Van dragonder tot korporaal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van dragonder tot korporaal"

Transcriptie

1 A.J.M. Beenakker Van dragonder tot korporaal De geschiedenis van het geslacht Beenakker ( )

2 opgedragen aan mijn oudste broer Jan, voor wie dit boek te laat kwam.

3

4 Inhoud DE HALFDUISTERE AFKOMST VAN JOANNES-CHRISTIAAN BEENAKKER... VI TER INLEIDING... VII HOOFDSTUK 1 BENJAMINA EN HET GESLACHT BEENAKKER... 1 DE GEBOORTE VAN JOHAN-CHRISTIAAN... 1 EEN VERDACHTE FAMILIE... 1 OP VRIJERSVOETEN... 2 HET SLUITEN VAN HET HUWELIJK... 5 HET KERKELIJKE HUWELIJK IN REVISIE... 5 ZWERVEN DOOR DE STAD... 6 HOOFDSTUK 2 DE RAADSELACHTIGE INCONSEQUENTIES... 9 DE SCHOENTJES EN DE STERFGEVALLEN... 9 DE ERFELIJKE FACTOR DE ONBEKENDE VADER HOODSTUK 3 DE ONTSNAPPING UIT HET ARMENHUIS IN EEN VREEMD PAKHUIS EEN ONHOUDBARE TOESTAND HOOFDSTUK 4 ONZE GROOTOUDERS EN HUN GEZIN IN DE CONTEXT VAN HUN TIJD JOHAN-CHRISTIAAN ALS PATER FAMILIAS HET LATE TROUWEN DE NAAMGEVING VAN DE KINDEREN DE KINDEREN EN DE ZUSTERS VAN LIEFDE EIGENTIJDSE VORMEN VAN VROOMHEID EN PAROCHIËLE ACTIVITEITEN HOOFDSTUK 5 HET RODE GEVAAR DE GESLOTEN GEMEENSCHAP DE MINZAME LIEFDADIGHEID DE OUDE SAMENLEVING ONDER SCHOT DE STRIJD IN WILLEMS LEVEN HOOFDSTUK 6 TERUG NAAR HET OUDERLIJK HUIS ZORGEN EN VERZORGEN HOOFDSTUK 7 BENUTTE EN ONBENUTTE TALENTEN iii

5 OP DE PIJNBANK GEEN STUDIEHOOFD EEN ECHTE ALPHA DE OUDERS EN HUN KINDEREN HET WERD NOOIT STIL OM HEM HEEN TIMMERMANSLEERLING NAAR DE AVOND-M.T.S LEERLING-NAAISTER HOOFDSTUK 8 TUSSEN LEIDEN EN NOORD-KRAAYERT ( ) GEHUWD EN ONGEHUWD VAN SOLDAAT TOT MILITAIR POLITIEMAN HET SCHRIKBEELD DE BURGERMAATSCHAPPIJ GLOORT DE GOEDE AFLOOP VERFRISSENDE DOUCHE DE ONHEILSPROFETIE VAN WIJDELING TOT PASTOOR ( ) WILLEMS LEERTIJD OP TWEE-UUR SPOREN NAAR DE KRUISSTRAAT IN DE KRUISSTRAAT DE SPOORWEGEN OP KOUSEVOETEN AAN DE STUDIE HOOFDSTUK 9 DE ZEEUWSE JAREN (16 MAART MEI 1938) HET DORP ONS HUIS AAN DE SPOORLIJN BESCHRIJVING VAN HUIS EN TUIN KAMPEREN IN ONS HUIS BURENPLICHT EN GOEDE NABUURSCHAP ZEELAND, LAND VAN WIND EN REGEN VAN BOTS TOT BOOS PERIKELEN ROND HET DORP BOOS, VAN STADSKAPELAAN TOT DORPSPASTOOR ( ) AAN DE SLAG HET MIMISCHE DUEL DE PASTOOR ALS ZANGPEDAGOOG NAAR SCHOOL NOG ÉÉN KEER DE DORPSSCHOOL DE SCHOOLFOTO S EN HUN VERHALEN EEN VROUW IS DUIZEND MANNEN T ERG (216) NAAR HET GYMNASIUM WILLEM EN HET GEÜNIFORMEERDE GEZAG WIJ VOELDEN ONS RIJK iv

6 DE STILTE DOORBROKEN IN EN OM HET HUIS HOOFDSTUK 10 DE FAMILIE OP VACANTIE HOOFDSTUK 11 TROUWEN EN ROUWEN TANTE MIEN EN DE SCHOOL HOOFDSTUK 12 AFSCHEID VAN ZEELAND WILLEM EN ZIJN COLLEGA S WILLEM EN DE MILITAIRE DIENST BERICHT VAN PASTOOR BOOS HET DOEK VALT NOTEN BIJLAGEN VOORGESLACHT VAN W.F.G.L. BEENAKKER (19/10/1834 4/3/1898) NAKOMELINGEN VAN W.J.P. BEENAKKER EN C.M.M. PRINS DE KINDEREN VAN ALBERT P. VREEBURG EN ANNA M.A. BEENAKKER DE KINDEREN VAN JOHAN CHR. P. BEENAKKER EN ANTOINETTE D.J.W. STROTMANN BRUILOFTSLIED VOOR HET ZILVEREN PAAR BRIEVEN VAN W.J.P.BEENAKKER TOOS BESCHRIJFT ONS HUIS IN ZEELAND (26 MAART 1927) PROCES-VERBAAL TEGEN J. VAN DER DRIES, OP 26 JUNI 1934 OPGEMAAKT BERICHT OVER PASTOOR BOOS DOOR J.J.M.BEENAKKER, 26 JANUARI HET SLOPEN VAN HET STATIONNETJE LEWEDORP JULI/AUGUSTUS BESCHRIJVING VAN BEAURAING, 31 JULI 1933 DOOR J.BEENAKKER, PRIESTER SCHOOLREGLEMENT VAN DE SINT-THERESIASCHOOL (VÓÓR 1934) TE LEIDEN IN MEMORIAM PROF. DR. J.J.M.BEENAKKER IN MEMORIAM PROF. DR. J.J.M.BEENAKKER v

7 DE HALFDUISTERE AFKOMST VAN JOANNES-CHRISTIAAN BEENAKKER (17/4/ /12/1936) JOANNES CHRISTIAAN VAN WENT (NEEF) GEB R.K. X BENJAMINA VAN DEN BERG (NICHT) ELISABETH VAN WENT GEB R.K. X W.F.G.L.BEENAKKER PROT. DOCHTER: BENJAMINA (ACHTERNICHT) (ACHTERNEEF) ZOON: W.F.G.L. R.K. (6/8/ /2/1916) (19/10/1834 4/3/1898) ZIJ WORDT MOEDER VAN: JOANNES CHRISTIAAN (VAN WENT) GEB HUWELIJK ( ) KINDEREN: JOANNES CHRISTIAAN W.F.G.L. HENDRIK BENJAMINA (GEËCHT) (1868/ 71) (1870/ 72) (1871/ 72) 3,5 JR. 1,5 JR. 2 MND. X ( ) W.F.G.L. W.F.G.L. BENJAMINA (1873/ 73) (1874/ 74) (1875/ 75) JACOBA MARIA SMIT (KOOSJE) 9 MND. 17 DG. 2 MND. (25/7/ /3/1951) MARIA CATH. MARIA CATH. KINDEREN: (1876/ 77) (1878/ 79) 3 MND. 6,5 MND. WILHELMINA MARIA (MIEN) (8/8/ /2/1977) (5/10/ /3/1951) HOOFD VAN SCHOOL PRIESTER WILHELMUS JOHANNES PETRUS (WIM) JOZEF NICOLAAS (JOOP) X CATH. MARG. MARIA PRINS (3/3/ /8/1986) ADJUNCT-COMMIES N.S. (14/9/1902 4/10/1996) ELISABETH JOANNA MARIA (BEP) X NICOLAAS H. PEETERS (21/8/ /2/1991) (23/2/ /7/82) VERTEGENWOORDIGER ANNA MARIA AGNES (ANNIE) X ALBERTUS PETRUS VREEBURG (18/11/ /3/1983) (27/11/ /7/1995) TUINDER JOHANNES CHRISTIAAN PETRUS (JAN) X ANTOINETTE D.J.W. STROTMANN (NETTY) (3/5/ /12/1974) (19/3/ /2/1979) HANDELSREIZIGER ONDERWIJZERES MARIA BERNARDINA WILHELMINA (RIE) (17/3/ /4/1989) HET VOORGESLACHT VAN W.F.G.L. BEENAKKER EN DE KLEINKINDEREN VAN JOHAN-CHRISTIAAN ZIJN IN DE BIJLAGEN TE VINDEN vi

8 TER INLEIDING Het zou voor een buitenstaander een gedenkwaardige sensatie geweest zijn, als hij op 3 mei 1974 in Nieuw-Vennep het verjaardagsfeest van oom Jan had bijgewoond. De kinderen, broers en zussen, allen waren zij aanwezig, omdat de feesteling niet lang meer, om precies te zijn 7,5 maand, te leven had. Er heerste op het feest een geanimeerde stemming. Af en toe klonk er gelach op. Dan hadden familieleden het vast over het pas onthulde geheim, dat hun vader (resp. grootvader) Johan-Christiaan een onwettig kind was geweest. Dit viel op te maken uit een summier genealogisch overzicht dat een verre verwant vanuit Den Haag aan de Leidse tak had toegestuurd. Er waren, zoals uit het document bleek, tussen de geboorte van Johan-Christiaan Beenakker en het huwelijk van zijn wettige ouders meer dan twee jaar verlopen. Niet alle aanwezigen konden het in gelijke mate waarderen, dat hun voorouders, als resultaat van een aftreksom, en négligé in de geschiedenis van de familie verschenen. Mijn vader had het er in ieder geval moeilijk mee. Het is toch veelzeggend, dat hij weinig later zijn eigen genealogisch exemplaar heeft verdonkeremaand. En dan te bedenken, dat de petite histoire van de familie nog een pikanter geheim in petto hield! Onze grootouders hebben met succes het discutabele verleden voor hun kinderen verborgen weten te houden. Was het aanvankelijk uit schaamte, dat zij hun mond erover hielden, met het verstrijken der jaren diende zich een ander, gewichtiger motief voor hun stilzwijgen aan: het beschermen van hun zoon Joop die priester werd of was. De in zichzelf gekeerde katholieke gemeenschap, waarin onze grootouders en hun kinderen leefden, hanteerde strenge normen ter zake van sexualiteit en huwelijk. De Maria-Magdalena-achtige levensstijl van Johans moeder was daarmee duidelijk in strijd. Haar afwijkend gedrag is stellig niet aan de sociale controle van de buurt, waar zij woonde, ontsnapt. Daarom was het voor onze grootouders zaak om aan het roerige leven van deze moeder geen verdere ruchtbaarheid te geven om het (toekomstig) functioneren van hun zoon als parochiegeestelijke niet te bemoeilijken. Zou hun zoon het slachtoffer van een roddelcampagne worden, die de zielzorg zou schaden, dan liep hij het risico, dat de bisschop hem naar een uithoek van het bisdom of in het uiterste geval, na overleg met zijn collega, naar een ander diocees zou overplaatsen. Onze grootouders zijn er goed in geslaagd het verleden tegen de buitenwereld af te schermen. Het familiegeheim bleef tot hun dood slechts aan een kleine kring bekend. Alwat verborgen is, zal door archieven aan het licht komen. Deze wereldse wijsheid is een variant op de schriftuurlijke waarschuwing: niets blijft verborgen, wat niet bekend zal worden (Luk. 12,2). De pikante oogst zal hen vii

9 echter niet meer deren. Zij hebben door te zwijgen hun doel bereikt en het aan het nageslacht overgelaten om zijn lege uren te vullen met het achterhalen van anecdotische bijzonderheden en het bijeenbrengen van allerlei feiten. Daarvoor heb ik wel heel wat moeten afreizen. Mijn onderzoek bracht mij naar Koog a/d Zaan, Leiden, Den Haag, Middelburg, Goes, Roosendaal, Helmond, Arnhem, Delft (het legermuseum) en Utrecht (N.S.). De archivalische vondsten en de overgeleverde verhalen functioneren, in een historisch kader geplaatst, als een gids naar de eerste helft van de twintigste eeuw, waarin de kerk het leven en denken van onze grootouders en hun kinderen beheerste. Zij hebben echter niet onder de geest van hun tijd geleden. Geïnspireerd door hun geloof, speelden zij een actieve rol in het kerkelijke en maatschappelijke leven van hun tijd. Het is de taak van de geschiedschrijving, zo zegt men, het verleden te herscheppen, opdat wij zouden weten, wat de mensen van vroeger dachten, voelden, deden maar het verleden komt ons het meest nabij in foto s, verhalen, brieven en andere documents humains. Aan het slot van de inleiding wil ik een drietal personen bedanken, die een belangrijke bijdrage aan het tot stand komen van dit boek hebben geleverd: op de eerste plaats mijn broer Joop die de tekstverwerker hanteerde en zonder morren latere correcties en aanvullingen verwerkte, mijn oud-collega J.Claessens die het manuscript nauwkeurig en critisch heeft doorgelezen en van commentaar voorzien en ten slotte mijn reisgenoot C. de Vries die een deel van het fotowerk voor zijn rekening heeft genomen. Rotterdam, 1 februari 1999 A.Beenakker viii

10 HOOFDSTUK 1 Benjamina en het geslacht Beenakker De geboorte van Johan-Christiaan In het hart van het oude Leiden, in één van de slopjes, de Sliksteeg geheten, nabij de Groenhazen-gracht, werd op Paasmaandag 17 April 1865 om vijf uur s middags in het ouderlijk huis van de moeder een zoon, Johan-Christiaan, geboren. Hij werd de grootvader van de generatie kleinkinderen die onder de naam Beenakker of Vreeburg tussen 1926 en 1956 geboren is. Zijn moeder heette Benjamina van Went (1). Zij was ongehuwd. Ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand verklaarden haar vader Johan van Went, zonder beroep en analfabeet en de professionele getuige Andries Piket, sjouwer en ook analfabeet, dat de bijna dertigjarige Benjamina de moeder was. Het kind kreeg de voornamen van de vader van Benjamina. Het werd in het bevolkingsregister en in het doopboek van de Hartebrugkerk als Johan-Christiaan ingeschreven, overigens met dit kleine verschil, dat zijn voornaam in het doopboek naar traditie een Latijnse uitgang had gekregen. De ouders van Benjamina traden bij de doop als peter en meter op. De combinatie van Johan en Christiaan zou in de volgende generatie nog één keer in de persoon van zijn zoon Jan terugkomen. De eerste levensjaren bracht hij samen met zijn moeder bij zijn grootouders door. Johan-Christiaans moeder kwam uit een gezin van vier personen. Zij had geen broers, slechts één zuster, Maria-Catharina, wier beide kinderen op jeugdige leeftijd zouden overlijden. Haar vader Johan-Christiaan had als smidsknecht in de Nonnensteeg, aan de Academie grenzend, gewerkt. Een verdachte familie Tijdgenoten hebben de familie in al haar vertakkingen niet met achting verwend, zo dikwijls zij hun voorhoofd fronsten over uitingen van een, op sexueel gebied, elastische moraal. In het bevolkingsregister van 1861 figureerde een zekere Elisabeth van Went als bordeelhoudster na voordien als publieke vrouw te zijn gesignaleerd. In Amsterdam zou zij later haar carrière van dienstbaarheid voortzetten. Nog onlangs wist iemand mij te vertellen, dat zij, op de avonden van het parochiële Agnes-patronaat van de Mon Père-kerk (2) geregeld een zekere Van Went ontmoet had, die ook een bijverdienste in deze schemerachtige bedrijvigheid had gezocht. Benjamina heeft zeer waarschijnlijk, zoals haar vader en haar zus, geen onderwijs gehad. Naar tante Bep mij vertelde, was zij intellectueel de 1

11 mindere van haar andere grootmoeder. De gebrekkige kennis van Benjamina van Went viel tante Annie ook als kind op, toen zij met haar beide grootmoeders eens schooltje speelde. Als werkvrouw probeerde Benjamina voor zich en haar zoon de kost te verdienen. Als dit niet lukte -in het vergeten hoofdstuk van Nederland (3) éér regel dan uitzondering- was zij van de bedeling afhankelijk. Verleenden de wenbrauwfronsende bestuurders van de armenvereniging haar deze onderstand, het betrof immers een ongehuwde moeder, dan ging deze voornamelijk in natura. Sinds de wet van 1818 waren de religies verplicht, bij gebrek aan een goed ontwikkelde stedelijke armenzorg, een armbestuur te formeren. Zo had ook katholiek Leiden zijn armbestuur gekregen, waarvan de schriftelijke nalatenschap in het gemeentelijke archief is terug te vinden. De verleende onderstand moest armelijk zijn in een stad die een verpauperd erfgoed van de zeventiende en achttiende eeuw met zich droeg. Tijdgenoten herinneren zich nog die oude vrouw, in het zwart gestoken, schuddend met haar hoofd, die bij de armenbanken achter in de Mon Père-kerk haar bedelzakje ophield. Wie haar foto bekijkt, op 29 maart 1907 genomen, ziet het gezicht van een zwaar beproefde vrouw die van het leed ruim haar deel heeft gekregen. Het drukte geen blijmoedige kijk op het leven uit maar eerder verbittering. Wie zal het haar kwalijk nemen? Zolang mensen niet als engelen of heiligen worden geboren, om met geschiedschrijver Rogier te spreken, is heldhaftige beoefening van de deugd voor menigeen een te zware opgave. Op vrijersvoeten Na de geboorte van haar eerste kind leken zonnige jaren voor haar aan te breken. Zij kreeg verkering met een vroegere buurtgenoot en achterneef die ongeveer van haar leeftijd was. Zijn naam luidde Beenakker, naar de luimen van een toevallig dienstdoende ambtenaar van de burgerlijke stand ook als Beenacker(s) gespeld, met de indrukwekkende voornamen Willem Frederik George Louis (4). Deze overdaad ontlokte zijn jongste kleindochter Rie, nooit om een fantastische uitspraak verlegen, de opmerking, dat hij wel een onecht kind van een of andere Willem moest zijn geweest. Er is inderdaad een Willem met deze voornamen, de in 1792 geboren erfprins die later als koning Willem II zou regeren. De Oranje-voornamen behoorden tot de schat van de familie, waaruit door deze of gene ouder werd geput. De verbondenheid aan het huis van Oranje verraadt een protestantse afkomst. Door de eeuwen heen zagen protestanten en katholieken, ieder van hen natuurlijk met een wezenlijk andere waardering, in de Oranjes de grondleggers van het calvinisme in Nederland. 2

12 De achttiende eeuw voegde aan dit Oranje-gevoel een nieuwe dimensie toe: Oranje als beschermer van de burgerij tegen corrupte regenten. De vlucht van de latere koning Willem II met zijn vader in 1794 voor de Fransen versterkte in een stad zoals Leiden, dat altijd bijzonder prinsgezind is geweest, de band met de Oranjes. De vader van W.F.G.L. Beenakker, die dezelfde voornamen droeg, was protestant en zijn moeder katholiek. Volgens de traditionele terminologie was hier van een gemengd huwelijk sprake. De uit dit huwelijk geboren W.F.G.L. volgde krachtens een vrij algemeen toegepast gewoonterecht de godsdienst van zijn moeder. Hij werd in de Hartebrugkerk door een franciscaan gedoopt. Met imponerende voornamen gedecoreerd maar zonder de daarbij behorende toelage, zou de naamgever van ons geslacht in een tijd dat ambacht, nering en landbouw onvoldoende werkgelegenheid boden, in het leger een carrière zoeken. Hij werd in 1854 dienstplichtig soldaat. In de vorige eeuw kenden wij in Nederland een algemene dienstplicht maar deze was in de practijk door de overheid uit zuinigheid en traditionele minachting voor de landmacht tot een bijna loze verplichting uitgekleed. Op de 3,5 miljoen inwoners telde het parate leger, de folkloristische schutterijen niet meegeteld, ongeveer man. Het ministerie van Oorlog, zo heette het departement toen, kon slechts een deel van de dienstplichtigen gebruiken. Als middel tot selectie hanteerde het de loting met revisie, d.w.z., dat wie zo ongelukkig was geweest in te loten, zich door een ongehuwde remplaçant mocht laten vervangen. Het sluiten van een huwelijk betekende voor deze remplaçant met zijn armelijke soldij in de practijk de ontbinding van het contract, daar hij zich had verplicht af te zien van elk beroep op de sociale dienst. De revisie gaf de armen onder de lotelingen de kans wat geld te verdienen, waarvan ook W.F.G.L. dankbaar gebruik zou maken. Het afkopen vond altijd ten overstaan van een notaris plaats (5). De afkoopsom kreeg de remplaçant overigens niet direct in handen. De militaire overheid was veel te bang, dat hij met dit geld de benen zou nemen. Degene die zich vrijkocht, moest de som in de militaire kas storten, waarna de remplaçant ieder jaar een evenredig deel zou ontvangen (6). Met dit systeem werd het leger een wijkplaats voor analfabeten en berooiden. Schamel naar geest en bewapening toegerust, kon een dergelijk leger onder de bevolking geen achting verwerven. Zongen onze voorouders niet: Wie zijn vader heeft vermoord, zijn moeder heeft vergeven, is nog veel te goed voor het soldaten-leven. 3

13 Met wat schoolse kennis, hij kon per slot van rekening zijn naam schrijven (7) en met enige ervaring als snijder van tabak meldde W.F.G.L. zich in 1854 als loteling, waarschijnlijk in Den Haag (8), bij het eerste regiment infanterie. Hij heeft bijna dertien jaar in verschillende onderdelen gediend, eerst bij het eerste regiment infanterie en korte tijd later bij het vijfde regiment, toen hij een zesjarig dienstverband was aangegaan. In december 1860 verliet hij met een certificaat van goed gedrag het leger en ontving als laatste termijn van de afkoopsom van 120 gulden, nog 20 gulden. In de slechtste periode van het jaar probeerde hij in de burgermaatschappij aan de slag te komen.het lukte hem niet. Daarom ging hij wat graag op het verzoek van Arie uit Katwijk in (9) om tegen betaling voor hem in dienst te gaan. In februari 1861 meldde hij zich bij de Alexander-kazerne in Den Haag, waar het derde regiment Huzaren (dragonders) was gelegerd (10). W.F.G.L. heeft geen carrière in het leger gemaakt. De Napoleontische tijd, waarin elke soldaat een maarschalkstaf in zijn ransel had, was voorbij. Ongestreept ging hij het leger in, ongestreept verliet hij het. Zijn kleinzoon Willem zou het decennia later veel beter doen door bij de bereden artillerie, naar het voorbeeld van beroemde voorgangers als Napoleon, de kleine korporaal, uit zijn ransel de korporaalstaf te toveren (11). Op vrijersvoeten heeft W.F.G.L. in het uniform van dragonder zijn achternicht Benjamina het hof gemaakt. Op zijn steigerend ros, met getrokken sabel en de verenpluim gepriemd in de lucht, galoppeerde deze helmboswuivende held, zo stel ik het mij in mijn fantasie voor, naar het huis van Benjamina van Went, dat stormenderhand werd genomen want de omstandigheden waren, om het cynisch uit te drukken, gunstig. Benjamina was boven de leeftijd en een ongehuwde moeder die in een sociaal isolement was geraakt. De verlovingstijd zal wel niet lang geduurd hebben want beiden begrepen, dat de reguliere huwelijksmarkt voor hen gesloten was. Al zal eerder berekening dan liefde op het eerste gezicht hen bij elkaar gebracht hebben, viel er in hun contacten toch enige romantiek te bespeuren, wanneer wij het verhaal mogen geloven, dat de gestrafte W.F.G.L. ooit zwemmend het terrein van de kazerne verlaten heeft om zijn geliefde te gaan bezoeken. Voorwaar een krachttoer! Wie de uitrusting van een dragonder in het legermuseum van Delft heeft bekeken, zal het beamen. Hij bleek niet alleen een krachtpatser maar ook een snelheidsduivel te zijn geweest: eerst in de avond, om niet op te vallen, overzwemmen, dan de trein nemen -er gingen in die jaren slechts vier treinen vanuit en naar Den Haag- vervolgens zijn vrouw het hof maken en ten slotte nog vóór het ochtendappèl terugzijn. Ons verstand staat bij dit Münchhausen-karakter van deze reis stil. Wij zullen maar denken, dat in de liefde alles mogelijk is. 4

14 Het sluiten van het huwelijk Op 6 maart 1867 zat zijn diensttijd er op. Met een tweede certificaat van goed gedrag en de laatste termijn van dertig gulden op zak vertrok hij naar Leiden, waar hij in de straat van zijn aanstaande vrouw een huurhuis betrok. Hij had op korte termijn heel wat te regelen, zoals formaliteiten voor het burgerlijke en kerkelijke huwelijk (12), de legalisatie van het voorkind Johan-Christiaan en bovendien had hij ook nog werk te zoeken, dat meer moest opleveren dan zijn schamel soldij bedroeg. Er was haast bij dit alles geboden want Benjamina was in april in verwachting van het tweede kind geraakt en zou dit kind zeven maanden na de huwelijksvoltrekking ter wereld brengen. De conceptie moet twee maanden vóór het huwelijk hebben plaatsgehad, omdat met de primitieve staat van de medische voorzieningen en het nog lage niveau van de geneeskunde een veel te vroeg geboren kind weinig kans op overleven zou hebben gehad. Brengen wij nog in rekening het aantal keren, dat de Van Wents in de overlevering en négligé zijn verschenen, dan kunnen wij wel als vaststaand aannemen, dat het tweede kind niet op het echte(lijke) maar geïmproviseerde bed is verwekt. Het huwelijk werd op 5 juni 1867 eerst op het stadhuis en vervolgens in de Hartebrugkerk gesloten. Op het stadhuis krabbelde de ambtenaar van de burgerlijke stand in de kantlijn van Johan-Christiaans geboorte-acte (nr.488), dat deze door het huwelijk geëcht was. Vanaf die datum ging hij als Johan-Christiaan Beenakker door het leven. De verklaring die in het doopboek bij de naam Johan- Christiaan werd genoteerd, was minder verhullend: qui fassus est se patrem esse (13). In de kerk traden Piet en Jan Vlasveld als getuigen op. Het kerkelijke huwelijk in revisie Sommige mensen worden, zo lijkt het, voor het ongeluk geboren. Tot deze categorie van beproefden behoorde stellig het pas getrouwde echtpaar. Wij lezen namelijk in het kladhuwelijksboek boven de acte de unieke notitie revalidatum est 30 januarii 1868 (14), d.w.z., dat tussen de dag van het huwelijk en de datering van deze notitie er van een geldig kerkelijk huwelijk geen sprake is geweest. Bijgelovigen onder ons zouden dit voorval als een onheilsteken duiden. Wat was er aan de hand? Volgens canon 1076 van het oude kerkelijke wetboek mogen achterneef en achternicht niet met elkaar trouwen (15). Zo n huwelijk is niet slechts ongeoorloofd maar ipso facto (door de daad zelf) ongeldig. In de toelichting wordt als één van de argumenten van het verbod genoemd de vergrote kans op ziekten en afwijkingen die met inteelt te maken hebben. Hoe reëel dit gevaar was, zouden Willem en Benjamina, volgens onze hypothese, in 5

15 hun gezin op tragische wijze ervaren. Zoals voor de wereld geldt, dat de soep niet altijd zo heet wordt gegeten als deze wordt opgediend, zo geldt ook voor de kerk, dat de wijn niet altijd zo straf wordt gedronken, als hij wordt ingeschonken. Wie met het kerkelijke wetboek de weerbarstige pastorale practijk te lijf moet gaan, zal ervaren, dat ijzeren artikelen van gebod en verbod nog al eens door dispenserende artikelen worden ontkracht. Er waren goede redenen om voor het huwelijk van W.F.G.L. en Benjamina dispensatie te verlenen. Van de tien gebruikelijke gronden van dispensatie waren er wel vier van toepassing, zoals de aanwezigheid van een voorkind, de zwangerschap van Benjamina, de leeftijd van de huwelijkscandidaten en de ergernis die hun samenwonen zou wekken of al had gewekt. De normale gang van zaken zou zijn geweest, als de officiant (16) geruime tijd van tevoren de bisschop van Haarlem (17) -het bisdom Rotterdam dateert pas van de jaren vijftig- om dispensatie had gevraagd. Geruime tijd betekende maanden van uitstel. Een dergelijk uitstel zou de familie en het echtpaar, in deze volgorde, in verlegenheid hebben kunnen brengen want ik houd het er op, dat Benjamina s zwangerschap een versnelde gang naar het altaar heeft geforceerd (18). Door te verzuimen naar bloedverwantschap te vragen heeft de officiant een afgang van de betrokkenen voor de buitenwereld voorkomen. De vromen onder ons zullen in deze gelukkige fout de hand van de Voorzienigheid zien maar kwaaddenkenden eerder opzet vermoeden. Wat de laatste veronderstelling betreft, acht ik een bewust gezochte reparatie van het huwelijk achteraf een te ingewikkelde constructie en het om de aard van het beletsel ook onwaarschijnlijk, hoezeer het ook een tweederangs impedimentum (beletsel) betreft, als dit de vertaling van gradus minoris (van de mindere graad) mag zijn. Overigens zij opgemerkt, dat de notitie revalidatum... slechts één keer in dit deel van het huwelijkskladboek voorkomt, terwijl het verschijnsel van voorhuwelijkse zwangerschap op zich niet uniek is en was, m.a.w., als er om reden van menselijkheid met de datum van aanvrage van dispensatie was gesjoemeld, dan was het heus niet bij deze einmalige notitie gebleven. Laten wij het maar op een menselijke fout van de dienstdoende pater houden, die tijdens de huwelijksinstructie was vergeten naar impedimenta te vragen. Achteraf heeft hij tot zijn schrik dit beletsel ontdekt. Als hij verstandig is geweest, heeft hij, om heissa te voorkomen,de reparatie buiten het echtpaar om geregeld. Is dit het geval geweest, dan weten wij meer dan de betrokkenen zelf. Dit zou inderdaad een unieke flits van een betrapt verleden zijn. Zwerven door de stad Wij zullen tot het leven van alle dag terugkeren (19). Na het huwelijk trok Ben- 6

16 jamina met haar zoon officieel bij W.F.G.L. in (20). Deze woonde toen in Sliksteeg 132. Vóór october verhuisden zij naar Groensteeg 62, een zijstraat van de Hooiegracht. De eerder genoemde familie Vlasveld ging hun oude huis bewonen. In de Groensteeg bleven zij drie jaar. In de donkere periode van hun bestaan, toen leven en dood synoniem werden, woonden zij in de Singelstraat, sinds 1900 Weverstraat geheten, één van de slopjes tussen Herengracht en Zijlsingel gelegen. In deze straat op nr. 16 woonde toen ook de beruchte gifmengster Goeie Mie die zevenentwintig mensen met rattenkruit het graf had ingewerkt (21). Op welk nummer het echtpaar woonde, was niet meer te achterhalen, daar dit gedeelte van het administratieve bestand bij de brand in 1929 verloren is gegaan. In het geval van Goeie Mie kon de biograaf over de rechterlijke archieven beschikken. In 1890 woonde het gezin Beenakker op Uiterste gracht nr. 106; in hetzelfde jaar verhuisde het naar Oude Vest nr. 189, later tot 193 hernummerd. Na het huwelijk van hun zoon verhuisde het echtpaar in 1894 naar Hooglandse Kerkgracht 32, in welke straat in de zeventiende eeuw het huis van de beroemde geleerde en humanist Gerard Vossius had gestaan. Het viel W.F.G.L. niet mee vast werk te vinden. Hij had geen enkele vakopleiding genoten. Na zijn ontslag uit de militaire dienst vond hij een baantje van opperman. Hoewel de naam anders doet vermoeden, bestond zijn werk uit het sjouwen van stenen en ander materiaal voor de metselaar. Met twintig tot dertig kilo op de schouder de ladder op, voorwaar geen sinecure! Bouw en textiel leverden eeuwenlang in de steden het meeste werk op. In de volgende jaren noemde hij zich sjouwer. Hij bleef dus lasten dragen; hij heeft alleen zijn actieradius, naar het blijkt, wat verruimd. Zich niet van de doctrinaire betekenis van het woord bewust, noemde hij zich -als hij ten minste zelf zijn beroep aan de balie zó heeft omschreven- in 1873 bij de burgerlijke stand arbeider, een term die aan de klassenstrijd is ontleend. De revolutionaire bewustwording viel in de laatste decennia van de negentiende eeuw niet te keren. Zelfs in de stoffige acten is er een weerslag van de veranderde tijdgeest en détail te vinden. De gebruikte kwalificatie arbeider belet ons door haar vaagheid wel het soort werk dat W.F.G.L. deed, te achterhalen. Hoewel het industriële proces sinds de jaren zeventig in Nederland aarzelend op gang was gekomen, was het vinden van vast werk voor een ongeschoolde een bijna vruchteloos streven. Ook W.F.G.L. had zich erbij neer te leggen, dat zijn leven een pendel was tussen hongerloon in tijden van werk én bedeling in perioden van slapte. In 1890 werkte hij weer als opperman in de bouw. Tussen dit jaar en 1898, het jaar van zijn overlijden, is W.F.G.L. erin geslaagd, als wij dit gegeven juist interpreteren, een vaste baan als conciërge te vinden. Op vierenzestigjarige leeftijd zou hij aan een longziekte, waarschijnlijk de volksziekte t.b.c. (tering), overlijden. 7

17 8

18 HOOFDSTUK 2 De schoentjes en de sterfgevallen DE RAADSELACHTIGE INCONSEQUENTIES Wie na 1908 weduwe Beenakker-Van Went op haar kamer op Oude Rijn 69 had bezocht, zij woonde bij haar zoon in, had op de kast een aantal schoentjes gezien, die eerst door Wimpie I en vervolgens even door Henkie (22) waren gedragen. Voor haar andere kinderen had de moeder met gebreide sokjes kunnen volstaan. Na haar dood in 1916 waren deze schoentjes tot de verhuizingen van de jaren dertig (23) nog op de kast te bewonderen. Toen raakten deze relieken uit het zicht om vervolgens voorgoed te verdwijnen. Met deze, eens zo tastbare, herinnering leiden wij een decennium van immens leed in. Op 14 januari 1868 begaf W.F.G.L. zich samen met een getuige naar het stadhuis om zijn zoon aan te geven. In de traditie van de familie blijvend, gaf hij zijn zoon vol trots de ons vertrouwde voornamen Willem Frederik George Louis, door de ouders Wimpie (I) genoemd. Op 5 Mei 1870 werd het gezin verblijd met de geboorte van een tweede in het huwelijk geboren zoon die waarschijnlijk naar de populaire broer van koning Willem III Hendrik werd genoemd. In het daaropvolgende jaar kondigde zich een reeks zware beproevingen aan, die met de regelmaat van de klok het gezin in rouw zou dompelen. Toen Benjamina in haar vierde maand was, stierf op 25 Juni 1871 hun oudste uit het huwelijk geboren zoon Wimpie. Hij werd 3,5 jaar. In haar ouderdom zou de moeder in buien van melancholie nog luidop over hem mijmeren. Vijf maanden later werd het eerste dochtertje geboren. Het werd naar de moeder Benjamina (I) genoemd maar het werd niet oud. Het stierf twee maanden later. Twee weken eerder was Henkie ten grave gedragen. Hij werd ongeveer 1,5 jaar. Kort daarop raakte Benjamina opnieuw in verwachting. Het blije was er toen van af. In kwellende onzekerheid wachtte het gezin op wat de nabije toekomst zou brengen. Op 13 januari 1873 werd een zoon geboren. Opnieuw begaf de vader zich naar de burgerlijke stand en noemde zijn zoon met de moed van de wanhopigen weer W.F.G.L. (Wimpie II). Nog geen negen maanden later stond hij weer in het stadhuis te wachten maar nu voor het loket overlijden ; zijn vrouw was toen in haar derde maand. Op maandag 13 april 1874 verscheen andermaal de vroedvrouw om Benjamina bij de bevalling te helpen. Het werd weer een zoon die de naam van zijn vader ging dragen Wimpie (III). Zeventien dagen oud werd het kind van de armen begraven. Angst en hoop verkeerden in moede- 9

19 loosheid en wanhoop. Zwangerschap was tot een periodieke ziekte verworden met een te voorziene fatale afloop. Benjamina had nog drie kinderen te gaan. Op 7 Mei 1875 beviel zij van een dochter. Zij gaf haar de naam Benjamina (II). In juli droeg de vader het kind naar het kerkhof. Dit overlijden had Benjamina zó uit haar geestelijk evenwicht gebracht dat zij haar naam niet meer aan een kortstondig leven kon geven. Toen op 14 october 1876 opnieuw een dochtertje werd geboren, noemde zij het naar haar zuster Maria-Catharina (I). Op 8 januari 1877 verscheen W.F.G.L. voor de veertiende maal, over twee loketten verdeeld, op het stadhuis om als een routine-handeling de ambtenaar het overlijden van zijn kind mee te delen. Er zouden vijfentwintig maanden verlopen, éér Benjamina haar negende en laatste kind ter wereld zou brengen. Zij was toen drieënveertig jaar. Het werd weer een dochtertje dat zij in een zinloos ritueel de naam Maria-Catharina (II) gaf. Het werd 6,5 maand. De erfelijke factor Alle acht kinderen uit het huwelijk waren nu gestorven. De dood had meisje noch jongen gespaard. De eerste twee kinderen werden twintig maanden of ouder maar de andere haalden niet eens het jaar. De levensduur lag tussen zeventien dagen en drieënhalf jaar. Er zouden geen levenloze kinderen op het stadhuis aangegeven worden. Naar de medische oorzaak is slechts te gissen. Het is aan te nemen, dat een aantal kinderen aan gewone ziekten of slechte voeding is gestorven. In het decennium van 1850 tot 1860 lag de statistischgemiddelde sterfte van zuigelingen tussen vijfentwintig en drieëndertig procent. Maar dat er bij W.F.G.L. en Benjamina meer aan de hand was, demonstreert de destructieve score van honderd procent. Met dit te constateren denken wij aan een aangeboren dodelijke afwijking of ziekte als gevolg van een fatale erfelijke factor. Het ligt voor de hand een samenhang tussen de graad van bloedverwantschap der beide ouders én de honderd-procent-score te zoeken. In deze veronderstelling zouden beide ouders dragers van dezelfde negatieve factor zijn geweest, die zij versterkt op hun kinderen hebben overgedragen. Het is jammer, dat wij de aard van de afwijking of ziekte niet kennen want dan hadden wij min of meer zekere conclusies kunnen trekken. Nu moeten wij met een hypothese volstaan. In het ongewisse rondtastend, hebben wij nog getracht een scherper licht over dit geheimzinnig sterven te doen opgaan door een mogelijk negatief effect van de fatale factor, enkelvoudig genomen, bij de broers of zusters van W.F.G.L. en Benjamina, zonodig ook in de voorafgaande generatie, op te sporen maar onze moeite heeft geen ondubbelzinnig antwoord op onze vraagstelling opgeleverd, zoals de onderstaande noot (24) laat zien. Wel is komen vast te staan, dat de 10

20 score van honderd procent uniek is. Dit uitzonderlijke voorval blijft om een bijzondere verklaring vragen. De onbekende vader Met het aandragen van een hypothetische oorzaak van de kindersterfte creëren wij een ander raadsel: hoe is het te verklaren, dat Johan-Christiaan het wel gered heeft en de anderen niet.het is de aandachtige lezer onderhand wel duidelijk geworden, dat onze familie een geheim verbergt. Onze tantes en ooms hebben, naar mij uit gesprekken met tante Bep is gebleken, er niets van geweten. Ik vraag mij af of onze grootouders er zelf van op de hoogte waren. Het ontsluieren van dit geheim van de familie hangt nauw met de oplossing van twee andere raadselachtige inconsequenties samen. De eerste betreft de datum van het huwelijk. Doet het niet wat vreemd aan, om het zacht uit te drukken, dat W.F.G.L. zich wel -dat nemen wij ten minste aan- om de naam van de familie heeft druk gemaakt, toen er een zevende-maands-kind dreigde maar het aanvaardbaar vond, dat zijn vrouw meer dan twee jaar in schande leefde? De andere merkwaardigheid betreft de naamgeving die voor W.F.G.L. een obsessie werd. Waarom heeft hij niet meteen Johan-Christiaan zijn voornamen gegeven maar op de zonen van het huwelijk gewacht? Tot het raadselachtige complex van inconsequenties is geen passender sleutel dan een anoniem vaderschap of eenvoudiger uitgedrukt: onze grootvader is uit het samenzijn van een vitale passant en Benjamina geboren. Hoe gezond en levenskrachtig deze onbekende was, leert ons, met inachtneming van de vooruitgang van de medische wetenschap en de betere hygiëne, waardoor de negentiende-eeuwse verschrikkingen van de cholera-epidemieën (25) en de massale sterfte van zuigelingen tot het verleden gingen behoren, de levensgeschiedenis van zijn kind en kleinkinderen. Alle acht (!) zijn ouder dan vijftig geworden. Dat het anders kan, liet voetnoot 24 zien

21 12

22 HOODSTUK 3 In een vreemd pakhuis DE ONTSNAPPING UIT HET ARMENHUIS De beklemmende regelmaat van geboorte en dood heeft in het decennium van 1868 tot 1878 het gezin ontwricht, het huwelijk onder spanning gezet en de sexuele relatie, zo vermoeden wij, verstoord. Woordeloos of uitgesproken werd natuurlijk de schuldvraag gesteld. Tegenover Benjamina s felix culpa (26), door mij wat ongegeneerd met de zonde loont vertaald, stond, bij eenzijdige beschouwing, Willems onvermogen levensvatbare kinderen te verwekken. Er schuilt voor W.F.G.L. een smartelijk en vernederend element in de omstandigheid, dat waarin een onbekende was geslaagd, hij had gefaald. Negen jaar van opeengestapeld verdriet hebben volstaan om Benjamina in een psychische crisis te storten. Wij beschikken over aanwijzingen die ons in samenhang tot deze conclusie brengen. Het is ons bij mondelinge traditie bekend (onze eerste aanwijzing), dat onze grootvader een blauwe-maandag in een wees- en armenhuis op de Hooglandse Kerkgracht heeft doorgebracht. Leiden telde toen vier van dergelijke instellingen op confessionele grondslag, w.o. het katholieke tehuis uit 1760 op de Jacobsgracht en het bovengenoemde van calvinistische signatuur en verreweg het oudste. Het calvinistische tehuis (27) was een semi-gemeentelijke instelling die financiële verantwoording aan de gemeenteraad verschuldigd was. Het stadsbestuur benoemde ook de regenten. Het tehuis stond voor alle gezindten open maar bij de opname werd door het professionele ouderpaar, de z.g. binnen-vader en -moeder, wel geïnformeerd of de toegelatene belijdenis in één van de calvinistische kerkgenootschappen mocht doen. Wie de deur van het internaat achter zich sloot, kwam in een wereld van strenge discipline (28) met strakke regels betreffende kledij, tijden van eten, opstaan en naar bed gaan. Over deze routine hing een voile van bijbelse vroomheid. Wie het armenboek doorbladert, zal ontdekken, dat de kinderen om diverse redenen, op verzoek van de familie of op last van de burgemeester, werden geplaatst. In alle gevallen ging het om gebrek aan ouderlijke zorg ten gevolge van overlijden, ziekte, landloperij, prostitutie, gevangenisstraf e.d. De leeftijd varieerde van zes tot eenentwintig jaar. In dit wereldje van allerlei pluimage, van strenge protestanten tot vertegenwoordigers van de donkere zelfkant van de Leidse samenleving, kwam de elfjarige Johan-Christiaan terecht. Hij is er niet lang gebleven. Zijn verblijf was zó kort dat hij niet eens is ingeschreven. Heimwee lijkt ons de natuurlijke reden 13 13

23 maar de overlevering heeft zijn vertrek tot een vlucht om het geloof verbijzonderd. Wij zouden geneigd zijn dit opwaarderen af te doen als een typisch menselijke trek helden of in katholieke zin, heiligen in naaste kring te creëren, als niet Johans latere leven van vroomheid en verknochtheid aan de kerk zou getuigen. Tot niets meer in staat dan tot het naspeuren van de invloed van mensen op het gezinsgebeuren -Gods wegen blijven voor ons onnaspeurbaar- kunnen wij stellen, dat in de gevoelige periode van de jeugd de grondslag van het volwassen leven wordt gelegd. In deze puur aardse ervaring ligt ook het antwoord op een niet-geformuleerde vraag besloten, wat de ouders bewogen heeft hun zoon naar dit type tehuis te sturen. De door hen gekozen oplossing is uit nood geboren. Een onhoudbare toestand Het is te betreuren, dat de familie-overlevering aan de achtergrond van Johans verblijf op de Hooglandse Kerkgracht is voorbijgegaan en slechts zijn godsdienstige getuigenis voor het nageslacht relevant heeft gevonden. Door een causaal verband tussen summiere aanwijzingen te onderstellen, kunnen wij de overlevering tot een verhaal aankleden, waarvan de toedracht als volgt is. In navolging van haar man heeft ook Benjamina getracht een kind naar haar te noemen. Tweemaal heeft zij het geprobeerd, tweemaal heeft de dood haar wens verijdeld. Het verdriet over het sterven van haar kinderen maar meer nog het gevoel van machteloosheid braken stukje voor stukje haar geestelijke weerbaarheid, zoals bij een huis dat steen voor steen wordt afgebroken. Toen haar derde dochter, na het zesde sterfgeval, in october 1876 geboren werd, gaf zij deze, zoals eerder vermeld, niet meer haar eigen naam maar die van haar zuster Maria-Catharina. Voor ons is dit opgeven van een oud verlangen een concrete aanwijzing, dat Benjamina de controle over zichzelf aan het verliezen was. Kort daarop kwam de verwachte breakdown, toen Maria-Catharina in januari 1877 overleed. Johan was toen nog geen twaalf jaar. Als onze veronderstelling van haar psychische crisis niet in het luchtledige hangt, zouden wij de gesignaleerde hinderlijke lacune in de overlevering kunnen verklaren als een bewuste poging van de naaste familie deze tijd van geestelijk lijden uit de mondelinge traditie te weren. Met de dood van Maria-Catharina (I) brak er een periode van tweeëntwintig of vijfentwintig maanden aan -als wij de maanden tussen de geboorte en het overlijden van Maria erbij nemen- waarin er geen kind geboren werd. Duiden wij met gedurfde verbeeldingskracht dit kinderloze tijdperk -in onze visie een nieuwe aanwijzing dat er iets aan de hand was- onder het licht van de breakdown, dan is deze tijdelijke kinderloosheid ofwel het gevolg van haar opname 14

24 in het dolhuis ofwel is zij een bewuste keuze van Benjamina zelf geweest. Deze laatste zinsnede betekende in de practijk van die dagen, dat Benjamina maandenlang, al dan niet met de nodige fanfare, alle sexuele verkeer met haar man heeft geweigerd. Benjamina s verblijf in het gesticht of haar overspannen aanwezig zijn thuis maakte verwijdering van haar zoon uit het ouderlijke huis gewenst want wie zou er voor hem moeten zorgen. W.F.G.L. was zelf hele dagen aan het werk. Een arbeidsduur van twaalf uur -in de donkere wintermaanden natuurlijk wat minder- was in die tijd heel gewoon. Zijn zoon zat op school. Van de jongens beneden de twaalf jaar volgde in de jaren zeventig vijfentachtig procent lager onderwijs (29). De kinderwet van Van Houten had immers sinds 1874 fabrieks- en ambachtelijke arbeid aan kinderen beneden deze leeftijd verboden. Pas in april zou Johan twaalf worden. Had hij gewerkt, dan was het probleem van verzorging minder klemmend geworden. In een dergelijke omstandigheid had W.F.G.L. waarschijnlijk niet voor zo n drastische oplossing gekozen, die zijn relatie met zijn zoon ernstig zou verstoren. Uit het feit, dat hij niettemin zijn zin doordreef, valt de onhoudbare toestand in het gezin te raden. Zijn doorzetten ondersteunt zijdelings onze veronderstelling, dat Benjamina vóór de twaalfde verjaardag van Johan, dus vóór diens publieke leven, ziek geworden is. Haar herstel zou geruime tijd vergen, zo was blijkbaar de medische indruk. Het advies uit deze hoek liet W.F.G.L. geen ruimte tot improviseren. Johan is niet bij familie ondergebracht. Er leefden toen in Leiden aan vaderskant nog oom Paulus van negenenzeventig jaar, twee neven én aan de kant van Benjamina één zuster. Wij vermoeden, dat de contacten van W.F.G.L. met zijn familie niet innig zijn geweest. Onder de zestien getuigen die hem naar het stadhuis bij geboorte en overlijden hebben vergezeld, komen de namen Van Went noch Beenakker voor. Onder de peters en meters is slechts één familielid, de zuster van Benjamina, te vinden. In bijna alle gevallen leverde familie Vlasveld de peter en meter. Het is aan te nemen, dat W.F.G.L. heeft geprobeerd zijn zoon in het katholieke armen- en weeshuis te plaatsen. Het mocht hem niet lukken. Overbleef toen nog het protestantse tehuis voor alle gezindten. Alle inspanning heeft hem niet mogen baten. Weinig later stond Johan weer op de stoep. Nu moest hij wel improviseren. In het begin van 1878 bleek de gezinssituatie in die zin genormaliseerd, dat Benjamina weer in verwachting was geraakt. Deze conceptie markeert, in onze veronderstelling, ook het einde van het tijdelijke Jozefhuwelijk. Met de geboorte en het overlijden van Maria-Catharina (II) (13 nov mei 1879) kwam er een einde aan een decennium van vruchteloos ouderschap. Het eindigde, zoals het begonnen was, in mineur. Naar tegenwoordige maatsta

25 ven mag het een wonder heten, dat het huwelijk niet uiteengespat is (30). 16

26 HOOFDSTUK 4 ONZE GROOTOUDERS EN HUN GEZIN IN DE CONTEXT VAN HUN TIJD Johan-Christiaan als pater familias Hoewel Johans roepnaam waarschijnlijk Jan zal zijn geweest, noemen wij hem, om enig tegenwicht tegen het Oranje-geweld van Willem Frederik George Louis te bieden, afwisselend Johan of Johan-Christiaan. Johan-Christiaan Beenakker heeft een sombere jeugd gehad maar wie hem als vader of grootvader heeft gekend, kon niets van de tragische ervaringen uit zijn jeugd bij hem terugvinden. Hij was een liefdevolle vader, vrolijk en gelijkmoedig van aard, geen dominante persoonlijkheid, in zijn huwelijk leiding en initiatief aan zijn vrouw overlatend, intellectueel haar mindere, niet zoals zij door de opstandige geest van de tijd geraakt, een ongecompliceerd man met een vroom gemoed, die zijn leven tussen kerk, zusters van de Pelikaanstraat en het gezin, in deze volgorde, verdeelde. In navolging van zijn stiefvader heeft hij meteen of later een baan in de bouw gevonden. Volgens de overlevering, door de volkstelling van de jaren negentig bevestigd, was hij metselaar. Overigens moeten wij ons niet op de in ambtelijke stukken genoemde beroepen blind staren. Nog al eens is zo n opgegeven beroep een eendagsvlieg of een vorm van schone schijn om de werkeloosheid van de dag te camoufleren. Er werd in die tijd uit bittere noodzaak, om een anachronisme te gebruiken, heel wat geklust. Onze grootvader was in het klooster van de zusters van Liefde een manusje-van-alles, van metselaar, timmerman, stoker tot loopjongen toe. Zijn zoon Willem heeft even als postbode voor de zusters gewerkt maar al gauw voor de eer bedankt, toen hij voor hetzelfde kwartje drie keer achtereen naar dezelfde straat moest. Het late trouwen Laten wij naar het jaar 1894 terugkeren, toen Johan-Christiaan bij zijn ouders op Oude Vest 189/193 woonde en zijn a.s. vrouw Koosje (Jacoba) Smit bij de familie Filbry op Oude Singel 124. Voor beiden drong de tijd om te trouwen. Toen Johan in april negenentwintig jaar werd, was zij bijna dertig. Wat hun leeftijd betreft, verkeerden zij bijna in dezelfde omstandigheden als Benjamina en W.F.G.L. zevenentwintig jaar geleden. Wie mikrofiches van het huwelijksregister uit die tijd op het beeldscherm aan zijn oog laat voorbijgaan, zal ontdekken, dat vele trouwlustigen hun huwelijk tot hun dertigste of later hebben uitgesteld. Een algemene verklaring is gemak

27 kelijk te geven. Eer een man als enige kostwinner aan trouwen kon denken, moest hij eerst een min of meer vaste baan hebben gevonden, die hem uitzicht op een zeker, weliswaar schamel, inkomen gaf. Voor de vrouw was haar sociale positie een factor die uitstel in de hand werkte. De heersende etiquette drukte haar in een sociaal isolement, vanwaaruit moeilijk contacten met de andere sexe waren te leggen. Voor grootmoeder werd dit isolement nog versterkt door het werk dat haar tot in de avonduren en vaak ook zondags aan het huis van de familie Filbry bond, zoals zij ook aan mijn moeder eens heeft verteld. Deze apartheid is er naar mijn mening ook de oorzaak van geweest, dat de beide oudere zusters van grootmoeder, Bet en Sien, ongetrouwd zijn gebleven en Anna pas op haar eenenveertigste jaar in het huwelijk trad. Door de gebrekkige contacten werd een huwelijk een sprong in het duister met alle risico s van dien. Anna had een ongelukkig huwelijk. Zij was getrouwd met de weduwnaar Papot, bijgenaamd Chris Jan de Spuwer die zich van stalknecht en koetsier tot vuilnisman van s Gravenhage had opgewerkt. Het huwelijk leverde haar menige klap op. Op eenenvijftigjarige leeftijd stierf zij aan borstkanker. Met geringe kennis van elkaar (grootmoeder aan Toos) verschenen Johan- Christiaan en Koosje op het feest van Tenhemelopneming van Maria (15 aug.) in het jaar 1894 in de kerk van Mon Père voor het sluiten van een kerkelijk huwelijk. De respectieve vaders traden zowel bij het burgerlijke als kerkelijke huwelijk als getuigen op. De naamgeving van de kinderen Na de huwelijkssluiting ging het echtpaar op Middelweg 14 wonen. Uit deze verbintenis werden drie zonen en vier dochters geboren: het eerste kind in 1895 en het laatste in Geen sterfgeval zou dit vruchtbare ritme onderbreken. Niet in de fout van zijn stiefvader vervallend, heeft Johan-Christiaan zijn eerstelinge meteen Wilhelmina genoemd, daarmee zijn beide ouders erend (31). Wij kennen haar onder de naam Mien. Zij was de oogappel van haar vader en lievelinge van Benjamina. Nadat Benjamina bij haar zoon was ingetrokken, verliep jaren achtereen de zondag volgens een vast en voor grootmoeder pijnlijk patroon: Jan, kom je even boven en neem je Mientje mee, maar Koosje werd niet geroepen (grootmoeder aan Toos). Dan dronken moeder en zoon een brandewijn met suiker (32). De oudste zoon werd, hoewel anders te verwachten was, Joop genoemd. Geen enkele zoon zou overigens de naam van grootmoeders vader, Nicolaas, dragen. Tante Bep kon deze merkwaardige inconsequentie niet verklaren. Zij wist mij alleen te vertellen, dat haar ouders een grote verering voor Sint-Jozef hadden. Uit het kerkelijk archief, in het ge- 18

28 meente-archief bewaard, blijkt, dat Johan lid van de Sint-Jozefvereniging is geweest. Deze devotie doet mij een bijna vergeten tweeregelig vers herinneren: naar Kevelaar ga je voor je ziel, naar Smakt voor een man. Kevelaar was aan Maria en Smakt (een dorpje bij Venlo) aan Sint-Jozef toegewijd.een ongetrouwde en dus ongepatroneerde vrouw was blijkbaar in de gevaarlijke wereld een ongewenst verschijnsel. De naamgeving Joop suggereert dankbaarheid van grootmoeder jegens Sint-Jozef als beschermheilige van ongetrouwde vrouwen van een bijna kansloze leeftijd. Haar vader moest er zich mee tevreden stellen, dat zijn naam als tweede werd toegevoegd. In 1898 overleed W.F.G.L. aan een longziekte. Zijn vrouw kon het huurhuis op de Hooglandse Kerkgracht niet meer betalen en ging op 20 mei naar Oude Singel 150. Met wassen en boenen probeerde zij haar kost te verdienen. In de volkstelling gaf zij als beroep werkvrouw op. Drie maanden later trok zij bij haar zoon op de Oude Vest in. Bijna een jaar na de dood van W.F.G.L. werd een tweede zoon geboren. Als een laat saluut aan hem en via hem aan het huis van Oranje werd deze zonder de ons vertrouwde Oranje-franje Willem genoemd. Peter was Bonnet en meter de zus van Benjamina, Maria-Catharina. Na 1900 verhuisde de familie naar Van de Werfstraat 98, waar de overige kinderen werden geboren. In 1901 kwam tante Bep ter wereld, zij werd naar haar grootmoeder Elisabeth genoemd, in 1903 volgde Annie, naar één van de zussen van grootmoeder vernoemd, vervolgens in 1906 Jan die de naam van zijn vader ging dragen en ten slotte in 1908 Rie, naar grootmoeders oudste zus genoemd. De kinderen en de zusters van Liefde Van jongs af kwamen grootvaders kinderen voor kortere of langere tijd op enigerlei wijze met deze zusters in contact. Het begon voor allen op de bewaarschool, waar de lastige kleuters, afhankelijk van de zuster die voor de klas stond, met het regiem van krijt en narrenkap of biscuit werden getoomd. Wie de verzegeling met krijt van de lippen blies, de zotskap neersmeet en naar huis liep, werd, bij verandering van de wacht in de klas, met biscuit gepaaid. Zo bewoog het leven van de jonge Willem zich tussen azijn en honing. Na de bewaarschool scheidden zich de wegen. De meisjes gingen naar de lagere school van de zusters op de Oude Vest (33) en de jongens naar de school van Kuijper in de Haarlemmerstraat (34). Voor Joop en Willem (35) betekende hun vertrek geen afscheid van de zusters. Al gauw werden zij in de liturgie ingeschakeld. In de zomer dienden zij bij de zusters op elke door-de-weekse dag om zes uur in de morgen de mis en geregeld s middags het lof. Zorgvuldig getraind, mochten 19 19

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Van wie ben jij er één? Dat was telkens de vraag van tante Betje als ik bij mijn oma, haar zuster, kwam logeren in Baarn. Die vraag

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede.

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Inleiding Bij het invoeren van een Heemsteedse huwelijksakte van het echtpaar Hooreman-Kortenhof

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Stilte vooraf Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Witte donderdag. Nacht van de overlevering, met een dubbelzinnige betekenis. Het is de overlevering (de traditie) van

Nadere informatie

Wie was de eerste zoon van Amram en Jochebed? Aäron was de drie jaar oudere broer van Mozes. honderdzevenendertig jaar.

Wie was de eerste zoon van Amram en Jochebed? Aäron was de drie jaar oudere broer van Mozes. honderdzevenendertig jaar. Het leven en overlijden van Aaron. Wie was de eerste zoon van Amram en Jochebed? Exodus 6:19 19 Amram nam Jochebed, zijn tante, voor zichzelf tot vrouw, en zij baarde hem Aäron en Mozes. De levensjaren

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Axel, 19 juli Protestantse Kerk

Axel, 19 juli Protestantse Kerk Axel, 19 juli Protestantse Kerk Voorganger deze zondag is Ds. Overduin uit Hulst. Organist is de heer Ed van Essen. Vandaag lezen we: Jeremia 23: 1 8 Markus 6: 30-44 De uitgangscollecte is bestemd voor

Nadere informatie

DE WONDEREN VAN JEZUS

DE WONDEREN VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE WONDEREN VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2013 480 Wet van 25 november 2013 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner

Nadere informatie

1 e zondag van de herfst Geroepen als Abraham? Bij Genesis 11 : 27 12, 9

1 e zondag van de herfst Geroepen als Abraham? Bij Genesis 11 : 27 12, 9 1 e zondag van de herfst Geroepen als Abraham? Bij Genesis 11 : 27 12, 9 Geslachtsregisters zijn niet echt populair. Behalve misschien voor degenen die er hun hobby van maken om de familiesporen zo ver

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545 Over Willem Willem krijgt op 11-jarige leeftijd door het overlijden van een neef een grote erfenis. Daar hoort ook bij dat hij verhuist van zijn ouders in de naar de grote stad. Daar wordt hij opgevoed

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Blad 1. Kwartierstaat van Antoon van den Berg (1877-1961) Zus Mina van den Berg

Blad 1. Kwartierstaat van Antoon van den Berg (1877-1961) Zus Mina van den Berg Blad 1 Kwartierstaat van Antoon van den Berg (1877-1961) Zus Mina van den Berg Website: Stamboom familie Van den Berg > Mina van den Berg, zus van 01. Antoon van den Berg (1877-1961) De ouders van Mina

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur GROOTLETTER LITURGIE AVONDDIENST Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur Liturgische kleur: Groen Klap in de handen, o volken, juich God toe met jubelzang. Psalm 47: 2.

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

DE VLUCHT & andere spannende verhalen

DE VLUCHT & andere spannende verhalen DE VLUCHT & andere spannende verhalen 2 Bianca Kruger DE VLUCHT & andere spannende verhalen Enschede 2015 3 Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden auteur

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

E C C E H O M O. Weekoverweging. Ziet de mens *** in de oorsprong werd de mens twee om door lichamelijke eenwording nieuwe mensen voort te brengen

E C C E H O M O. Weekoverweging. Ziet de mens *** in de oorsprong werd de mens twee om door lichamelijke eenwording nieuwe mensen voort te brengen WEEK 18 1 Weekoverweging E C C E H O M O Ziet de mens *** in de oorsprong werd de mens twee om door lichamelijke eenwording nieuwe mensen voort te brengen in de ontplooiing worden mensen twee om door geestelijke

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens Voorbede Na de homilie van de diaken of de priester volgt de Voorbede. In de Voorbede bidden we als geloofsgemeenschap voor de intenties die in ons hart zijn. Uiteraard gaan de beden in het geval van een

Nadere informatie

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Zondag 10 / gehouden op 21-06-2009 / p.1 ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Liturgie Votum en groet Zi: Psalm 118:1.5 Gebed Schriftlezing: Gen. 22:1-19 Zi: Psalm 33:2 Schriftlezing:Gen: 50:17-21:

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

Een nieuw lied, op de wonderlijke lotgevallen van een Haarlemsch weesmeisje in de Oost-Indiën.

Een nieuw lied, op de wonderlijke lotgevallen van een Haarlemsch weesmeisje in de Oost-Indiën. Een nieuw lied, op de wonderlijke lotgevallen van een Haarlemsch weesmeisje in de Oost-Indiën bron. T. C. Hoffers, Rotterdam 1826-1837 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/_nie118nieu01_01/colofon.php

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld!

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld! Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22 Abraham wordt door God op de proef gesteld! Wat verzoekt God aan Abraham? Genesis 22:2 2 En Hij zeide: Neem toch uw zoon, uw

Nadere informatie

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus.

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. De engel zei: God zal jou een kind geven. God zal jou Zijn Kind geven. God zal jou Jezus geven.

Nadere informatie

Voorwoord Met oprechte blijdschap schrijf ik het voorwoord voor dit boek. Ik ken Henk Rothuizen al vele jaren en heb hem zien opgroeien tot een man van God, met een bediening die verder reikt dan zijn

Nadere informatie

De leerlingen van Jezus zijn in afwachting. Ze voelen het.. er staat iets volkomen nieuws te gebeuren. Het is immers Jezus die spreekt over zijn vertrek bij hen. Voorgoed of is er nog wel een toekomst

Nadere informatie

Voor de dienst zingen we:

Voor de dienst zingen we: Voor de dienst zingen we: Looft de Here, alle gij volken, prijst Hem, alle gij natiën, want zijn goedertierenheid is machtig over ons, en des Heren trouw is tot in eeuwigheid. Halleluja (8x) Ben je groot

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1979-1980 16 034 (R 1138) Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake het koningschap

Nadere informatie

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Sinds jaar en dag hangen er in de consistorie van de kerk te Oudelande drie schilderijen, twee panelen en een doek. De panelen stellen een gezicht op Oudelande

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

Paasmorgen 2014: Wees niet bang!! Lezingen: Gen.2:2,3 en Gen.1:1-5 en Matt.28:1-10

Paasmorgen 2014: Wees niet bang!! Lezingen: Gen.2:2,3 en Gen.1:1-5 en Matt.28:1-10 1 Paasmorgen 2014: Wees niet bang!! Lezingen: Gen.2:2,3 en Gen.1:1-5 en Matt.28:1-10 Een goede traditie is het om op de vroege paasmorgen het licht tegemoet te lopen: opstaan in het nacht en de zon op

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7

Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7 Pasen I. Preek over Romeinen 1:4 Wat betekent Pasen? Lezen: Johannes 20:1-23 en Romeinen 1:1-7 Jezus stond op uit de dood, uit het graf. Maar waarom is dat paasgebeuren nu belangrijk voor u/jou? Als iemand

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 44 (09-11)

De Bijbel open 2013 44 (09-11) 1 De Bijbel open 2013 44 (09-11) Als ouders zondigen, dan worden hun kinderen daarvoor gestraft. Is dat zo? Dat kan toch niet waar zijn. Toch lijkt dat wel zo te staan in Deut. 5:9 en Ex. 20:5. In deze

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Vooruit, blik terug!

Vooruit, blik terug! Vooruit, blik terug! Liturgie voor de kerk/schooldienst op dankdagmorgen 4 november 2015 met de kinderen van de hervormde basisscholen in de Oude Kerk van Barneveld. Voorganger: ds. L.P. Blom Ouderling

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

De Bijbel open 2012 37 (22-09)

De Bijbel open 2012 37 (22-09) 1 De Bijbel open 2012 37 (22-09) Onlangs kreeg ik een vraag over twee genezingen in de bijbel. De ene gaat over de verlamde man in Lukas 5 die door het dak van een huis tot Jezus wordt gebracht en door

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

D74, thans Kruisstraat 12

D74, thans Kruisstraat 12 D74, thans Kruisstraat 12 Geplaatst in de Heise Krant van september 2011, gewijzigd 15-05-2015 De boerderij van Has van den Tillaar. Zo kennen de meesten onder ons de oude boerderij achter de kerk met

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Het verhaal van Elvis, onze Shih-Tzu (12/06/1996 12/12/2012)

Het verhaal van Elvis, onze Shih-Tzu (12/06/1996 12/12/2012) Het verhaal van Elvis, onze Shih-Tzu (12/06/1996 12/12/2012) Ik ontmoet Elvis op een moeilijk punt in mijn leven. Mijn zus wilde om wat extra geld te verdienen hondjes gaan verkopen. Elvis en zijn zusje

Nadere informatie

Ik ben de opstanding en het leven

Ik ben de opstanding en het leven Ik ben de opstanding en het leven Het evangelie naar Johannes 11: 1-44 1 Inleiding Doel (Joh 20:31): dat je gelooft dat Jezus de Christus, dezoon van Godis dat je, gelovend, het leven hebt in zijn naam.

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Lees : Mattheüs 25:14-30

Lees : Mattheüs 25:14-30 De gelijkenis van de talenten Lees : Mattheüs 25:14-30 Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Filips. Over Filips. Info. Bekenden van Filips. Filips. Tijdlijn Info Foto s Eten & Drinken. wsw. Filips 1540. Filips 1549.

Filips. Over Filips. Info. Bekenden van Filips. Filips. Tijdlijn Info Foto s Eten & Drinken. wsw. Filips 1540. Filips 1549. Over is de oudste zoon van de machtige keizer Karel V. Karel is geboren in Gent en is regelmatig in de Nederlanden. is geboren in Spanje en groeit daar op. Zijn vader ziet hij maar weinig, die is altijd

Nadere informatie

GODS BELOFTE AAN ABRAHAM

GODS BELOFTE AAN ABRAHAM Bijbel voor Kinderen presenteert GODS BELOFTE AAN ABRAHAM Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Tammy S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie

Preek verlamde man door het dak. Lieve Gemeente,

Preek verlamde man door het dak. Lieve Gemeente, Lieve Gemeente, Waar woont God? Waar is God thuis? Die vraag hebben we hier wel eens besproken n.a.v. ons mooie kerkgebouw. Een mooi huis van God is hier gebouwd. Maar zoals de eerste predikant van deze

Nadere informatie

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Vijftig dagen na de dood van Jezus, is het druk hier in Jeruzalem. Maar dat heeft met Jezus niets te maken. De meeste bezoekers van de stad weten niet eens dat hij

Nadere informatie

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard De Heilige Teresia van Lisieux, wier feest gevierd wordt op 1 oktober, zei eens: "Al had ik alle mogelijke zonden

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn. Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren.

Rembrandt van Rijn. Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren. Rembrandt van Rijn Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren. Rembrandt is op 15 juli 1606 in Leiden geboren. Rembrandt zijn vader was eigenaar van een molen. Die molen was niet bewoonbaar. Hun huis stond

Nadere informatie

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2)

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Zondag 29 Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Lees de tekst van Zondag 29 Vraag 78 : Wordt dan uit brood en wijn het wezenlijk lichaam en bloed van Christus? Antw : Nee; maar gelijk het water

Nadere informatie

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's)

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Achtergrond In 1811 werd in de meeste delen van Nederland de Burgerlijke Stand ingevoerd. De overheid had op dat moment nauwelijks gegevens over de

Nadere informatie

Joweria staat hier voor een muurschildering die de kinderen van KAYDA samen gemaakt hebben op een van de muren.

Joweria staat hier voor een muurschildering die de kinderen van KAYDA samen gemaakt hebben op een van de muren. Joweria Shadia, 11 jaar oud Ik ontmoette Joweria in augustus 2010 bij de organisatie Katwe Youth Development Association of te wel KAYDA, een partner organisatie van het programma Kinderen in de Knel van

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Mindful omgaan met verlies

Mindful omgaan met verlies Mindful omgaan met verlies Ik draag dit boek op aan mijn opa: Gerrardje ten Voorde (cafébaas annex kapper) 20 augustus 1881 29 maart 1967 Mindful omgaan met verlies Mieke Ankersmid met tekeningen van Nicole

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht Lees : Mattheüs 18:21-35 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was,heeft Hij gelijkenissen verteld

Nadere informatie