Werken in besloten ruimten Code van goede praktijk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Werken in besloten ruimten Code van goede praktijk"

Transcriptie

1 Werken in besloten ruimten Code van goede praktijk 22/09/2015

2 Als je een besloten ruimte niet moet betreden, doe dat dan ook niet! Agoria 2015 Informatie uit deze publicatie mag overgenomen worden voor niet commerciële doeleinden en mits bronvermelding en kosteloze verspreiding.

3 Inhoudstafel 1 Inleiding Besloten ruimten Omschrijving besloten ruimte: Uitgaan van het risico Enkele voorbeelden van besloten ruimtes: Besloten ruimten onderworpen aan het artikel 53 van het ARAB Opslagtanks voor ontvlambare vloeistoffen Risico s eigen aan besloten ruimten Verstikking Brand en explosie Intoxicatie Verdrinking Contact met bewegende delen Blootstelling aan radioactieve straling Elektrisering en elektrocutie Knelling van personen of lichaamsdelen Vallen van personen en materialen Blootstelling aan lawaai Onvoldoende verlichting Contact met hete of koude oppervlakten Werken in warme of koude omgeving (thermische belasting) Kunstmatige optische straling Andere gevaren Een beheersmatige aanpak werken in besloten ruimten Opleiding in herkennen van besloten ruimten Het beheersen van betredingen van permanente besloten ruimten Beheersen van betredingen in niet permanente besloten ruimten Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk Communicatie Maatregelen voor het werken in besloten ruimten Veilig stellen van de ruimte vóór de betreding Maatregelen tijdens de betreding Praktische uitvoering van maatregelen Onderbreken van leidingen Ventilatie

4 6.3 Het uitvoeren van metingen Lockout, Tagout Tryout Valbeveiliging Toezicht en redding Bijlage 1 - Regelgeving Bijlage 2 Model Vergunning betreden besloten ruimtes Bijlage 3 Model Last Minute Risicoanalyse Bijlage 4 Matrix beheersmaatregelen Afkortingen

5 1 Inleiding Heel wat werknemers betreden ruimten die niet voorzien zijn op menselijk verblijf, maar waar toch noodzakelijke werkzaamheden moeten worden uitgevoerd. Denk bijvoorbeeld aan de reiniging van silo s of het graven van putten en sleuven, maar ook aan andere constructie- of herstellingswerken op dergelijke plaatsen. Besloten ruimten komen in vrijwel alle sectoren voor en in allerlei vormen en maten. Het is uitermate belangrijk om een besloten ruimte te herkennen en de gepaste maatregelen te treffen in overeenstemming met de aanwezige risico s. Elk jaar gebeuren nog steeds ernstige arbeidsongevallen, ook met dodelijke afloop, ten gevolge van het onbeheerst betreden van besloten ruimten. Om de werkgevers én werknemers te helpen bij de correcte toepassing van de regels (en aldus het risico op ongevallen te verminderen) heeft Agoria deze code van goede praktijk opgemaakt. Hierbij is gebruik gemaakt van de expertise die aanwezig is bij de bedrijven die lid zijn van Agoria (en die door de aard van hun activiteiten elke dag met deze problematiek te maken hebben), alsook van experten van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid en Sociaal Overleg en van specialisten uit bedrijven van de sector. De opstellers hebben getracht een handleiding te schrijven die ook nietspecialisten kunnen gebruiken. Een voorafgaande kennis van de regelgeving is echter wel nuttig. Het is zeer belangrijk te weten welke werken uitgevoerd worden en hiervoor de nodige veiligheidsmaatregelen te nemen. Naast een opsomming van de risico s en de maatregelen die kunnen worden genomen, worden in deze code ook modeldocumenten ter beschikking gesteld om de gebruikers te helpen bij de concrete toepassing ervan. De opstellers zijn ervan overtuigd dat heel wat ongevallen kunnen vermeden worden door een weloverwogen toepassing van deze code. Dit vergt echter een gepaste aandacht voor de opleiding en ervaring van de betrokken uitvoerders en een volledige kennis van de risico s. In het geval dat aannemers de werken uitvoeren zal de opdrachtgever zorgen voor de overdracht van informatie over de aanwezige risico s en de te nemen preventieve maatregelen. Deze code geeft de lezer een praktisch naslagwerk om te voldoen aan de eisen van het ARAB en Codex Welzijn op het Werk. De werkgroep: Kris Ceulemans, Hertel Xavier Deleu, Cofely Fabricom GDF Suez Energy Services Christian Depue, NAVB Dirk Hilgert, Bilfinger ROB Werner Vancayseele, Spie Steven Van Cauwenberghe, Toezicht Welzijn op het Werk FOD WASO Peter Vansina, Afdeling van het toezicht op de chemische risico's - FOD WASO Jo De Jonghe, Agoria Geert De Prez, Agoria 5

6 2 Besloten ruimten We merken op dat een definitie van besloten ruimte niet voorkomt in de Belgische regelgeving (ARAB/Codex Welzijn op het Werk). Een bepaald type van besloten ruimte, namelijk een besloten ruimte met een risico op een gevaarlijke atmosfeer, wordt echter wel behandeld in de regelgeving, zonder dat de term besloten ruimte hier gebruikt wordt. Artikel 53 1 van het ARAB handelt over "werkzaamheden in plaatsen waar gevaarlijke gassen kunnen voorhanden zijn". Welke plaatsen worden bedoeld, blijkt uit een niet-limitatieve lijst van voorbeelden: kuilen, vergaarbakken, kuipen bestemd voor chemische reacties, ondergrondse controleplaatsen, riolen, rookkanalen, enz. Een andere deelverzameling van besloten ruimten die worden behandeld in de regelgeving zijn de ondergrondse reservoirs en de bovengrondse opslagtanks voor ontvlambare vloeistoffen voor de opslag van zeer licht ontvlambare, licht ontvlambare, ontvlambare en brandbare vloeistoffen. Het KB van 13 maart 1998 betreffende de opslag van zeer licht ontvlambare, licht ontvlambare, ontvlambare en brandbare vloeistoffen (BS ) beschrijft in onderafdeling 10 de maatregelen die moeten getroffen worden bij het betreden van deze besloten ruimten voor het uitvoeren van onderzoeken, werken en herstellingen. De relevante bepalingen van dit KB kan u hieronder bij punt 2.5 terugvinden. 2.1 Omschrijving besloten ruimte: Omwille van het ontbreken van een wettelijke bepaling is hieronder getracht een omschrijving te geven van een besloten ruimte: Een gesloten of deels open omgeving met een al dan niet vernauwde toegang die niet is ontworpen voor het normale verblijf van personen, en waar het risico bestaat op letsel of gezondheidsschade door gevaarlijke stoffen, externe of interne omstandigheden of activiteiten. De kenmerken kunnen als volgt worden omschreven: niet ontworpen voor het normale verblijf van werknemers een besloten karakter o beperkte of moeilijke toegangsmogelijkheden o beperkte natuurlijke ventilatie o slechte verlichting waar een gevaarlijke atmosfeer aanwezig is of kan ontstaan (een gevaarlijke atmosfeer is een atmosfeer die kan aanleiding geven tot bijvoorbeeld intoxicatie, brand of explosie, verstikking, ) risico s die bijkomend ontstaan door de omstandigheden (bijvoorbeeld de aanwezigheid van een roerder of andere beweegbare onderdelen) of activiteiten (bijvoorbeeld slijpen, branden, ). Niet alle kenmerken hoeven tegelijk aanwezig te zijn. 1 Voor een beschrijving van de regelgeving zie hoofdstuk 2.4 en bijlage 1 voor de integrale tekst van het ARAB 6

7 Opmerking: het betreden van een dergelijke ruimte verwijst zowel naar het volledig als gedeeltelijk betreden dus ook als bijvoorbeeld alleen het hoofd in de opening van de ruimte wordt gebracht. 2.2 Uitgaan van het risico Deze omschrijving laat ruimte voor interpretatie. Men mag echter niet uit het oog verliezen dat een discussie of het feit of een bepaald werk nu al dan niet in een besloten ruimte wordt uitgevoerd, niets verandert aan de inherente risico s van dat werk. Het is dan ook veel belangrijker om de risico s te (h)erkennen en maatregelen te nemen dan het gepast label op de ruimte te kleven. Werknemers zullen in elk geval opgeleid en geïnformeerd moeten worden zodat ze de kenmerken van een besloten ruimte herkennen en zo de gepaste maatregelen kunnen nemen. Onderzoeken of een bepaalde werksituatie onderworpen is aan artikel 53 van het ARAB is dan weer wel erg belangrijk omdat voor deze situaties minimale maatregelen worden voorgeschreven. De werkgever is verplicht de risico s op te sporen en te evalueren. Deze risicobeoordeling vormt de basis voor het nemen van preventieve- en schadebeperkende maatregelen, waarbij het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen de laatste mogelijkheid is nadat alle andere -collectievemaatregelen zijn genomen. Het is belangrijk op te merken dat, vooraleer er geopteerd wordt voor het gebruik van PBM, er voorrang dient gegeven te worden aan: de uitschakeling van risico s aan de bron de beperking van risico s door middel van maatregelen op het gebied van de arbeidsorganisatie of door middel van collectieve beschermingsmiddelen. Pas in de gevallen dat deze maatregelen het risico onvoldoende beperken moeten PBM gebruikt worden. De redding moet gezien worden als een schadebeperkende maatregel voor het restrisico dat overblijft nadat alle andere maatregelen werden genomen om een veilige werkomgeving te creëren. Voor het opsporen van de risico s en het nemen van gepaste maatregelen kan gebruik gemaakt worden van de matrix die bij deze code van goede praktijk hoort (zie bijlage 4). 2.3 Enkele voorbeelden van besloten ruimtes: Het is onmogelijk een limitatieve lijst te geven van besloten ruimtes. Het is belangrijk de kenmerken van een besloten ruimte in het achterhoofd te houden en ZELF besloten ruimtes te leren (H)ERKENNEN. De hierna afgebeelde voorbeelden kunnen in bepaalde omstandigheden worden beschouwd als besloten ruimten die vallen onder artikel 53 van het ARAB; deze omstandigheden worden nader toegelicht in

8 Putten Sleuven Ondergrondse ruimtes Riolen Tanks Pijpstelsels of kanalen Lastent Stelling (afgesloten krimpfolie) 8

9 Tank Silo s Begaste containers Gebinten 2.4 Besloten ruimten onderworpen aan het artikel 53 van het ARAB Een belangrijk deel van de besloten ruimten zijn deze ruimten die vallen onder artikel 53 van het ARAB. Het betreft besloten ruimten met een risico op een gevaarlijke atmosfeer. De voorschriften van artikel 53 zijn redelijk ingewikkeld geformuleerd. Als men de teksten grondig analyseert, stelt men vast dat er onderscheid gemaakt wordt tussen 4 types van ruimten. Omwille van de leesbaarheid worden deze types hieronder beschreven in andere bewoordingen dan deze die letterlijk terug te vinden zijn in artikel 53. De integrale tekst van artikel 53 is opgenomen in bijlage 1. Deze alternatieve omschrijvingen kunnen dus helpen bij identificeren van die types van besloten ruimten waarvoor minimale technische detailvoorschriften worden opgelegd. 9

10 De 4 types van besloten ruimten zijn de volgende: Ruimten met actieve bronnen Dit zijn ruimten waarin gevaarlijke gassen of dampen worden vrijgezet. Deze gassen of dampen kunnen afkomstig zijn van verschillende bronnen. Artikel 53 van het ARAB beschrijft in paragraaf 1 drie types van bronnen van gevaarlijke stoffen die kortweg actieve bronnen genoemd worden: bronnen eigen aan de ruimte: achtergebleven vloeistofresten, bezinksels, afzettingen op wanden, rottend afval, enz.; deze situatie wordt omschreven in art 53 1, a), 1 bronnen eigen aan de activiteiten die worden uitgevoerd in de ruimte; zoals lassen, schilderen, coaten, deze situatie wordt beschreven in (art. 53 1, a), 2 ) bronnen eigen aan de omgeving waarvan het effect op de atmosfeer in de ruimte kan vastgesteld worden door metingen uit te voeren na het stopzetten van de ventilatie. Deze situatie komt bijvoorbeeld voor ten gevolge van binnendringen van gassen afkomstig van buiten de besloten ruimte (elektrogeen groepen, draaiende voertuigen of dieselgroepen, reinigingswerken in de buurt, ). Zie ARAB, artikel 53 1, a), 3 1 paragraaf Ruimten waar plots een gevaarlijke atmosfeer kan ontstaan Dit zijn ruimten zonder actieve bronnen (bijvoorbeeld als gevolg van een voorafgaande reiniging en ventilatie) maar waar het risico bestaat dat de lucht er toch plots en onverwacht kan verontreinigd worden. De verontreiniging kan afkomstig zijn uit de omgeving of het resultaat zijn van de werkzaamheden in de ruimte. Het begrip plots is voor interpretatie vatbaar. Het gaat in ieder geval om situaties waarbij de snelheid en de aard van de verontreiniging maken dat het preventief gebruik van autonome ademhalingsbescherming vereist is. Voorbeeld: openen van leidingen of apparaten die opgesteld zijn in de besloten ruimte en die mogelijk productresten kunnen bevatten, verwijderen van roestlagen, aanbrengen van verflagen, verwijderen van sedimenten. Zie ARAB, art 53 1, a), 3, laatste paragraaf Ruimten met een mogelijk zuurstoftekort In deze ruimten zijn geen actieve bronnen aanwezig en kan er ook niet plots een gevaarlijke atmosfeer optreden, maar bestaat de mogelijkheid dat er vóór de betreding onvoldoende zuurstof aanwezig is omdat de ruimte gedurende lange tijd afgesloten was (en er dus geen luchtverversing heeft plaats gevonden). Het ligt voor de hand dat dergelijke ruimtes geventileerd worden vóór de betreding. Zie ARAB, art 53 1, a), 4. De ruimte kan ook gevuld zijn geweest met inerte gassen. Het zuurstofgehalte moet minimaal 19 volume % bedragen Ruimten met onvoldoende luchtvoorraad Deze ruimten vallen niet onder de vorige 3 gevallen. Er zijn geen bronnen van gevaarlijke gassen of dampen, er is geen risico op een plotse indringing van gevaarlijke stoffen en de zuurstofconcentratie is voldoende op het ogenblik van de betreding. In deze ruimten bestaat echter wel de mogelijkheid dat een zuurstoftekort optreedt als gevolg van het verbruik van zuurstof door de betreders. Zie ARAB, art 53 1, a), 5. 10

11 Voor deze vier types van besloten ruimten gelden specifieke detailvoorschriften. We zullen daar verder in deze publicatie op wijzen. 2.5 Opslagtanks voor ontvlambare vloeistoffen Het KB van 13 maart 1998 betreffende de opslag van zeer licht ontvlambare, licht ontvlambare, ontvlambare en brandbare vloeistoffen (BS ) beschrijft in onderafdeling 10 de maatregelen die moeten getroffen worden bij het betreden van deze besloten ruimten voor het uitvoeren van onderzoeken, werken en herstellingen. De relevante bepalingen uit dit KB zijn opgenomen in bijlage 1 (punt 2). Onder het toepassingsgebied van dit KB vallen vloeistoffen met een vlampunt lager of gelijk aan 100 C. Het is niet van toepassing op vloeibaar gemaakte ontvlambare gassen. De voorschriften van dit KB liggen grotendeels in lijn met artikel 53 van het ARAB maar leggen nog enkele bijzondere accenten: er is sprake van een geschreven machtiging die moet verkregen worden vóór de betreding kan uitgevoerd worden (in de praktijk neemt deze machtiging de vorm aan van een werkvergunning) alle ontvlambare dampen moeten verwijderd worden, evenals de bezinkingen die na het ledigen overblijven vooraleer aan een tank of een reservoir werken of herstellingen worden uitgevoerd, worden ze gereinigd volgens een reinigingsmethode die op gebied van brand- en explosiebeveiliging voldoende waarborgen biedt tijdens de werken zal in het reservoir of de tank een permanente verluchting verzekerd worden. De werken of herstellingen dienen in een procedure te worden vastgelegd welke geviseerd moet worden door de preventieadviseur. er wordt uitdrukkelijk vermeld dat de metingen m.b.t de grenswaarden voor blootstelling in de tank op regelmatige tijdstippen herhaald moeten worden; de voorschriften voor toezicht en redding gelden voor elke betreding, terwijl in artikel 53 van het ARAB dit afhankelijk is van de risico s. 11

12 3 Risico s eigen aan besloten ruimten In principe kan men in een besloten ruimte alle gevaren 2 en risico s 3 vinden die ook op een normale werkpost aanwezig zijn. De besloten ruimte introduceert echter een aantal specifieke bijkomende gevaren en risico s of verstrekt de risico s eigen aan de activiteiten die er worden in uitgevoerd. Dit is doorgaans het gevolg van het feit dat: de ruimte niet ontworpen is om arbeid in te verrichten het een besloten karakter betreft in bepaalde gevallen in de ruimte meerdere werknemers verschillende taken uitvoeren op een relatief klein oppervlak of een klein volume. We gaan hieronder in op een aantal specifieke risico s die eigen zijn aan besloten ruimten. 3.1 Verstikking Verstikking is een gevolg van een tekort aan zuurstof in de ingeademde lucht. Omgevingslucht (op zeeniveau) bevat ongeveer 21% zuurstof en 78% stikstof. Over het algemeen wordt een zuurstofconcentratie van 19% beschouwd als een veilige ondergrens. Een lagere zuurstofconcentratie veroorzaakt nadelige effecten op het lichaam: 12-16%: verstoorde ademhaling, emotionele storingen, abnormale vermoeidheid 10-11%: hartritmestoornissen, euforie, hoofdpijn 6-10%: overgeven, duizelingen, flauwvallen of bij bewustzijn maar hulpeloos 6-0%: Hartstilstand, stilstand longfunctie, dood binnen enkele minuten. Mogelijke oorzaken van zuurstoftekort in besloten ruimte zijn: Verdringing door inerte gassen (N2, CO2, Ar, ) o Gebruikt bij reinigen of inertiseren o Lekken van aangesloten leidingen met N2, Ar, Gebruikt bij TIG-lassen (Tungsten Inert Gas) Verbruik van O2 in chemische reacties o Verbranding (bv. lassen, werken met open vlam, ) o Fermentatie (reactie O2 met organisch materiaal vormt CO2) o Corrosie o Andere reacties bv. uitharden van deklagen Het verbruik van zuurstof door de betreders (kan een probleem zijn in zeer kleine ruimte of zones van een ruimte met erg weinig ventilatie). Adsorptie door poreuze materialen o Bv. actieve kool Poolse werknemer stikt in koelcel van fruitbedrijf Een 48-jarige Poolse werknemer kwam zaterdag om het leven toen hij zichzelf opsloot in een koelcel. In zo n cel bevat de lucht slechts 1% zuurstof. De man overleed dus luttele ogenblikken nadat hij zichzelf insloot. Bron: De standaard van 9/02/ Gevaar: de intrinsieke schadeverwekkende eigenschap van een voorwerp, stof, proces of situatie die nefaste gevolgen hebben of de gezondheid en de veiligheid van de werknemer te bedreigen. 3 Een risico, is de kans dat deze schadeverwekkende eigenschap ook daadwerkelijk tot uiting komt. Deze kans wordt door tal van risicofactoren beïnvloed. 12

13 De 44-jarige Duitse arbeider die donderdagavond om het leven kwam in een staalfabriek stikte door een combinatie van zuurstoftekort en het inademen van het gevaarlijke argongas. Dat bleek na onderzoek in de convector waar het ongeval gebeurde. De arbeider, die voor een externe firma onderhoudswerken aan het uitvoeren was, zakte donderdagavond plots in elkaar tijdens de afbraak van de laatste stukken van een stelling op de bodem van een convector. Zijn collega stond bovenaan de kuip, maar zag zijn collega ineenzakken. Hij haalde hulp en liet zichzelf in de kuip zakken. Maar toen ook hij begon te wankelen, sloeg de derde arbeider alarm. Voor de 44-jarige man kon geen hulp meer baten, maar de collega werd nog naar het ziekenhuis gebracht, waar hij gisteren weer bij bewustzijn was. Het Laatste Nieuws, 12 februari Het Nieuwsblad, 12 februari Brand en explosie De intrede van ontvlambare dampen en gassen in de ruimte geeft aanleiding tot risico s van brand en/of explosie. De betreding van een besloten ruimte met een explosieve atmosfeer is niet toegelaten. Het is immers niet mogelijk betreders en eventuele redders te beschermen tegen brand. Slachtoffers zijn kansloos. Merk op dat brand niet alleen aanleiding geeft tot warmteontwikkeling, maar ook de zuurstof in de ruimte verbruikt en toxische verbrandingsgassen produceert. Hieronder volgen mogelijke oorzaken van een explosieve atmosfeer in een besloten ruimte. Vrijzetting van ontvlambare dampen uit vloeistofresten of residu s. Warmtebronnen in de ruimte zoals de hitte van laswerken of van de verlichting kunnen de verdamping bevorderen. Het lekken van ontvlambare vloeistoffen of dampen uit aangesloten leidingen, aangrenzende kamers of interne apparaten (zoals interne warmtewisselaars); Vrijzetting van ontvlambare dampen als gevolg van de werken die in de ruimte worden uitgevoerd, bijvoorbeeld bepaalde verf- en reinigingswerken (op basis van solventen); Vrijzetting van ontvlambare dampen of gassen door ongewenste reacties. Zo kunnen metalen reageren met zuren of basen waarbij waterstof kan worden vrijgezet. Een aluminium ladder in contact met natriumhydroxide kan bijvoorbeeld leiden tot vrijzetting van waterstof; De intrede van ontvlambare dampen of gassen van buiten de ruimte (door dispersie, natuurlijke of geforceerde ventilatie). Ontvlambare dampen of gassen kunnen in de omgeving van een besloten ruimte worden vrijgezet als gevolg van andere werkzaamheden (het gasvrij maken van een opslagtank met licht ontvlambare vloeistoffen) of als gevolg van een gaslek. Een explosieve atmosfeer kan zich vormen met een mengsel van een vaste stof (poeders) en lucht. Voorbeelden van dergelijke poeders zijn: meel polymeerpoeders (PP, PE) metaalpoeders farmaceutische poeders houtstof suiker Let op: De aanwezigheid van poeders (in functie van de korrelgrootte) kan aanleiding geven tot een explosief stofmengsel. De activiteiten in de ruimte en zelfs de ventilatie kan een poeder of stoflaag doen opdwarrelen, dat eens gemengd met lucht, een explosief mengsel kan vormen. 13

14 Een brand kan ook het gevolg zijn van een te grote concentratie aan zuurstof in de ruimte. Over het algemeen wordt een concentratie van 23,5% zuurstof in de lucht beschouwd als een veilige bovengrens. Hogere zuurstofconcentraties leiden tot een daling van het vlampunt, waardoor vloeistoffen die normaal niet als (licht) ontvlambaar beschouwd worden, wel aanleiding kunnen geven tot explosieve atmosferen bij omgevingstemperatuur. Brandbare stoffen, zoals bijvoorbeeld katoenen kledij, kunnen in een zuurstofrijke omgeving ook veel makkelijker vuur vatten. Mogelijke oorzaken van een zuurstofrijke atmosfeer zijn: een lek in een zuurstofleiding die aangesloten is op de besloten ruimte een lek in een zuurstoffles of zuurstofslang die gebruik wordt voor las- of snijwerken. Een arbeider dinsdag ernstige brandwonden op. De man was aan het werk in een zo goed als lege mazouttank, toen plots een ontploffing plaatsvond. Mogelijk hebben de dampen geleid tot een mengsel van gassen en restdampen, en heeft de warme halogeenlamp die voor licht moest zorgen, de gassen doen ontploffen. Het Belang van Limburg; 18 februari Intoxicatie Het inademen van toxische of schadelijke dampen en gassen kan in de eerste plaats leiden tot acute of chronische gezondheidsschade. De regelgeving verbiedt uitdrukkelijk om ruimten te betreden zonder ademhalingsbescherming indien de grens voor blootstelling wordt overschreden. Daarnaast zijn ook effecten mogelijk die indirect tot ongevallen aanleiding kunnen geven: duizeligheid (valgevaar), euforie (roekeloos gedrag), desoriëntatie (onmogelijkheid om zelfstandig de ruimte te verlaten). Soms worden we bewust van de gevaren omdat we ze ruiken of zien (bijvoorbeeld H 2 S ruikt naar rotte eieren) maar in een aantal gevallen is het gevaar aanwezig zonder dat we dit merken. Een voorbeeld hiervan is CO dat kleur- en geurloos is. Het ruiken of zien van de gevaren wijst op de aanwezigheid van het gevaar en niet op de omvang ervan. De geurdrempel van bijvoorbeeld aardgas (tetrahydrothiofeen (THT) met een geurdrempel van 3,6 microgram per m3) worden bewust lager gehouden dan de gevarendrempels (onderste explosiegrens, grenswaarde, ), maar dit voorbeeld is niet representatief voor andere producten. Het is belangrijk om in te zien dat in een besloten ruimte relatief kleine hoeveelheden toxische gassen aanleiding kunnen geven tot een relatief grote concentratie. Mogelijke oorzaken van de aanwezigheid van toxische stoffen zijn gelijkaardig aan deze van de aanwezigheid van ontvlambare stoffen: vrijzetting van stoffen uit vloeistofresten of residu s die in de ruimte aanwezig zijn vrijzetting van stoffen uit lekkende leidingen of aangrenzende compartimenten vrijzetting van stoffen door het openmaken van apparaten of leidingen met toxische stoffen het binnendringen van stoffen afkomstig van buiten de ruimte (via de ventilatie of openingen in de besloten ruimte) vrijzetting van stoffen door chemische reacties. Twee mannen werden maandagnamiddag bewusteloos teruggevonden toen ze een kelder behandelden tegen opstijgend vocht. De twee werden in kritieke toestand naar het ziekenhuis 14

15 gebracht nadat ze giftige dampen hadden ingeademd. De ambulanciers raakten niet meteen tot bij de slachtoffers omdat de dampen te giftig waren. Zij wachtten tot er persluchttoestellen beschikbaar waren. De twee arbeiders waren aan de slag voor een bedrijf dat gespecialiseerd is in renovatie en waterdichtingstechnieken. De oudste man bezweek dinsdag aan zijn verwondingen. De jongste is aan de beterhand. Uit: Het Nieuwsblad, Het Laatste Nieuws, 22 & 23 maart 2011 Tijdens werken aan een watercollector raakte een 45-jarige werknemer bevangen door CO-gassen. Die waren afkomstig van de slijpschijf met benzinemotor. Het slachtoffer kon nog uit de put kruipen en werd opgevangen door een collega. Hij werd naar de decompressiekamer van het ziekenhuis gebracht. Zijn toestand is niet levensbedreigend. 30 juni Het Laatste Nieuws Bij werken aan een brouwerij is dinsdagochtend een ammoniaklek ontstaan. Drie arbeiders raakten zwaargewond. Ze werden overgebracht naar het brandwondencentrum van Neder-Over-Heembeek. Twee van de mannen zijn nog in levensgevaar. Het ammoniaklek is intussen gedicht. Het ammoniaklek in de brouwerij ontstond rond 8.50 uur toen drie arbeiders van een externe firma in een besloten ruimte in de brouwerij ontmantelingswerken aan een oude installatie uitvoerden. Twee van hen liepen zware brandwonden op, de derde man raakte bevangen door ammoniakdampen. Nieuwsblad - donderdag 29 september 2011 Een 66-jarige landbouwer stierf zondagmiddag nadat hij in een waterput op zijn familieboerderij bedwelmd raakte door giftige dampen. De man viel in de put toen hij de vlotter wilde herstellen. Hij raakte bevangen door waterstofsulfidegas in de put en verdronk. Ook zijn zoon en diens echtgenote vielen in de welput en raakten bevangen toen ze de man wilden redden. Zij konden echter nog gereanimeerd worden door de hulpdiensten. Ook een ambulancier raakte bedwelmd. 30 april Het Nieuwsblad Arbeider sterft bij werken aan het nieuwe politiekantoor. 'Rioolgas' ligt waarschijnlijk aan de oorzaak. 'Met een acht man waren ze aan het werk toen er plots twee man door een 'mangat' vielen. Toen collega's ter hulp schoten werden ook zij bevangen door het gas. De bijgeroepen hulpdiensten konden niets meer doen voor een 51-jarige arbeider. De andere man werd in kritieke toestand naar de kliniek gevoerd Het Nieuwsblad, dinsdag 06 augustus Verdrinking De plotse intrede van water (of een andere vloeistof) kan leiden tot de verdrinkingsdood van de betreders. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de betreding van een riool waarin een plotse lozing gebeurt (bijvoorbeeld door een stortbui). We hebben echter niet altijd water of een vloeistof nodig om te verdrinken. Verdrinking in poeders of korrels is een veel voorkomende oorzaak van ongevallen, meestal met dodelijke afloop. Dergelijke ongevallen zijn zeer kenmerkend voor silo s met graan, meel, kunststofkorrels, 15

16 Bij een werkongeval op een bouwwerf is een 56-jarige arbeider meegespoeld in een rioolbuis. De buis moest voor de werkzaamheden worden afgesloten met een opblaasbare ballon, maar die begaf het. De man is nog steeds spoorloos. Er waren op het moment van het ongeval twee arbeiders aan het werk in de bouwput. Een van de twee kon tijdig wegspringen toen de ballon het begaf. Het 56-jarige slachtoffer werd meegesleurd door het water. De arbeidsinspectie stelt zich vragen over de veiligheidsvoorschriften bij die werken. 'Er wordt nagegaan of de aannemer geen inbreuken heeft gepleegd op de arbeidsreglementering', klinkt het bij het Brugse parket. 'De vraag is of een bepaalde veiligheidsklep in het riool wel goed werd afgesloten.' 01 december Het Nieuwsblad [Kempen], 30 november Gazet van Antwerpen. Op 28 februari 2005 kwam een arbeider om het leven toen hij een silo van een veevoederbedrijf aan het schoonmaken was. Hij reinigde de binnenwand van de silo toen een werknemer in de controletoren een grote hoeveelheid soja in de silo deed binnenstromen. De arbeider, zittend in een soort zetelliftje, raakte uit evenwicht en viel dertig meter naar beneden waar hij stikte in de graanmassa. Het duurde uren om het slachtoffer te bevrijden. Het Laatste Nieuws, 01/03/2007 Een man kwam gistermorgen om het leven bij een arbeidsongeval. Dat gebeurde bij een voederbedrijf. Hij viel in een silo die half gevuld was met meel. Dat gebeurde toen hij in dienst van z'n werkgever, het bovenste deel van de tank wilde schoonmaken. Voor die klus werd een lift ingeschakeld. Om nog onbekende reden is de man uit de lift gevallen. Meters lager kwam hij in het mulle meel terecht. Vrijwel onmiddellijk zonk hij weg in de dichte massa. Nog voor de man kon gelokaliseerd worden, stierf hij door verstikking. Het Laatste Nieuws - Leiestreek, 14/6/2007 Een man is maandagnamiddag om het leven gekomen bij een arbeidsongeval in een graansilo. De man werd in het graan gezogen en raakte bedolven. De brandweer probeerde hem nog te bevrijden en diende het slachtoffer zuurstof toe maar dat mocht niet meer baten. De man stikte door de druk. 03/08/ Het Belang van Limburg Een 21-jarige jongeman van een onderhoudsfirma raakte bij een val in een silo bedolven onder een massa kleikorrels. Hij kon pas na een half uur bevrijd en gereanimeerd worden. Hij verkeert nog in kritieke toestand. 13 januari Het Laatste Nieuws [Waasland] Een arbeider van een biologische meelmaalderij is vorige donderdag omgekomen bij het laden van een vrachtwagen. De man was in een silo gekropen omdat het meel leek vast te zitten en kreeg vijf ton meel over zich heen. De politie en de civiele bescherming pompten het meel uit de koker, maar tevergeefs. 04 augustus De Standaard 16

17 3.5 Contact met bewegende delen Sommige besloten ruimten bevatten bewegende delen, bijvoorbeeld roerders, ventilatoren en doseerschroeven. Het is uiteraard niet aanvaardbaar om de ruimte te betreden als dergelijke (niet afgeschermde) delen in beweging zijn of als ze tijdens de betreding in beweging kunnen komen, hetzij automatisch (door de processturing) hetzij door een manueel startcommando. Daarmee is het gevaar echter niet geweken. De meeste ongevallen met bewegende delen in besloten ruimten zijn immers te wijten aan het manueel of automatisch starten van bewegende delen terwijl de betreders in de ruimte aanwezig zijn. Er is bovendien niet altijd een motor nodig om een gevaar van bewegende delen te introduceren. Sommige bewegende delen kunnen in beweging kunnen gebracht worden door de zwaartekracht of de wind. Tijdens onderhoudswerken aan een machine op het terrein van een asfaltbedrijf, is een arbeider, woensdagnamiddag verongelukt. Hij was op het moment van het ongeval bezig in een asfaltmolen, toen die om onverklaarbare redenen opstartte. De man kon niet meer gered worden. Zijn collega's kregen psychologische bijstand. Het Nieuwsblad - vrijdag 08 mei 2009 Het scheelde niet veel, of ik was mijn hoofd kwijt geweest". De 21-jarige man was woensdag aan het schilderen in een koeltoren toen iemand plots de propeller aanzette. De man kreeg de wieken enkele keren tegen zijn hoofd en kwam zwaar ten val. Het Laatste Nieuws, 07/04/ Blootstelling aan radioactieve straling Sommige besloten ruimten bevatten apparatuur dat radioactieve straling uitzendt. Mogelijke bronnen van radioactieve straling zijn: niveaudetectoren op basis van ioniserende stralingradiografieën die in of in de nabijheid van de besloten ruimten worden genomen. Er dient nagegaan te worden wat de functie is van deze radioactieve bronnen en op welke manier ze aanleiding kunnen geven tot risico s. Besloten ruimten kunnen ook deel uitmaken van een bestralingsmachine. Een technicus bevond zich in een bestralingsinstallatie toen de 'opstartsequentie van de bestraling' plots werd begonnen. De technicus activeerde direct één van de noodstoppen die in de cel aanwezig zijn. De Morgen - vrijdag 15 mei

18 3.7 Elektrisering en elektrocutie Wanneer elektrische apparaten en installaties in besloten ruimtes binnengebracht worden, bestaat een kans op elektrocutie 4 en elektrisering 5. In de besloten ruimte kunnen condities aanwezig zijn die het risico op elektrocutie of elektrisering verhogen: de aanwezigheid van metalen wanden (in tanks, silo s) of andere geleidende delen de aanwezigheid van water of vocht (in riolen, regenputten, achter gebleven water in opslag tanks na reiniging,..) de introductie van water of vocht tijdens de werken door het besloten karakter kan de betreder op meerdere plaatsen en/of over een groter lichaamsoppervlakte contact hebben met de geleidende wanden. Werken in besloten ruimten introduceren ook risico s van schade aan elektrische apparaten en kabels die in andere normale werkomgevingen vele beter onder controle kunnen gehouden worden. Denk hierbij aan het aanstoten of omvallen van verlichtingsarmaturen, struikelen over elektriciteitskabels, enz. 3.8 Knelling van personen of lichaamsdelen Het gevaar van knelling bestaat in ruimtes met langzaam vernauwende secties. Personen kunnen hier gekneld raken, waardoor ze niet meer op eigen kracht de ruimte kunnen verlaten. Naast knelling is er tevens een risico dat door opbouw van installaties in de besloten ruimte of de tijdelijke of permanente plaatsing van arbeidsmiddelen de uitgang niet voldoende doorgankelijk is. 3.9 Vallen van personen en materialen Vallen van personen Het risico op valgevaar is in verhoogde mate aanwezig. De ernst van een arbeidsongeval door vallen is meestal aanzienlijk. We hebben immers veelal te maken met toegangen op hoogtes, die dan ook nog eens vernauwd of moeilijk toegankelijk zijn, of met niet of slecht afgedekte sleuven en putten. De besloten ruimte kan omwille van zijn vorm valgevaar opleveren. Voorbeelden hiervan zijn: grote dieptes eigen aan de installatie, het werken op steigers in een tank en gladde/schuine wanden. Als de toegang tot de ruimte zich in het dak van de ruimte bevindt (bijvoorbeeld een mangat bovenop een silo of tank), gebeurt de toegang via afdalingstechnieken (zie ook hoofdstuk 6.5). In bepaalde gevallen bevinden de toegangen zich op een zekere hoogte en zijn er risico s van valgevaar wanneer de werknemer zich naar de toegang begeeft. 4 elektrocutie: schadelijke elektrische stroomdoorgang door het menselijk lichaam met de dood tot gevolg 5 elektrisering: aanraking aan elektrische spanning zonder dodelijk gevolg 18

19 3.9.2 Vallen van materialen Het vallen van materiaal is natuurlijk niet eigen aan het werken in een besloten ruimte maar wordt meestal versterkt door de beperkte omvang van de ruimte en de kans dat verschillende werkposten zich boven elkaar bevinden of dat de aanlevering van materialen langs boven dient te gebeuren Blootstelling aan lawaai De aanwezigheid van lawaai is op veel werkposten een belangrijk aandachtspunt. In besloten ruimtes wordt dit risico echter nog versterkt door reflectie en de kleine ruimte. Lawaai kan afkomstig zijn van activiteiten die zich afspelen in de ruimte (of in de omgeving) zoals het gebruik van elektrisch, pneumatisch of mechanisch gereedschap (bikken, hameren, slijpen, reinigen onder hoge druk ) die ervoor zorgen dat er snel actiewaarden overschreden worden. Ook piekgeluiden vormen in besloten ruimte een belangrijk risico. De versterking van deze geluiden kan voor een overschrijding zorgen van de grenswaarde. Let op: Lawaai in een besloten ruimte is niet alleen een risico voor de operator of uitvoerder van de actie maar is tevens een aandachtspunt voor iedereen die werkzaam is in de besloten ruimte Onvoldoende verlichting Het kenmerk van een besloten ruimte is dat deze niet bedoeld is voor een permanent verblijf. Dit wil zeggen dat er veelal geen of slechts beperkte verlichting aanwezig is. Daarom zal bijkomende verlichting noodzakelijk zijn, rekening houdend met het soort activiteiten van de werknemers. Een voldoende (maar ook niet te veel) verlichting dient aanwezig te zijn om de ruimte te betreden en om struikelen en vallen te vermijden. Daarnaast is het nodig om voldoende verlichting te voorzien om het werk uit te voeren. Deze verlichting kan vast of mobiel opgesteld worden. Deze bijkomende verlichting zal bestaan uit: een algemene verlichtingsinstallatie; een aanvullende plaatselijke verlichtingsinstallatie indien nodig. Er zal eveneens aandacht moeten gegeven worden aan het mogelijk uitvallen van kunstverlichting omdat dan bijzondere risico s mogelijk zijn. Er dient nagedacht te worden over een adequate noodverlichting 6 of veiligheidsverlichting 7. Voor een individuele betreding kan een veiligheidsverlichting bestaan uit een autonome zaklamp die geschikt is voor de omgeving (bv EX zaklamp waar een explosiegevaarlijke atmosfeer heerst). Bij betreding door verschillende personen zal een tweede, onafhankelijk gevoed verlichtingssysteem als back-up noodzakelijk zijn. 6 noodverlichting: is die verlichting die het mogelijk maakt om de ruimte veilig te verlaten 7 veiligheidsverlichting: is die verlichting die het mogelijk maakt om de normale werkzaamheden voort te zetten. 19

20 Een goede verlichting maakt het mogelijk om hindernissen op te merken en voorkomt snelle vermoeidheid van de ogen. De risicoanalyse zal de behoefte aan verlichting verder verduidelijken. De verlichting moet voldoen aan de eisen van het AREI. In veel gevallen (vb vochtige ruimte) zal enkel een ZLVS kunnen gebruikt worden Contact met hete of koude oppervlakten Hete of koude oppervlakken vergroten de kans op brand- of vrieswonden. Omwille van de vorm van de besloten ruimte vormt het onvrijwillig aanraken van hete - of koudeoppervlaktes een verhoogd risico. Doorheen de ruimte kunnen bijvoorbeeld pijpleidingen lopen die nog gebruikt worden (of pas uit dienst zijn gezet) en extreem koud of warm kunnen zijn. Ook de activiteit zelf kan aanleiding geven tot oppervlaktes met een hoge of een lage temperatuur zoals lassen of CO 2 behandelingen Werken in warme of koude omgeving (thermische belasting) Besloten ruimtes worden in het algemeen gekenmerkt door een slechte ventilatie. Hierdoor wordt de warmte slecht afgevoerd en is het risico op een thermische belasting van de betreders hoog. De warmte kan afkomstig zijn van klimatologische invloeden en soms ook versterkt door de aanwezigheid van technische apparatuur die ook warmte afgeeft. Het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (ademhalingsbescherming, beschermpakken ) versterken het discomfort. Het KB van 4 juni 2012 betreffende thermische omgeving is evenzeer van toepassing op werkzaamheden in besloten ruimten Kunstmatige optische straling Gekende bronnen van optische straling (UV, IR en zichtbaar) zijn lasprocessen en gebruik van lasers (bv voor metingen). Bijkomende risicofactoren is de mogelijke aanwezigheid van verschillende werknemers in dezelfde (kleine) werkzone waar de weerkaatsing van sterke lichtbronnen op de wanden zich voordoet. Het KB van 22 april 2010 betreffende de bescherming van de gezondheid en de veiligheid van de werknemers tegen de risico s van kunstmatige optische straling op het werk is ook van toepassing op werkzaamheden in besloten ruimten Andere gevaren Afhankelijk van de situatie kunnen nog andere gevaren ontstaan. Het is daarom belangrijk steeds elke situatie via een risicoanalyse aandachtig te analyseren en de gevaren te identificeren, zodat gepaste maatregelen kunnen worden genomen. 20

21 4 Een beheersmatige aanpak werken in besloten ruimten Dit hoofdstuk gaat over de manier waarop de onderneming de werken in en rond besloten ruimten kan organiseren. Voor een toelichting over TRA en LMRA zie ook hoofdstuk

22 4.1 Opleiding in herkennen van besloten ruimten Een eerste belangrijk aspect is de aandacht erop te vestigen dat werknemers dienen opgeleid/geïnstrueerd te worden in het HERKENNEN van besloten ruimtes en de hieraan verbonden risico s. Een besloten ruimte is immers niet altijd een ruimte is die gekenmerkt is door 4 wanden en een kleine opening. Een besloten ruimte kan ook die ruimte zijn die op het eerste zicht open lijkt te zijn. 4.2 Het beheersen van betredingen van permanente besloten ruimten Sommige ruimtes in een onderneming kunnen gedefinieerd worden als permanente besloten ruimten. Dit zijn ruimten die doorgaans wel voorzien zijn van een toegang (een deur) maar die toch niet bedoeld zijn als normale arbeidsplaats. Voorbeelden van permanente besloten ruimten die in bepaalde omstandigheden onder de toepassing kunnen vallen van artikel 53 van het ARAB: ondergrondse tunnels kruipkelders analysehuisjes pomphuisjes opslaglokalen met gevaarlijke stoffen Ze worden meestal slechts sporadisch betreden voor het uitvoeren van onderhoudswerken of afregelwerken. Het is in de eerste plaats belangrijk de accidentele (ongecontroleerde) toegang tot dergelijke ruimte te voorkomen. Dit kan door de ruimte te signaliseren en indien mogelijk op slot te doen. Dergelijke ruimten worden daarom permanent gesignaleerd als besloten ruimte. De beheersmaatregelen van dergelijke permanente besloten ruimtes worden vastgelegd in procedures en instructies (die rekening houden met alle aspecten van deze code), en kunnen enkel betreden worden door bevoegde personen die beschikken over de adequate opleiding voor deze specifieke ruimte. Voor vooraf gedefinieerde routinematige activiteiten in permanente besloten ruimten moet een specifieke procedure/instructie worden uitgewerkt. Het blijft echter belangrijk om in de procedure een aanmeldingssysteem te verwerken opdat steeds verschillende personen op de hoogte zijn van de werkzaamheden. 22

23 Wanneer echter afgeweken wordt van de routinematige vastgelegde activiteiten zal het systeem van vergunningen (zie verder) noodzakelijk zijn. 4.3 Beheersen van betredingen in niet permanente besloten ruimten Het identificeren van werkzaamheden waarbij niet permanente besloten ruimten betreden worden De meeste betredingen gebeuren in het kader van werkzaamheden in besloten ruimten die in normale omstandigheden niet toegankelijk zijn: silo s, opslagtanks, beerputten, enz. De werken die uitgevoerd worden, zijn bijvoorbeeld onderhoudswerken, inspecties, herstellings- of aanpassingswerken. Een beheersmatig aanpak van de risico s van dergelijke werken veronderstelt dat de onderneming een systeem heeft waarbij deze worden geïdentificeerd zodanig dat op voorhand kan nagedacht worden over de uitvoering ervan. Wat men moet vermijden is dat werknemers op eigen initiatief ad hoc dergelijke werken uitvoeren. Dit geldt overigens voor alle soorten van onderhouds- en aanpassingswerken, ongeacht of deze uitgevoerd worden in besloten ruimten. In de praktijk betekent dit dat werken op een of andere manier aangevraagd worden en men bepaalde personen in het bedrijf belast met de voorbereiding ervan. Evalueren of de werken de betreding van besloten ruimten noodzakelijk maakt, is één aspect van deze voorbereiding. Wanneer een werk in besloten ruimten wordt aangevraagd, zouden de eerste betrachtingen moeten zijn: nagaan of de werken kunnen uitgevoerd worden zonder de ruimte te betredende betreding beperken in de tijd De voorbereiding van werken in besloten ruimten Als het toch noodzakelijk is om een ruimte te betreden, is het belangrijk om deze betreding zo goed mogelijk voor te bereiden aan de hand van organisatorische en technische maatregelen Aanpak bij verschillende situaties Het is belangrijk dat aandacht geschonken wordt aan de verschillende risico s werknemers geconfronteerd kunnen worden bij de besloten ruimten. waarmee de Enerzijds zijn er de onderhouds- en herstellingsopdrachten (met een bepaalde frequentie) of de specifieke projecten of opdrachten (éénmalig), anderzijds is er de problematiek van de activiteiten met eigen werknemers of de uitbesteding aan aannemers waarbij de regelgeving werken met derden moet toegepast worden. In ieder geval is het noodzakelijk dat in verschillende stadia van het werk, overleg gepleegd wordt zodat alle risico s zo veel mogelijk in kaart worden gebracht, en de noodzakelijke maatregelen (zowel preventief als curatief (redding)) worden genomen. Dit overleg en de informatiedoorstroming wordt nog belangrijker indien de werken worden uitbesteed aan een derde (aannemer). Het uitwerken van de aanpak dient dan in samenspraak te gebeuren tussen opdrachtgever en aannemer via een aantoonbaar overleg. Hiervoor verwijzen we naar de Agoria Code van goede praktijk: werken met derden. 23

24 Een grondige analyse van het project, overleg, en uitwerking van de werkplanning is dus steeds cruciaal. Taakrisicoanalyses, Last Minute risicoanalyses en werkvergunningen zijn hierbij structurele en beheersmatige werkinstrumenten. Op basis van de risico s kan u de geschikte materiele en organisatorische preventiemaatregelen vastleggen Risicoanalyse, Taakrisicoanalyse en Last Minute Risicoanalyse Een analyse van de risico s bestaat uit drie onderdelen: identificeren en evalueren van de risico s eigen aan de ruimte: de risicoanalyse identificeren en evalueren van de risico s verbonden aan de taak: de taakrisicoanalyse (TRA) identificeren en evalueren, vlak voor aanvang van, en tijdens de werken, van de specifieke aanwezige, én wijzigende risico s: de last minute risicoanalyse (LMRA). We lichten deze 3 soorten analyses hieronder toe. De risicoanalyse: In een risicoinventarisatie en -evaluatie worden de risico s verbonden aan de ruimte en de omgeving geïnventariseerd en geëvalueerd. De taakrisicoanalyse (TRA) Een taakrisicoanalyse is een analyse die vooraf gemaakt wordt en de gevaren verbonden aan de activiteit inventariseert, risico s definieert en analyseert en de noodzakelijke preventiemaatregelen zal vastleggen. Een taakrisicoanalyse heeft een dynamisch karakter omwille van wijzigende omstandigheden. De Last Minute Risico Analyse (LMRA) Een Last Minute risicoanalyse heeft de bedoeling dat de werknemers zelf, nét voor ze aan de slag gaan, nog een laatste maal overlopen welke taken ze moeten uitvoeren, hoe ze te werk moeten gaan, wat de aanwezige gevaren en risico s zijn en ten slotte hoe men deze risico s zal vermijden of minimaliseren. Op het ogenblik van de werken kunnen de omstandigheden op de werkplaats immers anders zijn dan ten tijde van de risicoanalyse. De LMRA is een continu proces, want ook tijdens de werkzaamheden kunnen de omstandigheden wijzigen. In ieder geval gaat het steeds om een gestructureerde en beredeneerde benadering, door een persoon die met kennis van zaken de risicoanalyses uitvoert en de nodige preventiemaatregelen uitschrijft, alsook reddingsmiddelen toewijst. Deze beheersmatige aanpak omvat dan ook de uitwerking van maatregelen op maat van de onderneming, omstandigheden en de activiteiten. De LMRA wordt uitgevoerd door de betreders zelf. Een voorbeeld van LMRA is opgenomen in bijlage 3. Aangezien de maatregelen vóór het betreden van een besloten ruimte sterk afhankelijk zijn van de aanwezige risico s, hebben we een matrix voorzien welke u zal helpen bij het uitwerken van de beheersmaatregelen (Bijlage 4) Toelating via vergunning(en) De voorbereiding van de werken is van cruciaal belang. Niet alleen de werkzaamheden en de veiligheidsmaatregelen moeten worden vastgelegd maar ook de taken van de toezichter, de manier van alarmeren, de eerstelijnsinterventie zonder betreding en de eerstelijnsinterventie met betreding. 24

25 Een belangrijk beheersinstrument hiervoor is de vergunning. Deze werkvergunning omvat: de risico s de voorbereidende maatregelen (om de ruimte veilig te stellen en te houden) de preventiemaatregelen bij de verschillende activiteiten de toestemming tot betreding. Een voorbeeld van werkvergunning kan u in bijlage 2 terug vinden. 4.4 Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk Het comité voor Preventie en Bescherming op het werk wordt geraadpleegd over de maatregelen die in dit kader worden genomen ter bescherming van de werknemers. We verwijzen voor meer toelichting naar het KB van 3 mei 1999 betreffende het Comité. Bij ontstentenis van een comité voor preventie en bescherming op het werk wordt de syndicale delegatie betrokken, wanneer er ook geen syndicale delegatie aanwezig is, wordt er een rechtstreekse communicatie opgezet met de werknemers. 4.5 Communicatie Opleiding, communicatie en informatie naar de betrokken werknemers is zonder twijfel zeer belangrijk. Elke betrokken medewerker zal op zijn niveau en volgens zijn taken en opdrachten moeten beschikken over de adequate kennis. Hiervoor is in eerste instantie een voorafgaande opleiding natuurlijk absoluut noodzakelijk voor alle betrokkenen, inclusief zij die in het commerciële traject betrokken zijn. 25

26 5 Maatregelen voor het werken in besloten ruimten In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de maatregelen welke genomen moeten worden. Een belangrijk principe is het volgende: Als je een besloten ruimte niet moet betreden, doe dit dan ook niet. Indien er dan toch een betreding noodzakelijk is zorg dan eerst dat de ruimte veilig is gesteld. 5.1 Veilig stellen van de ruimte vóór de betreding Algemeen: Zorg dat de werknemers elkaar op regelmatige tijdstippen kunnen aflossen, houd rekening met thermische omgevingsfactoren zoals koude of warmte. Hieronder worden een aantal activiteiten opgesomd die typisch deel uitmaken van het veilig stellen van een besloten ruimte alvorens ze wordt betreden. Veiligstellen is erop gericht om de gevaren die aanwezig zijn in de ruimte zoveel mogelijk te elimineren. Niet alle activiteiten hieronder vermeld zijn steeds nodig maar het is belangrijk dat voor elke ruimte wordt nagegaan in welke mate deze activiteiten nodig zijn en wat de praktische uitvoering voor een concrete betreding inhoudt. De lijst van activiteiten hieronder is niet limitatief De ruimte ledigen en drukloos maken Indien de ruimte gevaarlijke stoffen bevat, worden deze uit de ruimte gepompt of wegdrukt. Dit gebeurt voordat de ruimte geopend wordt (voor ventilatie, of in het kader van het onderbreken van de toevoerleidingen). Vooraleer de ruimte te openen wordt ze drukloos gemaakt. In bepaalde gevallen is het niet mogelijk om via de operationele voorzieningen om de ruimte volledig leeg te maken. In dat geval kan het nodig zijn om op laag gelegen punten drains (afvoeropeningen) te openen, of bij gebruik aan drains, flensverbindingen te openen en via die openingen de vloeistof in de ruimte af te laten Afsluiten van toevoer van stoffen naar de besloten ruimte Alle toevoerleidingen naar de besloten ruimte moeten worden onderbroken. De mogelijke technieken die gebruikt kunnen worden, worden in het volgende hoofdstuk toegelicht. Zowel de leidingen die uitmonden in de besloten ruimte worden afsloten als de leidingen naar interne apparaten die opgesteld staan in de ruimte (bijvoorbeeld interne warmtewisselaars). In het geval vaste stoffen in de besloten ruimte aangevoerd kunnen worden, worden de installaties om dit te doen (bv. transportbanden) uit dienst genomen of worden de toevoeropeningen voor vaste stoffen afgesloten. In geval van werken in riolen sluit men waar mogelijk de riolen af met een afsluiter of een opblaasbare stop. Let op: de dichtheid van de afsluiter of de opblaasbare stop dient gecontroleerd te worden. 26

Voorstelling Code Jo De Jonghe Expert, Health & Prevention

Voorstelling Code Jo De Jonghe Expert, Health & Prevention Voorstelling Code Jo De Jonghe Expert, Health & Prevention Opbouw van de code Besloten ruimtes Risico s Aanpak Maatregelen Praktisch Toezicht en Redding Besloten ruimtes 3 Wat is een besloten ruimte? Regelgeving?

Nadere informatie

Het kader van het Welzijn op het Werk Toelichting bij de wet van 4 augustus 1996

Het kader van het Welzijn op het Werk Toelichting bij de wet van 4 augustus 1996 Het kader van het Welzijn op het Werk Toelichting bij de wet van 4 augustus 1996 Welzijnsdag 12 november 2012 1 Inhoudsopgave Korte schets wetgeving De risicoanalyse Preventiemaatregelen Rolverdeling in

Nadere informatie

(Ernstige) arbeidsongevallen & -aangifte

(Ernstige) arbeidsongevallen & -aangifte (Ernstige) arbeidsongevallen & -aangifte Infodag contactpersonen & directie Rodolf Broers Karen Brems 1 Probleemstelling In de school meldt een aannemer zich aan om te komen bekijken welke sanitaire werken

Nadere informatie

ACTIES BIJ (ZEER) ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN VAN UITZENDKRACHTEN

ACTIES BIJ (ZEER) ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN VAN UITZENDKRACHTEN veiligheidsberichten -0-009 009/ ACTIES BIJ (ZEER) ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN VAN UITZENDKRACHTEN Zowel bij havenarbeid als logistieke arbeid kunnen onder bepaalde voorwaarden ook interimarbeiders tewerkgesteld

Nadere informatie

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS S HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

-2- Noem voorbeelden van orde en netheid (good housekeeping). -2- Bij welke werkzaamheden kan een aanvullende werkvergunning nodig zijn?

-2- Noem voorbeelden van orde en netheid (good housekeeping). -2- Bij welke werkzaamheden kan een aanvullende werkvergunning nodig zijn? -2- Bij welke werkzaamheden kan een aanvullende werkvergunning nodig zijn? -2- Noem voorbeelden van orde en netheid (good housekeeping). -2- Noem enkele gevaren op het werk. -2- Noem werkzaamheden of omstandigheden

Nadere informatie

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS S HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Definitie van een ernstig arbeidsongeval volgens artikel 94bis 1 van de Welzijnswet:

Definitie van een ernstig arbeidsongeval volgens artikel 94bis 1 van de Welzijnswet: 7.1.2 Bestrijding van ernstige arbeidsongevallen Wat is een ernstig arbeidsongeval? Definitie van een ernstig arbeidsongeval volgens artikel 94bis 1 van de Welzijnswet: Een ongeval dat zich op de arbeidsplaats

Nadere informatie

Aluchemie Rotterdam. Module Besloten ruimten. Jacques van Es / Leo van der Elst 17 april 2013

Aluchemie Rotterdam. Module Besloten ruimten. Jacques van Es / Leo van der Elst 17 april 2013 Aluchemie Rotterdam Module Besloten ruimten Jacques van Es / Leo van der Elst 17 april 2013 1 2 Een besloten ruimte is: Iedere ruimte die, onder normale omstandigheden, (grotendeels) van de omgeving is

Nadere informatie

Toolbox-meeting Besloten ruimten

Toolbox-meeting Besloten ruimten Toolbox-meeting Besloten ruimten Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding Ruimten zoals tanks, ketels, riolen, kruipruimten en leidingkelders

Nadere informatie

KB van 28 maart 2014 Brandpreventie op de arbeidsplaatsen

KB van 28 maart 2014 Brandpreventie op de arbeidsplaatsen KB van 28 maart 2014 Brandpreventie op de arbeidsplaatsen Situering Het koninklijk besluit (KB) van 28 maart 2014 betreffende de brandpreventie op de arbeidsplaatsen vervangt en verruimt artikel 52 van

Nadere informatie

EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Beoordeling van explosiegevaren door stof van installaties en arbeidsplaatsen

EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Beoordeling van explosiegevaren door stof van installaties en arbeidsplaatsen Installatie: Arbeidsplaats: Beschrijving van de installatie en arbeidsplaats Verantwoordelijke: (1) Brandbare Stoffen (2) Gegevens van de meest kritische stof Ontstekingstemperatuur: Ontstekingsenergie:

Nadere informatie

Hoe passen wij dit toe? De getuigenis van een aannemer

Hoe passen wij dit toe? De getuigenis van een aannemer Werken in een besloten ruimte. Hoe passen wij dit toe? De getuigenis van een aannemer Werken in besloten ruimte Werkzaamheden in een besloten ruimte uitvoeren = mogelijke risico s aan verbonden! Het beheren

Nadere informatie

Workshop infodag contactpersonen & directie

Workshop infodag contactpersonen & directie Werken in een besloten ruimte. Workshop infodag contactpersonen & directie 1 Problematiek: Probleemstelling Personeel + leerlingen klagen over geurhinder in de toiletten. De preventieadviseur en de arbeidsgeneesheer

Nadere informatie

Arbeidsomstandighedenregeling. Hoofdstuk 4. Veiligheid tankschepen en gevaarlijke stoffen. Paragraaf 4.1 Veiligheid aan op of in tankschepen

Arbeidsomstandighedenregeling. Hoofdstuk 4. Veiligheid tankschepen en gevaarlijke stoffen. Paragraaf 4.1 Veiligheid aan op of in tankschepen Arbeidsomstandighedenregeling Hoofdstuk 4. Veiligheid tankschepen en gevaarlijke stoffen Paragraaf 4.1 Veiligheid aan op of in tankschepen Artikel 4.1. Definities Voor de toepassing van deze paragraaf

Nadere informatie

Opleiding niveau Brandweerman. Hoofdstuk 3 Arbeidsveiligheid. Kapt. Jean-Paul Heyens

Opleiding niveau Brandweerman. Hoofdstuk 3 Arbeidsveiligheid. Kapt. Jean-Paul Heyens Opleiding niveau Brandweerman Hoofdstuk 3 Arbeidsveiligheid Kapt. Jean-Paul Heyens Inleiding en duiding Beschrijving van het Vakgebied Welzijn - Welzijn en welzijnswetgeving sinds 4 augustus 1996 - Kaderwet

Nadere informatie

LAST- MINUTE RISICOANALYSE

LAST- MINUTE RISICOANALYSE LAST- MINUTE RISICOANALYSE LMRA PERSOONLIJKE RISICOANALYSE Naam uitvoerder : Functie : LAST-MINUTE RISICOANALYSE PERSOONLIJKE RISICOANALYSE SAMEN STREVEN NAAR EEN VEILIGERE WERKPLEK Bij Stork zijn we persoonlijk

Nadere informatie

ACTIES BIJ (ZEER) ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN

ACTIES BIJ (ZEER) ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN veiligheidsberichten 05-0-00 00/ ACTIES BIJ (ZEER) ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN De procedure met de te nemen acties bij (zeer) ernstige arbeidsongevallen (Z)EAO werd licht aangepast t.o.v. ons vorig bericht

Nadere informatie

ROND(DE) TAFEL: EXPLOSIEVEILIGHEID ZONERINGEN EN ATEX YOUR REPUTATION IS MINE.

ROND(DE) TAFEL: EXPLOSIEVEILIGHEID ZONERINGEN EN ATEX YOUR REPUTATION IS MINE. ROND(DE) TAFEL: EXPLOSIEVEILIGHEID ZONERINGEN EN ATEX YOUR REPUTATION IS MINE. 28 januari 2016 Explosie(gevaar) Explosie Ontsteking Explosie(gevaar) Brandbaar gebied Vol% in lucht 0 LEL UEL Mengsel te

Nadere informatie

Safety Regulations. Uitvoeren van risicobeoordelingen: VGM plan, TRA en LMRA

Safety Regulations. Uitvoeren van risicobeoordelingen: VGM plan, TRA en LMRA Pagina: 1 van 5 1. Wijzigingen t.o.v. vorige versie Geen, eerste versie. 2. Toepassingsgebied Dit veiligheidsvoorschrift is van toepassing op alle werkzaamheden die binnen de inrichtingsgrenzen van de

Nadere informatie

Code Voorzorgsmaatregelen Gevarenklasse Gevarencategorie

Code Voorzorgsmaatregelen Gevarenklasse Gevarencategorie Lijst van voorzorgsmaatregelen (P-zinnen) Algemeen Code Voorzorgsmaatregelen Gevarenklasse Gevarencategorie P101 P102 P103 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking

Nadere informatie

The Life Saving Rules Air Liquide Benelux Industries

The Life Saving Rules Air Liquide Benelux Industries The Life Saving Rules Air Liquide Benelux Industries Veiligheidsregels Welke zijn ze? Ik werk niet onder invloed van drugs of alcohol Ik rook niet buiten de daarvoor voorziene zones Ik draag de Persoonlijke

Nadere informatie

1. Aanvraagplannen werden ons overgemaakt door 2. Inplantingsplaats: Pijnven - Kerkhoven

1. Aanvraagplannen werden ons overgemaakt door 2. Inplantingsplaats: Pijnven - Kerkhoven ADVIESVERSLAG BRANDWEER BIJ VOORONDERZOEK/BOUWAANVRAAG VOOR AARDGASVERVOERLEIDING uw kenmerk ons kenmerk datum dienst ambtenaar telefoon I. Inleiding: 1. Aanvraagplannen werden ons overgemaakt door 2.

Nadere informatie

HSE guidelines december 2012 STIKSTOF HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines december 2012 STIKSTOF HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS H HSE guidelines december 2012 STIKSTOF HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

augustus 2009 STIKSTOF VGWM Gezondheid Welzijn Milieu A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert!

augustus 2009 STIKSTOF VGWM Gezondheid Welzijn Milieu A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert! augustus 2009 VGWM A WAY OF LIVING Veiligheid Gezondheid Welzijn Milieu VGWM Standaards voor professionals, wees alert! Werk veilig of werk niet Voor werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen

Nadere informatie

Welzijnsbeleid - Risicoanalyse

Welzijnsbeleid - Risicoanalyse Welzijnsbeleid - Risicoanalyse Infodocument Welzijnsbeleid - Risicoanalyse 1 Wettelijke aspecten Elke werkgever moet zorgdragen voor het uitschakelen van gevaarlijke arbeidsomstandigheden. Hij dient de

Nadere informatie

-5- Noem de blusmethoden voor een klasse A-brand. -5- Omschrijf de brandklassen. -5- Noem de blusmethoden voor een klasse B-brand.

-5- Noem de blusmethoden voor een klasse A-brand. -5- Omschrijf de brandklassen. -5- Noem de blusmethoden voor een klasse B-brand. -5- Met welk bord wordt een explosiegevaarlijke gebied aangegeven? -5- Noem de blusmethoden voor een klasse A-brand. -5- Noem de blusmethoden voor een klasse B-brand. -5- Noem de blusmethoden voor een

Nadere informatie

Harsh & Hazardous. Dé richtlijnen voor extreme omstandigheden EXPLOSIES

Harsh & Hazardous. Dé richtlijnen voor extreme omstandigheden EXPLOSIES Harsh & Hazardous Dé richtlijnen voor extreme omstandigheden EXPLOSIES Explosies Een explosie is het plotseling vergroten van het volume van een hoeveelheid materie waarna de energie op een heftige manier

Nadere informatie

Pro_16_Opmaken van een risicoanalyse voor werkzaamheden met een verhoogd risico.

Pro_16_Opmaken van een risicoanalyse voor werkzaamheden met een verhoogd risico. Pro_16_Opmaken van een risicoanalyse voor werkzaamheden met een verhoogd risico. 5-12-2014 Preventiedienst Huis van het GO! Willebroekkaai 36 1000 Brussel Inhoudsopgave 1. Definitie 3 2. Doel 3 3. Wetgeving

Nadere informatie

Circulaire 2015 02 BRANDPREVENTIE

Circulaire 2015 02 BRANDPREVENTIE Brandpreventie op de arbeidsplaatsen PRINCIPE De nieuwe wetgeving betreffende de brandpreventie op de arbeidsplaatsen (KB van 28 maart 2014) legt duidelijk uit welke maatregelen de werkgevers moeten nemen

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar gecontroleerd

Nadere informatie

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen:

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Doel Het doel van deze instructie is om gevaarlijke stoffen in het algemeen te bespreken om de werknemers bewust te maken van de alom aanwezige gevaren en hoe hiermee

Nadere informatie

Persoonlijke Beschermingsmiddelen

Persoonlijke Beschermingsmiddelen Persoonlijke Beschermingsmiddelen Wettelijk kader België: ARAB: bundeling Uitv. Besluiten 1947 1993 Algemeen Reglement voor de Arbeidsbescherming Europese kaderrichtlijn 89/391/EEG 12 juni 1989 Welzijnswet

Nadere informatie

Werkvergunning Carbolim

Werkvergunning Carbolim Werkvergunning Werkvergunning Carbolim Algemeen Werkvergunningen worden aangemaakt voor alle werkzaamheden op Carbolim terrein waarbij bijzondere risico s en gevaren bestaan. Normale dagelijkse operationele

Nadere informatie

Koninklijk besluit van 26 maart 2003 betreffende het welzijn van de werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen (B.S. 05.05.

Koninklijk besluit van 26 maart 2003 betreffende het welzijn van de werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen (B.S. 05.05. Koninklijk besluit van 26 maart 2003 betreffende het welzijn van de werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen (B.S. 05.05.2003) Artikel 1.- 1. Dit besluit en zijn bijlagen zijn de omzetting

Nadere informatie

Mestgassen: (levens)gevaarlijk, onderschat en hulpprocedures onbekend.

Mestgassen: (levens)gevaarlijk, onderschat en hulpprocedures onbekend. Merelbeke, 3 juli 2014 PERSARTIKEL 140703: Mestgassen: (levens)gevaarlijk, onderschat en hulpprocedures onbekend. Wist u dat sommige gassen die vrijkomen uit mest slechts één enkele inademing behoeven

Nadere informatie

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 Bij het toepassen van verven met ontvlambare oplos- en verdunningsmiddelen in besloten ruimten, zijn er twee risico's waartegen de nodige voorzorgsmaatregelen moeten worden

Nadere informatie

Beleidsregels Arbo betreden besloten ruimte. Artikel 4.6 Gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie

Beleidsregels Arbo betreden besloten ruimte. Artikel 4.6 Gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie Beleidsregels Arbo betreden besloten ruimte. Artikel 4.6 Gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie 1. Indien kan worden vermoed dat werknemers bij verblijf op een plaats of in

Nadere informatie

Richtlijn voor Aannemers

Richtlijn voor Aannemers INHOUDSTAFEL 1. Algemeen...2 1.1 Inleiding...2 1.2 Codes...2 1.3 Definities...2 2. Veiligheidsvoorschriften en algemene richtlijnen...3 3. Regels betreffende voedselveiligheid...5 4. Referenties...5 Opgesteld

Nadere informatie

Datum laatste wijziging: 7 februari 2014. 1 Doel 2. 2 Toepassingsgebied 2. 3 Definities 2. 5 Voorschrift 3. 5.1 Aanduiding gemarkeerd gebied 3

Datum laatste wijziging: 7 februari 2014. 1 Doel 2. 2 Toepassingsgebied 2. 3 Definities 2. 5 Voorschrift 3. 5.1 Aanduiding gemarkeerd gebied 3 Aard van de laatste wijziging: versie 4 : aanpassing tabel 6.2 Datum laatste wijziging: 7 februari 2014 Inhoud 1 Doel 2 2 Toepassingsgebied 2 3 Definities 2 4 Inleiding 2 5 Voorschrift 3 5.1 Aanduiding

Nadere informatie

Examenopgaven Basisveiligheid

Examenopgaven Basisveiligheid Dit VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en is hiervoor vrijelijk te gebruiken. Auteursrechten Examenopgaven Basisveiligheid Evenementcode: Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit

Nadere informatie

Afbraakwerken Wettelijk kader. 17 maart 2016 ir. Tom Vermeersch sociaal inspecteur TWW- FOD WASO

Afbraakwerken Wettelijk kader. 17 maart 2016 ir. Tom Vermeersch sociaal inspecteur TWW- FOD WASO Wettelijk kader 17 maart 2016 ir. Tom Vermeersch sociaal inspecteur TWW- FOD WASO Fg 60 50 40 30 20 bouw slopen 10 0 2010 2011 2012 2013 2014 Bron: Fonds voor Arbeidsongevallen Bouw: nace-codes 41,42,&

Nadere informatie

Arbocatalogus pkgv- industrie Besloten Ruimten

Arbocatalogus pkgv- industrie Besloten Ruimten Arbocatalogus pkgv- industrie Besloten Ruimten Bijlage 6 Redding uit besloten ruimte 1. BHV en redding uit besloten ruimten 1.1 De rol van de BHV bij hulpverlening in besloten ruimten Werkzaamheden in

Nadere informatie

WERKEN IN BESLOTEN RUIMTE

WERKEN IN BESLOTEN RUIMTE HSE guidelines S januari 2016 WERKEN IN BESLOTEN RUIMTE HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Leer de situatie op de installatie waar jij gaat werken,

Nadere informatie

Zeer licht ontvlambaar

Zeer licht ontvlambaar Blauwzuurgas (HCN) Algemene gegevens CAS nr: 74-90-8 EU-etikettering: R-zinnen: 12-26-50/53 S-zinnen: (1/2), 7/9-16-36/37-38-45-60-61 Zeer licht ontvlambaar Zeer giftig Milieugevaarlijk CLP (EU-GHS): Signaalwoord:

Nadere informatie

Veiligheidswacht besloten ruimte (IS-007) Versie TC-K 2011-11-15

Veiligheidswacht besloten ruimte (IS-007) Versie TC-K 2011-11-15 Doelgroep Medewerkers die als buitenwacht instaan voor het veiligheidstoezicht op werknemers die een besloten ruimte betreden en er werkzaamheden verrichten en die in geval van nood instaan voor de uitvoering

Nadere informatie

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Nadere informatie

Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/...apparatuur gebruiken. Uitsluitend vonkvrij gereedschap gebruiken

Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/...apparatuur gebruiken. Uitsluitend vonkvrij gereedschap gebruiken Betekenis P-zinnen Algemeen P101 P102 P103 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking houden Buiten het bereik van kinderen houden Alvorens te gebruiken, het etiket

Nadere informatie

Aard van de laatste wijziging: Datum laatste wijziging:

Aard van de laatste wijziging: Datum laatste wijziging: Aard van de laatste wijziging: Datum laatste wijziging: 1. DOEL... 2 2. TOEPASSINGSGEBIED... 2 3. UITSLUITINGEN.... 2 4. RISICO.... 3 5. VERWIJZINGEN... 3 6. MATRIX... 3 7. BESLISSINGSFLOW... 3 8. VERANTWOORDELIJKHEDEN...

Nadere informatie

Hoofdstuk I. - Bepalingen betreffende de collectieve beschermingsmiddelen. Afdeling 1. - Toepassingsgebied en definities

Hoofdstuk I. - Bepalingen betreffende de collectieve beschermingsmiddelen. Afdeling 1. - Toepassingsgebied en definities Koninklijk besluit van 30 augustus 2013 tot vaststelling van algemene bepalingen betreffende de keuze, de aankoop en het gebruik van collectieve beschermingsmiddelen (B.S. 7.10.2013) Hoofdstuk I. - Bepalingen

Nadere informatie

HSE guidelines december 2012 KWIK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines december 2012 KWIK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS H HSE guidelines december 2012 KWIK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Op basis van richtlijn 91/155/EEG van de Commissie der Europese Gemeenschappen

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Op basis van richtlijn 91/155/EEG van de Commissie der Europese Gemeenschappen 1.Identificatie van de stof of het preparaat en van de firma 1.1 Identificatie van de stof of het preparaat: Synoniemen: R 134 a UN :3159 No CAS : 000811-97-2 No index CE S.O. Code NFPA 1-0-1 No EINECS

Nadere informatie

R-zinnen en S-zinnen. R-zinnen... 2 Gecombineerde R-zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9

R-zinnen en S-zinnen. R-zinnen... 2 Gecombineerde R-zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9 -zinnen en S-zinnen Inhoud Pag. -zinnen... 2 Gecombineerde -zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9 -zinnen (aanduiding bijzondere gevaren, isk-zinnen) -nummer Gevarenaanduiding 1 2 3 4 5

Nadere informatie

BESTRIJDING VAN ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN

BESTRIJDING VAN ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN BESTRIJDING VAN ERNSTIGE ARBEIDSONGEVALLEN In 2003 werd de welzijnswet uitgebreid met een nieuw hoofdstuk met als titel Maatregelen om de herhaling van ernstige arbeidsongevallen te voorkomen. Hiermee

Nadere informatie

Datum van de laatste wijziging: 27/02/2015

Datum van de laatste wijziging: 27/02/2015 Aard van de laatste wijziging: 11: archievering Datum van de laatste wijziging: 27/02/2015 1. DOEL... 2 2. TOEPASSINGSGEBIED... 2 3. VERWIJZINGEN... 2 4. DEFINITIES... 2 5. VERANTWOORDELIJKHEDEN... 5 6.

Nadere informatie

3. Betrokkenen: (specifieke) Verantwoordelijkheden / Bevoegdheden

3. Betrokkenen: (specifieke) Verantwoordelijkheden / Bevoegdheden Bestand: Document6 Goedgekeurd door: Revisie: Eigenaar: Datum goedkeuring: Versienummer: 1 Opgesteld door: Functie opsteller: Code: Pagina 1 van 10 1. Doel en Toepassingsgebied Deze procedure legt de afspraken

Nadere informatie

SCHRIFTELIJKE RICHTLIJNEN VOLGENS HET ADR. Te nemen maatregelen in geval van een ongeval of een noodsituatie

SCHRIFTELIJKE RICHTLIJNEN VOLGENS HET ADR. Te nemen maatregelen in geval van een ongeval of een noodsituatie SCHRIFTELIJKE RICHTLIJNEN VOLGENS HET ADR Te nemen maatregelen in geval van een ongeval of een noodsituatie Bij een ongeval of een noodsituatie die tijdens het vervoer kan optreden moeten de bemanningsleden

Nadere informatie

Type functie DMC code 34 : elektromecanicien

Type functie DMC code 34 : elektromecanicien Type functie DMC code 34 : elektromecanicien o.a.: onderhoudstechnicus van technische installaties (industriële machines, thermische installaties, koelinstallaties), koeltechnicus, liftentechnicus, garagehouder

Nadere informatie

BRANDPREVENTIE. op de arbeidsplaatsen.

BRANDPREVENTIE. op de arbeidsplaatsen. BRANDPREVENTIE op de arbeidsplaatsen. Overzicht Wat was het? KB 28/03/2014 : toepassingsgebied en definities Risicoanalyse: risicofactoren Risicoanalyse en preventiemaatregelen Specifieke preventiemaatregelen

Nadere informatie

P-zinnen. Omschrijving. P-Nummer

P-zinnen. Omschrijving. P-Nummer P-Nummer P101 P102 P103 P201 P202 P210 P211 P220 P221 P222 Omschrijving Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking houden. Buiten het bereik van kinderen houden. Alvorens

Nadere informatie

RISICOZINNEN (R-ZINNEN)

RISICOZINNEN (R-ZINNEN) RISICOZINNEN (R-ZINNEN) R-code R-zin 1 In droge toestand ontplofbaar. 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen 1 van 8 Rzinnen & S zinnen Datum: 18032013 Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: Rzinnen R 1 R 2 R 3 R 4 R 5 R 6 R 7 R 8 R 9 R 10 R 11 R 12 R 14 R 15 R 16 R 17

Nadere informatie

Afdeling I. - Toepassingsgebied en definities

Afdeling I. - Toepassingsgebied en definities Koninklijk besluit van 4 december 2012 betreffende de minimale voorschriften inzake veiligheid van elektrische installaties op arbeidsplaatsen (B.S. 21.12.2012) Afdeling I. - Toepassingsgebied en definities

Nadere informatie

HANDBOEK ARBEIDSVEILIGHEID VOOR DE MENGVOEDERSECTOR

HANDBOEK ARBEIDSVEILIGHEID VOOR DE MENGVOEDERSECTOR HANDBOEK ARBEIDSVEILIGHEID VOOR DE MENGVOEDERSECTOR Versie 1.0 Uitgevoerd in opdracht van BEMEFA door VEKMO nv Met de steun van IWT Dit handboek is auteursrechterlijk beschermd. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

1. RISK & SAFETY ZINNEN

1. RISK & SAFETY ZINNEN 1. RISK & SAFETY ZINNEN Risico en Veiligheidszinnen op etiketten en veiligheidsbladen R-zinnen geven bijzondere gevaren (Risks) aan. S-zinnen geven veiligheidsaanbevelingen (Safety) aan. De zinnen zijn

Nadere informatie

HSE guidelines september 2012 HOGE DRUK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines september 2012 HOGE DRUK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS S HSE guidelines september 2012 HOGE DRUK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Project tankopslag. Onderdeel 3: Dampverwerkingsinstallaties/ Explosieveiligheid. - Zone 0 beleid - Dampverwerking

Project tankopslag. Onderdeel 3: Dampverwerkingsinstallaties/ Explosieveiligheid. - Zone 0 beleid - Dampverwerking Project tankopslag Onderdeel 3: Dampverwerkingsinstallaties/ Explosieveiligheid - Zone 0 beleid - Dampverwerking Project tankopslag, dampverwerking/explosieveiligheid oktober 2012 Explosieveiligheid in

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Naam kandidaat: Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar

Nadere informatie

Fiche 23 (Expertise): Artikels van het AREI aangaande het explosie gevaar

Fiche 23 (Expertise): Artikels van het AREI aangaande het explosie gevaar Fiche 23 (Expertise): Artikels van het AREI aangaande het explosie gevaar Bepalen op welke plaatsen een explosie zich kan voordoen. Dit moet gebeuren in samenwerking met een erkend organisme. Het rapport

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Naam kandidaat: Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar

Nadere informatie

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN :

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : Bijlage IX R 1 : In droge toestand ontplofbaar AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : R 2 : Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken

Nadere informatie

Veilig afdalen. in kelders, putten, schachten en collectoren

Veilig afdalen. in kelders, putten, schachten en collectoren Veilig afdalen in kelders, putten, schachten en collectoren Procedure veilig afdalen in rioolinfrastructuur Aquafin werd opgericht in 1990 en zuivert in opdracht van het Vlaamse gewest het afvalwater dat

Nadere informatie

Proefexamen ATEX Basis ATEX.05

Proefexamen ATEX Basis ATEX.05 01. Welke van de onderstaande definities omschrijft de ATEX 137-richtlijn het best? a. Geeft minimum voorschriften voor de verbetering van de gezondheids bescherming en van de veiligheid van de werknemers

Nadere informatie

Koninklijk besluit van 4 juni 2012 betreffende de thermische omgevingsfactoren (B.S. 21.6.2012)

Koninklijk besluit van 4 juni 2012 betreffende de thermische omgevingsfactoren (B.S. 21.6.2012) Koninklijk besluit van 4 juni 2012 betreffende de thermische omgevingsfactoren (B.S. 21.6.2012) Afdeling I.- Toepassingsgebied en definities Artikel 1.- Dit besluit is van toepassing op de werkgevers en

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen)

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen) Document Milieu-, Natuur- en Energiebeleid Koning Albert II-laan 20 bus 8 1000 Brussel Tel 02 553 03 55 - Fax 02 553 80 06 beleid@lne.vlaanderen.be Onderwerp Status versie datum auteur R-zinnen en S-zinnen

Nadere informatie

Inhoudsopgave TITEL II: ORGANISATORISCHE STRUCTUREN TITEL I: ALGEMENE BEGINSELEN. HOOFDSTUK I: Welzijnswet werknemers

Inhoudsopgave TITEL II: ORGANISATORISCHE STRUCTUREN TITEL I: ALGEMENE BEGINSELEN. HOOFDSTUK I: Welzijnswet werknemers WelzijnWerk.book Page i Tuesday, August 12, 2008 4:36 PM TITEL I: ALGEMENE BEGINSELEN HOOFDSTUK I: Welzijnswet werknemers Wet 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering

Nadere informatie

Veiligheidsaanbevelingen (P)

Veiligheidsaanbevelingen (P) Veiligheidsaanbevelingen (P) P101 P102 P103 P201 P202 P210 P211 P220 P221 P222 P223 P230 P231 P231+P232 P232 P233 P234 P235 P235+P410 P240 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket

Nadere informatie

Algemene risicoanalyse voor de werkpost : Tafelcirkelzaagmachine Versie 99/1 Blz. 3/5

Algemene risicoanalyse voor de werkpost : Tafelcirkelzaagmachine Versie 99/1 Blz. 3/5 Algemene risicoanalyse voor de werkpost : Tafelcirkelzaagmachine Versie 99/1 Blz. 1/5. Risico voorkoming. Schade voorkoming. Risico beperking. Schade beperking 1 Algemeen V Risico's eigen aan het werken

Nadere informatie

Algemeen. Voorzorgsmaatregelen in verband met preventie

Algemeen. Voorzorgsmaatregelen in verband met preventie Overzicht P-zinnen P-zin Algemeen P101 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking houden. P102 Buiten het bereik van kinderen houden. P103 Alvorens te gebruiken, het

Nadere informatie

Kunstmatige Optische Straling

Kunstmatige Optische Straling Kunstmatige Optische Straling Wat moet / kan een arbeidshygiënist ermee? Wendel Post Paul Beumer Christiaan Schumacher 14 april 2011 Programma 1. Wat is Kunstmatige Optische Straling? 2. Waarom voor de

Nadere informatie

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding In het dagelijks leven kunnen we niet meer zonder chemische stoffen.

Nadere informatie

Explosieveiligheidsdocument (EVD)

Explosieveiligheidsdocument (EVD) EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT (EVD) Explosieveiligheidsdocument (EVD) INHOUD 1 DOEL 2 2 DEFINITIES 2 3 AFKORTINGEN 3 4 VERANTWOORDELIJKHEDEN EN BEVOEGDHEDEN 4 5 TOEPASSINGSGEBIED 5 6 MODELINDELING VAN EEN

Nadere informatie

Richtlijn druktoestellen 97/23/EG

Richtlijn druktoestellen 97/23/EG Richtlijn druktoestellen 97/23/EG PED in de praktijk Stoomdag Energik 18-05-06 nmouling@vincotte.be 1 INHOUD Presentatie van de PED: - Doel - Toepassingsgebied - Essenciële veiligheidseisen - Klassificatie

Nadere informatie

GLT-PLUS INDEX NAAM & HANDTEKENING. OPGESTELD: HSEW Advisor Wim Workum. GOEDGEKEURD: Execution Manager Peter van der Ree

GLT-PLUS INDEX NAAM & HANDTEKENING. OPGESTELD: HSEW Advisor Wim Workum. GOEDGEKEURD: Execution Manager Peter van der Ree Werkinstructie : HSEW Blz. : 1 van 6 INDEX 1 SCOPE 2 DOEL 3 PROCEDURE 3.1 Inleiding 3.2 Voorwaarden 3.3 Organisatie 3.4 Werkwijze 3.4.1 Start-/ werkoverleg houden 3.4.2 Afwerken controlelijst 3.4.3 Besloten

Nadere informatie

Voorlichting & Training. Gevaarlijke Stoffen

Voorlichting & Training. Gevaarlijke Stoffen Voorlichting & Training Gevaarlijke Stoffen Inleiding Introductie Leerdoelen Definities Blootstellingstandaard Besmetting & gezondheidseffecten Identificaties en etiketten Persoonlijke beschermingsmiddelen

Nadere informatie

Aangifteprocedure voor arbeidsongevallen in de publieke sector (wet van 03.07.67)

Aangifteprocedure voor arbeidsongevallen in de publieke sector (wet van 03.07.67) Aangifteprocedure voor arbeidsongevallen in de publieke sector (wet van 03.07.67) 1. Welk ongeval moet aangegeven worden? Elk feit overkomen tijdens de uitoefening van de arbeidsovereenkomst of op de arbeidsweg

Nadere informatie

NORM / LSA (Natural Occurring Radioactive Material / Lage Specifieke Activiteit)

NORM / LSA (Natural Occurring Radioactive Material / Lage Specifieke Activiteit) S HSE guidelines mei 2012 NORM / LSA (Natural Occurring Radioactive Material / Lage Specifieke Activiteit) HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij

Nadere informatie

Arborisico s bij politie (Nederland) Arbeidsveiligheid als opdracht voor de werkgever. Morele plicht

Arborisico s bij politie (Nederland) Arbeidsveiligheid als opdracht voor de werkgever. Morele plicht Arbeidsveiligheid als opdracht voor de werkgever Arborisico s bij politie (Nederland) 16 juni 2008 Centrum voor Politiestudies HCP Piet RECOUR Sectiechef Arbeidsveiligheid Vlaanderen Federale Politie Morele

Nadere informatie

Definitie van een ernstig ongeval waarvan een ongevallenverslag moet opgesteld worden (Codex, Titel I, Hoofdstuk III, artikel 26)

Definitie van een ernstig ongeval waarvan een ongevallenverslag moet opgesteld worden (Codex, Titel I, Hoofdstuk III, artikel 26) Definitie van een ernstig ongeval waarvan een ongevallenverslag moet opgesteld worden (Codex, Titel I, Hoofdstuk III, artikel 26) Codex, Titel I, Hoofdstuk III, artikel 26 4 : Als een ernstig arbeidsongeval

Nadere informatie

Hierna volgt een beknopt overzicht van de nieuwe regelgeving.

Hierna volgt een beknopt overzicht van de nieuwe regelgeving. Eerste hulp Met de publicatie van het KB van 15.12.10 betreffende de eerste hulp die verstrekt wordt aan de werknemers die slachtoffer worden van een ongeval of die onwel worden, in het BS van 28.12.10,

Nadere informatie

1. Beschrijving. Afgezonderd tewerkgestelde werknemer. In gevaarlijke omstandigheden. Gevaarlijke omstandigheden

1. Beschrijving. Afgezonderd tewerkgestelde werknemer. In gevaarlijke omstandigheden. Gevaarlijke omstandigheden Preventiefiche Afgezonderd tewerkgestelde werknemers 1. Beschrijving Afgezonderd tewerkgestelde werknemer Een werknemer wordt beschouwd als afgezonderd tewerkgesteld als hij zich zowel buiten het gezichts-

Nadere informatie

Wat is zuurstofgebrek?

Wat is zuurstofgebrek? Zuurstofgebrek. Wat is zuurstofgebrek? Als de natuurlijke samenstelling van de omgevingslucht (zo n 21% zuurstof, 78% stikstof en 1% overige gassen) wordt veranderd, wordt het menselijk organisme in haar

Nadere informatie

gas onder druk Als het gas vrijkomt, bereikt het zeer snel een concentratie in de lucht die gevaarlijk is voor de gezondheid.

gas onder druk Als het gas vrijkomt, bereikt het zeer snel een concentratie in de lucht die gevaarlijk is voor de gezondheid. Algemene gegevens CAS nr: 7803-51-2 EU-etikettering: R-zinnen: 12, 17, 26, 34, 50 S-zinnen: (1/2), 28, 36/37, 45, 61, 63 licht ontvlambaar zeer giftig milieugevaarlijk CLP(EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR

Nadere informatie

HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS H HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie