroppen. Fördomar oss emellan är det gott om. Svenskarna förfasar sig över den holländska drogpolitiken, holländarna över svenskarnas brist på självkontroll. Båda två är vi övertygade om att vårt sätt att lösa sociala problem är bäst i världen. Det lustiga är att vi har samma utgångspunkt. Vi vill skapa ett samhälle där människor lider så lite som möjligt. Men den holländska synen baseras på individens eller gruppens enskilda ansvar och frihet. Den svenska bygger traditionellt sett på att en stat bör skydda den svaga människan från sig själv. Statsvetarna säger att Nederländerna är en pluralistisk stat, medan Sverige är en centralistisk. Skillnaden är att Nederländerna aldrig har haft någon stark kung. Sen Republikens födelse på 1500-talet har Amsterdam styrts av köpmännen och makten över landet har balanserats mellan ståthållarna i Haag och köpmännen. En riktig monarki med en kung fick Nederländerna först Sverige hade däremot utvecklats till en centralmakt med en stark kung redan på 1500-talet när kung Gustav Vasa drev igenom sina administrativa reformer. Samhället byggdes upp kring staten och inte kring civilsamhällets pelare som holländarna kallade dem. Fram till på 1960-talet bestod pelarna i Nederländerna av katolikernas lilla minisamhälle, de olika reformerta kalvinisternas och arbetarrörelsens. Rent geografiskt levde pelarna sida vid sida, ofta i samma by. Men katolikerna skickade sina barn till den samhälle 19

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

bab.la Phrases: Personnel Meilleurs Vœux suédois-néerlandais

bab.la Phrases: Personnel Meilleurs Vœux suédois-néerlandais Meilleurs Vœux : Mariage Gratulerar. Jag/Vi önskar er båda all lycka i världen. Van harte gefeliciteerd. Wij wensen jullie alle geluk in de wereld. Vi vill gratulera och framföra hjärtliga lyckönskningar

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

!"#$%&'&(%)*#+&,-#./##

!#$%&'&(%)*#+&,-#./## Brandaan samenvatting groep 6 Mijn Malmberg!"$%&'&(%)*+&,-./ :%$)-%330); (%)*+&0)&1$23.*%$!"$%&%'%"()%"$%%%*++%,$-%$%,./"$%%",)01%"2%./"3,)014/"$%.5./"$6785(%,$/8+/54%( 9%"(,*8'/"$%4/"$%.67.'/"/:;11%"1>>?.)%$%"*)($%4%.%+%,%.$"//,$%&%5(/$6

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.1 Rijk door handel overzee.

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.1 Rijk door handel overzee. Onderzoeksvraag: Waardoor namen in de 17 e eeuw de wereldwijde contacten toe en waarom speelde de Republiek hierin een hoofdrol? Kenmerkende aspect: Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

Geschenken! No. 1.Internationale Hanzeblikken

Geschenken! No. 1.Internationale Hanzeblikken Geschenken! Het Hanze Huis produceert en ontwikkelt zelf geschenkverpakkingen die het gehele jaar door leverbaar zijn. Wanneer u uw (internationale) relaties of vrienden op een originele manier wilt verrassen

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Les 8: Ik voel me hier gelukkig.

Les 8: Ik voel me hier gelukkig. CD 2, Track 15 Alstublieft meneer. Zal ik de kabeljauwfilets in een tasje voor u doen? Kijkt u eens. Tot ziens. Dag meneer. Mijn naam is Sandra Metten. Ik schrijf een artikel voor het studentenblad Zo!

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Modul 1: Svenska som främmande språk

Modul 1: Svenska som främmande språk Modul 1: Svenska som främmande språk Mensen met een woordenboek zou ik ook willen vragen de substantieven waar geen lidwoord bij staat op te zoeken en het bestand aangevuld terug te sturen. Zet wijzigingen

Nadere informatie

Ossur Therapeutic Shoes. Instructions for use. Life Without Limitations

Ossur Therapeutic Shoes. Instructions for use. Life Without Limitations Instructions for use EN SV NL Instructions for use.......................... 1 Bruksanvisning.............................. 3 Gebruiksaanwijzing voor de vervaardiging........ 5 Ossur Therapeutic Shoes

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Geld. Ontstaan van geld

Geld. Ontstaan van geld Geld Ontstaan van geld Onze voorouders hadden geen geld. Als ze iets nodig hadden, ruilden ze dat. Dit heet ruilhandel. De bakker ruilde brood bij de slager voor vlees enz. Op een dag wilde iemand weten

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Van Kogge tot Coaster

Van Kogge tot Coaster Van Kogge tot Coaster Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 12-15 jaar Welkom in het Noordelijk Scheepvaartmuseum! Met deze speurtocht kun je het museum bezoeken en allerlei vragen

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Komme i gang med QuarkXPress 10.1

Komme i gang med QuarkXPress 10.1 Komme i gang med QuarkXPress 10.1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Sammanhörande dokumentation...3 Systeemeisen...4 Systemkrav: Mac OS X...4 Systeemvereisten: Windows...4 Installeren: Mac OS...5 Bestanden toevoegen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen Thema: Van A tot Z Geschiedenis Tijd van monniken en ridders Vikingen Moeilijkheid: *** Tijdsduur: *** Juf Nelly De Vikingen komen Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

1. Voordat je een nieuw product op de. kunnen er grote moeilijkheden ontstaan.

1. Voordat je een nieuw product op de. kunnen er grote moeilijkheden ontstaan. p. 97 les 5 1. Voordat je een nieuw product op de markt brengt, moet je als fabrikant goed afwegen. Anders kunnen er grote moeilijkheden ontstaan. Les 5 woordenschat 20 woorden opdracht 1. Voordat je een

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

OmNorden. februari 2013. Verslag van Sancta Lucia - Det uperfekte menneske - CD-recensies - Hyllning till oss sökande - Een uitwisselingsstudent

OmNorden. februari 2013. Verslag van Sancta Lucia - Det uperfekte menneske - CD-recensies - Hyllning till oss sökande - Een uitwisselingsstudent OmNorden februari 2013 Verslag van Sancta Lucia - Det uperfekte menneske - CD-recensies - Hyllning till oss sökande - Een uitwisselingsstudent in Göteborg - Twee puzzels In deze OmNorden 03 SanctaLucia,SanctaLucia

Nadere informatie

Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven.

Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven. Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven. U hebt voor deze toets maximaal een uur. Wacht tot u mag beginnen

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem Enteren De eerste maanden op het kaperschip zijn machtig mooi. Jan geniet van het leven op zee: dit is nog eens wat anders dan een boottochtje op het Spaarne. Iedere keer als ze een Spaans galjoen op volle

Nadere informatie

WANDHAARDEN INZETTEN. www.contura.eu

WANDHAARDEN INZETTEN. www.contura.eu WANDHAARDEN INZETTEN NL www.contura.eu Contura 21C Meer dan een kachel alleen Maak een mooi, groot vuur dat lang brandt. Er is ruimte voor maar liefst 50 cm lange houtblokken. De nieuwe Contura is een

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND DE VERHOUDING MENS EN MILIEU + 1p 21 Geef één voorbeeld van aantasting van het milieu door menselijk ingrijpen in Nederland uit de periode vóór de Industriële Revolutie.

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

3 Is dit een jongen of een meisje? 7 Is dit een vork of een mes?

3 Is dit een jongen of een meisje? 7 Is dit een vork of een mes? A1 Woordenlijst boek jongen mes stoel glas kind pen tafel hand kopje plant telefoon hoed lamp potlood theepot hoofd land ring vinger huis man sigaar vork jas meisje sigaret vrouw OEFENING 1 Is dit een

Nadere informatie