De neurobiologische basis van leren lezen en dyslexie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De neurobiologische basis van leren lezen en dyslexie"

Transcriptie

1 De neurobiologische basis van leren lezen en dyslexie ONL congres juni 2011 Anniek Vaessen Literacy and Numeracy group Universiteit Maastricht

2 Lezen en spellen in onze maatschappij LEZEN EN SPELLEN: -school/opleiding -Werk -Dagelijks leven

3 Dyslexie Mensen met dyslexie kunnen daarom op vele fronten hinder ondervinden van hun probleem goede behandeling van dyslexie noodzakelijk. Opzetten goede behandeling onderzoek oorzaak dyslexie (cognitief en neurobiologisch) Eerste stap: hoe ontwikkelt normale lezer? Tweede stap: waar gaat het mis bij dyslexie?

4 Normale ontwikkeling leren lezen Cognitieve en neurobiologische basis

5 Leren lezen CRUCIAAL: koppelen gesproken taal aan schrift Beginnende lezers: letter-voor-letter lezen (fonologisch decoderen) m o l /m/ /o/ /l/ /mol/ Ervaren lezers: hele woordherkenning schrift VRAGEN: 1. Welke cognitieve en neurobiologische processen? 3. Hoe verloopt ontwikkeling?

6 Cognitieve processen/taken Voor letter-voor-letter lezen (fonologisch decoderen): Besef dat woorden uit klanken zijn opgebouwd, goede representatie klanken (fonologische verwerking) fonologische bewustzijnstaken Snel en efficiënt koppelen van letters aan klanken (letter-klank integratie) letter-klank matching taken Voor hele woordherkenning: Snelle visuele identificatie van woordvormen Koppelen van woordvormen aan klankcode en betekenis Orthografische taken, maar ook snel benoemen visuele stimuli (RAN) VRAAG: Hoe verloopt ontwikkeling van letter-voor-letter lezen? Onderzoek (Vaessen & Blomert, 2010): welke cognitieve processen (fonologische verwerking, snel benoemen) zijn belangrijk voor lezen in welke leesfase?

7 Resultaten % bijdrage aan leesprestatie Hoog-frequente woorden groep 3-4 groep 5-6 groep 7-8 Fonologische verwerking: fonologisch decoderen Snel benoemen: Hele woordherkenning 30 laag-frequente woorden 40 Pseudwoorden bv 'flarp' % bijdrage aan leesprestatie groep 3-4 groep 5-6 groep 7-8 % bijdrage aan leesprestatie groep 3-4 groep 5-6 groep 7-8

8 Conclusie cognitieve ontwikkeling Fonologische decodering en hele woordherkenning in alle fases betrokken bij lezen, maar belang hangt af van leeservaring én bekendheid met woord VERLOOP LEESONTWIKKELING: Traditionele fase-modellen: Fonologisch decoderen Hele woordherkenning leesontwikkeling leesontwikkeling

9 Hersengebieden betrokken bij lezen voor achter temporo-parietaal: fonologische verwerking + integratie letters-klanken occipito-temporaal: automatische herkenning woordvormen Frontaal: spraak productie en actieve analyse fonologie

10 Gebieden betrokken bij integratie letters-klanken fmri onderzoek ervaren lezers (Van Atteveldt et al, 2004): TAAK: luisteren en kijken naar letters en/of klanken Alleen letter/alleen klank Klank én letter: congruent (horen bij elkaar) incongruent (horen niet bij elkaar) /a/ /o/ Op zoek naar gebieden waarin letters en klanken gekoppeld worden: 1. Integratie gebieden: Reageren op zowel letters als klanken, en extra sterk als ze samen voorkomen 2. Binding specifieke letter-klank koppels: Reageren sterker als de klank en de letter congruent zjjn dan incongruent

11 Resultaten Rechts Links Reageert alleen letters Reageert alleen op klanken pure fonologische verwerking Integratie gebieden (STS/STG): Reageert op zowel letters en klanken, en extra sterk als ze samen voorkomen Binding specifieke letter-klank koppels (asts/pp): reageert sterker bij congruente dan incongruente paren

12 Gebieden betrokken bij Hele woordherkenning Visual Word Form Area (VWFA) McCandliss en collega s: Gebied gespecialiseerd in heel snelle, automatische herkenning woordvormen Onderzoek: woorden versus random letter reeksen (bv. brkl ) woorden letterreeksen Bron: McCandliss et al (2003)

13 Kenmerken VWFA VWFA kan heel snel woorden van niet-woorden onderscheiden (binnen 200ms): Herkenning niet afhankelijk van visuele kenmerken woord (bv. lettergrootte, lettertype) herkenning abstracte woordvorm, niet plaatje van woord Hoog-frequente woorden (woorden die vaak voorkomen) andere activatie dan laag-frequente of pseudowoorden (e.g. Kronbichler et al., 2004) efficiente verwerking afhankelijk van bekendheid met woord

14 Ontwikkeling lezen op neurobiologisch niveau Cognitief onderzoek woordherkenning langzaam toenemende rol hele VRAAG: Is dit terug te zien op neurobiologisch niveau? JA: Toenemende specialisatie VWFA Voordat je leert lezen géén gebied gespecialiseerd voor lezen geen aangeboren module Tijdens leren lezen worden gebieden die eigenlijk voor iets anders bedoeld zijn gespecialiseerd voor lezen Gebied voor objectherkenning VWFA

15 Toenemende specialisatie VWFA BEWIJZEN: 1. Verschil beginnende en gevorderde lezers in mate van activiteit van VWFA tijdens lezen (zie bv. Schlaggar & McCandliss, 2007) 2. Voordat je leert lezen: VWFA reageert even sterk op woorden en niet-woorden (bv symbolen) na leren lezen sterkere reactie op woorden Bron: Maurer et al (2006)

16 Samenvatting neurobiologische basis normale ontwikkeling lezen Fonologisch decoderen temporo-parietaal 1. Gebieden die alleen reageren op klanken (puur auditief) fonologische verwerking 2. Gebieden die reageren op letters én klanken integratie van visuele en auditieve informatie 3. Gebied dat extra sterk reageert als letters en klanken bij elkaar horen letters en klanken zijn een koppel Hele woordherkenning occipito-temporaal (VWFA) 1. VWFA snelle identificatie woorden (rond 170 ms) 2. Abstracte woordvormen, niet visueel plaatje 3. Efficiëntere verwerking bekende woorden dan niet bekende woorden Steeds meer gespecialiseerd voor herkennen van woorden tijdens leesontwikkeling

17 Cognitieve en neurobiologische basis van DYSLEXIE

18 Fonologische Deficiet theorie Vellutino (1979): Dyslectische lezers hebben problemen met fonologische verwerking: het verwerken, de representatie, het opslaan en/of het ophalen van fonologische informatie daardoor problemen letter-klank koppeling leesprobleem BEWIJZEN: Gedragsniveau: Dyslectische lezers hebben slechte fonologische vaardigheden (e.g. Olson et al., 1989; Ramus et al, 2003; Stanovich & Siegel, 1994; Sunset & Bowers, 2002; Badian, 1997) Vroege fonologische problemen voorspellen latere problemen met lezen en spellen (e.g. Bradley & Bryant, 1985; Gathercole, Willis, & Baddeley, 1991; Wagner, Torgesen, & Rashotte, 1994; Wagner et al., 1997). Neurobiologisch niveau: Dyslectische lezers vertonen minder activatie tijdens fonologische en leestaken in parieto-temporale gebieden (Paulesu et al., 1996; Shaywitz et al, 2002; Simos et al., 2001; Temple et al., 2001).

19 Dus Zowel gedragsonderzoek als hersenonderzoek lijkt fonologische deficiet theorie te ondersteunen MAAR: hoe zit het bij andere hersengebieden betrokken bij letter-klank integratie en hele woordherkenning?

20 Letter-klank integratie in dyslectische lezers fmri onderzoek naar integratie letters en klanken in mensen met dyslexie (Blau et al., 2009, 2010) TAAK: luisteren en kijken naar letters en/of klanken Alleen letter/alleen klank Klank én letter: congruent (horen bij elkaar) incongruent (horen niet bij elkaar) /a/ /o/ DOEL: kijken of dezelfde integratie gebieden actief zijn bij mensen met en zonder dyslexie

21 Resultaten Normale lezers Dyslectische lezers left left STS STS spraakklanken congruentie effect 1. Minder verschil tussen congruente en congruente letter-klank paren bij dyslectische lezers minder integratie/binding letters-klanken 2. Ook minder activiteit voor alléén spraakklanken verminderde fonologische verwerking?

22 Activatie VWFA in dyslectische lezers Verschil in activatie VWFA tijdens lezen tussen dyslectische lezers en normale lezers: Dyslectici Normale lezers Bron: Paulesu et al., 2001; McCandliss et al, 2003)

23 Samenvatting DUS dyslectici wijken af op drie processen: 1. Slechte prestatie op fonologische taken/verminderde activiteit fonologische hersengebieden 2. Verminderde integratie letters-klanken 3. Verminderde activiteit in VWFA tijdens lezen VERKLARING?? 1. Meerdere oorzaken dyslexie: bestaan subtypes E.g. phonological versus surface dyslexia (Castles & Coltheart, 1993). Echter, pure surface subtype moeilijk te identificeren (b.v. Wolff, 2009; Manis et al., 1996; Ramus et al., 2003) 2. Gebieden onderdeel van leesnetwerk ontwikkeling van gebieden onderling afhankelijk Deficiet in één gebied leidt tot verminderde ontwikkeling ander gebied

24 Fonologische decodering en de VWFA Gedragsniveau: Fonologisch decoderen is cruciaal voor ontwikkeling hele woordherkenning (e.g. Share et al., 1999, 2005) Hersenniveau: Niveau van fonologisch decoderen gecorreleerd met ontwikkeling en specialisatie van de VWFA (e.g. Shaywitz et al., 2002) Fonologische decodering Specialisatie VWFA DYSLEXIE: problemen met fonologische verwerking/decodering verminderde specialisatie VWFA VWFA minder actief tijdens lezen In dat geval dus niet structureel probleem in VWFA (oorzaak), maar gevolg van problemen met fonologische decodering

25 Fonologie en letter-klank integratie: KIP-EI verhaal Fonologische deficiet theorie: Fonologisch probleem (verwerking spraakklanken) problemen met letter-klank koppelingen problemen met lezen Echter Leren lezen cruciaal voor ontwikkeling sommige Deficiet in fonologische letter-klank integratie vaardigheden: weinig/geen fonemisch bewustzijn in kleuterschool (Castles & Coltheart, 2004). Analfabeten hebben zwak fonemisch bewustzijn (e.g. Morais, 1993; Alternatieve hypothese Morais, Berteleson, Cary, & Alegria,1986) Problemen met fonologische (o.a. Blomert, Slechte 2010): fonologische vaardigheden mogelijk decodering/lezen gevolg en niet oorzaak zwak leesniveau: Vóór leren lezen géén verschil op fonologische taken tussen kinderen met en zonder dyslexie (e.g. Willems & Blomert, submitted). Minder goede fonologische Fonologische vaardigheid niet altijd goede voorspeller leren lezen, letter-klank kennis wel (Willems & Blomert, submitted) verwerking

26 CONCLUSIE normale leesontwikkeling Parietotemporaal: Fonologische verwerking Multimodale gebieden (STS/STG): Letter-klank integratie voor achter Occipitotemporaal (VWFA): Herkennen visuele woordvormen

27 DYSLEXIE: fonologische hypothese Deficiet in Fonologische verwerking voor achter Problemen met Letter-klank integratie VWFA specialiseert minder voor woorden

28 DYSLEXIE: alternatieve hypothese Zwakke Fonologische verwerking voor achter Deficiet in letter-klank integratie VWFA specialiseert minder voor woorden

29 BEDANKT VOOR UW AANDACHT!! Numeracy and Literacy group Joel Reithler Dries Froyen Vera Blau Nienke van Atteveldt Gonny Willems Elia Formisano Rainer Goebel Leo Blomert

Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie

Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie Peter F. de Jong Brussel, Juni 2014 Overzicht Belang van kennis over oorzaken Belangrijkste oorzaken Enkele

Nadere informatie

Early Identification and Intervention in Children at Risk for Reading Difficulties A.G.F.M. Regtvoort

Early Identification and Intervention in Children at Risk for Reading Difficulties A.G.F.M. Regtvoort Early Identification and Intervention in Children at Risk for Reading Difficulties A.G.F.M. Regtvoort Samenvatting Leren lezen is een proces dat zich voor de meeste kinderen volgens een vast patroon over

Nadere informatie

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen?

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Dr. Maaike Vandermosten Prof. Dr. Pol Ghesquière Prof. Dr. Jan Wouters Dyslexia Collaboration KU Leuven (DYSCO) OVERZICHT 1.

Nadere informatie

De rol van orthografisch leren en seriële orde verwerking bij dyslexie. Eva Staels

De rol van orthografisch leren en seriële orde verwerking bij dyslexie. Eva Staels De rol van orthografisch leren en seriële orde verwerking bij dyslexie Eva Staels 1 Verklarende theorieën Specificiteitsparadox Specifiek Algemeen Pag. 2 Verklarende theorieën Specifiek Achterliggend defect

Nadere informatie

Leesproblemen en dyslexie

Leesproblemen en dyslexie Leesproblemen en dyslexie Bijeenkomsten Bijeenkomst 1- dyslexie- wat is dyslexie en hoe signaleer je het? Bijeenkomst 2- groep 1-2 : signaleren en begeleiden van potentiele zwakke lezers Bijeenkomst 3:

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

DYSLEXIE IN NEDERLAND

DYSLEXIE IN NEDERLAND DYSLEXIE IN NEDERLAND theorie, praktijk en beleid Leo Blomert UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam Zetwerk: Holland Graphics, Amsterdam Omslag: Studio Jan de Boer,

Nadere informatie

Naar herziening van het dyslexie typerende profiel. Peter F. de Jong Universiteit van Amsterdam

Naar herziening van het dyslexie typerende profiel. Peter F. de Jong Universiteit van Amsterdam Naar herziening van het dyslexie typerende profiel Peter F. de Jong Universiteit van Amsterdam Het huidige dyslexie typerende profiel (DTP) Argumenten voor het gebruik van het DTP Wisseling van perspectief

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Dyslexie en Hoogbegaafdheid

Dyslexie en Hoogbegaafdheid Dyslexie en Hoogbegaafdheid Amber de Wilde in samenwerking met Evelyn Kroesbergen - Universiteit Utrecht, afdeling Orthopedagogiek - Ambulatorium Universiteit Utrecht - Pieter Span Expertisecentrum Hoogbegaafdheid

Nadere informatie

Het trainen van leesvloeiendheid. Patrick Snellings, Universiteit van Amsterdam, Rudolf Berlin Center voor leerproblemen

Het trainen van leesvloeiendheid. Patrick Snellings, Universiteit van Amsterdam, Rudolf Berlin Center voor leerproblemen Het trainen van leesvloeiendheid Patrick Snellings, Universiteit van Amsterdam, Rudolf Berlin Center voor leerproblemen D. (8 jaar) Ik ga het niet doen, want ik kan het toch niet H. (7 jaar) Ben ik al

Nadere informatie

Dyslexie in vogelvlucht. 6 februari 2015 Elise de Bree

Dyslexie in vogelvlucht. 6 februari 2015 Elise de Bree Dyslexie in vogelvlucht 6 februari 2015 Elise de Bree 1 Doel van lezing: 2 Dyslexie Klinische en schoolpraktijk Wetenschappelijke inzichten in lees-spellingsproblemen Definitie van dyslexie Signalering

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 3

Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 2

Flitsend Spellen en Lezen 2 Flitsend Spellen en Lezen 2 Flitsend Spellen en Lezen 2 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E.

Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E. Speaking of Reading. The Role of Basic Auditory and Speech Processing in the Manifestation of Dyslexia in Children at Familial Risk B.E. Hakvoort Samenvatting Dyslexie komt voor bij ongeveer 3 tot 10%

Nadere informatie

Het fonologisch deficiet als oorzaak van dyslexie: een overzicht

Het fonologisch deficiet als oorzaak van dyslexie: een overzicht Faculteit Letteren en Wijsbegeerte Bachelorscriptie Taal- en Letterkunde Bachelor Nederlands-Engels Het fonologisch deficiet als oorzaak van dyslexie: een overzicht Karen Gijsbrechts Promotor: prof. dr.

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 3

Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 2

Flitsend Spellen en Lezen 2 Flitsend Spellen en Lezen 2 Flitsend Spellen en Lezen 2 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk?

Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk? Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk? Esli Struys, CLIN, VUB Seminarie VLOR, 25 oktober 2012 30-10-2012 1 Overzicht -Mind, Brain, Language & Education (MBLE): mogelijkheden,

Nadere informatie

Samen naar woorden zoeken

Samen naar woorden zoeken Samen naar woorden zoeken Diagnostiek en behandeling van woordvindingsproblemen in de logopedische praktijk Lieke Cools Amsterdam, 7 november 2014 Symposium Stichting dysfatische ontwikkeling Praktijk

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/19451

Nadere informatie

Minor Dyslexie Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 3

Minor Dyslexie Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 3 Minor Dyslexie 2016-2017 Cursus 1: Inleiding Dyslexie Bijeenkomst 3 Programma mededelingen terugblik bijeenkomst 2 3 fasen van geletterdheid casus M uitgangspunten handelingsgericht werken Minor Dyslexie

Nadere informatie

AANWIJZINGEN WAAROM DYSLECTICI MEER ACCURAAT LEZEN MET HET LETTERTYPE DYSLEXIE. Lianne van Someren. Studentnummer: 5964334. Bachelorscriptie 10EC

AANWIJZINGEN WAAROM DYSLECTICI MEER ACCURAAT LEZEN MET HET LETTERTYPE DYSLEXIE. Lianne van Someren. Studentnummer: 5964334. Bachelorscriptie 10EC Welke aanwijzingen in de verklaringstheorieën van dyslexie zijn te vinden voor de bevinding dat dyslectici meer accuraat lezen als woorden worden aangeboden in het lettertype Dyslexie? Lianne van Someren

Nadere informatie

De relatie tussen leesprocessen, cognitieve vaardigheden onderliggend aan woordlezen en de leesuitkomst

De relatie tussen leesprocessen, cognitieve vaardigheden onderliggend aan woordlezen en de leesuitkomst De relatie tussen leesprocessen, cognitieve vaardigheden onderliggend aan woordlezen en de leesuitkomst Masterscriptie Orthopedagogiek, Pedagogische en Onderwijskundige Wetenschappen, Universiteit van

Nadere informatie

Begrijpend lezen. Cognitieve processen. Cognitieve processen. De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen

Begrijpend lezen. Cognitieve processen. Cognitieve processen. De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen 1. Wat is begrijpend lezen? Anne Helder 2. Wat weten we over de ontwikkeling van begrijpend lezen? 3. Wat weten

Nadere informatie

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Programma Kennismaken Presentatie Jong geleerd Warming-up Pauze Praktische oefening Afsluiting Jong geleerd over het belang van actieve stimulering van ontluikende

Nadere informatie

Qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasd fghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx cvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq

Qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasd fghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx cvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq Qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasd fghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx cvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq Wat is de werkzaamheid en effectiviteit wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyui

Nadere informatie

TOS en Dyslexie. De grenzen van mijn taal....zijn de grenzen van mijn wereld

TOS en Dyslexie. De grenzen van mijn taal....zijn de grenzen van mijn wereld TOS en Dyslexie De grenzen van mijn taal....zijn de grenzen van mijn wereld Inhoud: Wie zijn wij? Wat is een TOS? TOS en dyslexie, cormobiditeit TOS en dyslexie, dé aanpak Wie zijn wij? Auris: helpt mensen

Nadere informatie

De ontwikkeling van begrijpend lezen: bronnen van succes en falen. Paul van den Broek

De ontwikkeling van begrijpend lezen: bronnen van succes en falen. Paul van den Broek De ontwikkeling van begrijpend lezen: bronnen van succes en falen Paul van den Broek Lezen en Leesproblemen 1. Basisvaardigheden (letter-identificatie, fonologisch bewustzijn, etc.) 2. Begrijpend lezen,

Nadere informatie

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Situatieschets PDDB: vergoeding van behandeling enkelvoudige dyslexie Enkelvoudig: bij het kind

Nadere informatie

Kijk eens in het brein!

Kijk eens in het brein! Kijk eens in het brein! Hersenen en taal Hersenen als onderzoeksdomein Cognitief proces als onderzoeksdomein bouwstenen, chemie anatomie localisatie functies fasen en verloop cognitief proces neurale representatie

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen. Kerndoel 4 - Technisch lezen. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen. Kerndoel 4 - Technisch lezen. Toelichting en verantwoording TULE - NEDERLANDS KERNDOEL 4 - TECHNISCH LEZEN 82 TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen Kerndoel 4 - Technisch lezen Bij kerndoel 4 - De leestechniek. Toelichting en verantwoording

Nadere informatie

Elektrofysiologische correlaten voor een auditief verwerkingsprobleem bij mensen met dyslexie

Elektrofysiologische correlaten voor een auditief verwerkingsprobleem bij mensen met dyslexie Elektrofysiologische correlaten voor een auditief verwerkingsprobleem bij mensen met dyslexie Hanne Poelmans, Heleen Luts, Maaike Vandermosten, Bart Boets, Pol Ghesquière & Jan Wouters ExpORL & Onderzoekseenheid

Nadere informatie

Het systeem achter dyslexie

Het systeem achter dyslexie Het systeem achter dyslexie Een analyse vanuit de taalwetenschap en de cognitieve en neurobiologische psychologie 11/19/2013 Universiteit Utrecht Mirjam Bahlmann 3575306 Taalwetenschap Lianne van Setten

Nadere informatie

Dyslexie en Engels als tweede taal

Dyslexie en Engels als tweede taal Dyslexie en Engels als tweede taal De rol van ervaring bij het lezen van Engelse woorden Lieke Koelen en Saskia Visser Wetenschapswinkel Taal, Cultuur en Communicatie Januari 2010 Samenvatting Uit recent

Nadere informatie

Het programma Leesstart richt zich op het leren herkennen van eind- en beginrijm, het manipuleren en samenvoegen van klanken en op letterkennis.

Het programma Leesstart richt zich op het leren herkennen van eind- en beginrijm, het manipuleren en samenvoegen van klanken en op letterkennis. Leesstart Het programma Leesstart richt zich op het leren herkennen van eind- en beginrijm, het manipuleren en samenvoegen van klanken en op letterkennis. Doelgroep Leesstart Muiswerk Leesstart richt zich

Nadere informatie

Psychologische problemen bij volwassenen met Klinefeltersyndroom. Nathalie Vanderbruggen

Psychologische problemen bij volwassenen met Klinefeltersyndroom. Nathalie Vanderbruggen Psychologische problemen bij volwassenen met Klinefeltersyndroom Nathalie Vanderbruggen Psychoneurologisch functioneren in KS ( Verri et al. 2010) Cognitief functioneren: Psychopathologische kwetsbaarheid:

Nadere informatie

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek!

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek! Cognitive Bias Modification Resultaten onderzoek December 2013 Jules Reijnen Ron Jacobs Theorie Cognitive Bias Modification (CBM) is een recent onderzoeksgebied dat zich richt op de vertekening (bias)

Nadere informatie

Samenvatting. Summary

Samenvatting. Summary STEM-, SPRAAK- EN TAALPATHOLOGIE Vol. 19, 2014, pp. 58-102 32.8310/02/1914-58 c University of Groningen Press Verbetering van leestempo bij (zeer) ernstige dyslexie met een computerondersteunde, fonologisch

Nadere informatie

Actuele cognitieve theorieën over dyslexie. Prof. Dr. Pol Ghesquière Gezins- en Orthopedagogiek

Actuele cognitieve theorieën over dyslexie. Prof. Dr. Pol Ghesquière Gezins- en Orthopedagogiek Actuele cognitieve theorieën over dyslexie Prof. Dr. Pol Ghesquière Gezins- en Orthopedagogiek Wat is dyslexie? Specifiek probleem met het leren lezen en/of spellen = leerstoornis Manifesteert specifiek

Nadere informatie

Weak Reader, Weak Speller or Both: What Underliying Skills Predict Reading and Spelling Best in Seventh Grade?

Weak Reader, Weak Speller or Both: What Underliying Skills Predict Reading and Spelling Best in Seventh Grade? Weak Reader, Weak Speller or Both: What Underliying Skills Predict Reading and Spelling Best in Seventh Grade? Masterscriptie Orthopedagogiek Naam student: Mirjam de Jong Datum: januari 2012 Begeleiders:

Nadere informatie

MASTER ORTHOPEDAGOGIEK

MASTER ORTHOPEDAGOGIEK FACULTEIT DER MAATSCHAPPIJ- EN GEDRAGSWETENSCHAPPEN Graduate School of Childhood Development and Education MASTER ORTHOPEDAGOGIEK SCRIPTIE 2011-2012 Naam student: Brigitte van Meerten Adres: de Meesterstraat

Nadere informatie

Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3:

Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3: Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3: In het Protocol Leesproblemen en Dyslexie voor groep 3, kortweg PLD 3, wordt in het hoofdstuk Signaleren een

Nadere informatie

Subvocalisatie, een lastig probleem voor oudere dyslectici 1

Subvocalisatie, een lastig probleem voor oudere dyslectici 1 Subvocalisatie, een lastig probleem voor oudere dyslectici 1 Door: Tom Braams gepubliceerd in: Tijdschrift voor Remedial Teaching, 2003, 3, 18-20. Toen ik geleerd had om snel te lezen, las ik Oorlog en

Nadere informatie

Het belang van de visuele aandachtsspanne bij het leren lezen.

Het belang van de visuele aandachtsspanne bij het leren lezen. Het belang van de visuele aandachtsspanne bij het leren lezen. Masterscriptie Orthopedagogiek Pedagogische en Onderwijskundige Wetenschappen Universiteit van Amsterdam V.C. Apeldoorn Begeleiding: Dr. P.F.

Nadere informatie

screening oudste kleuters t.a.v. risicofactoren voor leren lezen / spellen

screening oudste kleuters t.a.v. risicofactoren voor leren lezen / spellen screening oudste kleuters t.a.v. risicofactoren voor leren lezen / spellen Door Anneke Smits (O.S.O. Windesheim te Zwolle) en Marijke Visser (SBO Koningin Emmaschool Nijkerk) Hoe dichter de toetsen/ observatiepunten

Nadere informatie

Het dyslexiedebat : implicaties voor en effecten van diagnosestelling

Het dyslexiedebat : implicaties voor en effecten van diagnosestelling Het dyslexiedebat : implicaties voor en effecten van diagnosestelling W I M VAN DEN BROECK K L I N I S C H E E N L E V E N S L O O P P S Y C H O L O G I E V R I J E U N I V E R S I T E I T B R U S S E

Nadere informatie

Dyslexie (woordblindheid)

Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie is een complex probleem dat zijn oorsprong vindt in de elementaire hersensystemen die een mens in staat stellen taal te begrijpen en te uiten. Wetenschappers hebben ontdekt

Nadere informatie

Dyslexie en Orthografie

Dyslexie en Orthografie Dyslexie en Orthografie Een literatuuronderzoek naar de invloed van orthografie op dyslexie Marieke Alting Siberg UvA Collegekaartnr: 0003131 Begeleider: Prof. Dr. A. de Groot Bachelorthese Aantal woorden:

Nadere informatie

Astrid Geudens, MDCL Lessius Leuven, 17/09/09

Astrid Geudens, MDCL Lessius Leuven, 17/09/09 Betrouwbare diagnostiek van dyslexie bij 16+: knelpunten en illustratie nieuwe perspectieven Astrid Geudens MDCL Lessius Leuven, 17/09/09 Outline 1. Knelpunten diagnostiek 16+ a. procedures op maat b.

Nadere informatie

Cognitieve verklaringsmodellen van dyslexie: een overzicht van recente wetenschappelijke bevindingen

Cognitieve verklaringsmodellen van dyslexie: een overzicht van recente wetenschappelijke bevindingen Cognitieve verklaringsmodellen van dyslexie: een overzicht van recente wetenschappelijke bevindingen Prof. Dr. Pol Ghesquière Gezins- en Orthopedagogiek Wat is dyslexie? Specifiek probleem met het leren

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.62578

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.62578 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.62578 File ID Filename Version uvapub:62578 Belangrijke begrippen final SOURCE

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut UvA-DARE (Digital Academic Repository) Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Schijf, G.M. Link to publication Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden

Nadere informatie

Dyslexieprotocol o.b.s. Kiezel en Kei

Dyslexieprotocol o.b.s. Kiezel en Kei Dyslexieprotocol o.b.s. Kiezel en Kei Inhoud Inleiding 1 Definitie dyslexie 2 Uitgangspunt 2 Misvattingen en dwalingen 3 Aanmelding 3 Signalering en toetskalender 4 Het lees- en spellingsonderwijs 5 Zorgniveau

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut UvA-DARE (Digital Academic Repository) Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Schijf, G.M. Link to publication Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

De zin van onzinwoorden het gebruik van pseudowoorden bij de signalering, de diagnostiek en de behandeling van dyslexie

De zin van onzinwoorden het gebruik van pseudowoorden bij de signalering, de diagnostiek en de behandeling van dyslexie De zin van onzinwoorden het gebruik van pseudowoorden bij de signalering, de diagnostiek en de behandeling van dyslexie Tom Braams Tijdschrift voor Remedial Teaching, 2002/2, 5-9 Sinds in 1994 de Klepel

Nadere informatie

Protocol Leesproblemen & Dyslexie

Protocol Leesproblemen & Dyslexie Protocol Leesproblemen & Dyslexie Een opfrisbijeenkomst Groep 1 & 2 SWV duin- & bollenstreek Werken met ondersteuningsniveaus PLD zorgniveau PLD arrangement SWV D&B ondersteuningsniveau I Basis 1. Algemene

Nadere informatie

Kwaliteitsinstituut Dyslexie

Kwaliteitsinstituut Dyslexie Kwaliteitsinstituut Dyslexie Remco Reij voorzitter Manja van Wezep secretaris Kwaliteitsinstituut Dyslexie Mijlpalen beleidsontwikkeling Dyslexie en onderwijs Dyslexie en zorg Protocol 2007 Oprichting

Nadere informatie

betekenis van het woord vastgesteld.

betekenis van het woord vastgesteld. technisch lezen en schrijven betekenis van het woord vastgesteld. Goed leren lezen is belangrijk Zoals we gezien hebben, is het mogelijk om op school voort te bouwen op de spontaan verworven geletterdheid

Nadere informatie

FICHE 5: Ga auditieve informatieverwerking

FICHE 5: Ga auditieve informatieverwerking 2015 1 FICHE 5: Ga auditieve informatieverwerking KENMERKEN EN AANBEVELINGEN [Typ hier] UIT: Intelligentiemeting in nieuwe banen: de integratie van het CHC-model in de psychodiagnostische praktijk. Walter

Nadere informatie

Dyslexie. Beatrijs Brand

Dyslexie. Beatrijs Brand Dyslexie Beatrijs Brand Hoe lezen wij? T s errassend oeveel ekst r emist an orden Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het neit uit in wlkee vloogdre de lttres in een wrood saatn (c)

Nadere informatie

Dyslexie: een greep uit de actualiteit

Dyslexie: een greep uit de actualiteit Dyslexie: een greep uit de actualiteit Maud van Druenen Cindy Teunissen 3 november 2016 Wat gebeurt er veel. Een greep. Twee definities van dyslexie in Nederland? Kwaliteit dyslexieverklaringen Dyslexie

Nadere informatie

Het systematisch volgen van leerlingen

Het systematisch volgen van leerlingen Het systematisch volgen van leerlingen uteurs: Rosemarie Irausquin en Susan van der Linden Het systematisch volgen van de leesontwikkeling van leerlingen is essentieel om tijdig problemen bij het leren

Nadere informatie

Leesproblemen en dyslexie 3

Leesproblemen en dyslexie 3 Leesproblemen en dyslexie 3 Mariette Sibbing msibbing@hetabc.nl Nina Willemse ninawillemse@hetabc.nl Agenda 27-1-2016 Overgang onderbouw-middenbouw Continuüm van zorg signaleren van kinderen met leesproblemen

Nadere informatie

Dyslexie bij meertalige leerlingen

Dyslexie bij meertalige leerlingen Master Orthopedagogiek Thesis Dyslexie bij meertalige leerlingen Een onderzoek naar dyslexie bij meertalige kinderen in de bovenbouw van de basisschool Sanne Meboer 2008 Onderzoek uitgevoerd in opdracht

Nadere informatie

Dyslexie. Ingrid van de Meerendonk Jeffrey ter Meulen

Dyslexie. Ingrid van de Meerendonk Jeffrey ter Meulen Dyslexie Ingrid van de Meerendonk Jeffrey ter Meulen Dyslexie is een stoornis in het voldoende snel koppelen van codes b = de klank b En niet p, d, q Boom = Snel moeten handelen, vooral in sociale of

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie Groep 1 en 2 Periode: Toetsen: Bij uitslag: Inzetten op: Materialen/ methode: Hele jaar kleutersignaleringslijst Kleuterplein Zorgen om leesmotivatie. november gr. 2 gr. 2 gr.2 gr.2 Geletterdheid (hierin

Nadere informatie

Informatie over het werkgeheugen

Informatie over het werkgeheugen Informatie over het werkgeheugen Wat is het Werkgeheugen? De mogelijkheid om informatie van verschillende aard vast te houden en deze informatie te gebruiken in een denkproces waarbij nieuwe en reeds aanwezige

Nadere informatie

The Only Way is Up - Risk Factors, Protective Factors and Compensation in Dyslexia. S. van Viersen

The Only Way is Up - Risk Factors, Protective Factors and Compensation in Dyslexia. S. van Viersen The Only Way is Up - Risk Factors, Protective Factors and Compensation in Dyslexia. S. van Viersen SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Dyslexie is een specifieke leerstoornis waarbij sprake is van ernstige

Nadere informatie

Leren lezen klinkt als muziek in de oren? Een onderzoek naar overeenkomende processen in het werkgeheugen voor klankwaarneming in muziek en spraak

Leren lezen klinkt als muziek in de oren? Een onderzoek naar overeenkomende processen in het werkgeheugen voor klankwaarneming in muziek en spraak Leren lezen klinkt als muziek in de oren? Een onderzoek naar overeenkomende processen in het werkgeheugen voor klankwaarneming in muziek en spraak Linda Slaats Anr 238027 Bachelorscriptie Communicatie-

Nadere informatie

Who will develop dyslexia? Cognitive precursors in parents and children van Bergen, E.

Who will develop dyslexia? Cognitive precursors in parents and children van Bergen, E. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Who will develop dyslexia? Cognitive precursors in parents and children van Bergen, E. Link to publication Citation for published version (APA): van Bergen, E. (2013).

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 ONDERKENNING VAN LEES- EN SPELLINGPROBLEMEN EN DYSLEXIE

HOOFDSTUK 1 ONDERKENNING VAN LEES- EN SPELLINGPROBLEMEN EN DYSLEXIE HOOFDSTUK 1 ONDERKENNING VAN LEES- EN SPELLINGPROBLEMEN EN DYSLEXIE 1 ONDERKENNING VAN LEES- EN SPELLINGPROBLEMEN EN DYSLEXIE 11 1.1 Inleiding 1.2 Technisch lezen en spellen in een notendop 1.3 Onderkenning

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie De Vlinder 2008-2009 De Vlinder 2008-2009 Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door hardnekkige problemen in de automatisering van de woordidentificatie (lezen) en / of schriftbeeldvorming (spellen)

Nadere informatie

Van anderstalig tot zelfredzaam. Geletterdheid bevorderen bij analfabete nieuwkomers

Van anderstalig tot zelfredzaam. Geletterdheid bevorderen bij analfabete nieuwkomers Van anderstalig tot zelfredzaam Geletterdheid bevorderen bij analfabete nieuwkomers Nood werkveld kader aanpak alfabetisering en beginnende geletterdheid + aangepaste materialen (digi info) Bevraging /

Nadere informatie

Passend onderwijs: nieuwe kansen voor samenwerking. Remco Reij MBA Voorzitter raad van advies NRD Tweedaagse passend onderwijs PO-raad

Passend onderwijs: nieuwe kansen voor samenwerking. Remco Reij MBA Voorzitter raad van advies NRD Tweedaagse passend onderwijs PO-raad Passend onderwijs: nieuwe kansen voor samenwerking Remco Reij MBA Voorzitter raad van advies NRD Tweedaagse passend onderwijs PO-raad Dyslexie Wat is dyslexie? Wat is dyslexiezorg? Feiten en cijfers Nieuwe

Nadere informatie

Dyslexie: een problematische zoektocht naar de oorzaak

Dyslexie: een problematische zoektocht naar de oorzaak Faculteit Letteren en Wijsbegeerte Bachelorscriptie Taal- en Letterkunde Afstudeerrichting Bachelor Frans-Nederlands Dyslexie: een problematische zoektocht naar de oorzaak Peeters Laura Promotor: Sandra

Nadere informatie

Voorwoord. Letters uitspreken zoals de leerkracht dat doet.

Voorwoord. Letters uitspreken zoals de leerkracht dat doet. Voorwoord In groep 3 leert uw kind lezen en schrijven. Uw kind begint niet vanaf nul, want tegenwoordig wordt in groep 1 en 2 al veel gedaan aan voorbereiding. Sommige leren als kleuter al lezen en schrijven.

Nadere informatie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie Dyslexiewijzer Dyslexiewijzer Waarom deze dyslexiewijzer? Voordat kinderen met het leesonderwijs in aanraking komen, kunnen ze al verwezen worden naar een logopedist. Zij hebben dan een logopedische stoornis

Nadere informatie

OP WEG NAAR EEN EFFECTIEF ALTERNATIEF VOOR KLEUTERSCHOOLVERLENGING. Alle kinderen zijn speciaal, maar sommige kinderen hebben specifieke behoeften.

OP WEG NAAR EEN EFFECTIEF ALTERNATIEF VOOR KLEUTERSCHOOLVERLENGING. Alle kinderen zijn speciaal, maar sommige kinderen hebben specifieke behoeften. OP WEG NAAR EEN EFFECTIEF ALTERNATIEF VOOR KLEUTERSCHOOLVERLENGING Alle kinderen zijn speciaal, maar sommige kinderen hebben specifieke behoeften. Dr. Kees Vernooy (CPS) 1. Aanleiding In Basisschoolmanagement,

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut UvA-DARE (Digital Academic Repository) Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Schijf, G.M. Link to publication Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut

Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut UvA-DARE (Digital Academic Repository) Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers Schijf, G.M. Link to publication Citation for published version (APA): Schijf, G. M. (2009). Lees- en spellingvaardigheden

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Wat is dat? Eva van de Sande Radboud Universiteit Nijmegen EERST.. WETENSCHAPSQUIZ 1: Hoe komen we dingen te weten? kdsjas Google onderzoek boeken A B C 1: We weten dingen door

Nadere informatie

Fonologisch zwakke kleuters profiteren van letterkennis opgedaan in groep 2 en van zeer intensieve lees- en spellinginstructie in groep 3

Fonologisch zwakke kleuters profiteren van letterkennis opgedaan in groep 2 en van zeer intensieve lees- en spellinginstructie in groep 3 T. Braams & A.M.T. Bosman Fonologisch zwakke kleuters profiteren van letterkennis opgedaan in groep en van zeer intensieve lees- en spellinginstructie in groep Bij twee groepen oudste kleuters werden een

Nadere informatie

HET NEDERLANDSE LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN. Dr. Kees Vernooy september 2006 ProBiblio

HET NEDERLANDSE LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN. Dr. Kees Vernooy september 2006 ProBiblio HET NEDERLANDSE LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Dr. Kees Vernooy september 2006 ProBiblio Motto Goed leren lezen is een mensenrecht (Lyon, 2001). Samenvattingsdia Startopdracht 1. Vooraf 2. Knelpunten 3. Verklaringen

Nadere informatie

Lezen in het voortgezet onderwijs (2): Improving Adolescent Literacy

Lezen in het voortgezet onderwijs (2): Improving Adolescent Literacy Lezen in het voortgezet onderwijs (2): Improving Adolescent Literacy Algemeen Dit artikel gaat in op het rapport Improving Adolescent Literacy: Effective Classroom and Intervention Practices. De publicatie

Nadere informatie

Leesonderwijs en dyslexie in het PO, het SBO en het VO. Betsy Ooms

Leesonderwijs en dyslexie in het PO, het SBO en het VO. Betsy Ooms Leesonderwijs en dyslexie in het PO, het SBO en het VO Betsy Ooms Opzet Doel leesonderwijs (en spellingonderwijs) Doorgaande lijn Kenmerken goed leesonderwijs Extra aandacht voor monitoring, als belangrijk

Nadere informatie

Neem er even de tijd voor!

Neem er even de tijd voor! DYSLEXIE Neem er even de tijd voor! Ongeveer 3,5 procent van alle leerlingen in het basis- en het voortgezet onderwijs heeft problemen met lezen en spellen als gevolg van dyslexie. Een deel van deze kinderen

Nadere informatie

Onderkenning van leesproblemen en dyslexie: Inleiding op het themanummer

Onderkenning van leesproblemen en dyslexie: Inleiding op het themanummer Onderkenning van leesproblemen en dyslexie: Inleiding op het themanummer A. van der Leij en L. Verhoeven Samenvatting Na een korte schets van de plaats die leesproblemen en dyslexie in onderzoek en beleid

Nadere informatie

Het dyslexiedebat : implicaties voor en effecten van diagnosestelling

Het dyslexiedebat : implicaties voor en effecten van diagnosestelling Het dyslexiedebat : implicaties voor en effecten van diagnosestelling W I M V A N D E N B R O E C K K L I N I S C H E E N L E V E N S L O O P P S Y C H O L O G I E V R I J E U N I V E R S I T E I T B R

Nadere informatie

Geheugen en Dyslexie

Geheugen en Dyslexie Geheugen en Dyslexie De rol van het werkgeheugen en het langetermijngeheugen bij de lees- en spellingprestaties van kinderen met dyslexie Masterscriptie Orthopedagogiek: Leren en Ontwikkeling Martine Heezen

Nadere informatie

Rijmwoorden richt zich op het leren herkennen van eindrijm en beginrijm (alliteratie) en het manipuleren met klanken.

Rijmwoorden richt zich op het leren herkennen van eindrijm en beginrijm (alliteratie) en het manipuleren met klanken. Rijmwoorden Rijmwoorden richt zich op het leren herkennen van eindrijm en beginrijm (alliteratie) en het manipuleren met klanken. Doelgroep Rijmwoorden Muiswerk Rijmwoorden is gemaakt voor groepen 1 en

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Toenaderen of vermijden. Neurobiologische mechanismen in sociale angst Het doel van dit proefschrift was om meer inzicht te krijgen in de psychobiologische mechanismen die een rol spelen bij

Nadere informatie

Een andere kijk op dyslexie

Een andere kijk op dyslexie Een andere kijk op dyslexie Een vergelijking van kinderen met en zonder dyslexie op een aantal factoren die geacht worden een oorzakelijke relatie met dyslexie te hebben Leonie C. J. van de Wouw S0705306

Nadere informatie

Lees Interventie Programma

Lees Interventie Programma Lees Interventie Programma BROCHURE Giralis, partners in onderwijs Locatie Ede Argonstraat 30 6718 WT EDE telefoon (0318) 619 049 fax (0318) 651 123 mail: bestellingen@giralis.nl website: www.remediering.nl

Nadere informatie

ATP. NVLF congres 18 november R. Bastiaanse M.M.V.M. Van Groningen-Derksen S. Nijboer M. Taconis N. Verwegen M.Zwaga

ATP. NVLF congres 18 november R. Bastiaanse M.M.V.M. Van Groningen-Derksen S. Nijboer M. Taconis N. Verwegen M.Zwaga ATP NVLF congres 18 november 2011 R. Bastiaanse M.M.V.M. Van Groningen-Derksen S. Nijboer M. Taconis N. Verwegen M.Zwaga 275,- Verkrijgbaar bij Bohn Stafleu van Loghum Opzet presentatie Wat is het auditief

Nadere informatie

VCLB De Wissel - Antwerpen

VCLB De Wissel - Antwerpen VCLB De Wissel - Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding LEERLIJN LEZEN Of Hoe kunnen we voorkomen dat veel kinderen leesmoeilijkheden krijgen? Elke leerkracht, ouder en kind weet dat lezen de

Nadere informatie

In dit vlot leesbaar boek vertaalt Kees Vernooy recente bevindingen uit de leeswetenschappen naar de onderwijspraktijk.

In dit vlot leesbaar boek vertaalt Kees Vernooy recente bevindingen uit de leeswetenschappen naar de onderwijspraktijk. Deze tekst is auteursrechterlijk beschermd Boek : Effectief omgaan met risicolezers Auteur : Dr. Kees Vernooy 2006, CPS www.cps.nl Bespreker : Els Van Doorslaer Datum : februari 2007 1. In een notendop

Nadere informatie

SCHAKELKLASSEN EN EFFECTIEF LEESONDERWIJS

SCHAKELKLASSEN EN EFFECTIEF LEESONDERWIJS SCHAKELKLASSEN EN EFFECTIEF LEESONDERWIJS Dr. Kees Vernooy (CPS) Den Haag, 15 juni 2006 Michelangelo Het grootste gevaar voor de meeste van ons is niet dat ons doel te hoog is en we het daardoor niet zullen

Nadere informatie