Jaarverslag. jaarverslag 2009 it fryske gea

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jaarverslag. jaarverslag 2009 it fryske gea"

Transcriptie

1 Jaarverslag 2012 jaarverslag 2009 it fryske gea 1

2 woord vooraf Natuurbeheer 2012: Grondaankopen liggen vrijwel stil, maar het ledental blijft groeien Opvallend voor 2012 was dat het ledental van It Fryske Gea fors bleef groeien, tegen de landelijke tendensen in. Het geeft erg veel vertrouwen voor het imago en het werk van onze natuurorganisatie dat zoveel mensen hun steun laten blijken. Eind 2012 stond de teller op leden. Een historisch groot aantal. Ook opvallend is de goede financiële situatie van It Fryske Gea in Dankzij een adequate subsidiëring van het terreinwerk, een gezonde stroom eigen inkomsten en een goede kostenbeheersing zijn we in staat de balans in het huishoudboekje positief te houden. We kunnen zelfs wat opzij leggen voor later. Toch gaan de economisch zware tijden ook aan It Fryske Gea niet voorbij. Voor het tweede jaar op rij merken we de effecten van de bezuinigingen op het overheidsbudget voor natuur. Grondaankopen voor de realisatie van de EHS liggen stil, net zoals de inrichting daarvan. In 2012 had het tweede kabinet Rutte overigens wel een positief bericht: de door zijn eerste kabinet aangekondigde forse bezuinigingen worden voor een deel teruggedraaid. En voor 2013 was al een incidentele financiering voor natuurprojecten mogelijk uit het Lenteakkoord. De provincie Fryslân is druk bezig deze kabinetsvoornemens door te vertalen in een duurzaam en haalbaar natuurbeleid. De recessie is ook mede oorzaak van het faillissement van de horeca in ons gebouw De Wiidpleats, waar ook het Bezoekerscentrum Nationaal Park De Alde Feanen gevestigd is. Een tweede opeenvolgende slechte zomer was een andere belangrijke oorzaak. Het weer op de rails krijgen van de horeca met nieuwe ondernemers heeft van de organisatie veel energie gekost. Gelukkig is hier de opgaande lijn ook weer gevonden. It Fryske Gea heeft in 2012 een aantal mooie projecten weten uit te voeren. Diverse percelen werden ingericht voor de natuur, zoals de Meulereed bij Oldeberkoop. De vroegere meanders zijn hersteld, er is een natuurvriendelijke plasberm gecreëerd en een vistrap aangelegd. Een nieuw petgatencomplex vormt een ecologische verbinding tussen het Unlân fan Jelsma en Kobbelân. Daarnaast werd de openheid van Wielsicht, een deelgebied van de Grutte Wielen, hersteld. Ook aan de toegankelijkheid van de gebieden is gewerkt. In het Wikelerbosk werd een project uitgevoerd waarbij de paden beter begaanbaar zijn gemaakt, een theekoepeltje is geplaatst en een historische route met informatieborden is ontwikkeld. Bescherming van het cultureel erfgoed met belangrijke landschappelijke en natuurwetenschappelijke kwaliteiten is een van de doelstellingen. Al vanaf het eerste terreinbezit van It Fryske Gea zijn deze elementen in het beleid opgenomen. Omdat wij ook deze bescherming verder willen invullen en uitbouwen is de koers daarvoor in 2012 geactualiseerd. Al met al kunnen we terugkijken op een jaar waarin op allerlei fronten veel is gebeurd. En dat kan allemaal dankzij de grote inzet van vele mensen. Wij willen graag onze dank uitspreken aan medewerkers en vrijwilligers. Zonder hun inzet was dit niet mogelijk geweest. Arjen van der Meer, voorzitter Henk de Vries, directeur Met de aankoop van het Middelste bos bij Oldeberkoop kwam het bezit van It Fryske Gea in 2012 op negenenvijftig natuurgebieden. De afdeling Beheer is verantwoordelijk voor de uitvoering van de reguliere en jaarlijks terugkerende onderhoudswerkzaamheden en het houden van toezicht in de vier districten. Wateroverlast en schaatsplezier De wateroverlast in begin januari speelde ook It Fryske Gea parten. In de Grutte Wielen stroomden kades op veel plaatsen over. Daardoor kwamen graslanden in de Binnemiede- en Weeshûspolder, maar ook in de Ryptsjerksterpolder onder water te staan. Schadelijk voor de natuur is het niet. Vroeger gebeurde dit zelfs regelmatig. In samenspraak met Wetterskip Fryslân zijn natuurgebieden gebruikt voor waterberging, zodat overstroming van huizen en kelders in bijvoorbeeld Ryptsjerk werd voor komen. Het speciaal voor waterberging ingerichte natuurgebied It Eilân Oost onder Goëngahuizen diende voor het eerst als waterbergingsgebied. Dat het gebied zo n drie weken onder water heeft gestaan, heeft voor de weidevogels gezien de goede resultaten geen negatieve gevolgen gehad. Wel zorgden eenden en ganzen die graag op het natte grasland foerageerden plaatselijk voor schade. Enkele delen zijn opnieuw ingezaaid. Ook in de Lendevallei en Tsjongervallei is de afgelopen jaren meer ruimte gegeven aan waterberging waardoor veel problemen werden voorkomen. De in West-Fryslân ingerichte gebieden voor waterberging hoefden niet te worden ingezet. Opvang van water bij calamiteiten is een belangrijke nevenfunctie van natuur gebieden geworden. In de vorstperiode daarna kon volop worden geschaatst, ook in de natuurgebieden. De schaatstocht op de Jan Durkspolder trok veel belangstelling uit het hele land. Op 11 februari organiseerde ijsclub Lyts Begjin zelfs de Alde Feanentocht. Een deel van de opbrengst van de tochten was voor It Fryske Gea. Maatwerk overzomerende ganzen Het aantal overzomerende ganzen neemt de laatste jaren sterk toe en veroorzaakt veel gewasschade op de graslanden in het agrarisch gebied. Landelijk werd in het G7-akkoord overeenstemming bereikt tussen landbouw, provincies en natuurbeschermingsorganisaties waaronder Vogelbescherming om het aantal overzomerende ganzen terug te dringen. In ruil daarvoor zal de jacht op de winterganzen achterwege blijven. Het akkoord dient in 2013/2014 op gebiedsniveau nader te worden uitgewerkt. Voor het derde achtereenvolgende jaar werd in onze natuurgebieden in het kader van het maatregelplan aan legselbeperking gedaan. Door het prikken van een gaatje in de eieren, komt er geen kuiken meer uit en proberen we de groei van de totale ganzen populatie af te remmen. Er werd al geprikt in de gebieden Makkumernoardwaard, delen van de Alde Feanen, Easterskar en Petgatten de Feanhoop. In 2012 is het prikgebied uitgebreid met de Kraanlannen en delen van de Lendevallei. In district Noard deden we voor het eerst ervaring op met prikken in de Grutte Wielen (Fabriekspoel, Ryptsjerksterpolder en Wielsicht) en het Bûtenfjild (Ottema-Wiersma Reservaat en Bouwepet). Het ganzen probleem is in het noorden nog aardig in de hand te houden. De prikacties werden uitgevoerd door medewerkers, maar we proberen ook zoveel mogelijk boeren, jagers, vogelwachters en andere vrijwilligers erbij te betrekken. De samenwerking in het veld is prima verlopen. Op deze manier ontstaat een beter begrip voor elkaars problemen en standpunten. Plaatselijk werden we bij de bestrijding veel geassisteerd door predatie van ganzennesten door vossen. links: Mr. A. van der Meer, voorzitter rechts: drs. H.J. de Vries, directeur 2 3

3 Pachtzaken Een groot deel van onze graslanden wordt onder beperkende gebruiksbepalingen verpacht. Vanwege de enorme vraag naar pachtgronden in de natuurgebieden stellen we strengere eisen aan onze pachters. Vroeger waren we al blij als iemand onze percelen wilde maaien of weiden, tegenwoordig kunnen we de lat veel hoger leggen. In 2012 hebben we deze kwaliteitsslag in een aantal gebieden doorgevoerd en enkele pachtcontracten moeten ontbinden. Voortaan willen we het onderhoudsloonwerk (greppelen, hekkelen en walfrezen) meer naar ons toe trekken. Dit komt de kwaliteit van het beheer ten goede. Maaien met rupsvoertuig Niet alle graslanden kunnen worden beheerd door boeren, zoals de natte schraalgraslanden die niet geschikt zijn voor het gangbare materieel. In toenemende mate maaien we dit soort percelen met een rupsvoertuig voorzien van maaiapparatuur. Ook het afvoeren van het gewas gebeurt met rupsvoertuigen. We hadden hier al enkele jaren ervaring mee in de natte schraallanden van het Ottema-Wiersma Reservaat, de Lendevallei en de Alde Feanen. Vanwege de ontzettend natte nazomer hebben we vorig jaar ook het gebied Grutte Wielen laten maaien met een rupsvoertuig. Het maaisel is verwerkt in een vergistingsinstallatie in Holwerd. Het scheelde afvoeren naar het stort van de gemeente, terwijl het omzetten van afval in energie bij ons past als natuurbeschermingsvereniging. In de Lendevallei is het maaisel verwerkt op maïspercelen van derden. Weidevogels De gebieden in district West zijn erg waardevol voor weidevogels. Het streven is alle terreinen op een goed niveau te brengen. Kruidenrijkdom, bemesting, voedselaanbod en plasdrasstukken zijn belangrijke voorwaarden voor goed functionerende weidevogelgebieden. Omdat een hoge waterstand in sloten en greppels ook belangrijk is, zijn in enkele terreinen stuwen aangebracht. Een hoge waterstand zorgt ervoor dat vogels beter bij het voedsel in de zode kunnen. Soms moet water uit de boezem worden ingelaten om verdamping te compenseren. Hiervoor zijn nieuwe inlaten met voldoende capaciteit geplaatst. De laatste jaren zijn al permanente plasjes aangelegd, maar in 2012 hebben we dat uitgebreid met het onder water zetten van lage delen. Zo zijn prima plasdras situaties ontstaan. Het water wordt opgepompt en vervolgens op peil gehouden met mobiele windmolentjes. Storm, beuken en reuzenzwam Aan de oostzijde van het Rysterbosk zijn de afgelopen jaren tijdens krachtige stormen regelmatig oude beuken omgewaaid. Veelal aangetast door de reuzenzwam waren ze windworp gevoelig geworden. Vooral bij de wandelpaden en parkeerplaatsen wordt extra scherp opgelet om gevaarlijke situaties te voorkomen. Tijdens een voorjaarsstorm bleek een aantal bomen bij de hoofdingang gevaar op te leveren, voor zowel de openbare weg als het fietspad. Omdat je niet kunt zien of de gespaarde bomen door de reuzenzwam zijn aangetast, is uit het oogpunt van veiligheid gekozen voor het vellen van alle bomen. Het geheel is opnieuw ingeplant. Projecten en inrichtingswerken District Súd - In de Lendepoolder nabij Wolvega is een graslandperceel deels afgeplagd en zijn sloten gedempt. Door het weghalen van de omliggende kade is de aanliggende zandwinplas naast de A32 geïntegreerd in het terrein en is een mooie geleidelijke overgang geschapen van nat naar droog terrein. De begrazing zal door Schotse Hooglanders worden uitgevoerd. - De Scheltingapoolder ter hoogte van Oldeholtpade is in het najaar voor een groot deel ingericht. In het voormalig intensief beheerd weidegebied zijn petgaten aangelegd en hoge koppen geplagd. Voor het in oude glorie herstellen van het oude Lendebeekdal kiezen we voor hooilandbeheer en beweiding. Het project zal in 2013 worden afgerond. - In het kader van de landinrichting Elsloo, Oosterwolde en Appelscha zijn voormalige maïspercelen rondom de Schaopedobbe aangekocht en ingericht voor natuur. Voor het scheppen van extra natuurwaarden zijn als overgang tussen bestaand bos en geplagde gronden bomen en struiken geplant. - De al jaren geleden gestarte landinrichting Koningsdiep (Ald Djip) heeft eindelijk zijn eerste inrichting kunnen uitvoeren. De Valkenhof, een voormalig graslandperceel ten zuiden van het Mandefjild bij Bakkeveen, is deels geplagd en voorzien van een poel. Het heide areaal van het Mandefjild is hierdoor uitgebreid. De eigen schaapskudde en de Exmoorpony s worden ingezet voor beheer. - Nabij Oldeberkoop is het gebied Meulereed ingericht. De vroegere meanders zijn hersteld, er is een vistrap aangelegd, een natuurvriendelijke plasberm gecreëerd en de kade van de Tsjonger is opgeschoven. Het mooie project kon tot stand komen door prima samenwerking tussen Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en It Fryske Gea. District Midden - De herinrichting tussen het Unlân fan Jelsma en Kobbelân in het kader van project Swette-De Burd is in 2012 afgerond. Een nieuw petgatencomplex vormt een prima ecologische verbinding tussen beide gebieden. Rondom het Kobbelân is een boezemkerende kade aangebracht. - De tweede module van de herinrichting Alde Feanen noord-oost wordt in drie fasen uitgevoerd. De eerste fase is in 2012 afgrond. Aannemer Oosterhuis rondt de tweede fase (Wikelslân) in 2013 af. Aannemer Jelle Bijlsma is in de herfst gestart met de Fjirtich Mêd en de Prikwei. Met name de waterbeheersing van moeras gedeelten, hoogveenbossen en rietlanden worden sterk verbeterd. District Noard - In het bosgebied van Grikelân en Turkije wordt volgens het FSC-beheerplan geleidelijk toegewerkt naar een mooie zoomontwikkeling langs de bosrand waardoor tussen grasland en opgaand bos een minder harde grens ontstaat. Door uitdunnen kan zonlicht de bosbodem weer bereiken. Om in de toekomst stormschade te voorkomen, worden langs de bebouwing ook hoge bomen verwijderd. - De openheid van Wielsicht, een deelgebied in de Grutte Wielen, is hersteld. In 2012 zijn door beheervrijwilligers, medewerkers van It Fryske Gea en vrijwilligers tijdens de landelijke natuurwerkdag veel jonge bomen verwijderd. Het gebied bestaat nu weer uit waterpartijen, oeverplanten en graslandkaden en is jaarrond opengesteld als wandelgebied. District West - De paden in het Rysterbosk, Wikelerbosk en Wilhelminaoord zijn ontdaan van de dikke laag organisch materiaal die in de loop der jaren was ontstaan. Daardoor bleven ze ook in droge perioden nat. De paden zijn nu weer prettig bewandelbaar. - Het door vandalisme vernielde uitkijkpunt It Soal op de Warkumerwaard is hersteld. Met een nieuw plateau van duurzamer ijzer en hout kan weer worden genoten van het mooie uitzicht over de Warkumerwaard. 4 5

4 Certificering voor SNL Voor het beheer ontvangen wij een bijdrage uit de Subsidieregeling Natuur en Landschap (SNL). Eind 2012 heeft It Fryske Gea haar Kwaliteitshandboek Natuurbeheer SNL ingediend ter ver krijging van het predikaat gecertificeerd natuurbeheerder. Het kwaliteits handboek is gebaseerd op het model-kwaliteitshandboek Natuurbeheer van De12Landschappen. Vastgelegd is hoe processen in de bedrijfsvoering van It Fryske Gea - met het oog op de instandhouding van de gesubsidieerde natuurbeheertypen - zijn vastgelegd en geborgd. De certificering is een bevestiging van het vertrouwen tussen de Friese natuurorganisatie en de overheid. Door het toepassen van het kwaliteits handboek garandeert It Fryske Gea dat werkwijze en kwaliteitszorg voldoen aan de eisen die de overheid hier aan stelt. Beheervisies Als gecertificeerd beheerder is de organisatie gebonden aan vastgestelde procedures, zoals een beheerevaluatiecyclus. In dat kader stelt It Fryske Gea voor alle natuurgebieden eens per 25 jaar een beheervisie met middellange termijndoelstellingen op. De uitvoering wordt vastgelegd in werkplannen van zes jaar waarna evaluatie plaatsvindt zodat waar nodig kan worden bijgestuurd. In 2012 zijn vier beheervisies geëvalueerd: Ketliker Skar, Bûtenfjild, Petgaten de Feanhoop en Rysterbosk. Naast het behalen van de afgesproken doelen blijken het inspireren en motiveren van medewerkers, professionalisering van de organisatie en verantwoording afleggen aan bestuur en leden belangrijke nevendoelen van de nieuwe beheerevaluatiecyclus. De verdeling naar natuurdoeltypen SNL per Soort gebied Oppervlakte Zee, wad, duin en kwelder ha Moeras, water en riet ha Heide, hoogveen en stuifzand 231 ha Bos ha Landschapselementen 35 ha Grasland ha Overig 451 ha Totaal ha Transacties 2012 Soort transactie Naam gebied Omschrijving Oppervlakte 1. Aankoop Middelstebos Oldeberkoop bos 40,3436 ha 2. Ruiling Eilân grasland -0,1530 ha 3. Verkoop Jongemastate ondergrond woning -0,1050 ha 4. Verkoop Oude Bildtzijl bouwland -0,7060 ha 5. Verkoop Petgatten De Feanhoop waterlossing -0,6510 ha 6. Verkoop Alde Feanen gebouw met ondergrond -0,1467 ha Totaal toename eigendom en beheer 38,5819 ha 1. Door de aankoopstop van oud-staatssecretaris Bleker zijn geen nieuwe gesubsidieerde aankopen gedaan. Met gelden uit de Nationale Postcode Loterij werd wel het Middelste Bos aangekocht. 2. Op It Eilân onder Goëngahuizen werden in een kavelruil stukjes grasland overgedragen aan Wetterskip Fryslân. Bij de herinrichting zijn hier waterhuishoudkundige voorzieningen geplaatst. 3. De ondergrond van de woning naast het Park Jongemastate werd in erfpacht uitgegeven. In verband met het einde van de erfpachtperiode is de ondergrond verkocht. 4. Het door een legaat in eigendom verkregen stuk bouwland is met het pachtvrij komen verkocht. 5. De via ruilverkaveling in eigendom verkregen waterlossing buiten het natuurgebied is verkocht omdat het lag ingeklemd tussen het land van een boer. Mede omdat de lossing na de herijking van de EHS geen onderdeel meer gaat uitmaken van een ecologische verbindingszone. 6. Het voormalige bedrijfsgebouw en informatielocatie De Reidplûm in de Alde Feanen is verkocht. Met het nieuwe bedrijfsgebouw op bedrijventerrein De Stripe en de opening van bezoekerscentrum de Wiidpleats verloor het zijn functie. Het is verkocht onder de conditie dat de nieuwe eigenaar een klein natuurkampeerterrein gaat exploiteren op een gedeelte van het voormalige erf dat hij in erfpacht heeft gekregen van It Fryske Gea. 6 7

5 Planten- en dierenwereld in beeld Het verzamelen van gegevens door monitoring en inventarisatie is belangrijk voor It Fryske Gea. De planten en dieren zijn belangrijke graadmeters voor de kwaliteit van de natuurgebieden. Het dankbare werk van bijna drie honderd vrijwilligers wordt gebruikt voor een betere afstemming van het beheer op de planten- en dierenwereld. Bosstructuur in kaart Vorig jaar is gestart met het in kaart brengen van de bosstructuur. Daaruit blijkt dat in het Ketliker Skar en het Rysterbosk de afgelopen jaren het aandeel naaldhout is teruggebracht en waardevolle bosranden zijn ontwikkeld. De bosgebieden Mandefjild, Ketliker Skar, Rysterbosk en de kleinere bosgebiedjes Grikelân en Turkije, Wikelerbosk en Wilhelmina-oard zijn belangrijk voor zoogdieren zoals vleermuizen, eekhoorn, boommarter en das. De broedvogelbevolking is sterk afhankelijk van de variatie in gelaagdheid en leeftijd. Hoe meer oude, dikke bomen, hoe meer holenbroeders. Jong bos is belangrijk voor het voedsel aanbod. Voor lijsterachtigen zijn besdragende struiken, zoals Amerikaanse vogelkers, s winters van betekenis. De oudere bossen zijn van grote betekenis voor mossen, korstmossen en paddenstoelen, soortgroepen waar de laatste jaren meer aandacht aan besteed wordt. Heidevegetatiestructuur Een goed geplande en gestuurde drukbegrazing heeft waarschijnlijk een positief effect op de heidevegetatiestructuur van de Schaopedobbe, Heide fan Allardseach, Delleboersterheide en Ketlikerheide. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een toename van geelgors, boomleeuwerik en roodborsttapuit. Consequent ontzien van bosranden en faunarijke delen is wel belangrijk. Ook diverse plagprojecten hebben bijgedragen aan het behoud van heischrale vegetaties en veel zeldzame soorten. Heideterreinen met vennen zijn van grote betekenis voor libellen, sprinkhanen en dagvlinders, waaronder zeldzame soorten zoals heivlinder en bruine vuurvlinder. Over het algemeen zijn in 2012 minder reptielen waargenomen, terwijl de aantallen ringslang, adder en levendbarende hagedis op de Liphústerheide juist hoger waren. It Fryske Gea heeft in de belangrijkste heidegebieden onderzoek laten doen naar de aanwezigheid van de waardmieren van het heidegentiaanblauwtje. De uitkomsten waren zo slecht dat het verdwijnen van deze zeldzame vlinder hier waarschijnlijk mede aan te wijten is. Tegen de landelijke trend in breidt het zeldzame valkruid op de Schaopedobbe uit. Met vierhonderd exemplaren is het de grootste populatie van Fryslân. Natte graslanden in beekdalen De natte graslanden in de Tsjongervallei ontwikkelen zich goed, maar het blijft belangrijk om verdroging en verzuring tegen te gaan. De watersnip voelt zich hier thuis. In de Lendevallei zijn beekherstelprojecten uitgevoerd. Dodaars, waterral, porseleinhoen, kokmeeuw, visdief, roerdomp, riet zanger, rietgors, sprinkhaanzanger en matkop varen wel bij de vernatting. De waterplantenrijke slootjes in de beekdalreservaten zijn van grote betekenis voor libellen, bijvoorbeeld groene glazenmaker, vroege glazenmaker en glassnijder. In 2012 werd de - tot voor kort als uitgestorven in Nederland beschouwde - sierlijke witsnuitlibel voor het eerst aangetroffen in de Lendevallei. De slootjes zijn bovendien een belangrijk leefgebied voor vissen en amfibieën. Ook de aanwezigheid van bittervoorn en vetje is vastgesteld. In de Tsjongervallei bleken tijdens de jaarlijkse slootschoonwerkzaamheden veel vissen, amfibieën en ongewervelden te sneuvelen. Het loont de moeite om direct achter de kraan aan te lopen en deze dieren terug te zetten in de sloot. Moeras en waterhuishouding Voor het behoud van de planten en dieren in de moerasgebieden is een goede afstemming van waterhuishouding en beheer uitermate belangrijk. Zo kan verruiging en verbossing worden tegengegaan. Dit is van belang voor libellen, vissen en amfibieën zoals de heikikker. Dat de bruine korenbout en de gevlekte witsnuitlibel voorkomen in de Alde Feanen is bijzonder. In vrijwel alle moerassen in Fryslân komt de ontwikkeling van watervegetaties en jonge verlandingsvegetaties nog steeds niet goed van de grond, ondanks de verbetering van de boezemwaterkwaliteit. Het vaste boezemwaterpeil, slecht doorzicht en de aanwezigheid van veel bodemwoelende en watervlooien etende vis is daarop waarschijnlijk van invloed. In de Alde Feanen zijn de ontwikkeling van waterplantenvegetaties, jonge verlandingsvegetaties en oevervegetaties ook doelen voor Natura2000 en de Kaderrichtlijn Water. Daarom is in 2012 in samenwerking met provincie, Wetterskip, Stowa en Friese Merenproject een Europese LIFE-subsidieaanvraag ingediend. Goed nieuws is dat het aantal otters toeneemt en hun areaal zich lijkt uit te breiden. Na het uitzetten van otters in 2011 zijn in oktober 2012 door Stichting Otter Nederland (SON) nog eens drie otters in de Alde Feanen uitgezet. De Tsjechische Pavel, Vašek en Alenka zorgen voor vers bloed in de Friese otterpopulatie. Triest is dat otter Liesje die in 2011 in de Alde Feanen was uitgezet, in juni 2012 in Gaasterlân is doodgereden. Positief is dat dit ottervrouwtje jongen heeft gezoogd in de periode na haar vrijlating in de Alde Feanen. Her en der worden in Fryslân otters waargenomen, zo ook in de Lendevallei, Easterskar, Tsjongervallei, Fluezen, Grutte Wielen en Bouwepet. It Fryske Gea hoopt dat na de otter ook een ander echt waterbeest, namelijk de bever, in deze gebieden een plek zal vinden. Kwelders en duinen De kwelder van Ameland ontwikkelt zich de laatste jaren mooi, met een toename van zeekraal, lamsoor en zeeaster. De duinen daarentegen bevinden zich in een soortenarm climaxstadium van duinriet en zelfs brandnetels, een stikstofindicator die je niet meteen in de duinen zou verwachten. It Fryske Gea overweegt maatregelen om de soortenrijke duinen te herstellen. In de zeereep aan de noordkant blijken de kerven die twee jaar geleden zijn gegraven een belangrijk effect te hebben op de dynamiek en de instuiving van kalkrijk zand. De resultaten zijn zo positief dat de proef in de toekomst waarschijnlijk zal worden uitgebreid. Ook in de geplagde duinvallei zijn de ontwikke lingen nog steeds gunstig te noemen. Het aantal rode lijst soorten planten, zoals dodemansvinger, gewone vleugeltjesbloem, moeraswespenorchis, stijve ogentroost en slijkgroen is hier sinds de uitvoering van het plagproject toegenomen. It Fryske Gea onderzoekt de mogelijkheden om in Noard- Fryslân Bûtendyks de intensief beheerde zomerpolders weer onder invloed te brengen van de kust- en zeedynamiek. In combinatie met een uitgekiend beheer van begrazing kan de biodiversiteit worden vergroot. Vooral insecten zullen profiteren van de toename van kweldergewassen, maar ook scholekster, tureluur, kluut, kokmeeuw, visdief, veldleeuwerik, velduil en grauwe kiekendief zullen hun plek daar kunnen houden zo is de verwachting. Zowel zomerpolders als kwelders zijn momenteel van grote betekenis voor weidevogels. Meer dan de helft van de territoria van kievit, tureluur, scholekster en veldleeuwerik in onze natuurgebieden zijn hier te vinden. 8 9

6 Landschap en cultuurhistorische elementen De zorg om weidevogels Met de weidevogels gaat het onverminderd slecht en dat komt overeen met het landelijke beeld. Behalve de krakeend en de veldleeuwerik zijn alle soorten in de gebieden van It Fryske Gea ten opzichte van 1998 achteruit gegaan. Er zijn meerdere factoren van invloed, waaronder weersomstandigheden. In 2012 dwong een pittige vorstperiode in februari de eerste kieviten om tijdelijk weer richting Frankrijk te verhuizen. Omdat daar sneeuw lag verhongerden er vervolgens duizenden dieren. De achteruitgang van steltloperweidevogels gaat het snelst in de natuurgebieden in district Midden en het minst snel in district West en Noard. District Súd is voor steltlopers nog nauwelijks van betekenis, met uitzondering van de watersnip. Naast de weidevogels zijn ook de kruidenrijke graslanden met bijbehorende zoogdieren (haas, ree, veldmuis), insecten (onder andere hooibeestje, bruin zandoogje, argus vlinder) en de waterplantenrijke sloten met vissen, amfibieën, libellen en andere ongewervelden van grote waarde in het hedendaagse agrarische landschap. It Fryske Gea zal ook van deze soortgroepen in 2013 gegevens (laten) verzamelen als basis voor de nieuw te ontwikkelen toekomstvisie voor de graslandreservaten. Vogels in het nauw In samenwerking met Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en SOVON organiseerde It Fryske Gea in 2012 een Broedvogelinventarisatiecursus. Dankzij meer tellers kunnen we de broedvogelbevolking beter volgen. Door extreme droogte en voedseltekort gaat het met enkele soorten die in Afrika overwinteren (gekraagde roodstaart, grauwe vliegenvanger en wielewaal) de laatste jaren minder goed. Een aantal moerasbroedvogels had hier ook van te lijden. Zo kwamen bosrietzanger, sprinkhaanrietzanger, kleine karekiet en snor dit jaar veel later en in lagere aantallen terug dan normaal. Soorten die s winters hier blijven of minder ver wegtrekken vertonen op veel plaatsen juist een toename of breiden hun broedareaal uit, bijvoorbeeld geelgors, boomleeuwerik en roodborsttapuit. In eigen land hebben standvogelsoorten als blauwe reiger, ijsvogel, roodborst en winter koning duidelijk te lijden gehad van enkele koudere winters. Muizenetende roofvogelsoorten - buizerd en bruine kiekendief - hadden volgens vrijwilligers van de roofvogelwerkgroep vorig jaar weinig broedresultaat. Waarschijnlijk door een gebrek aan muizen. Belangrijke landschapselementen It Fryske Gea beheert talrijke kleinere landschapselementen, zoals stinzenparken, eendenkooien, singels en houtwallen, de Slachtedyk, pingo s en dobben. Uit de waarnemingen uit 2012 blijkt dat ze in het intensief beheerde agrarische landschap oases voor flora en fauna zijn. Zo zijn Grikelân & Turkije en de eendenkooien van betekenis voor vele soorten zangvogeltjes, holenbroeders en ook watervogels. In de Dobben Hurdegarypsterwarren werden 16 soorten dagvlinders (waaronder oranjetipje en icarusblauwtje) en 22 soorten libellen (onder andere groene glazenmaker) genoteerd. De vegetatie van de Slachtedyk heeft zich onder het verschralingsbeheer van It Fryske Gea goed ontwikkeld. Namen de ruigtekruiden ridderzuring, akkerdistel en grote brandnetel duidelijk af ten opzichte van 2001, bijzondere soorten als addertong, goudhaver en paarse morgenster breiden hun areaal juist uit. Ook de stinzenplantenvegetaties in Jongemastate en Martenastate staan er goed voor, mede dankzij de enthousiaste beheervrijwilligers. In de Tsjongerwallen nabij Donkerbroek werden bijzondere struiken genoteerd als de zeldzame tweestijlige meidoorn en de beklierde heggeroos. It Fryske Gea heeft de bescherming van het Friese landschap en cultuurhistorisch waardevolle elementen in de statutaire doelstellingen opgenomen. Het bestuur heeft de ambitie om aan deze doelstelling explicieter invulling te geven. Vanaf nul beginnen is niet nodig. Al vanaf het allereerste bezit, de Landweer bij Bakkeveen, worden cultuurhistorisch waardevolle objecten beschermd. Een inventarisatie van landschappelijk en cultuurhistorisch waardevolle objecten leverde een indrukwekkende en gevarieerde lijst op. Het bestuur en de verenigingsraad hebben zich in 2012 gebogen over de aanpak van het vergroten van de aandacht voor landschap en cultuurhistorie, zonder dat dit afbreuk doet aan de bescherming van de Friese natuur. De invulling wordt geleidelijk opgepakt. Als eerste wordt beschreven welke objecten, elementen en landschapstypen het best bij de doelstellingen van It Fryske Gea passen. Atelier Fryslân Atelier Fryslân, opgericht door Provincie Fryslân, is vier jaar lang actief geweest om de kwaliteiten van het Friese Landschap in beeld te brengen. Allerlei partijen die in Fryslân actief zijn, werden handreikingen gegeven kwali teiten te bewaren of te herstellen. Na vier jaar was de tijd rijp te stoppen. It Fryske Gea maakte deel uit van de Atelierraad, het bestuur van Atelier Fryslân en gaf mede sturing aan de doelstelling. Het allerlaatste advies werd gegeven naar aanleiding van een vraag van It Fryske Gea: hoe combineer je een otterlandschap met een landschap waarin de huidige Friese economie en samenleving functioneren. Martenastate Voor Martenastate in Koarnjum is in 2012 een restauratieplan opgesteld. Hiervoor is door diverse partijen een bijdrage toegezegd. De Stichting Martenastate is verantwoordelijk voor de uitvoering van het plan, maar It Fryske Gea verleent als beheerder van het park ondersteuning. Door de samenwerking krijgt het park met de prachtige stinzenflora een grote opknapbeurt. Paden worden verbeterd, de vijvers opgeknapt, oevers geprofileerd en ornamenten hersteld. Een informatiepaneel en markering van de stinzenplanten met passende bebording maakt een bezoek aan Martenastate nog boeiender. Na afronding van de werkzaamheden is het waardevolle bezit weer voor de komende generaties veiliggesteld. Wikelerbosk Samen met het Historisch Werkverband Wijckel van het dorp Wikel (Wijckel) is een project uitgevoerd in het Menno van Coehoornbos. Het bos is formeel in beheer bij It Fryske Gea, maar emotioneel is het bos van het dorp. De paden zijn beter begaanbaar gemaakt, er is een theekoepeltje geplaatst en een historische route met informatieborden ontwikkeld. Ook de toegangsbrug naar de ijsbaan midden in het bos is hersteld. Ontwakend Landschap In mei heeft It Fryske Gea samen met Landschapsbeheer Friesland het initiatief Ontwakend Landschap invulling gegeven. Voor dag en dauw kwam een groot aantal prominenten in Easterein bijeen om bij het krieken van de dag de natuur wakker zien te worden. De weidevogels van Skrok en Skrins van Natuurmonumenten gaven met hun kenmerkende geluiden de aftrap. Echter ook inwoners van Easterein lieten zien hoe historie en moderne invulling van gebouwen een dorp levendig kunnen houden. Natuur, landschap en leefbaarheid gaan in deze plattelandsgemeente hand in hand

7 Informatie, educatie en recreatie It Fryske Gea wil natuurbeleving bij het publiek stimuleren. Voorlichting en educatie zijn daarbij belangrijke speerpunten. Door het toegankelijk maken en houden van de natuurterreinen, het stimuleren van recreatief medegebruik en het geven van informatie over de terreinen, de natuur- en landschapswaarden en de recreatieve gebruiksmogelijkheden krijgen meer mensen de kans om natuur te beleven en ervan te genieten. In een dichtbevolkt land waar natuur zeer afhankelijk is van het menselijk handelen, is voorlichting en educatie erg belangrijk. It Fryske Gea stimuleert de natuurbeleving door het organiseren van diverse publieksactiviteiten zoals open dagen, excursies, scholenprogramma s, ledenavonden en lezingen. Maar ook door de inzet van diverse communicatiemiddelen zoals folders, informatie panelen, boeken, artikelen in de media, een website, Facebook en Twitter. Voor de leden geeft de vereniging een kwartaal blad uit met een speciale uitgave voor de jeugd Kids-Gea! Publieksvoorzieningen It Fryske Gea streeft naar een zo groot mogelijke toegankelijkheid van haar natuurterreinen. Meer dan negentig procent van de terreinen is opengesteld voor het publiek. Jaarlijks recreëren honderdduizenden mensen in de natuurgebieden door te wandelen, fietsen, varen, vogels kijken, natuur ervaren, joggen, genieten, etc. Het Nationaal Park de Alde Feanen spant daarbij de kroon met meer dan bezoekers per jaar. Ook t Oerd, Rysterbosk en Mandefjild zijn enorme publiekstrekkers. Met hun aantrekkingskracht zijn natuurgebieden niet alleen van grote betekenis voor welzijn en gezondheid, maar ook van grote economische betekenis voor bijvoorbeeld recreatieen horecabedrijven. Om de natuurgebieden voor het publiek goed toegankelijk te houden, moeten voorzieningen als paden, routemarkeringen, bankjes en bebording aanwezig zijn en worden onderhouden. Hetzelfde geldt voor specifieke voorzieningen als observatiepunten, vogelkijkhutten, mindervalidenroutes en informatiepanelen. In verband met het toenemend recreatieve gebruik van de natuurgebieden worden regelmatig nieuwe informatiepanelen geplaatst of oude panelen vervangen. Een goed voorbeeld is het natuurgebied Noard-Fryslân Bûtendyks waar de toegangsborden zijn geactualiseerd en drie nieuwe informatiepanelen zijn geplaatst. Alde Feanen Challenge In 2012 organiseerde It Fryske Gea een Adventure Race in Nationaal Park de Alde Feanen. Tijdens de eerste editie van deze Alde Feanen Challenge streden tien teams tegen elkaar in een zes uur durende race. De sportieve deelnemers moesten hardlopen, kanovaren, een survivalparcours en klimtoren overwinnen, zwemmen en mountainbiken. De opbrengst van dit evenement werd gebruikt voor het vervangen van de informatiepanelen in Nationaal Park de Alde Feanen. Itfryskegea.nl Na de lancering van een vernieuwde website kunnen natuurliefhebbers nog beter vanuit de woonkamer de Friese natuur ontdekken. Op de site staat natuurbeleving hoog in het vaandel. De prachtige natuurgebieden zijn volop te bewonderen, diverse fiets- en wandelroutes staan online en bezoekers kunnen zich online inschrijven voor excursies. Daarnaast participeert It Fryske Gea in de website Zobuiten.nl. Op de site staan diverse buitenbelevenissen die mensen moeten stimuleren om lekker naar buiten te gaan. Op avontoer yn de Fryske natoer De excursies in onze natuurgebieden blijven populair. Om aan de vraag te kunnen voldoen, prijst de vereniging zich gelukkig met tientallen vrijwillige excursieleiders. In 2012 werden enkele honderden excursies georganiseerd met in totaal meer dan deelnemers! Bezoekerscentra De bezoekerscentra zijn spil en startpunt van de vele activiteiten. Het bezoekerscentrum van het Nationaal Park De Alde Feanen is een en al levendigheid. De op zaterdag 14 april door gedeputeerde Johannes Kramer en directeur Henk de Vries geopende doe- en beleeftuin is een echte natuurattractie. In deze bijzondere tuin kunnen kinderen lekker buiten spelen, rennen en ravotten. Spelenderwijs leren ze van alles over de natuur. Zo kunnen kinderen het bijenhuis bezoeken, het zintuigen- of insectenpad lopen en kriebelbeestjes zoeken in de natuurmuur. Informatiecentrum It Beekpronkje bij het natuurgebied het Ketliker Skar vervulde ook een belangrijke publieksfunctie. In dit (onbemande) centrum worden bezoekers uitgebreid geïnformeerd over de beekdalen in Zuidoost-Fryslân. Het informatiecentrum is tevens het startpunt van excursies en het speciale scholenprogramma van It Fryske Gea. In 2012 is It Fryske Gea gestart met het opzetten van een onbemand kweldercentrum. Aan de rand van het bijzondere buitendijkse natuurgebied Noard-Fryslân Bûtendyks komt een ontmoetings- en informatiecentrum. Een werkgroep bestaande uit medewerkers van It Fryske Gea en diverse vrijwilligers houdt zich bezig met de ontwikkeling van dit centrum. Jeugd en natuurbeleving Natuurbeleving en natuureducatie is voor kinderen enorm belangrijk voor het leren waarderen van de natuur. Jaarlijks organiseert It Fryske Gea daarom een aantal vaste activiteiten voor kinderen in de basisschoolleeftijd, zoals jeugdexcursies, themamiddagen en scholenprogramma`s in het Noarderleech, de Alde Feanen, het Ketliker Skar en de Lendevallei. Glijden in het slik, waterdiertjes vangen, plantjes proeven, vogels herkennen het kan allemaal. Voor de kinderen een echte natuurbeleving. Voor kinderen die de natuur graag op een avontuurlijke manier willen ontdekken is er een bijzondere samenwerking met watersportcentrum De Twirre. Op de low-rope baan kunnen de kinderen als Tarzan over het water slingeren. De sportieve activiteiten worden altijd gecombineerd met natuureducatie. De biologiedagen in het Rysterbosk en op de Makkumernoardwaard waren een succes. Bovendien participeerde de vereniging 12 13

8 volop in activiteiten als de Gaasterlandse natuurweek. De jeugdzomerkampen voor kinderen van twaalf tot achttien jaar waren weer een groot succes. In 2012 beleefden tal van jongeren in de zomervakantie een onvergetelijk natuurkamp met als uitvalsbasis Nationaal Park de Alde Feanen. Natuur en mileueducatie De gemeente Tytsjerksteradiel en It Fryske Gea werken samen om basisschoolkinderen in contact te brengen met de natuur. De gemeente koppelt de uitvoering van haar natuuren milieueducatieplannen aan de kennis en ervaring van de (vrijwillige) medewerkers van It Fryske Gea. De aangestelde NME-coördinator ondersteunt de leerkrachten op het gebied van natuur- en milieueducatie. Het bezoekers centrum van Nationaal Park de Alde Feanen dient als uitvalsbasis van de diverse activiteiten. It Fryske Gea was actief in het Netwerk NME-Fryslân, een samenwerking van de groene organisaties op het gebied van natuur- en milieueducatie. Zo werd een samen werking met NME Achtkarspelen en NME-centrum de Klyster opgestart. Eén van de activiteiten is het Noardelyke Fryske Wâlden-project. Basisschoolkinderen mochten onder andere elzensingels snoeien. Ook maakten 130 kinderen een natuurschilderij over hun herfstwandeling door Grikelân en Turkije. De schilderijen gemaakt door kinderen van obs Thrimwalda uit Gytsjerk waren te bewonderen tijdens een speciale herfst expositie in Bezoekerscentrum Nationaal Park De Alde Feanen. Op educatief gebied werkte It Fryske Gea ook samen met basisschool Op`e Feanhoop die tegenover het natuurgebied de Kraanlannen staat. De inzet was om de dagelijkse leefwereld van de kinderen te koppelen aan ervaringen in de natuur. Gezinsactiviteiten De diverse gezinsactiviteiten blijken in een behoefte te voorzien. Duizenden mensen bezochten de jaarlijkse lammetjesdag bij de schaapskooi in Bakkeveen en het open weekend van de Wiidpleats. It Fryske Gea verleende ook haar medewerking aan de 3 Provinciënwandeltocht. Tijdens dit evenement waren diverse wandelroutes uitgezet door onze natuurgebieden rondom Bakkeveen. Een dag eerder waren wij betrokken bij de speciale scholenloop waar enkele honderden kinderen aan deelnamen. In juni vond de vierde Slachtemarathon plaats. Ruim tienduizend wandelaars bedwongen op deze dag de 42 kilometerlange Slachtedyk. It Fryske Gea beheert deze oude slaperdijk en is partner van de Stichting Slachtemarathon. Om de marathon mogelijk te maken realiseerde It Fryske Gea twee bruggen in het traject. Dat de grote ledenexcursie in een behoefte voorziet, bleek wel uit het grote aantal deelnemers dat naar Bakkeveen kwam. Recreatieve voorzieningen: Bunker Noarderleech opgeknapt De bunker op het Noarderleech is een opvallend element in het ruige en weidse landschap van Noard-Fryslân Bûtendyks. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd dit cultuurhistorische element gebouwd als observatieplek. Tegenwoordig is het een prachtige uitzichtpost. In 2012 is de bunker opgeknapt zodat vele bezoekers weer van het uitzicht over de zomerpolders, kwelders en slikvelden kunnen genieten. Ook de wandelpaden op het Noarderleech en op de Bildtpollen zijn opgeknapt. Nieuwe look Blaustirns De excursieboot op zonne-energie de Blaustirns heeft een nieuw jasje gekregen. Tijdens het onderhoud is de buitenkant met een speciaal ontwerp bespoten met een voorstelling van het karakteristieke laagveenmoeras met de zwarte stern. De Blaustirns wordt ingezet voor ledenexcursies, maar ook regelmatig geboekt voor groepsuitjes zoals een familiedag of personeelsfeest. Vogelkijkhut It Set Om de vele watervogels in het natuurgebied de Grutte Wielen goed te kunnen bekijken, hebben leerlingen van het Friesland College nabij Gytsjerk een nieuwe vogelkijkhut gebouwd. Dit was mogelijk dankzij financiële steun van de gemeenten Tytsjerksteradiel en Leeuwarden, Plattelânsprojecten, Gezamenlijke Dorpsbelangen, Vogelwacht Trynwâlden en een eigen bijdrage van It Fryske Gea. Paden van de Slottún opgeknapt Naast de bosentree van het Rysterbosk ligt de Slottún van het afgebroken Huize Rijs. De sfeervolle tuin is aangelegd in Engelse landschapsstijl. In 2012 zijn de paden van de tuin aangepakt zodat deze bij natte omstandigheden beter toegankelijk blijven

9 BELEIDSADVISERING Natuurbescherming is meer dan het beheren van gebieden. Het informeren en adviseren van andere partijen en organisaties over ontwikkelingen of gewenste maatregelen is ook een belangrijke taak van It Fryske Gea. Eén van de belangrijkste adviesorganen is de Provinciale Commissie Landelijk gebied (PCLG), waarin vrijwel alle organisaties in het landelijk gebied zitting hebben. Weidevogels Al jaren baart de achteruitgang van de Friese weidevogelpopulatie ons zorgen. Diverse organisaties proberen het tij te keren door een voor de weidevogels zo ideaal mogelijk landschap te realiseren. De samenwerking heeft geleid tot de oprichting van het Olterterp-overleg. Terreinbeheerders, agrarische natuurverenigingen, BFVW, BoerenNatuur, Wetterskip Fryslân en diverse andere partijen trachten in dit overleg hun inspanningen op elkaar af te stemmen. Daarnaast ontwikkelt ook de Provincie Fryslân beleid voor duurzaam behoud van de weidevogels. Ganzen De forse stijging van het aantal broedende ganzen is eveneens een punt van grote zorg. De ganzen bezorgen de boeren - die met hun landerijen grenzen aan de broedgebieden in de natte natuurgebieden - veel overlast. Terreinbeheerders, waaronder It Fryske Gea, en jagers spanden zich al geruime tijd in om de populatie niet verder te laten groeien. Door prikken maakten de terreinbeheerders de eieren onvruchtbaar en jagers probeerden de schade op het boerenland te beperken. De inzet leidde tot stabilisatie van de populatie overzomerende ganzen in Fryslân. Een gemeenschappelijke oplossing leek lang niet in zicht, maar eind 2012 werd toch een akkoord bereikt over reductie van schade en overlast: het aantal broedparen terugbrengen naar een acceptabel niveau. Daar staat tegenover dat de overwinterende ganzen geheel met rust worden gelaten. De uitvoering van dit akkoord zal in 2013 worden uitgewerkt en vanaf 2014 worden uitgevoerd. Herijking EHS Kabinet Rutte-2 heeft in 2012 de drastische bezuiniging op natuur van kabinet Rutte-1 deels teruggedraaid. De forse herijking van de Ecologische Hoofdstructuur lijkt daardoor van de baan. Het nieuwe beleid biedt weer mogelijkheden voor inrichting van nieuwe natuurgebieden. Via de adviesorganen van over heden en door actief mee te denken over de nieuwe invulling van het provinciale natuurbeleid probeert It Fryske Gea een zo goed mogelijke natuurstructuur voor Fryslân te bepleiten. Wadden Voor het behartigen van de belangen van Nederlands belangrijkste natuurgebied werkt It Fryske Gea in de Coalitie Wadden Natuurlijk samen met acht natuurorganisaties. De inspanningen zijn tot dusverre vooral gericht op een natuurvriendelijker visserij in de Waddenzee. Door een jarenlang te hoge visserijdruk gingen kwaliteit en vooral foerageermogelijkheden voor vogels achteruit. De beoogde verandering moet vooral in samenspraak met de vissers en de visserijsector worden bewerkstelligd. Verder is de insteek om als natuursector een grotere invloed op het beheer van het natte wad (de geulen en platen) te krijgen. Juist hier ligt namelijk in termen van biodiversiteit de sleutel voor een rijke Waddenzee. It Fryske Gea heeft tevens zitting in de commissies die de effecten van bodemdaling door gaswinning in de gaten houden. IJsselmeer In het IJsselmeergebied zullen de gevolgen van de klimaatverandering merkbaar worden. De zeespiegel stijgt en via de IJssel worden grote(re) hoeveelheden water afgevoerd. Klimatologen verwachten ook dat de perioden met hevige regen zullen toenemen. Daarnaast hebben we meer kans op droge zomers waardoor er juist minder water via de IJssel naar het IJsselmeer stroomt. Alles met elkaar vormt het een uitdaging voor het waterpeilbeheer in het grootste zoetwatergebied van Nederland. De Nederlandse overheid wil dat het IJsselmeergebied ook voor toekomstige generaties veilig en aantrekkelijk blijft. Dus moet overtollig water uit de IJssel en het IJsselmeer ook in de toekomst naar de Waddenzee kunnen worden afgevoerd. Hoe gaan we dat doen? En hoe houden we de grootste zoetwatervoorraad van Nederland in stand? It Fryske Gea is bij dit proces betrokken en ziet er vooral op toe dat de belangen van de natuurgebieden langs de Friese IJsselmeerkust niet in het geding komen

10 Vereniging Sinds 1 januari 2012 is Henk de Vries als directeur het boegbeeld van It Fryske Gea. Hij nam het stokje over van Ultsje Hosper die eind 2011 met pensioen ging. In tijden waarin door economische veranderingen anders naar natuur, landschap en cultuur wordt gekeken, zet de organisatie in op een andere aanpak. De eigen broek ophouden, ver bindingen zoeken en laten zien dat It Fryske Gea belang rijk is voor de leefbaarheid van Fryslân. Organisatie It Fryske Gea, de provinciale vereniging voor natuurbescherming in Fryslân, voert haar doelstellingen onder leiding van directie en bestuur uit met de inzet van ruim zestig medewerkers en enkele honderden vrijwilligers. De Verenigingsraad houdt daarop toezicht en denkt, praat en beslist mee over de hoofd lijnen van het beleid. De medewerkers van de professionele werkorganisatie werken vanuit het verenigingskantoor in Olterterp en de vier districten met districtsgebouwen in Rijs, Katlijk, Gytsjerk en Earnewâld. Vrijwilligers vervullen een onmisbare rol bij It Fryske Gea. Niet alleen bij beheerwerk, toezicht en inventarisaties zijn veel vrijwilligers actief, ook op het gebied van voorlichting, educatie en promotie. De12Landschappen Samen met de elf andere Provinciale Landschappen vormt It Fryske Gea het samenwerkingsverband De12Landschappen. Dit samenwerkingsverband is in 1989 opgericht om meer invloed uit te kunnen oefenen op het overheidsbeleid en de belangen van natuur en landschap beter te kunnen verdedigen. De afzonderlijke provinciale landschappen zijn wel autonoom en zelf verantwoordelijk voor het beheer van hun natuurgebieden. Gezamenlijk hadden ze eind 2012 ruim hectare natuur in beheer met een achterban van bijna donateurs en vrijwilligers. Mr. A. van der Meer, voorzitter van It Fryske Gea, is tevens voorzitter van De12Landschappen. Samenwerkingsverbanden It Fryske Gea maakt ook deel uit van de Stichting Het Blauwe Hart (voorheen Stichting Verantwoord Beheer IJssel meer). Het is een samenwerkingsverband tussen Landschap Noord-Holland, de Waddenvereniging, het Flevo-landschap, de IJsselmeervereniging en It Fryske Gea. De organisatie staat voor een verantwoord beheer en gebruik van het IJsselmeergebied. Verder werkte It Fryske Gea in 2012 waar mogelijk samen met andere organisaties zoals Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, de Waddenvereniging, IVN Vereniging voor natuur/ en milieueducatie, de Friese Milieu Federatie en Landschapsbeheer Friesland. Bestuur en Verenigingsraad Het bestuur van de vereniging is verantwoordelijk voor het beleid. Eind 2012 bestond het bestuur uit zes leden. De Verenigingsraad die fungeert als Raad van Toezicht en tevens het bestuur en de directie adviseert, bestond eind dat jaar uit zevenentwintig leden. Tijdens de algemene ledenvergadering op dinsdag 29 mei in Earnewâld nam It Fryske Gea statutair afscheid van mevrouw F. Hernamdt als lid van het bestuur. Prof. dr. H. Folmer en mr. A. van der Meer werden als bestuurslid herbenoemd. Ook werd statutair afscheid genomen van enkele leden van de Verenigingsraad: de heren E. Atsma, J.A. Koppen MSc, drs. H. Hainja RA, en mr. G.K. Schipmölder. Als dank voor hun jarenlange inzet voor de vereniging ont vingen zij uit handen van voorzitter mr. A. van der Meer een fraaie, ingelijste foto van Park Huize Olterterp. De heren H. Hylkema, H.G. Kalsbeek, ing. H.J. Miedema, ing. W. Mooij, mr. W.R. Visser en S. van der Wal RA werden herkozen als lid van de Verenigingsraad. Tot slot werden drs. J. Arjaans, dr. E. Fokkema, drs. J. Hornstra, ir. drs. T.B. Jongman, J. Luimstra, mw. M. Pemmelaar-Groot bnt en ir. A.J. IJzerman benoemd als nieuwe leden van de Verenigingsraad. Bedankt voor uw steun! It Fryske Gea voelt zich breed gedragen door de samenleving. Veel mensen en organisaties steunen de vereniging. In 2012 steeg het aantal leden met bijna tot aan het einde van het jaar. In absolute cijfers was It Fryske Gea als onderdeel van de 12Landschappen landelijk gezien zelfs de grootste stijger. Bijna één op de acht gezinnen in Fryslân is lid van It Fryske Gea. Een gegeven om trots op te zijn! De grote stijging is onder andere te danken aan de diverse ledenwerfacties en de succesvolle samenwerking met De Friesland Zorgverzekeraar in het Natuurcollectief. Het Natuurcollectief is een collectieve zorgverzekering met als doel de positieve samenhang tussen gezonheid en natuur te vergroten. Zo werden gezamenlijk activiteiten georganiseerd en is bijvoorbeeld de website Zobuiten.nl gelanceerd. De website is een verzamelpunt voor allerlei activiteiten in de natuur. Daarnaast werd It Fryske Gea in 2012 ook weer door diverse organisaties, stichtingen, bedrijven en particulieren finan cieel dan wel anderszins gesteund. Zo zijn de twaalf Provinciale Landschappen beneficiënt van de Nationale Postcode Loterij. In 2012 ontving het samenwerkingsverband De12Landschappen een donatie van euro van de Nationale Postcode Loterij. Het bedrag is verdeeld onder de provinciale landschappen. Dankbaar was de vereniging in 2012 ook voor de ontvangen bijdragen van Provincie Fryslân, Rijkswaterstaat, Dienst Landelijk gebied, de Hedwig Carolina Stichting, de Stichting Ynnatura, Gemeente Tytsjerksteradiel, Overlegorgaan Nationaal Park de Alde Feanen, Wetterskip Fryslân, Waddenfonds, Rotshuizen Geense Advocaten, Stichting Sint Anthony Gasthuis en Gemeente Smallingerland. Uit het programma Groen en Doen van het Ministerie van Economische Zaken is een bedrag van 5000 euro ontvangen. Het doel van het programma is projecten te organiseren voor stimulering van vrijwilligerswerk in natuur en landschapsbeheer. De subsidie is besteed aan gereedschap en materiaal en een educatieve dag voor vrijwilligers. Ook ontving It Fryske Gea in 2012 steun in de vorm van schenkingen, legaten en erfenissen van organisaties, verenigingen, leden en andere particulieren. Alle bovengenoemde bijdragen zijn overeenkomstig de doelstellingen gebruikt voor bescherming, behoud en ontwikkeling van natuur en landschap en bescherming van cultuurhistorische waarden in Fryslân. Ten behoeve van het realiseren van haar doelstellingen is voor It Fryske Gea een groot draagvlak in de samenleving erg belangrijk. De vereniging is daarom bijzonder blij met de genoemde steun. Namens de natuur in Fryslân: hartelijk dank! 18 19

11 Financieel overzicht 2012 Balans per 31 december 2012 Toelichting Net als 2011 was 2012 in financieel opzicht een goed jaar voor It Fryske Gea. De nieuwe regeling Subsidie Natuur en Landschap (in januari 2011 ingevoerd) is gebaseerd op (nieuwe) berekeningen van wat het beheer van verschillende natuurdoeltypes kost. Dat resulteerde in een forse verhoging van de subsidie. Daarmee kunnen de structurele kosten van het terreinbeheer beter worden gedekt met structurele middelen dan in het verleden het geval was. In 2010 was nog sprake van een structureel tekort van bijna 200 duizend euro. De huidige subsidiebeschikking loopt tot en met Het huidige economische klimaat en de vooruitzichten zijn echter zorgelijk. Dit heeft binnen de organisatie geleid tot het opstellen van een koersdocument, meerjarenramingen en een notitie Reserves en vermogen. Vanwege onzekerheid over de subsidie voor terreinbeheer na 2016 is besloten om in de komende jaren de continuïteitsreserve te verhogen voor het zeker stellen van het natuurbehoud op de lange termijn. Daarvoor is een bredere en hogere reserve nodig dan de huidige continuïteitsreserve. Het doel is de continuïteitsreserve te verhogen tot een bedrag van anderhalf keer de structurele kosten per jaar. Deze norm is conform de norm gesteld door het CBF, die stelt dat de organisatie zonder subsidie, maar met de nodige aanpassingen, de structurele activiteiten circa drie tot vijf jaar kan voortzetten. Daarnaast is besloten om inkomsten gerelateerd aan de doelstelling van It Fryske Gea te genereren die eveneens kunnen worden ingezet voor verplichtingen op de lange termijn. Het belang van een structurele bedrijfsvoering met een structureel bedrijfsresultaat met onderscheid van bijzonder baten en lasten is al aangegeven. Het totale resultaat van 606 duizend euro is opgebouwd uit een structureel resultaat van 478 duizend euro en incidentele baten en lasten van in totaal 128 duizend euro. Het positieve structurele resultaat van 478 duizend euro is voor een belangrijk deel toe te wijzen aan de hogere baten uit eigen fondsenwerving van 220 duizend euro. Dat is onder meer te danken aan de samenwerking met De Friesland Zorgverzekeraar. Het positieve incidentele resultaat van 128 duizend euro is onder meer ontstaan door baten uit nalatenschappen 100 duizend euro en baten uit beleggingen 165 duizend euro. Daarnaast is een afrekening van subsidie ontvangen over de jaren 2005 tot en met In 2012 is een voorziening getroffen voor te betalen waterschapslasten. Er bestaat sinds 2009 een verschil van mening over de tariefstelling van de waterschapslasten voor een groot aantal natuurgebieden. De uitspraak van de bevoegde instantie laat nog op zich wachten. De voorziening is op basis van richtlijnen voor de verslaglegging voorzichtigheidshalve gebaseerd op de voor It Fryske Gea minst gunstige uitspraak van de bevoegde instantie. (Alle hierna in dit verslag vermelde bedragen zijn een veelvoud van 1.000,--. Hierdoor zijn mogelijk enkele afrondingsverschillen ontstaan. De vergelijkende cijfers zijn, waar nodig, aangepast aan de opstelling van 2011.) Activa Vaste activa Materiële vaste activa 1. Onroerende zaken Inventarissen Veestapel Financiële vaste activa 4. Leningen u.g Deelneming Noorderleegsbuitenveld Termijndeposito s Effecten Vlottende activa 8. Voorraden Debiteuren Diverse vorderingen Projecten Liquide middelen Passiva Reserves en fondsen Continuïteitsreserve Bestemmingsreserves Bestemmingsfondsen Voorzieningen Wygarastate 125 Waterschapslasten Schulden op korte termijn Crediteuren Overige schulden

12 Staat van baten en lasten 2012 Staat van baten en lasten 2012 Resultaat 2012 Begroot 2012 Resultaat 2011 Baten Baten uit eigen fondsenwerving structureel Baten uit eigen fondsenwerving incidenteel * Baten uit acties van derden Subsidies overheden structureel Subsidies overheden aankopen en projecten * Baten uit beleggingen Overige baten Som der baten Lasten Besteed aan de doelstellingen: Beheren en verwerven Natuurterreinen: Beheer Verwerving en projecten* Publiek, overheid en natuur Voorlichting educatie en Belangenbehartiging: Structurele kosten Projectmatige kosten * Verenigingszaken: Structurele kosten Projectmatige kosten * Werving baten: Kosten eigen fondsenwerving Kosten acties derden Kosten verkrijging subsidies overheden Kosten beleggingen Kosten beheer en administratie Som der lasten Specificatie en verdeling kosten naar bestemming Doelstelling Beheren en verwerven Publiek, overheid en natuur Verenigingszaken Werving baten Eigen fondsen werving Acties van derden Subsidies Kosten beleggingen Beheer en administratie Aankopen en verwervingen Projecten doelstellingen Salarissen Overige personele kosten Reiskosten Bureaukosten Magazine, informatie en educatie Bezoekercentrum Alde Feanen Huisvesting Verzekeringen Belastingen Kosten terreinen Totaal Resultaat * Subsidies en kosten van aankopen en projecten worden niet meegenomen in de begroting door gebrek aan zicht op omvang en datum van realisering. Alleen de besteding van de ter beschikking staande middelen van de Nationale Postcode Loterij zijn wel begroot omdat deze redelijkerwijs zijn te voorzien. Dit is 700 bij Beheren en verwerven, en 237 bij projectmatige kosten Publiek, overheid en natuur

13 Staat van baten en lasten 2012 Organisatieschema Beschikbaar voor doelstelling Overheidsubsidies: Rijk SNL beheer Provincie budgetsubsidie 764 Overige subsidies Overheidsubsidies structurele exploitatie Overheidsubsidies aankopen/projecten Baten eigen fondsenwerving Nationale Postcode Loterij Baten uit beleggingen Exploitatie terreinen/bezoekerscentrum AF Incidentele baten/baten voorgaande jaren 96 Som der baten 100,0% % 4 12% 6 12% 7 1% 3 14% 2 2% 1 57% Verenigingszaken en communicatie Th. Wiersma (hoofd) Directie H.J. de Vries Directiesecretaresse J. Veenstra-Veenstra HR A. Bosma Beheer P.A.M. de Wit (rentmeester/hoofd) Natuurkwaliteit C. Bakker (hoofd) Financiën en administratie J. de Boer (hoofd) Besteed aan doelstelling Beheren en verwerven: 1. Aankoopkosten natuurterreinen Projectkosten terreinbeheer Uitvoeringskosten Beheer Publiek, overheid en natuur: 4. Projectkosten Uitvoeringskosten structurele exploitatie Verenigingszaken: 6. Uitvoeringskosten structurele exploitatie 143 Besteed aan de doelstelling 86,6% Kosten werving baten totaal 89 Kosten beheer en administratie 349 Som der lasten % 5 25% 6 2% 1 8% 3 50% 2 11% Communicatie & voorlichting E.S. van der Kooi D. de Klein D. Deijns Bezoekerscentrum NPAF A.M.S. Laarman E.S. van der Velde M. Tolsma Secretariaat A. Kerkstra-Mulder A. Liemburg Interne Dienst Th. Bruining G. de Haan-Van der Meer Beheerkwaliteit en Inventarisatie H.J. Jager S. Rintjema E. van Vliet H. Scholten Financiële administratie W. Dootjes W. Bruinsma Administratie beheer/ Automatisering/ Carthografie M. Rinzema-Bergsma M. Wielenga B. Boltjes Resultaat boekjaar 606 Bestemming van het resultaat Bestemmingsreserve activa bedrijfsvoering 200 Bestemmingsreserve activa doelstelling 87 Bestemmingsreserve waardeverschil beleggingen 55 Continuïteitsreserve 838 Totaal 606 (De in de tabellen vermelde bedragen zijn een veelvoud van 1.000,--) District Noard J.J. Jongsma (districtshoofd) A. Wester (opzichter) R.T. Kiewiet (opzichter) J. Vlieger G. v.d. Leest F.A. Oud J.J. Paulusma O. Wesselius J. Westerhof P. Daniëls R. Hiemstra J. v.d. Galiën District Midden G. van der Burg (districtshoofd ) A. Huitema (opzichter) W. Bouma G. Bootsma H. Bouma S. Dijkstra B. Sjonger S. Veenstra A. de Haan I. de Vries District Súd A. Zijlstra (districtshoofd) R.B. de Ree (opzichter) A. Akkerman W. Boonstra T. Jager T.A. Kerkhof H.F. Maring R. Bosma G. v.d. Lei District West H. Pietersma (districtshoofd) H. v.d. Draai (opzichter) T. Kunst J.E. Schram T.P. de Witte S.M. Sikkes A. Nooitgedagt 24 25

14 natuurgebieden it fryske gea Bestuur mr. A. van der Meer (voorzitter) mw. prof. dr. J. van der Meer-Kooistra (vice-voorzitter) H.G. Buith (secretaris) ir. J. Houtsma (penningmeester) prof. dr. H. Folmer M.B.R. Landstra Verenigingsraad ir. S.A. Kroes (vice-voorzitter) drs. J. Arjaans M. Dijkhoff S.S. Feenstra dr. E. Fokkema ing. J.W. Hettinga drs. J. Hornstra J.W. Hylkema ir. A.J. IJzerman ir. Drs. T.B. Jongman H.G. Kalsbeek drs. G.P. Karstkarel J. Luimstra ing. H.J. Miedema ing. W. Mooij ing. K. Munting ir. S.M. Nijboer mw. M.C. Pemmelaar-Groot bnt prof. Dr. Th. Piersma mw. G. Ploeg-Van den Brug mw. M. de Roos mw. Drs. R. Smit mw. Drs. H.M.G. Uilhoorn J.W. Visser mr. W.R. Visser S. van der Wal RA drs. L. Walstra District Noard 15 District West District Midden District Súd Juridisch adviseur: mr. E.J. Rotshuizen (ultimo december 2012) District Noard 1. t Oerd en de Hon 2. Noard Fryslân Bûtendyks 3. Peazemerlannen 4. Eanjumer kolken 5. De Bjirmen 6. Lân Roordastate 7. Dobbe Stienzer Aldlân 8. Bûtenfjild 9. Grutte Wielen 10. Einekoaien Lytse Geast 11. Dobben Hurdegarypsterwarren 12. Park Martenastate 13. Grikelân en Turkije 14. Park Jongemastate 15. Slachtedyk District West 16. Makkumerwaarden 17. Warkumerwaard 18. Bocht fan Molkwar 19. Mokkebank 20. Steile bank 21. Buismans einekoai Piaam en Dyksfearten 22. Blauhústerpuollen 23. Ringwiel en Hop 24. Teroelster sipen 25. Fluezen 26. Polder Koarnwert en Makkumersudmar 27. Aeltsje- en Warkumermar 28. Mûntsebuorsterpolder, De Ryp en Syp Set 29. Dúne- en Follegeasterpolder 30. Bancopolder 31. Súdermarpolder 32. Huitebuersterbútenpolder 33. Rysterbosk 34. Joadetsjerkhof Teakesyl 35. Wikelerbosk 36. Wilhelmina-oard District Midden 37. Alde Feanen 38. Petgatten de Feanhoop 39. Unlân fan Jelsma en Kobbelân 40. Botmar District Súd 41. Dellebuursterheide 42. Tsjongerwâlen 43. Meulebos 44. Ketliker Skar 45. Taconisbosk 46. Ychtenerfeanpolder 47. Lendevallei 48. Bekhofschaans 49. Jeudse Karkhof Noordwoolde 50. Skiedingsboskje 51. Park Huize Olterterp 52. Liphústerheide 53. Kapellepôle 54. Mandefjild Bakkefean 55. Schaopedobbe 56. Stokersdobbe 57. Diaconievene 58. Easterskar 59. Middelste Bos 26 27

15 2013 CERTIFIED BY It Fryske Gea Van Harinxmaweg TL Olterterp Postbus ZN Beetsterzwaag T Redactie: It Fryske Gea Vormgeving: Okkinga Communicatie Fotografie: Archief It Fryske Gea, Germ van der Burg, Anton Huitema, Dico de Klein, Hans Pietersma, Stoelwinder fotografie, Teun Veldman, Albert Wester Druk: SMG-Groep It Fryske Gea, provinciale vereniging voor natuurbescherming in Fryslân It Fryske Gea heeft als doel: bescherming, behoud en ontwikkeling van natuur en landschap en de bescherming van cultuurhistorische waarden in Fryslân. De vereniging beheert negenenvijftig verschillende natuurgebieden met een totale oppervlakte van hectare verspreid over de provincie Fryslân en telt meer dan leden.

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT vzw Een onafhankelijke organisatie gedragen door vrijwilligers grootste natuurbeschermingsorganisate in Vlaanderen eind 2001 opgericht

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Defensie en Natuur: Ja, Natuurlijk!

Defensie en Natuur: Ja, Natuurlijk! Defensie en Natuur: Ja, Natuurlijk! Defensie staat voor vrede en veiligheid, in eigen land en daarbuiten. Men denkt dan al snel aan rondvliegende F-16 s en Chinooks, rondrijdende tanks, het opruimen van

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi!

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi! De Stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel De stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel is opgericht door Landschap Overijssel en Natuurlijk Platteland Oost (de koepelorganisatie van Agrarische

Nadere informatie

Harderbos en Harderbroek verbonden

Harderbos en Harderbroek verbonden Harderbos en Harderbroek verbonden De Ganzenweg is een verbinding voor mensen, maar een barrière voor dieren. Er ligt al een faunapassage onderdoor. De route daar naar toe is voor dieren nog niet ideaal.

Nadere informatie

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage.

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage. 2 VIER MODELLEN In dit hoofdstuk beschrijven we vier verschillende inrichtingsmodellen: Kleinschalig landschap, Moeraszone, Nat kralensnoer en Droog kralensnoer. In extra informatiepagina s geven we aan

Nadere informatie

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel is een natuurgebied op de linkerscheldeoever tegen de scheldedijk. Aan de grens met Nederland sluit het

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich daar voor inzetten:

Nadere informatie

Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering

Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering Notitie gevolgen inrichting natuur en landschap voor agrarische bedrijfsvoering Pina Dekker Gemeente Ooststellingwerf, beleidsmedewerker en ondersteunend lid van de werkgroep Es van Tronde. Deze notitie

Nadere informatie

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal!

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! 2 VOORWOORD De laatste jaren is er door het waterschap De Dommel en door Staatsbosbeheer stevig geïnvesteerd

Nadere informatie

Jaarverslag JAARVERSLAG 2009 IT FRYSKE GEA

Jaarverslag JAARVERSLAG 2009 IT FRYSKE GEA Jaarverslag 2013 JAARVERSLAG 2009 IT FRYSKE GEA 1 WOORD VOORAF NATUURBEHEER 2013: positieve ontwikkelingen en stabiel ledental Het Rijk draait de bezuinigingen op natuurbeheer deels terug. De Ecologische

Nadere informatie

Natuurbescherming in Nederland

Natuurbescherming in Nederland Natuurbescherming in Nederland Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Natura 2000 4 2. Ecologische Hoofdstructuur 6 3. Nationale Parken 8 4. Nationale Landschappen 10 5. Soortenbescherming 12 6. Natuurwetgeving

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD

WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD 214 Er is goed nieuws en er is slecht nieuws WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD 214: ER IS GOED NIEUWS EN ER IS SLECHT NIEUWS Sinds 211 telt DNatuur voor ANV Lopikerwaard hoeveel Grutto

Nadere informatie

INVENTARISATIE Jaarverslag It Fryske Gea

INVENTARISATIE Jaarverslag It Fryske Gea INVENTARISATIE Jaarverslag It Fryske Gea 2012 2 Inventarisatiejaarverslag It Fryske Gea 2012 It Fryske Gea Olterterp Afdeling Natuurkwaliteit Harma Scholten, Henk Jager en Sietske Rintjema Met medewerking

Nadere informatie

Selectief maar voortvarend investeren in effectief agrarisch natuurbeheer

Selectief maar voortvarend investeren in effectief agrarisch natuurbeheer Selectief maar voortvarend investeren in effectief agrarisch natuurbeheer De breedte van het speelveld Betaald beheer (SNL): 179.000 ha, 64 mln. (excl. ganzen) 13.500 bedrijven = 27% van grondgebonden

Nadere informatie

Leeswijzer internationale doelen binnen het gebiedsproces van agrarisch natuurbeheer Versie 0.1 16 mei 2014

Leeswijzer internationale doelen binnen het gebiedsproces van agrarisch natuurbeheer Versie 0.1 16 mei 2014 Leeswijzer internationale doelen binnen het gebiedsproces van agrarisch natuurbeheer Versie 0.1 16 mei 2014 Inleiding In deze leeswijzer vindt u een uitgebreidere uitleg over de het gebruik en interpretatie

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

De kern ligt bij plasdras

De kern ligt bij plasdras 7-3-2014 Inleiding presentatie Weidevogelbeheer Vereniging Noardlike Fryske Wâlden Weidevogelaantallen 2009-2012 Plasdras voor meer weidevogels Netwerken voor vitale populaties De kern ligt bij plasdras

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Natura 2000 gebied 10 Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving

Natura 2000 gebied 10 Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving Natura 2000 gebied 10 Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving (Zie leeswijzer) Kenschets Natura 2000 Landschap: Status: Site code: Beschermd natuurmonument: Beheerder: Provincie: Gemeente: Oppervlakte:

Nadere informatie

BMP rapport. Gat van Pinte 2014. Bert van Broekhoven VWG De Steltkluut September 2014

BMP rapport. Gat van Pinte 2014. Bert van Broekhoven VWG De Steltkluut September 2014 BMP rapport Gat van Pinte 2014 Bert van Broekhoven VWG De Steltkluut September 2014 1 van 10 BMP Gat van Pinte 2014 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Gebiedsbeschrijving Gat van Pinte... 3 3. De telronden...

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

Wetland. Groot Wilnis-Vinkeveen

Wetland. Groot Wilnis-Vinkeveen Groot Wilnis-Vinkeveen Moeras met Lisdodde in de Krimpenerwaard Wetland Wetland is een mozaïek van open water, drijvende waterplanten, planten die met hun voeten in het water staan, riet dat in het water

Nadere informatie

Rapport. Lelystad, 2014 J. Reinhold. Van beheergebouw Staatsbosbeheer naar verblijfsrecreatiegebouw: de effecten op de EHS

Rapport. Lelystad, 2014 J. Reinhold. Van beheergebouw Staatsbosbeheer naar verblijfsrecreatiegebouw: de effecten op de EHS Rapport Lelystad, 2014 J. Reinhold Van beheergebouw Staatsbosbeheer naar verblijfsrecreatiegebouw: de effecten op de EHS Landschap verbindt Landschapsbeheer Flevoland streeft naar ontwikkeling, beheer

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

Toekomst agrarisch natuur- en landschapsbeheer rond Winterswijk. Jan Stronks

Toekomst agrarisch natuur- en landschapsbeheer rond Winterswijk. Jan Stronks Toekomst agrarisch natuur- en landschapsbeheer rond Winterswijk Jan Stronks Stand van zaken huidig landschap Bos en natuur in de plus! Agrarisch cultuurlandschap sterk in de min: Natuurwaarde holt achteruit

Nadere informatie

Nieuwe kansen voor moeras en Noordse woelmuis

Nieuwe kansen voor moeras en Noordse woelmuis Herinrichting Jan Durkspolder: Nieuwe kansen voor moeras en Noordse woelmuis In en rondom de Jan Durkspolder (circa 300 ha) in Nationaal Park De Alde Feanen, in het midden van de Provincie Fryslân, is

Nadere informatie

Het Diemerbos. fietsen. Wandelen. Paardrijden. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. fietsen. Wandelen. Paardrijden. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen om

Nadere informatie

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen

Nadere informatie

PROVINCIAAL BLAD. Openstellingsbesluit Natuurbeheer 2016-2 2015/26 Nummer1783178

PROVINCIAAL BLAD. Openstellingsbesluit Natuurbeheer 2016-2 2015/26 Nummer1783178 PROVINCIAAL BLAD Officiële uitgave van provincie Flevoland. Nr. 6291 21 september 2015 Openstellingsbesluit Natuurbeheer 2016-2 2015/26 Nummer1783178 Gedeputeerde Staten van Flevoland maken gelet op het

Nadere informatie

Hatertse en Overasseltse Vennen

Hatertse en Overasseltse Vennen Hatertse en Overasseltse Vennen Maatregelplan aanpak verdroging en natuur Harro Kraal Waterschap Rivierenland Beleid Rijksbeleid TOP-gebieden EHS Provinciaal Waterhuishoudingsplan Actiegebieden Waterberging

Nadere informatie

gebiedsvisie Cultuurhistorie en natuur tussen de coulissen

gebiedsvisie Cultuurhistorie en natuur tussen de coulissen gebiedsvisie Cultuurhistorie en natuur tussen de coulissen Vijf parels in het Zuidelijk Westerkwartier De dorpen liggen in een lint liggen langs één licht slingerende hoofdweg. Haaks daarop strekken zich

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Weidevogels monitoring Polderpark Oostpolder 2014-2016. verslag, conclusies en aanbevelingen 2014

Weidevogels monitoring Polderpark Oostpolder 2014-2016. verslag, conclusies en aanbevelingen 2014 Broedende weidevogels in de Oostpolder van Gouda nu en in de toekomst Weidevogels monitoring Polderpark Oostpolder 2014-2016 verslag, conclusies en aanbevelingen 2014 Komen er wel broedende weidevogels

Nadere informatie

Bijlage 9 - Toetsing typische soorten in Natura 2000 gebieden zonder vogeldoelen

Bijlage 9 - Toetsing typische soorten in Natura 2000 gebieden zonder vogeldoelen Bijlage 9 - Toetsing typische soorten in Natura 2000 en zonder vogeldoelen Erratum Bijlage 9 Toetsing typische soorten in Natura 2000 en zonder vogeldoelen Onderstaande tekst vervangt bijlage 9 bij het

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Soortenbescherming. Buitenevenementen

Soortenbescherming. Buitenevenementen Soortenbescherming en Buitenevenementen Bron www.drloket.nl Flora en faunawet en buitenevenementen Bron www.drloket.nl Pagina 1 Buitenevenementen Wilt u een evenement in de buitenlucht organiseren? Dan

Nadere informatie

ANTWOORDNOTA Ontwerp Natuurbeheerplan Flevoland 2016

ANTWOORDNOTA Ontwerp Natuurbeheerplan Flevoland 2016 FLEVOLAND R U I M T E VOOR OPLOSSINGEN ANTWOORDNOTA Ontwerp Natuurbeheerplan Flevoland 2016 ANTWOORDNOTA ONTWERP NATUURBEHEERPLAN FLEVOLAND 2016 Gedeputeerde Staten van Flevoland hebben op 16 december

Nadere informatie

Bewonersvereniging Noordwest

Bewonersvereniging Noordwest Bewonersvereniging Noordwest Centrum Publieksparticipatie Natura 2000 T.a.v. 65 Postbus 30316 2500 GH Den Haag Betreft: Zienswijze van de Bewonersvereniging Noordwest (Wageningen) op aanwijzing van Het

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE 1 Uitkomsten van de Groot Wild enquête Dank u wel! In 2013 organiseerde Natuurmonumenten een landelijke ledenraadpleging over het beheer van wilde dieren zoals edelherten,

Nadere informatie

Routekaart 2011. Natura 2000-gebied en Nationaal Park Lauwersmeer 15 mei 2011. Inschrijving Bosschuur Staatsbosbeheer

Routekaart 2011. Natura 2000-gebied en Nationaal Park Lauwersmeer 15 mei 2011. Inschrijving Bosschuur Staatsbosbeheer Natura 2000-gebied en Nationaal Park Lauwersmeer 15 mei 2011 Routekaart 2011 Inschrijving Bosschuur Staatsbosbeheer Welkom op het Frysk Fûgelpaad 2011 Deze vogelspotwandeling wordt gehouden in Nationaal

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied. Concept

Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied. Concept Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied Concept a Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de provincie

Nadere informatie

Vrijwilligers in het Park de Hoge Veluwe. Een natuurlijke zaak! vrijwilligersbeleidsplan 2009-2015

Vrijwilligers in het Park de Hoge Veluwe. Een natuurlijke zaak! vrijwilligersbeleidsplan 2009-2015 Vrijwilligers in het Park de Hoge Veluwe Een natuurlijke zaak! vrijwilligersbeleidsplan 2009-2015 Het Nationale Park De Hoge Veluwe Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1. Aanleiding...3 1.2. De waarde van

Nadere informatie

Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o.

Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o. 4 - Subsidieregeling Groen Blauw Stimuleringskader Uitvoeringsprogramma Brabantse Delta e.o. t Hl i ifi ; : i :>! ui 5 /,,,,,, Wm > mmffl i f r.-v : i. 1,1 I : Het landschap in Brabant is vandaag de dag

Nadere informatie

N2000 Oostelijke Vechtplassen Utrecht

N2000 Oostelijke Vechtplassen Utrecht Programmabureau Utrecht-West Provinciehuis Utrecht Archimedeslaan 6 T (030) 258 38 71 www.utrecht-west.com N2000 Oostelijke Vechtplassen Utrecht Postadres: Postbus 194, 3500 AD Utrecht Aan de bewoners

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Lang leve de buitenkids!

Lang leve de buitenkids! Contact Bezoekerscentrum Oisterwijk Natuurmonumenten van Tienhovenlaan 5 5062 SK Oisterwijk Tel. 013-5231800 @ i bc.oisterwijk@natuurmonumenten.nl www.natuurmonumenten.nl facebook.com/natuurmonumenten

Nadere informatie

Herstel biodiversiteit in Noord-Brabant,

Herstel biodiversiteit in Noord-Brabant, Herstel biodiversiteit in Noord-Brabant, hoe doen we dat en werkt het? Wiel Poelmans Programma Natuur Provincie Noord-Brabant Wat komt er aan de orde? Positie biodiversiteit in natuurbeleid Waarom, wat,

Nadere informatie

Subsidievrije natuur in Nederland:

Subsidievrije natuur in Nederland: Subsidievrije natuur in Nederland: op naar 200.000 ha! Urgentie Uit diverse onderzoeken van onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving blijkt dat we er in Nederland onvoldoende in slagen de achteruitgang

Nadere informatie

Een. ondernemende EHS. voor Brabant

Een. ondernemende EHS. voor Brabant Een ondernemende EHS voor Brabant Een ondernemende EHS voor Brabant Natuur- en landschapsontwikkeling is belangrijk voor een mooi, gevarieerd en aantrekkelijk Brabants platteland. Brabantse boeren en tuinders

Nadere informatie

oprichtings manifest

oprichtings manifest oprichtings manifest 23 januari 2008 Water is een onafhankelijke organisatie, die staat voor schoon en natuurlijk ingericht water waaraan en waarop het goed en veilig wonen, werken en recreëren is. Zo

Nadere informatie

Beleidsplan 2015-2018. Behoud de natuur en de recreatie. Vereniging De Oeverlanden Blijven!

Beleidsplan 2015-2018. Behoud de natuur en de recreatie. Vereniging De Oeverlanden Blijven! Beleidsplan 2015-2018 Behoud de natuur en de recreatie Vereniging De Oeverlanden Blijven! Maart 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Beschrijving van de vereniging...3 2.1 Historie...3 2.2 De vereniging

Nadere informatie

BROEDVOGELS VAN HET LEERSUMSE VELD EN GINKELDUIN IN 2008-2010 André van Kleunen

BROEDVOGELS VAN HET LEERSUMSE VELD EN GINKELDUIN IN 2008-2010 André van Kleunen BROEDVOGELS VAN HET LEERSUMSE VELD EN GINKELDUIN IN 2008-2010 André van Kleunen Sinds 2008 voer ik jaarlijks broedvogeltellingen uit in een telgebied op het Leersumse Veld en Ginkelduin volgens de richtlijnen

Nadere informatie

Fig. 4.3a. Dichtheden weidevogels in het reservaatsgebied Giethoorn-Wanneperveen 1987-2010 (229 ha)

Fig. 4.3a. Dichtheden weidevogels in het reservaatsgebied Giethoorn-Wanneperveen 1987-2010 (229 ha) Lichte groei weidevogelstand Giethoorn-Wanneperveen in 2010 Obe Brandsma De belangrijkste resultaten samengevat: Het onderzoeksgebied Giethoorn-Wanneperveen (229 ha) is één van de weinige gebieden in Nederland

Nadere informatie

Bijlage 6: Oplegnotitie bij bijlage 5 Gevolgen voor beschermde en bedreigde natuurwaarden inrichting Skûlenboarch, Buro Bakker, 2011

Bijlage 6: Oplegnotitie bij bijlage 5 Gevolgen voor beschermde en bedreigde natuurwaarden inrichting Skûlenboarch, Buro Bakker, 2011 Bijlage 6: Oplegnotitie bij bijlage 5 Gevolgen voor beschermde en bedreigde natuurwaarden inrichting Skûlenboarch, Buro Bakker, 2011 Gevolgen voor beschermde en bedreigde natuurwaarden inrichting Skûlenboarch

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Prins Clauslaan 8 Den Haag Postbus 20401 2500 EK Den Haag www.minlnv.nl

Nadere informatie

Natuur inventarisaties in de gemeente Arcen en Velden

Natuur inventarisaties in de gemeente Arcen en Velden Natuur inventarisaties in de gemeente Arcen en Velden 2006 Bosuil Inleiding: In begin 2006 is een hernieuwde poging gedaan om de natuur inventarisaties die in het verleden een belangrijke plaats innamen

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Aantal gevonden legsels in 2008

Aantal gevonden legsels in 2008 10 1 Broedpaaraantallen 2. Reproductie Na terugkomst van weidevogels in hun broedgebied vormen zich paren en kiezen de vogels een plek om te gaan broeden: de vestiging. Daarna komen twee belangrijke reproductiefasen:

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013.

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Voorlichting en discussie over Marker Wadden De districtscommissie

Nadere informatie

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS NATUURBELEVEN AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS QUICKSCAN FLORA- EN FAUNAWET NatuurBeleven b.v. dr. M. Kuiper Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020/4720777 mark@natuurbeleven.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

Herontwikkeling Nieuwe Driemanspolder

Herontwikkeling Nieuwe Driemanspolder Herontwikkeling Nieuwe Driemanspolder Droge voeten, schoon water 247-028-00224 Projectgebied De Nieuwe Driemanspolder wordt aan noordzijde begrensd door de Wilsveen, aan de oostzijde door de Voorweg, de

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

De Oude Weg Elst. Wonen in de Amerongse Bovenpolder. 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s

De Oude Weg Elst. Wonen in de Amerongse Bovenpolder. 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s De Oude Weg Elst Wonen in de Amerongse Bovenpolder 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s Riant WOnen Tussen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en de uiterwaarden van de Nederrijn ligt het sfeervolle

Nadere informatie

Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl. Een nieuw merk voor de zakelijke diensten

Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl. Een nieuw merk voor de zakelijke diensten Naam emailadres@natuurlijkezaken.nl Een nieuw merk voor de zakelijke diensten Even voorstellen Wat is Natuurlijke Zaken? Een nieuw merk voor de zakelijke diensten van Landschap Noord-Holland Samenvoeging

Nadere informatie

Bijlage 1 Onderzoek ecologie

Bijlage 1 Onderzoek ecologie Bijlage 1 Onderzoek ecologie In dit bureauonderzoek is de bestaande situatie vanuit ecologisch oogpunt beschreven en is vermeld welke ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt. Vervolgens is aangegeven waaraan

Nadere informatie

Onderzoek flora en fauna

Onderzoek flora en fauna Onderzoek flora en fauna 1. Ecologie In deze bijlage is de bestaande situatie vanuit ecologisch oogpunt beschreven en is vermeld welke ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt. Vervolgens is aangegeven waaraan

Nadere informatie

Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182

Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182 Notitie Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182 Betreft Actualisatie locatieonderzoek natuurwaarden 1 Aanleiding In 2007 is door Grontmij het Locatieonderzoek natuurwaarden Projectlocatiegebied

Nadere informatie

Overzicht broedperiode 1) en voorkeur broedgebied (bos)vogels.

Overzicht broedperiode 1) en voorkeur broedgebied (bos)vogels. Overzicht broed 1) en voorkeur broedgebied (bos)vogels. Voorkeur bos Vogelsoorten van Bijlage 1 vogelrichtlijn Gemengd bos Zwarte specht #1 1500-2500 2300-2900 1100-1600 - Naald- en loofbos Wespendief

Nadere informatie

AGRARISCH NATUUR- EN LANDSCHAPSBEHEER EN STARING ADVIES

AGRARISCH NATUUR- EN LANDSCHAPSBEHEER EN STARING ADVIES AGRARISCH NATUUR- EN LANDSCHAPSBEHEER EN STARING ADVIES De provincies willen waardevolle landbouwgebieden en natuurterreinen verder ontwikkelen. Staring Advies kan eigenaren van agrarische bedrijven en

Nadere informatie

Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol

Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol Drs. Ing. L.M. Scholtens in opdracht van: Gemeente Emmen, Dienst Beleid Afdeling Fysiek Ruimtelijke Ontwikkeling December 2009 Het landschap

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Koppel kuifeenden. Kuifeenden

Koppel kuifeenden. Kuifeenden 42 Ecologie en natuurfuncties Het IJsselmeergebied is een uniek natuurgebied van (inter-)nationale betekenis. Het is een van de zee afgesloten, benedenstrooms gelegen, zoet laaglandmeer met een relatief

Nadere informatie

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12 NR. 03 / 2014 fiets routes afstanden tussen 25 en 55 km Makkelijk fietsen via knooppunten FIETS LANGS EN DOOR 12 Nationale Parken 12 NATIONALE PARKEN fietsroutes Mooie natuur Fietsen in Weerribben-Wieden,

Nadere informatie

Gebiedsavond Bodegraven-Noord

Gebiedsavond Bodegraven-Noord Gebiedsavond Bodegraven-Noord Programma 20.00 u Welkom door Jan Leendert van den Heuvel 20.10u Presentatie over schetsontwerp voor Bodegraven-Noord 20.30u Korte pauze, vragen inventariseren 20.45u Tafelgesprekken

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg

Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg Bakkers, S. & Bloemberg, M.S., s-hertogenbosch, 26 juni 2015 Eindrapportage afstudeeropdracht, opleiding Toegepast Biologie Bee-o-topen Moerenburg-Piushaven

Nadere informatie

Een kijkje in de SNL-keuken

Een kijkje in de SNL-keuken Een kijkje in de SNL-keuken Unit Natuurinformatie en Natuurbeheer BIJ12 Herman Cohen Stuart en Karin Cox 1 Twitter met ons mee! #Hogeschool_VHL #BIJ12 #SNL #ANLb2016 Over BIJ12 3 Even een testje! Voordat

Nadere informatie

Natuurgebied Oranjezon

Natuurgebied Oranjezon Natuurgebied Oranjezon Introductie Wanneer je dwars door Oranjezon loopt, vanaf het binnenland richting de Noordzee, wandel je door struwelen, naaldbos, loofbos, duingrasland en duinen. Het is niet zo

Nadere informatie

Nieuwe bedrijfslocaties

Nieuwe bedrijfslocaties E c o l o g i s c h e i n v e n t a r i s a t i e Om de uitvoerbaarheid van het bestemmingsplan Midwolda-Nieuwlandseweg Arts/Rulo te toetsen, is een ecologische inventarisatie uitgevoerd. Tevens is gekeken

Nadere informatie

Provinciaal weidevogelonderzoek in de regio Amstel-, Gooi- en Vechtstreek Uit het Jaarboek Weidevogels 2007

Provinciaal weidevogelonderzoek in de regio Amstel-, Gooi- en Vechtstreek Uit het Jaarboek Weidevogels 2007 Provinciaal weidevogelonderzoek in de regio Amstel-, Gooi- en Vechtstreek Uit het Jaarboek Weidevogels 2007 Inleiding In 2005 verschenen alarmerende berichten over een snelle teruggang van weidevogels

Nadere informatie

Inventarisatie natuurwaarden Lelystad Airport

Inventarisatie natuurwaarden Lelystad Airport Inventarisatie natuurwaarden Lelystad Airport A&W-rapport 996 Inventarisatie natuurwaarden Lelystad Airport 1 2 A&W-rapport 996 Inventarisatie natuurwaarden Lelystad Airport 3 4 A&W-rapport 996 Inventarisatie

Nadere informatie

SCHOOLTUINEN MAHLERLAAN AMSTERDAM

SCHOOLTUINEN MAHLERLAAN AMSTERDAM FLORA- EN FAUNADOSSIER SCHOOLTUINEN MAHLERLAAN AMSTERDAM 3 maart 2014 dr. M. Kuiper NatuurBeleven bv. Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020-4727777 info@natuurbeleven.nl Inhoud 1. Aanleiding... 3 2.

Nadere informatie

Zwart Water_Inrichting Schaapsen Diepbroek incl. sanering stortlocaties

Zwart Water_Inrichting Schaapsen Diepbroek incl. sanering stortlocaties Uitgangssituatie Algemeen Zwart Water_Inrichting Schaapsen Diepbroek incl. sanering stortlocaties Projectnummer: 2009_015 Projectnaam: Zwart Water_Inrichting Schaaps- en diepbroek incl sanering stort 1

Nadere informatie

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland 2013 is door Vogelbescherming Nederland en Sovon uitgeroepen tot het Jaar van de Patrijs. Deze fraaie vogel is de laatste decennia sterk afgenomen (-95%).Ten

Nadere informatie

Vergelijking in de tijd (Soortenrijkdom) Akkers Moerassen

Vergelijking in de tijd (Soortenrijkdom) Akkers Moerassen Staat van 2014 Soortenrijkdom Wat is de gemiddelde kwaliteit van de soorten rijkdom in zes biotopen? Voor de vulling van deze zijn gegevens gebruikt van de vlakdekkende inventarisaties in het buitengebied

Nadere informatie

Enquête Wetterskip Fryslan

Enquête Wetterskip Fryslan Enquête Wetterskip Fryslan Status: Afgesloten Begindatum: 14-08-2014 Einddatum: 12-09-2014 Live: 30 dagen Vragen: 15 Gedeeltelijk geantwoord: 35 (8,6%) Afgedankt: 0 (0%) Einde bereikt: 373 (91,4%) Totaal

Nadere informatie

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers.

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. 1 veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. verbeteren van chemische water kwaliteit verbeteren van de oever stabiliteit verbeteren van de ecologische kwaliteit 2 waarom aandacht voor NVO

Nadere informatie

Natte natuurparels: ook uw zorg? Brabantse waterschappen en Provincie Noord-Brabant pakken verdroging natte natuurparels aan.

Natte natuurparels: ook uw zorg? Brabantse waterschappen en Provincie Noord-Brabant pakken verdroging natte natuurparels aan. Natte natuurparels: ook uw zorg? Brabantse waterschappen en Provincie Noord-Brabant pakken verdroging natte natuurparels aan. Deze folder gaat over het herstellen van natte natuurparels in Noord-Brabant.

Nadere informatie