De bouwnijverheid arbeid, gezondheid en veiligheid in Bedrijfstakverslag 2011

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De bouwnijverheid arbeid, gezondheid en veiligheid in Bedrijfstakverslag 2011"

Transcriptie

1 De bouwnijverheid arbeid, gezondheid en veiligheid in 2011 Bedrijfstakverslag 2011

2 Inhoud Samenvatting Samenvatting 3 1. Verantwoording 7 2. Arbeidsomstandigheden Fysieke belasting Klimaat, geluid en gevaarlijke stoffen Psychosociale arbeidsbelasting Voorzieningen en organisatie van het werk Verschillen tussen sectoren Trendmatige ontwikkeling Beroepen top vijf Veiligheid Algemeen Ongevallen Dodelijke ongevallen Trendmatige ontwikkeling Beroepen top vijf Leefstijl Gezond bewegen Lichaamsgewicht Roken en drinken Bloeddruk en cholesterol Verhoogd risico op hart- en vaatziekten Gezondheid Lichamelijke klachten Psychische klachten Gezondheid algemeen Beroepen top vijf Stress Gehoorklachten Rugklachten Niet gezond Ziekteverzuim Duurzame inzetbaarheid Algemeen Het werkvermogen Kans op arbeidsongeschiktheid Bedrijfsbeleid en verwachtingen werknemers Ouderen 47 Literatuur 50 In 2011 ondergingen ca werknemers in de bouwnijverheid een PAGO, een periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek. De bevindingen van al deze individuele onderzoeken zijn samengevat in het voorliggende rapport. Dit rapport geeft daarmee een beeld van de stand van zaken in de bedrijfstak op het gebied van arbeid, gezondheid en veiligheid. Arbeidsbelasting Vanouds wordt het werk voor bouwplaatspersoneel gekenmerkt door lichamelijke inspanning. Daarnaast hebben veel werknemers op de bouwplaats last van lawaai, tocht, stof en kou. Het uitvoerend, technisch en administratief personeel (kortweg personeel) heeft meer te maken met psychosociale arbeidsbelasting. Bijna alle werknemers kunnen beschikken over persoonlijke beschermingsmiddelen. Het gebruik ervan kan beter, veel bouwplaatsmedewerkers gebruiken geen handschoenen, gehoor- of ademhalingsbescherming. De scores op arbeidsrisico s nemen toe in vergelijking met afgelopen jaren. Zo vindt driekwart van de bouwplaatsmedewerkers het werk lichamelijk inspannend ; nog nooit was dit zo hoog. Deze hoge scores moeten in relatie worden gezien met het feit dat de beroepsgroep gemiddeld steeds ouder wordt en minder belast kan worden. Mogelijk neemt ook de bewustwording over risico s toe waardoor die eerder worden gesignaleerd. Veiligheid De veiligheid op de bouwplaats is een belangrijk punt van aandacht. Een op de zeven bouwplaatsmedewerkers bevond zich in 2011 regelmatig in onveilige situaties en een op de twintig bouwplaatsmedewerkers heeft verzuimd als gevolg van een ongeval op de bouwplaats. Jarenlang was er sprake van een dalende trend van het aantal werknemers dat zich in onveilige situaties bevond of daadwerkelijk een ongeval is overkomen. In 2011 lijkt deze trend zich te stabiliseren dan wel licht te stijgen. De economische crisis in de bedrijfstak kan hiervoor een verklaring zijn. Leefstijl Een onderwerp dat in toenemende belangstelling staat is de leefstijl van werknemers. Van de totale populatie in de bedrijfstak heeft 65% overgewicht en bij 16% is sprake van obesitas. Vorig jaar nam het aantal werknemers met (ernstig) overgewicht nog toe, deze trend heeft zich dit jaar niet doorgezet. Maar de bedrijfstak scoort nog steeds slechter dan de rest van Nederland. Ook wat betreft het bewegen in de vrije tijd kan er het nodige verbeteren. Meer dan tachtig procent van de werknemers in de bedrijfstak voldoen niet aan de fitheidsnorm. Beter gaat het met de overige leefstijlaspecten: het aantal rokers en drinkers van alcohol is afgenomen ten opzichte van voorgaande jaren. Ook het aantal werknemers met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten is de afgelopen jaren met zo n vijf procent gedaald. Gezondheidsklachten medewerkers rapporteren méér gezondheidsklachten dan het -personeel. De meest voorkomende klachten gaan over het bewegingsapparaat, meer dan een derde van de bouwplaatsmedewerkers heeft last van deze klachten. Andere klachten betreffen de luchtwegen, huidklachten en het gehoor. De klachtenpercentages zijn absoluut gezien hoog en geven aan dat er duidelijk sprake is van een werkgerelateerde component. Er is wel sprake van een gunstige trend in de fysieke gezondheidsklachten. De afgelopen vijf jaar was er een lichte daling van het aantal klachten aan het bewegingsapparaat. En over een periode van zeven jaar is het aantal keren dat lawaaidoofheid is vastgesteld afgenomen met bijna twintig procent. 2 3

3 Psychische klachten -werknemers rapporteren meer psychische klachten. Vijftien procent van de -medewerkers heeft vaak last van stress, dat is significant meer dan bouwplaatsmedewerkers. Een aantal jaren was er sprake van een gestage afname van de psychische klachten, maar de laatste twee jaar laten weer een licht stijgende lijn zien. De huidige economische crisis in de bedrijfstak speelt hier mogelijk een rol. Ruim één op de vijf bouwplaatsmedewerkers en één op zeven medewerkers vindt dat de huidige werkkring onvoldoende zekerheid biedt. Werknemers die onvoldoende vertrouwen in de toekomst rapporteren, hebben ook meer slaapklachten en hebben vaker last van stress. Ziekteverzuim Voor de gehele bedrijfstak bedraagt het ziekteverzuim in ,7%. Onder bouwplaatspersoneel is het verzuimpercentage 6,7% en onder het -personeel 3,0%. In 2011 meldden bouwplaatsmedewerkers zich gemiddeld ruim 0,65 keer ziek, voor het personeel was dat 0,4. Daarmee komt de gemiddelde meldingsfrequentie op 0,58. Het verzuimpercentage voor bouwplaatspersoneel is na een aantal jaren van daling inmiddels weer gestegen tot niveau van het jaar De ziekmeldingsfrequentie is echter nog nooit zo laag geweest als in De verklaring voor deze ogenschijnlijk tegenstrijdige ontwikkeling is de veroudering van de populatie in de bedrijfstak. Oudere werknemers melden zich minder vaak ziek, maar als ze ziek zijn verzuimen ze langer. Werkvermogen dan in vergelijkbare sectoren in Nederland. Ook belangrijk om gezond het pensioen te halen zijn instrumenten in het bedrijfsbeleid en toekomstverwachtingen van werknemers. Driekwart van het -personeel heeft het afgelopen jaar een functioneringsgesprek gehad en dat geldt voor de helft van de bouwplaatsmedewerkers. Minder dan één op de drie bouwplaatsmedewerkers denkt ooit nog bij een ander bedrijf te werken. Voor -werknemers liggen deze percentages hoger, maar ook de meeste medewerkers denken niet dat ze ooit bij een ander bedrijf zullen werken. Sectoren Binnen de bedrijfstak vormt de burgerlijke en utiliteitsbouw (B&U) de grootste sector. Dit is de sector waar de meeste mensen grote krachtsinspanning moeten leveren en zware lasten tillen. Het is de sector waar relatief de meeste gehoorklachten en werkgebonden huidallergie worden gemeld. De grond-, weg- en waterbouw (GWW) scoort op verschillende aspecten zoals het werkvermogen relatief gunstig. Als het gaat om arbeidsrisico s hebben werknemers in deze sector het meest te maken met lichaamstrillingen. Men vindt hier vaker dat er geen goede was- en kleedruimten aanwezig zijn. In de GWW rapporteert men het vaakst dat er onveilige situaties zijn. In deze sector zien we een stijgende lijn in het aantal onveilige situaties. De sector afbouw en onderhoud (A&O) scoort relatief ongunstig op veel aspecten. Wat betreft arbeidsrisico s gaat het om werken in een ongemakkelijke houding, het maken van repeterende bewegingen en het werken onder tijdsdruk. In deze sector worden de meeste klachten aan het bewegingsapparaat en de meeste stress- en vermoeidheidsklachten gemeld. Het is de sector met het hoogste ziekteverzuim. werknemers. En jongeren overkomt vaker een ongeval op de bouwplaats; dat geldt in nog sterkere mate voor een ongeval in de vrije tijd. Verder is opvallend dat de toekomstverwachting van jongeren vrij behoudend is. De helft van de groep twintigjarige bouwvakkers denkt dat men het huidige vak altijd zal blijven uitoefenen. Oudere werknemers rapporteren aanmerkelijk meer gezondheidsklachten dan jongeren. Er is sprake van een duidelijk leeftijdsgebonden problematiek in de bedrijfstak. Doordat de gemiddelde leeftijd stijgt nemen ook bepaalde klachtenpatronen toe. Deze gegevens benadrukken het belang van een beleid gericht op duurzame inzetbaarheid nu en in de toekomst. Belangrijk bij de vraag of werknemers in de bedrijfstak gezond hun pensioen kunnen halen is de ontwikkeling van hun werkvermogen. In 2011 heeft 17,8% van de totale bouwpopulatie een slecht of matig werkvermogen. In vergelijking met andere sectoren in Nederland hebben -werknemers een beter werkvermogen. Personeel op de bouwplaats jonger dan 30 jaar heeft ook een beter werkvermogen dan vergelijkbare sectoren. Maar met het ouder worden gaat het werkvermogen er meer op achteruit Leeftijd In de problematiek rond gezondheid en veiligheid in de bedrijfstak is leeftijd een belangrijke factor. Zoals te verwachten valt hebben jongeren minder gezondheidsklachten, maar ze hebben ook een beter werkvermogen dan in andere vergelijkbare beroepen in Nederland. Jongeren zijn aanmerkelijk vaker fit. Anderzijds roken en drinken ze meer dan oudere 4 5

4 Verantwoording 1 Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid als het kennis- en serviceinstituut op het gebied van gezondheid en veiligheid. Vanuit deze verantwoordelijkheid monitort Arbouw de ontwikkelingen op het terrein van arbeidsbelasting, veiligheid, leefstijl, gezondheid, ziekteverzuim, beroepsziekten en arbeidsongeschiktheid van werknemers die vallen onder de CAO Bouwnijverheid, de CAO Schilders-, Afwerkingsen Glaszetbedrijf, de CAO Afbouw en de CAO Natuursteenbedrijf. In 2011 werkten er werknemers in deze verschillende sectoren. De monitoring vindt voor een belangrijk deel plaats op basis van de gegevens die worden verkregen bij het periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO). Het PAGO bestaat uit de beantwoording van een vragenlijst, een biometrisch onderzoek, een lichamelijk onderzoek en een adviesgesprek. In 2011 hebben werknemers in de bedrijfstak aan een PAGO deelgenomen. De gegevens die bij het PAGO zijn verzameld, worden geanonimiseerd opgeslagen in een database van Arbouw. Daar waar in dit rapport geen bronvermelding is opgenomen, zijn gegevens afkomstig uit de PAGO-database. In die gevallen waar een oordeel wordt geveld (over bijvoorbeeld de zwaarte van het werk of de gezondheid), gaat het om een beoordeling van de werknemer zelf. Daar waar biometrische gegevens worden gepresenteerd (bijvoorbeeld over overgewicht), is dit het resultaat van metingen die tijdens het PAGO zijn afgenomen. Zie voor meer informatie over het PAGO in de bouw Daarnaast wordt er in opdracht van Arbouw onderzoek uitgevoerd naar gezondheid en veiligheid en verzamelt Arbouw gegevens van andere instanties. Dit geheel wordt samengevoegd in het voorliggende rapport. Dit rapport geeft daarmee een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van arbeid, gezondheid en veiligheid in de bedrijfstak. Het biedt de gelegenheid aan werkgevers- en werknemersorganisaties, ondernemingen, ondernemingsraden en andere betrokkenen om verder arbobeleid te ontwikkelen. 6 7

5 Figuur 1 Fysieke belasting, -personeel - personeel, Jaar 2011 Grote krachtsinspanning uitoefenen Arbeidsbelasting 2 Zware lasten tillen, duwen, trekken of dragen Repeterende bewegingen In ongemakkelijke houding werken Langdurig geknield of gehurkt werken Langdurig in dezelfde houding werken Langdurig staan Regelmatig bukken Hand-armtrillingen Lichaamstrillingen of schokken Lichamelijk inspannend werk 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% Figuur 2 Klimaat, geluid en gevaarlijke stoffen, -personeel - personeel, Jaar 2011 Koude Warmte Temperatuurwisselingen Tocht Onvoldoende licht en/of verlichting Lawaaioverlast Chemische middelen Damp of gas Werken in de bouwnijverheid is fysiek inspannende arbeid, die veelal plaatsvindt op locatie waarbij weersomstandigheden een belangrijke rol spelen en gevaarlijke stoffen kunnen vrijkomen. De psychische kanten van het werk zijn in de bedrijfstak vooral belastend voor uitvoerders en technischadministratief personeel. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid. In de weergave van de resultaten wordt veelal een onderscheid gemaakt tussen de beoordeling van het bouwplaatspersoneel (N=26.614) en van het uitvoerend, technisch en administratief personeel, kortweg -personeel (N=11.384). 2.1 Fysieke belasting De fysieke belasting is samengevat in figuur 1. De beoordeling van het bouwplaatspersoneel wordt vergeleken met het -personeel. De helft van het bouwplaatspersoneel moet vaak zware lasten tillen, duwen, trekken of dragen. Vier van de tien bouwplaatsmedewerkers moeten vaak grote krachtsinspanning uitoefenen. Ruim een kwart van het bouwplaatspersoneel heeft in het werk te maken met repeterende bewegingen. De werkhouding is een ander punt van aandacht. Het gaat dan om het werken in een ongemakkelijke houding, langdurig geknield of gehurkt werken of langdurig in dezelfde houding werken. Bijna zestig procent van het bouwplaatspersoneel ervaart op minimaal één aspect hinder van de werkhouding. Ongeveer één op de vijf bouwplaatsmedewerkers heeft een klacht over trillingen. Onderscheid wordt gemaakt naar handarmtrillingen als gevolg van gereedschap, en naar lichaamstrillingen of schokken door het werken in een cabine of op een machine. 2.2 Klimaat, geluid en gevaarlijke stoffen De belangrijkste omgevingsfactoren in de bedrijfstak staan vermeld in Figuur 2. Ruim eenderde van de bouwplaatsmedewerkers heeft op het werk te maken met koude, temperatuurswisselingen en tocht. Meer dan veertig procent van het bouwplaatspersoneel heeft te maken met lawaaioverlast. Iets minder dan één op de tien medewerkers op de bouwplaats heeft op het werk te maken met chemische middelen. En meer dan de helft, bijna zestig procent van het bouwplaatspersoneel heeft hinder van stof op het werk. Over de hele linie wordt het -personeel minder met deze omgevingsfactoren geconfronteerd. Binnen het -personeel hebben de uitvoerders hier weer relatief het meest mee te maken. Zo heeft een kwart van de uitvoerders te maken met stof op het werk en met temperatuurwisselingen. personeel (N=11384) personeel (significant minder) personeel (significant meer) personeel (N=26614) Rook Stof 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% Driekwart van het bouwplaatspersoneel beoordeelt het eigen werk als lichamelijk inspannend. Van het -personeel beoordeelt één op de tien werknemers het eigen werk als lichamelijk inspannend. Binnen deze groep beoordelen de uitvoerders het eigen werk vaker als lichamelijk inspannend dan het technisch en administratief personeel. 8 9

6 Figuur 3 Psychosociale arbeidsbelasting, -personeel - personeel, Jaar 2011 Werken onder tijdsdruk Te veel werk Geestelijk inspannend werk Kan niet zelf beslissen hoe het werk uit te voeren Geen invloed op het werktempo Werk meestal niet boeiend Geen plezier in het werk Geen goede sanitaire voorzieningen Geen goede schaftruimte Geen goede was- en kleedruimten Geen persoonlijke beschermingsmiddelen Gebruikt geen gehoorbeschermers (% alleen voor mensen die last hebben van lawaaioverlast) Gebruikt geen ademhalingbeschermingsmiddelen Gebruikt geen handschoenen Werk niet goed georganiseerd Onvoldoende werkinstructie Onvoldoende ondersteuning in het werk personeel (N=11384) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% Figuur 4 Voorzieningen en organisatie werk, -personeel - personeel, Jaar 2011 personeel (N=11384) personeel (significant minder) personeel (significant meer) personeel (N=26614) 0% 20% 40% 60% 80% 100% 2.3 Psychosociale arbeidsbelasting Naast de fysieke arbeidsomstandigheden en de omgevingsfactoren zijn zaken als werktempo, werkhoeveelheid en welzijn van belang. In Figuur 3 zijn verschillende aspecten van de psychosociale arbeidsbelasting weergegeven. Daar waar we in de figuren 1 en 2 zagen dat -personeel minder wordt blootgesteld aan risico s ligt dat op dit vlak anders. Klachten over werken onder tijdsdruk en over de hoeveelheid werk komen meer voor onder - dan onder bouwplaatspersoneel. Zeventig procent van het -personeel werkt onder tijdsdruk tegenover veertig procent van het personeel op de bouwplaats. Bij psychosociale risico s speelt een rol of werknemers zelf invloed kunnen uitoefenen op de uitvoering van het werk. Als werknemers meer regelmogelijkheden hebben, leidt een hoge werkdruk minder snel tot klachten en verzuim. Ook als werknemers het werk boeiend en plezierig vinden zijn ze beter in staat onder een hoog werktempo te blijven werken. Deze factoren zijn ook weergegeven in Figuur 3. Het -personeel scoort hierop gunstiger dan het bouwplaatspersoneel. Zo heeft een op de acht -werknemers geen invloed op het werktempo, onder het bouwplaatspersoneel is dat twee keer zoveel. personeel vindt het werk vaker niet boeiend. Wat betreft geen plezier in het werk ontlopen beide beroepsgroepen elkaar weinig. Slechts drie à vier procent heeft geen plezier in het werk. 2.4 Voorzieningen en organisatie van het werk Naast de belastende factoren in de arbeid is van belang welke voorzieningen beschikbaar zijn om het werk goed uit te voeren en de wijze waarop het werk is georganiseerd. Figuur 4 geeft een beeld. Meer dan een derde van het bouwplaatspersoneel zegt dat er geen goede was- en kleedruimten aanwezig zijn; één op de tien van deze groep vindt dat goede sanitaire voorzieningen ontbreken op de bouwplaats en een iets kleiner percentage is deze mening toegedaan over de schaftruimte. Belangrijk is verder de beschikbaarheid en het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Van het bouwplaatspersoneel zegt slechts 2% niet te beschikken over de benodigde persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM). Onder het personeel is dat percentage ruim drie keer zo hoog (6,7%). Aangenomen mag worden dat het bij deze laatste groep gaat om personeel dat slechts incidenteel op de bouwplaats aanwezig is. Ook van belang is het daadwerkelijk gebruik van de verstrekte PBM. Ruim één op de drie bouwplaatsmedewerkers gebruikt niet altijd ademhalingsbeschermingsmiddelen bij blootstelling aan stof of chemische middelen. Eén op de vijf bouwplaatsmedewerkers die op het werk te maken heeft met lawaaioverlast, gebruikt geen gehoorbeschermingsmiddelen. Van de bouwplaatsmedewerkers met een werkgebonden huidaandoening gebruikt 16% geen handschoenen tijdens het werk. Naast de aanwezigheid van voorzieningen op het werk en het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen is ook de aanwezigheid en het gebruik van hulpmiddelen van belang, bijvoorbeeld om de fysieke belasting te verminderen. Omdat het gaat om specifieke (til)hulpmiddelen worden hierover geen vragen gesteld bij het PAGO. In het kader van de campagne Lichter Werk(t) van Arbouw is door het AMC voor negen beroepen geïnventariseerd in welke mate tilhulpmiddelen worden gebruikt. (van Holland, van der Molen, Frings-Dresen, 2011). Ongeveer één op de negen bouwplaatsmedewerkers vindt dat het werk niet goed georganiseerd is. Een vergelijkbaar aantal is van oordeel dat er onvoldoende werkinstructie wordt gegeven en dat men onvoldoende ondersteuning krijgt voor het werk. Het -personeel is minder vaak van mening dat het werk niet goed georganiseerd is, maar over de werkinstructie en ondersteuning is het oordeel vergelijkbaar met het bouwplaatspersoneel. 2.5 Verschillen tussen sectoren In de bedrijfstak onderscheiden we drie grote sectoren: burgerlijke en utiliteitsbouw (kortweg B&U), grond-, weg- en waterbouw (GWW) en afbouw en onderhoud (A&O). De arbeidsomstandigheden verschillen niet wezenlijk tussen deze drie sectoren, maar er zijn wel belangrijke accenten. Een samenvatting is te vinden in Figuur 5. Het komt erop neer dat het tillen en duwen van zware lasten het meest voorkomt in de B&Usector. In deze sector spreekt men het vaakst over lichamelijk inspannend werk. Het werken in ongunstige houdingen komt vaker voor in de 10 11

7 Figuur 5 Verschillen tussen sectoren, personeel sectoren, Jaar 2011 Grote krachtsinspanning uitoefenen A&O-sector. Trillingen (zowel hand- armtrillingen als lichaamstrillingen of schokken) worden vaker genoemd in de GWW-sector. Het werken in ongemakkelijke houdingen komt vaker voor in de A&O-sector. Zware lasten tillen, duwen, trekken of dragen Wat betreft de omgevingsfactoren is er in de GWW-sector en B&U-sector het meeste sprake van lawaaioverlast. Chemische middelen, stof en tocht Repeterende bewegingen worden het meest genoemd in de A&O-sector. Werken onder tijdsdruk en een situatie met te veel werk komt het vaakst voor in de A&O-sector. In In ongemakkelijke houding werken de GWW-sector noemt men het meest het werk geestelijk inspannend. Hier kan men ook minder vaak zelf beslissen hoe het werk wordt uitgevoerd. Lichaamstrillingen of schokken Wat betreft de voorzieningen zegt het bouwplaatspersoneel in de GWW-sector het vaakst dat er geen goede was- en kleedruimten zijn. Over Lichamelijk inspannend werk de organisatie van het werk is men het minst te spreken in de A&O-sector. Lawaaioverlast 2.6 Trendmatige ontwikkeling Stof Voor verschillende aspecten van de arbeidsomstandigheden is het mogelijk een trend van de afgelopen jaren weer te geven. Figuur 6 geeft Werkt u geregeld onder tijdsdruk een overzicht van het percentage werknemers dat zegt dat het werk lichamelijk inspannend is sinds Het percentage bouwplaatsmedewerkers Geestelijk inspannend werk dat zijn werk als lichamelijk belastend ervaart, is in de periode vanaf 1989 tot 1998 min of meer constant gebleven. Daarna is er sprake van een Kan niet zelf beslissen hoe het werk uit te voeren gestage toename tot Na 2006 is er sprake van een lichte daling en sinds 2009 weer een lichte stijging. Niet eerder heeft zo n hoog percentage Geen goede was- en kleedruimten bouwplaatspersoneel het werk als lichamelijk inspannend betiteld. De veroudering van de Werk niet goed georganiseerd bouwpopulatie zal hier ongetwijfeld voor een belangrijk deel aan ten grondslag liggen. Mogelijk 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% speelt ook het toegenomen bewustzijn een rol dat de lichamelijke belasting essentieel is in het streven om gezond de pensioenleeftijd te bereiken. personeel B&U (N=14524) Bij het -personeel is er de afgelopen twintig personeel GWW (N=5440) personeel A&O (N=4971) jaar sprake van een duidelijke daling op dit aspect. Het percentage -werknemers dat het werk lichamelijk inspannend vindt was elf jaar gelden nog een derde hoger. Figuur 7 geeft de trend sinds 1989 in de beantwoording van de vraag of het werk onder tijdsdruk plaatsvindt en of men het werk als geestelijk belastend ervaart. Te zien valt dat in het eind van de jaren negentig een hoog percentage van het -personeel meent dat er sprake was van geestelijk inspannend werk en van werken onder tijdsdruk. Daarna volgde een periode dat de psychosociale belasting afneemt maar sinds halverwege het vorige decennium is er weer een stijgende lijn. In 2011 hebben we het hoogste percentage van het -personeel sinds de jaren negentig dat zegt te werken onder tijdsdruk en dat er sprake is van geestelijk inspannend werk. In Figuur 3 was al te zien dat bouwplaatspersoneel minder klachten heeft over de psychosociale kanten van het werk. Overigens zijn er meer bouwplaatsmedewerkers die onder tijdsdruk werken dan die het werk als geestelijk inspannend beoordelen. Net als onder het -personeel zien we onder de bouwplaatsmedewerkers de laatste jaren een stijging van de psychosociale arbeidsbelasting. In 2011 zijn deze percentages de hoogste sinds de afgelopen tien jaar. Figuur 8 geeft een beeld van de ontwikkeling van klachten over lawaai, hinder van stof en hinder van lichaamstrillingen of schokken. Het bouwplaatspersoneel heeft nog steeds veel klachten over stof. Deze nemen niet af ondanks de publiciteit en aandacht die de afgelopen jaren aan kwartsstof is gegeven. De klachten over lawaai zijn over de jaren heen continu gestegen. De klachten over trillingen onder het bouwplaatspersoneel zijn sinds tot 2000 gestegen, daarna is er sprake van afname maar sinds tien jaar is er weer een stijging. Voor alle drie de risico s zijn de scores onder bouwplaatspersoneel niet eerder zo hoog geweest. Voor het -personeel zijn de percentages in absolute zin lager en evenmin is er sprake van een stijgende trend. De hoge scores onder het bouwplaatspersoneel in 2011 op gebied van lawaai, hinder van stof en trillingen en schokken roepen het beeld op dat de bedrijfstak nooit eerder zo veel is blootgesteld geweest aan lawaai, stof en trillingen als in Dat beeld dient genuanceerd te worden, het gaat immers om ervaringen van werknemers. Een verklaring kan zijn dat er meer sprake is van bewustwording van risico s en dat men risico s ook eerder waarneemt. Een andere verklaring kan zijn dat door de veroudering van de bouwpopulatie en langere blootstelling aan risico s er sprake is van verminderde belastbaarheid. Als gevolg van lawaaidoofheid kan men bij gebruik van apparaten en machines elkaar minder goed verstaan. Of men heeft als gevolg van klachten aan de luchtwegen eerder last van stof op de bouwplaats

8 Figuur 6 Werk is lichamelijk inspannend, % Figuur 8 Lawaai, trillingen en stof, % 70% 60% 50% 50% 40% 40% 30% 30% 20% 20% 10% 10% 0% 89/90 93/94 95/96 97/98 99/00 02/03 05/06 07/08 09/ % 89/90 93/94 95/96 97/98 99/00 02/03 05/06 07/08 09/ lawaai trillingen/schokken stof lawaai trillingen/schokken stof Figuur 7 Psychosociale belasting, ,0% 70,0% 60,0% 50,0% 40,0% 30,0% 20,0% 10,0% 0,0% 89/90 93/94 95/96 97/98 99/00 02/03 05/06 07/08 09/ Beroepen top vijf Door de grote schakering aan werksituaties en functies in de bouwnijverheid is het van belang een indruk te hebben welke beroepen het meeste te maken hebben met zware arbeidsomstandigheden. Op de komende pagina staan de top vijf beroepen per aspect. Zo is te zien dat de glaszetter het vaakst zegt dat het werk grote krachtsinspanning vereist. De sloper en de heier hebben het meest te maken met lichaamstrillingen. De heier staat ook bovenaan de top vijf beroepen met de meeste hinder van lawaai. Het is niet verrassend dat de beroepen met geestelijk inspannend werk zich bevinden in de -sfeer. Het meest last van tijdsdruk hebben de uitvoerders in de verschillende sectoren. Metselaars in de renovatie kunnen het minst zelf beslissingen nemen over de uitvoering van het werk. Dak- en rietdekkers zijn het vaakst van oordeel dat de goede was- en kleedruimte ontbreken. Dat het werk niet goed is georganiseerd valt veel te horen bij betoncentralewerkers. Al deze beroepen kwamen in voorgaande jaren al regelmatig in de top vijf voor. Werk is geestelijk erg inspannend Werk is geestelijk erg inspannend Werkt onder tijdsdruk Werkt onder tijdsdruk 14 15

9 Figuur 9 Grote krachtsinspanning uitoefenen 30% 40% 50% 60% 70% 80% Glaszetter Betonstaalvlechter/ijzervlechter Steenzetter/dijkwerker Natuursteenbewerker Stelleur Figuur 13 Werk is lichamelijk inspannend 50% 60% 70% 80% 90% 100% Glaszetter Stukadoor mechanisch, spackspuiter Dakdekker pannen/pannenlegger Betonstaalvlechter/ijzervlechter Blokkensteller afbouw (o.a. gips, durox) Figuur 10 Zware lasten tillen, duwen etc Figuur 14 Lawaai 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% Tegelzetter (wand- en vloertegels) Natuursteenbewerker Steigerbouwer Stukadoor mechanisch, spackspuiter Betonstaalvlechter/ijzervlechter 40% 50% 60% 70% 80% Heier Wegmarkeerder Betonboorder/-zager Asfaltwerker/asfaltwegenbouwer Machinaal houtbewerker Figuur 11 In ongemakkelijke houding 30% 40% 50% 60% 70% Figuur 15 Stof 40% 50% 60% 70% 80% 90% Tegelzetter (wand- en vloertegels) Betonstaalvlechter/ijzervlechter Loodgieter Voeger (nieuwbouw,renovatie,restauratie) Betonreparateur Figuur 12 Lichaamstrillingen 10% 20% 30% 40% 50% 60% Sloper Heier Betonboorder/-zager Betonreparateur Voeger (nieuwbouw,renovatie,restauratie) Tegelzetter (wand- en vloertegels) Stukadoor mechanisch, spackspuiter Sloper Schilder - nieuwbouw Stukadoor - traditioneel Figuur 16 Werken onder tijdsdruk 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% Uitvoerder B&U Directeur/zelfstandige Staf/leidinggevenden/bouwtechnici Uitvoerder Afbouw Uitvoerder GWW 16 17

10 Figuur 17 Geestelijk inspannend werk Directeur/zelfstandige 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% Veiligheid 3 Staf/leidinggevenden/bouwtechnici Uitvoerder B&U Machinist - torenkraan Uitvoerder GWW Figuur 18 Kan zelf niet beslissen hoe het werk uit te voeren 0% 10% 20% 30% 40% 50% Metselaar (renovatie/onderhoud) Betonstorter/gietbouwer Asfaltwerker/asfaltwegenbouwer Wegmarkeerder Stelleur 3.1 Algemeen Terwijl zware arbeidsbelasting vaak pas na jaren gevolgen heeft, kan een onveilige werksituatie direct dramatische consequenties hebben. Verhoging van de veiligheid is een belangrijk doel van sociale partners in de bouwnijverheid, omdat onveilige situaties niet alleen persoonlijke ellende maar ook materiaalkosten en imagoschade voor de onderneming met zich mee brengen. Arbouw geeft jaarlijks de Monitor arbeidsongevallen in de bouwnijverheid uit, die een verdere verdieping geeft van de aard van de ongevallen, oorzaken en gevolgen van ongevallen. Figuur 21 geeft een algemene beoordeling van de veiligheid in de bedrijfstak. Van het bouwplaatspersoneel bevindt een op de zeven werknemers zich regelmatig in onveilige situaties. Iets meer dan een op de twintig bouwplaatsmedewerkers vindt dat er over het algemeen onvoldoende technische en organisatorische maatregelen zijn getroffen voor een veilige werksituatie. Ongeveer evenveel bouwplaatsmedewerkers komen tot het oordeel dat het niet in orde is met de veiligheid. In de GWW-sector zeggen bouwplaatsmedewerkers het vaakst dat ze zich regelmatig in onveilige situaties bevinden. Technische en organisatorische maatregelen worden, volgens het bouwplaatspersoneel, het minst in de A&O-sector getroffen. Zie Figuur 22. Figuur 21 Onveiligheid, -personeel - personeel, Jaar 2011 Figuur 19 Geen goede was- en kleedruimte Onveilige situaties 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% Dakdekker - riet/rietdekker Onvoldoende technische en organinsatorische veiligheidsmaatregelen Steenzetter/dijkwerker Straatmaker Veiligheid is niet in orde Opperman straatmaker Voeger (nieuwbouw,renovatie,restauratie) Figuur 20 Werk niet goed georganiseerd 0% 10% 20% 30% 40% 0% 5% 10% 15% 20% personeel (N=11384) personeel (significant minder) personeel (N=26614) Figuur 22 Onveiligheid, bouwplaatspersoneel sectoren A&O, B&U, GWW, Jaar 2011 Onveilige situaties Betonmortelcentralewerker Metselaar (renovatie/onderhoud) Onvoldoende technische en organinsatorische veiligheidsmaatregelen Kitter/purder Electriciën (monteur cai, telecomm.) Schilder - spuiter Veiligheid is niet in orde 0% 5% 10% 15% 20% personeel B&U (N=14524) personeel GWW (N=5440) personeel A&O (N=4971) 18 19

11 Figuur 23 Ongeval, -personeel - personeel, Jaar 2011 Afgelopen jaar verzuimd wegens ongeval Ongeval op de bouwplaats Ongeval in vrije tijd Ongeval tijdens woon-werkverkeer Verkeersongeval tijdens werktijd 0% 2% 4% 6% 8% 10% personeel (N=11384) personeel (significant minder) personeel (N=26614) Figuur 24 Vergelijking ongeval vrije tijd bouwplaats personeel in zeven leeftijdsgroepen 2% 4% 6% 8% 10% 12% jaar jaar jaar jaar jaar jaar 55 jaar en ouder ongeval in vrije tijd ongeval op bouwplaats 3.2 Ongevallen Van de bouwplaatsmedewerkers heeft 8,5% het afgelopen jaar verzuimd als gevolg van een ongeval, van het -personeel is dat slechts 2,8%. Het wekt geen verbazing dat bouwplaatsmedewerkers ook vaker een ongeval hebben op de bouwplaats (4,6% tegenover 0,8% van het -personeel). Maar bouwplaatsmedewerkers hebben ook vaker een ongeval in vrije tijd dan -personeel (3,5% tegenover 1,7%). Niet geheel duidelijk is wat de verklaring is voor het groter aantal ongevallen in de vrije tijd. Mogelijk is het bouwplaatspersoneel ook in de vrije tijd bezig met bouwwerkzaamheden en krijgt daarbij een ongeval. Zie figuur 23. Leeftijd is een belangrijke factor als het gaat om de kans op een ongeval. Jongeren tot 25 jaar hebben meer kans op arbeidsongevallen dan ouderen. Een belangrijke reden is dat de risicoperceptie van jongeren nog niet goed is ontwikkeld. Figuur 9 geeft een beeld. Opvallend is dat jongeren ook veel meer ongevallen in de vrije tijd krijgen. medewerkers jonger dan 20 jaar overkomt bijna zes keer zo vaak een ongeval in de vrije tijd als bouwplaatsmedewerkers van 55 jaar en ouder. 3.3 Dodelijke ongevallen Dodelijke arbeidsongevallen worden in Nederland op verschillende manieren geregistreerd. Arbouw vraagt jaarlijks een opgave bij verzekeraars van collectieve ongevallenverzekeringen voor werknemers. Maar alle dodelijke ongevallen op de bouwplaats dienen ook gemeld te worden bij de Inspectie SZW (voorheen de Arbeidsinspectie). De Inspectie SZW hanteert daarbij voor de definitie van de bouw de indeling van de Kamer van Koophandel, waardoor bijvoorbeeld ook de dodelijke ongevallen in de installatiebranche worden meegeteld. Andere belangrijke groepen die de Inspectie SZW meetelt zijn zzp-ers en buitenlandse arbeidskrachten. Hierdoor verschilt het jaarlijks aantal dodelijke ongevallen in de bouwnijverheid van de verzekeraars nogal met het overzicht van de Inspectie SZW. 3.4 Trendmatige ontwikkeling In de periode was er sprake van een steeds kleinere groep werknemers die problemen had met de onveiligheid op het werk. Het lijkt erop dat er in 2011 sprake is van een lichte terugval. In 2011 is er een hoger percentage werknemers dat spreekt over onveilige situaties en onvoldoende veiligheidsmaatregelen dan in Meer werknemers vinden dat de veiligheid niet in orde is dan het voorgaande jaar en meer werknemers hebben het afgelopen jaar verzuimd als gevolg van een ongeval op de bouwplaats. Figuur 25 geeft een overzicht van de trendmatige ontwikkeling. In de A&O-sector is er geen sprake van een verminderd gevoel aan onveiligheid en verzuim door ongevallen. Dat is wel het geval in de B&U-sector en het sterkst is in de GWW-sector. Een overzicht van de trend uitgesplitst voor het bouwpersoneel in de GWWsector geeft figuur 26. In deze figuur valt te zien dat sinds 2005 niet zoveel bouwplaatsmedewerkers in de GWW-sector aangeven dat ze regelmatig in onveilige situaties verkeren. Een mogelijke trendbreuk ten opzichte van voorgaande jaren moet niet worden gedramatiseerd. Het gaat immers slechts om enkele procentpunten ten opzichte van vorig jaar, de bedrijfstak is niet opeens veel onveiliger geworden. Anderzijds leveren de gegevens uit de PAGOdatabase over de jaren heen in het algemeen een bijzonder stabiel beeld met weinig schommelingen. Veranderingen in de trend zijn dus opmerkelijk. Als verklaring voor een verminderd gevoel van onveiligheid en een hoger percentage werknemers dat heeft verzuimd vanwege een ongeval ligt het voor de hand te wijzen op de economische situatie. Als gevolg van de economische crisis in de bedrijfstak moeten de kosten naar beneden: dat betekent minder personeel en minder geld voor (veiligheids) voorzieningen. Tabel 1: Aantal dodelijke arbeidsongevallen bij werknemers vallend onder één van de Bouw-CAO s (volgens opgave verzekeraars van de collectieve ongevallenverzekeringen) Jaar aantal slachtoffers

12 Figuur 25 Onveiligheid bouwplaatspersoneel, % 15% 14% 13% 12% 11% 10% 9% 8% 7% 3.5 Beroepen top vijf Als het gaat om onveilige werksituaties dan is de wegmarkeerder al jaren duidelijk koploper. Van alle wegmarkeerders beoordeelt bijna de helft zijn werksituatie onveilig. Dat is in lijn met het gemiddelde van deze beroepsgroep over de afgelopen vijf jaar. Ook de asfaltwerker/ asfaltwegenbouwer staat al jarenlang hoog in deze top vijf. Langsrijdend verkeer wordt dus als een zeer onveilige situatie ervaren. Bij de overige beroepen heeft de veiligheid te maken met het werken op (grote) hoogte. Verdere informatie over veiligheid en arbeidsongevallen in 2011 is te vinden in de Monitor arbeidsongevallen in de bouw In dit Arbouw-rapport wordt ingegaan op de aard van de ongevallen en de aard van het letsel, de gevolgen van het ongeval en implicaties voor beleid. 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% Onveilige sitiuaties Veiligheid is niet in orde Onvold. techn. en organ. veiligheidsmaatregel Ongeval op de bouwplaats De beroepen met de hoogste percentages arbeidsongevallen in 2011 zijn de stelleur, de steenzetter/dijkwerker, de glaszetter, rietdekker en de betonstorter/gietbouwer. Dit zijn beroepen waarbij valgevaar en/of veiligheid van machines en materieel belangrijke risicofactoren zijn. De kans op een arbeidsongeval is voor deze beroepen top vijf ruim tweemaal zo hoog als gemiddeld voor het bouwplaatspersoneel. Figuur 26 Onveiligheid, bouwplaatspersoneel GWW, % 18% 17% 16% 15% 14% 13% 12% 11% 10% Figuur 27 Onveilige situaties, beroepen top 5, % 10% 20% 30% 40% 50% Wegmarkeerder Steigerbouwer Stelleur Asfaltwerker/asfaltwegenbouwer Dakdekker pannen/pannenlegger 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% Onveilige sitiuaties Veiligheid is niet in orde Onvold. techn. en organ. veiligheidsmaatregel Ongeval op de bouwplaats Figuur 28 Ongeval op de bouwplaats, beroepen top 5, % 2% 4% 6% 8% 10% 12% 14% 16% Stelleur Steenzetter/dijkwerker Glaszetter Dakdekker - riet/rietdekker Betonstorter/gietbouwer 22 23

13 Figuur 29 Leefstijl en risico op hart en vaatziekten, -personeel bouwplaatspersoneel, jaar 2011 Overgewicht Leefstijl 4 Ernstig overgewicht Voldoet niet aan bewegingsnorm Voldoet niet aan fitheidsnorm Rokers Zware rokers Bovenmatig drinken Verhoogde bloeddruk Verhoogd cholesterol Verhoogd risico hart en vaatziekten 0% 20% 40% 60% 80% 100% personeel (N=11384) personeel (significant minder) personeel (significant meer) personeel (N=26614) Figuur 30 Overgewicht en ernstig overgewicht, leeftijdsgroepen, % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% jaar jaar jaar jaar jaar jaar 55 jaar en ouder ernstig overgewicht overgewicht Een onderwerp dat zich de afgelopen jaren in toenemende belangstelling mag verheugen is leefstijl. Een ongezonde leefstijl en overgewicht zijn belangrijke risicofactoren voor de gezondheid. Mensen met overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht) sterven eerder en hebben een groter risico op het krijgen van chronische aandoeningen zoals diabetes type 2, kanker, hart- en vaatziekten en aandoeningen aan het bewegingsapparaat. Verder hebben overgewicht en obesitas ook allerlei negatieve arbeidsgebonden effecten, zoals verminderde productiviteit, een hoger ziekteverzuim en een toename van langdurige arbeidsongeschiktheid. De prognoses zijn dat overgewicht en obesitas de komende jaren nog sterk zullen toenemen. De WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) voorspelt dat 25% van de volwassen Nederlandse bevolking een ernstig overgewicht zal hebben in Nu is dat nog 12%. Werknemers met ernstig overgewicht (een BMI hoger dan 30) verzuimen gemiddeld veertien dagen per jaar meer dan werknemers met een normaal gewicht. Ook hun verzuimfrequentie ligt hoger. Deze verschillen zijn groter wanneer men niet regelmatig sport beoefent. Een actief beleid gericht op een gezonde leefstijl en het terugdringen van overgewicht en met name ernstig overgewicht, is dus niet alleen om gezondheidsredenen wenselijk, maar ook vanuit het oogpunt van bedrijfsrendement. 4.1 Gezond bewegen Regelmatig bewegen of sporten zijn belangrijke factoren in de preventie van hart- en vaatziekten en om een normaal lichaamsgewicht te bereiken en te behouden. Figuur 29 laat zien dat -personeel slechter scoort dan bouwplaatspersoneel als het gaat om het voldoen aan de bewegingsnorm. Deze norm is vastgesteld op vijf dagen per week gedurende dertig minuten matig intensief bewegen zoals wandelen, fietsen en tuinieren. Ruim zestig procent van het -personeel voldoet niet aan de bewegingsnorm, van de bouwplaatsmedewerkers is dat ruim vijftig procent. De bouwnijverheid scoort aanmerkelijk slechter dan de rest van de werkende bevolking in Nederland; hiervan voldoet gemiddeld eenderde niet aan de bewegingsnorm (Hildebrandt, Chorus, Stubbe, 2009). Meer dan tachtig procent voldoet niet aan de fitheidsnorm; bouwplaats- en -personeel verschillen hierin nauwelijks. De fitheidsnorm houdt in dat men drie keer per week tenminste 20 minuten zodanig sport of beweegt dat men bezweet raakt. Voor de werkende bevolking in Nederland is dit percentage aanmerkelijk lager: minder dan tweederde (63%) voldoet niet aan de fitheidsnorm. Het lijkt erop dat in de bouwnijverheid de mate waarin men voldoende fit is ook met leeftijd heeft te maken. Jongeren zijn aanmerkelijk vaker fit, en dat geldt zowel voor de bouwplaats als voor het personeel. Het lijkt erop dat men na het dertigste levensjaar nauwelijks een sport beoefent 4.2 Lichaamsgewicht Uit Figuur 30 blijkt dat 65% van de totale bouwpopulatie overgewicht heeft en bij 16% is sprake van obesitas (ernstig overgewicht). Vorig jaar werd een stijging geconstateerd van het aantal werknemers met (ernstig) overgewicht. Deze stijging heeft zich in 2011 niet doorgezet, het percentage is zelfs iets afgenomen maar bevindt zich nog boven het percentage van De bouwnijverheid wijkt wat betreft lichaamsgewicht af van de rest van Nederland. Onder volwassenen in Nederland heeft in % overgewicht en bij 11% van de bevolking is sprake van obesitas (Tolsma en Wolbers, 2010). Er is duidelijk sprake van een groeimodel. Met het toenemen van de leeftijd zien we ook een duidelijke toename van het percentage werknemers met overgewicht en met obesitas. Binnen de beroepen zijn grote verschillen te constateren. In de top vijf van beroepen heeft 79%-85% van alle werknemers overgewicht en 26%-32% obesitas

14 Figuur 31 Overgewicht, beroepen top 5, % 65% 70% 75% 80% 85% 90% Machinist - torenkraan Chauffeur Heier Kabel- en buizenlegger Machinist - grond- water- en wegenbouw Figuur 32 Ernstig overgewicht, beroepen top 5, % 15% 20% 25% 30% 35% Wegmarkeerder Blokkensteller ruwbouw(o.a. kalkzandsteen) Betonmortelcentralewerker Vloerenlegger Machinist mobiele kraan en mobiele heistelling Een aantal van deze bouwplaatsberoepen worden gekenmerkt door relatief weinig bewegen en een matige energetische belasting. 4.3 Roken en drinken Roken is van alle leefstijlaspecten de meest schadelijke voor de gezondheid. 32% van het bouwplaatspersoneel en 19% van het personeel rookt. De afgelopen zeven jaar is er sprake van een vermindering van het aantal rokers in de bedrijfstak. Zowel voor het bouwplaats- als het -personeel bedraagt de afname 3,5%. Onder jongeren wordt er meer gerookt dan onder ouderen. Van het jeugdig bouwplaatspersoneel (20-30 jaar) rookt zelfs 44%. 9% van het bouwplaatspersoneel rookt meer dan een pakje sigaretten per dag. In de top vijf van beroepen rookt meer dan de helft van alle werknemers. Onder de steigerbouwers komen met 54% de meeste rokers voor. Bovenmatig drinken is schadelijk voor de gezondheid. Bovenmatig is gedefinieerd als 35 en meer alcoholische consumpties per week. Minder dan 2% van alle bouwvakkers drinkt bovenmatig, de groep van jaar scoort met 3% het hoogst. In vergelijking met eerdere jaren wordt er steeds minder bovenmatig gedronken. Het percentage bovenmatige drinkers is over een periode van zeven jaar met meer dan de helft afgenomen. 4.4 Bloeddruk en cholesterol Verhoogde bloeddruk en een verhoogd cholesterolgehalte zijn belangrijke risicofactoren voor het ontstaan van hart- en vaatziekten. Een op de tien werknemers in de bedrijfstak heeft een verhoogde bloeddruk en een kwart heeft een verhoogd cholesterolgehalte. Het verhoogd cholesterol komt vaker voor bij -werknemers ouder dan 44 jaar; van deze groep heeft bijna een op de drie werknemers een verhoogd cholesterol. 4.5 Verhoogd risico op hart- en vaatziekten Op basis van een aantal risicofactoren kan een risicoscore voor het ontwikkelen van hart- en vaatziekten (HVZ) worden berekend. Als er sprake is van een verhoogde risicoscore dan wil dat zeggen dat men in vergelijking met leeftijdsgenoten een verhoogd risico heeft om binnen tien jaar een harten vaatziekte te ontwikkelen. Bij minder dan een kwart van het bouwplaatspersoneel en minder dan een op de vijf -medewerkers is er sprake van een verhoogd risico. De afgelopen vier jaar is het verhoogd risico op hart- en vaat ziekten aanzienlijk afgenomen. Voor het bouwplaatspersoneel daalde de groep met verhoogd risico van 27,6% naar 22,9%, voor het -personeel bedroeg de daling in dezelfde periode 23,4% naar 19,4%. In de beroepen top vijf ligt het percentage werknemers met een verhoogd HVZ-risico rond de 39%. Figuur 33 Rokers, beroepen top 5, % 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% 55% Steigerbouwer Wegmarkeerder Betonstorter/gietbouwer Heier Bronbemaler Figuur 34 Verhoogd risico HVZ, beroepen top 5, % 20% 25% 30% 35% 40% 45% Wegmarkeerder Steigerbouwer Vloerenlegger Betonstorter/gietbouwer Betonmortelcentralewerker 26 27

15 Figuur 35 Lichamelijke klachten, -personeel - personeel, Jaar 2011 Pijn of stijfheid in de rug Pijn of stijfheid in de nek Gezondheid 5 Pijn of stijfheid bovenste ledematen Pijn of stijfheid onderste ledematen Klachten gezichtsvermogen Verminderd verafzien Gehoorklachten Vastgestelde lawaaidoofheid Beklemd gevoel op de borst Kortademigheid Werkgebonden huidallergie Luchtwegallergie personeel (N=11384) personeel (significant minder) 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 4 personeel (significant meer) personeel (N=26614) Figuur 36 Lichamelijke klachten, personeel sectoren, Jaar 2011 Pijn of stijfheid in de rug Pijn of stijfheid in de nek Pijn of stijfheid bovenste ledematen Pijn of stijfheid onderste ledematen Klachten gezichtsvermogen Verminderd verafzien Gehoorklachten Vastgestelde lawaaidoofheid Beklemd gevoel op de borst Kortademigheid Werkgebonden huidallergie personeel B&U (N=14524) personeel GWW (N=5440) Luchtwegallergie personeel A&O (N=4971) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 5.1 Lichamelijke klachten Figuur 35 geeft inzicht in de fysieke gezondheidstoestand van werknemers in de bedrijfstak in Op bijna alle aspecten rapporteren bouwplaatsmedewerkers significant méér klachten dan het -personeel. De meest voorkomende klachten gaan over het bewegingsapparaat: pijn of stijfheid in de rug of in de onderste ledematen. Meer dan een derde van de bouwplaatsmedewerkers heeft last van deze klachten.andere klachten betreffen de luchtwegen, huidklachten en het gehoor. Bij één op de zeven bouw-plaatsmedewerkers is lawaaidoofheid vastgesteld. Bij één op de elf bouwplaatsmedewerkers is een werkgebonden huidallergie vastgesteld. De klachtenpercentages zijn absoluut gezien hoog en geven aan dat er duidelijk sprake is van een werkgerelateerde component. Alleen luchtwegallergie komt vaker voor bij -personeel dan bij bouwplaatsmedewerkers. De meest voorkomende gezondheidsklachten zijn de klachten aan de ledematen en pijn of stijfheid in de rug. Iets minder dan vier op de tien bouwplaatsmedewerkers en ruim een kwart van het -personeel maken hier melding van. Bij het bouwplaatspersoneel is twee keer zo vaak lawaaidoofheid vastgesteld als bij -personeel en vier keer zo vaak een werkgebonden huidallergie. Pijn of stijfheid in de nek wordt meer genoemd door -personeel, net zoals gezichtsklachten en luchtwegallergie.de klachten aan het bewegingsapparaat komen het meest voor in de A&O-sector. Lawaaidoofheid wordt het vaakst vastgesteld in de B&U-sector. Zie figuur 36. Bij alle aandoeningen is er sprake van een leeftijdscomponent: ouderen hebben aanzienlijk meer klachten dan jongeren. Als het bijvoorbeeld gaat om pijn of stijfheid aan de bovenste ledenmaten bij bouwplaatsmedewerkers hebben ouderen daar drie keer zo vaak mee te kampen dan jongeren. De afgelopen jaren zien we een vermindering van de fysieke gezondheidsklachten voor bouwplaatspersoneel. In vergelijking met vier jaar geleden zijn de klachten over de bovenste ledematen met 4% en pijn of stijfheid in de rug met 6% gedaald. Ook zien we een afname van vastgestelde lawaaidoofheid. Over een periode van zeven jaar is het aantal keren dat lawaaidoofheid is vastgesteld afgenomen met bijna twintig procent. Daarentegen neemt het aantal personen met luchtwegallergie licht toe. Het aantal personen met werkgebonden huidallergie blijft constant. Zie figuur Psychische klachten In figuur 38 zien we een vergelijking tussen bouwplaatspersoneel en -personeel op een aantal psychische en vermoeidheidsklachten. Klachtenpercentages zijn aanmerkelijk lager dan de gezondheidsklachten over het bewegingsapparaat (zie figuur 35). Hieruit blijkt dat de problematiek met betrekking tot het bewegingsapparaat het meest urgent is in de bedrijfstak. Dat wil niet zeggen dat psychische klachten te verwaarlozen zijn. personeel rapporteert wat dit aspect betreft iets minder klachten dan -medewerkers. Vijftien procent van de -medewerkers heeft vaak last van stress; dat is significant meer dan bouwplaatsmedewerkers. -personeel heeft vaker moeite om zich te concentreren, heeft meer problemen om goed te slapen en kan zich moeilijker ontspannen aan het einde van een werkdag. Vermoeidheid komt veel voor zowel onder bouwplaatspersoneel als -werknemers. Een kwart van de werknemers voelt zich aan het eind van een werkdag vaak opgebrand. Over de hele linie worden stress- en vermoeidheidsklachten het meest gemeld in de A&O-sector. Dat geldt zowel voor bouwplaatspersoneel als voor medewerkers. Zie figuur 39. Een aantal jaren was er sprake van een gestage afname van de psychische en vermoeidheidsklachten, maar de laatste twee jaar laten weer een licht stijgende lijn zien. Figuur 40 geeft de trend voor een aantal klachten voor het -personeel. Het aantal -medewerkers dat zegt er niet tegenop 28 29

16 Figuur 37 Lichamelijke klachten, personeel, % 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% te kunnen is na een daling weer even hoog als in Het aantal medewerkers dat vaak last heeft van stress is sinds zeven jaar niet zo hoog geweest. Hetzelfde geldt voor medewerkers die zeggen somber en neerslachtig te zijn of slecht te slapen. Het is de vraag of mogelijk de huidige economische crisis in de bedrijfstak een effect heeft op de psychische gemoedstoestand. Ruim één op de vijf bouwplaatsmedewerkers vindt dat de huidige werkkring onvoldoende zekerheid biedt en één op zeven -medewerkers deelt deze opvatting. In het PAGO is ook de vraag opgenomen Heeft u de laatste tijd vertrouwen in de toekomst?. Van het bouwplaatspersoneel heeft één op de vijf werknemers onvoldoende vertrouwen in de toekomst, van het -personeel is dat één op de negen werknemers. Sinds 2005 hebben medewerkers niet zo weinig vertrouwen in de toekomst gehad (zie figuur 41). Oudere werknemers hebben aanmerkelijk minder vertrouwen in de toekomst dan jongeren. Het blijkt dat werknemers die onvoldoende vertrouwen in de toekomst hebben ook meer slaapklachten rapporteren, last hebben van stress en vaker zeggen dat ze er niet tegenop kunnen. Dat geldt voor bouwplaatspersoneel en in iets sterkere mate voor -werknemers. Het lijkt aannemelijk dat de toename van de psychische klachten in 2011 verklaard wordt door de onzekere economische toekomst waarin de bedrijfstak verkeert. 5% Figuur 39 Psychische en vermoeidheidsklachten, personeel sectoren, Jaar % Vaak last van stress Bovenste ledematen Pijn of stijfheid in de rug Vastgestelde lawaaidoofheid Werkgebonden huidallergie Opgewonden of gejaagd Figuur 38 Psychische en vermoeidheidsklachten, -personeel - personeel, Jaar 2011 Vaak prikkelbaar Vaak last van stress Opgewonden of gejaagd Somber en neerslachtig Vaak prikkelbaar Regelmatig moeite met concentreren Somber en neerslachtig Regelmatig moeite met concentreren Er niet tegenop kunnen Er niet tegenop kunnen Vaak moe Vaak moe Slecht slapen Slecht slapen Niet ontspannen aan het einde van een werkdag Niet ontspannen aan het einde van een werkdag Aan het eind van een werkdag vaak opgebrand Aan het eind van een werkdag vaak opgebrand 0% 10% 20% 30% personeel (N=11384) personeel (significant minder) personeel (significant meer) personeel (N=26614) personeel B&U (N=14524) personeel GWW (N=5440) personeel A&O (N=4971) 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 30 31

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid in 2012. Bedrijfstakverslag

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid in 2012. Bedrijfstakverslag De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid in 2012 Bedrijfstakverslag De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid in 2012 Bedrijfstakverslag Arbouw is door werkgevers- en werknemersorganisaties

Nadere informatie

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2014

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2014 De bouwnijverheid arbeid, gezondheid en veiligheid Bedrijfstakverslag 2014 Arbouw is door werkgevers en werknemersorganisaties opgericht om de arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid te verbeteren.

Nadere informatie

Bedrijfstakatlas 2010

Bedrijfstakatlas 2010 Bedrijfstakatlas 2010 Arbouw voor gezond en veilig werken Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid om de veiligheid en gezondheid in de bouw- en nevenbedrijven

Nadere informatie

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2015

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2015 De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid Bedrijfstakverslag 2015 De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid Bedrijfstakverslag 2015 Arbouw is door werkgevers- en werknemersorganisaties

Nadere informatie

Bedrijfstakatlas 2012

Bedrijfstakatlas 2012 Bedrijfstakatlas 2012 Arbouw voor gezond en veilig werken Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid om de veiligheid en gezondheid in de bouw- en nevenbedrijven

Nadere informatie

Bedrijfstakatlas 2014

Bedrijfstakatlas 2014 Bedrijfstakatlas 2014 Arbouw voor gezond en veilig werken Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid om de veiligheid en gezondheid in de bouw- en nevenbedrijven

Nadere informatie

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2016

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2016 3 De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid Bedrijfstakverslag 2016 3 4 Inhoud Samenvatting 7 1. Verantwoording 9 2. Arbeidsbelasting 13 2.1 Fysieke belasting 13 2.2 Klimaat, geluid en gevaarlijke

Nadere informatie

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2016

De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid. Bedrijfstakverslag 2016 De bouwnijverheid - arbeid, gezondheid en veiligheid Bedrijfstakverslag 2016 2016 Colofon Auteurs: Evelyn Tjoe Nij Johan Timmerman Margo Caspers Adri Frijters Vormgeving: Michiel Jansen Arbouw is door

Nadere informatie

Brancheportret. Schilders-, Afwerkings- en Glaszetbedrijf. mei 2015

Brancheportret. Schilders-, Afwerkings- en Glaszetbedrijf. mei 2015 Brancheportret Schilders-, Afwerkings- en Glaszetbedrijf 2015 mei 2015 Arbouw voor gezond en veilig werken Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid om de veiligheid

Nadere informatie

Werk veilig. Houd plezier. Kijk vooruit. Bedrijfstakverslag

Werk veilig. Houd plezier. Kijk vooruit. Bedrijfstakverslag Werk veilig. Houd plezier. Kijk vooruit. Bedrijfstakverslag Inhoud pagina Voorwoord 3 Samenvatting en conclusies 4 1 Verantwoording 6 2 Arbeidsbelasting 7 2.1 Fysieke belasting 7 2.2 Klimaat, geluid en

Nadere informatie

PAGO-bedrijfsrapport. PAGO-Bedrijfsrapport uitgebreid. november 2013

PAGO-bedrijfsrapport. PAGO-Bedrijfsrapport uitgebreid. november 2013 PAGO-bedrijfsrapport PAGO-Bedrijfsrapport uitgebreid 2012 november 2013 Arbouw voor gezond en veilig werken Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid om de veiligheid

Nadere informatie

ANALYSE ITEMS DUURZAME INZETBAARHEID PAGO BOUWNIJVERHEID 2010-2011

ANALYSE ITEMS DUURZAME INZETBAARHEID PAGO BOUWNIJVERHEID 2010-2011 Arbouw is door werkgevers- en werknemersorganisaties opgericht om de arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid te verbeteren. In het bestuur van Arbouw zijn vertegenwoordigd Bouwend Nederland, Federatie

Nadere informatie

DE ARBOUW-MONITOR. Analyses van de PBGO-bestanden 1989/1990, 1993/1994, 1995/1996 en 1997/1998. December

DE ARBOUW-MONITOR. Analyses van de PBGO-bestanden 1989/1990, 1993/1994, 1995/1996 en 1997/1998. December DE ARBOUW-MONITOR Analyses van de PBGO-bestanden 1989/1990, 1993/1994, 1995/1996 en 1997/1998 December 1999-1- -2- INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 5 2 METHODE... 8 2.1 PBGO... 8 2.2 De PBGO- bestanden >89/=90,

Nadere informatie

Project Fysieke Belasting in de Bouw 2013. drs. Leo de Jong MAO Projectleider Bouw

Project Fysieke Belasting in de Bouw 2013. drs. Leo de Jong MAO Projectleider Bouw Project Fysieke Belasting in de Bouw 2013 drs. Leo de Jong MAO Projectleider Bouw Programma 1.Strategie Bouw 2012-2016 2.Vijf beroepen in 2013 3.Handhaving 4.Vragen en discussie % WERKNEMERS MET KLACHTEN

Nadere informatie

PAGO-bedrijfsrapport. PAGO-Bedrijfsrapport standaard. november 2013

PAGO-bedrijfsrapport. PAGO-Bedrijfsrapport standaard. november 2013 PAGO-bedrijfsrapport PAGO-Bedrijfsrapport standaard 2012 november 2013 Arbouw voor gezond en veilig werken Arbouw is opgericht door werkgevers- en werknemersorganisaties in de bouwnijverheid om de veiligheid

Nadere informatie

Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd):

Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd): In te vullen door bedrijf / opdrachtgever. Naam bedrijf/opdrachtgever: 1/5 Ingevuld door: Datum (dd-mm-jjjj): Functie/opdrachtnaam: Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd): Het

Nadere informatie

Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2015

Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2015 Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2015 Cijfers over 2014 juni 2015 Arbouw is hét kennis- en service-instituut op het gebied van arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid. Arbouw biedt praktische informatie,

Nadere informatie

Arbeid en Gezondheid in de bouwnijverheid. Verbetering van arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid

Arbeid en Gezondheid in de bouwnijverheid. Verbetering van arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid Arbeid en Gezondheid in de bouwnijverheid Verbetering van arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid Arbouw verbetering o Bedrijfstakatlas '98 Inhoud Voorwoord Voorwoord In Inleiding Algemeen De Bedrijfstakatlas

Nadere informatie

2 Arbeidsomstandigheden in Nederland

2 Arbeidsomstandigheden in Nederland 2 Arbeidsomstandigheden in Nederland 2.1 Inleiding Op basis van recente onderzoeksliteratuur geeft dit hoofdstuk een globale schets van de stand van zaken van de arbeidsomstandigheden in Nederland (paragraaf

Nadere informatie

Monitor arbeidsongevallen in de bouw November 2014

Monitor arbeidsongevallen in de bouw November 2014 Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2013 November 2014 Arbouw is hét kennis- en service-instituut op het gebied van arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid. Arbouw biedt praktische informatie, instrumenten

Nadere informatie

WERK EN GEZONDHEID IN DE BOUWNUVERHEID EEN BEROEPENOVERZICHT

WERK EN GEZONDHEID IN DE BOUWNUVERHEID EEN BEROEPENOVERZICHT WERK EN GEZONDHEID IN DE BOUWNUVERHEID EEN BEROEPENOVERZICHT Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Materiaal en methoden 4 3. Resultaten van de beroepenoverzichten 5 4. Discussie 9 5. Conclusies 10 6. Beroepenoverzicht

Nadere informatie

MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2010. Auteur: K. Afrian, MSc, Economisch Instituut voor de Bouw. Bestelcode: 11-147 ISBN: 9789490943103

MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2010. Auteur: K. Afrian, MSc, Economisch Instituut voor de Bouw. Bestelcode: 11-147 ISBN: 9789490943103 Arbouw is door werkgevers- en werknemersorganisaties opgericht om de arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid te verbeteren. In het bestuur van Arbouw zijn vertegenwoordigd Bouwend Nederland, Federatie

Nadere informatie

Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2016

Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2016 Monitor arbeidsongevallen in de bouw 2016 Cijfers over 2015 Juni 2016 Arbouw is hét kennis- en service-instituut op het gebied van arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid. Arbouw biedt praktische informatie,

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezonde leefstijl wint langzaam terrein. Licht dalende trend van zware drinkers

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezonde leefstijl wint langzaam terrein. Licht dalende trend van zware drinkers Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-018 18 maart 2008 9.30 uur Gezonde leefstijl wint langzaam terrein De laatste jaren zijn Nederlanders iets gezonder gaan leven. Het percentage rokers

Nadere informatie

MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2011

MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2011 Arbouw is door werkgevers- en werknemersorganisaties opgericht om de arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid te verbeteren. In het bestuur van Arbouw zijn vertegenwoordigd Bouwend Nederland, Federatie

Nadere informatie

Sectoraanpak Grond- Weg- en Waterbouw. Sicco Gjaltema, inspecteur Leoniek van der Vliet, Programmaleider GWW

Sectoraanpak Grond- Weg- en Waterbouw. Sicco Gjaltema, inspecteur Leoniek van der Vliet, Programmaleider GWW Sectoraanpak Grond- Weg- en Waterbouw Sicco Gjaltema, inspecteur Leoniek van der Vliet, Programmaleider GWW - Achtergrondinformatie over de GWW - Sectoraanpak GWW 2012 2015 - Activiteiten 2012-2013 De

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Verbetering gezonde leefstijl stagneert

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Verbetering gezonde leefstijl stagneert Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-020 17 maart 2009 9.30 uur Verbetering gezonde leefstijl stagneert Percentage rokers blijft gelijk Licht dalende trend zware drinkers Ruim een op de

Nadere informatie

Arbeidsmarktmonitor 2015-Q1

Arbeidsmarktmonitor 2015-Q1 REGIONALE MONITOR ARBEIDSMARKT Toelichting In deze rapportage wordt een overzicht gegeven van een aantal regionale ontwikkelingen op de bouwarbeidsmarkt. In de rapportage is de volgende data opgenomen;

Nadere informatie

Hoe gezond is langer doorwerken?

Hoe gezond is langer doorwerken? Hoe gezond is langer doorwerken? Christianne Hupkens Als het aan het kabinet ligt, zullen ouderen steeds langer aan het werk blijven. De vraag is dan welke gevolgen werken op oudere leeftijd voor de gezondheid

Nadere informatie

PAGO. Rapport. Persoonlijke resultaten en advies. jaar. Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek. Vragen? Arbouw

PAGO. Rapport. Persoonlijke resultaten en advies. jaar. Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek. Vragen? Arbouw Vragen? Heeft u vragen over uw resultaten? Neem dan contact op met uw arbodienst. Voor algemene vragen over het PAGO kunt u contact opnemen met Arbouw. Bel de Arbouw Infolijn op 0341-46 62 22 of stuur

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Gezondheid en inzetbaarheid: trends en cijfers Glastuinbouw 2013

Gezondheid en inzetbaarheid: trends en cijfers Glastuinbouw 2013 Gezondheid en inzetbaarheid: trends en cijfers 2013 Leiden, september 2014 Dit is een uitgave van Stichting Gezondheidszorg Agrarische Sectoren (Stigas) Postbus 32 2300 AA Leiden Telefoon (071) 568 90

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

De effecten van ouder worden en langer doorwerken op de gezondheid van de Nederlandse bouwvakker

De effecten van ouder worden en langer doorwerken op de gezondheid van de Nederlandse bouwvakker De effecten van ouder worden en langer doorwerken op de gezondheid van de Nederlandse bouwvakker Cor van Duivenbooden hoofd O&O Arbouw Inhoud presentatie Demografische ontwikkelingen in Nederland Gevolgen

Nadere informatie

Straatmaker. Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf. Alles wat je moet weten over gezond en veilig straten. Informatie voor de werknemer

Straatmaker. Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf. Alles wat je moet weten over gezond en veilig straten. Informatie voor de werknemer Straatmaker Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf Alles wat je moet weten over gezond en veilig straten Informatie voor de werknemer Zwaar werk Als straatmaker werk je vaak geknield, gebukt of zittend.

Nadere informatie

Trends in arbeidsomstandigheden

Trends in arbeidsomstandigheden Trends in arbeidsomstandigheden Christianne Hupkens, Ingrid Beckers In 2002 werkten bijna drie op de tien personen in de werkzame onder hoge tijdsdruk. Dat is minder dan eind jaren negentig, toen eenderde

Nadere informatie

Metaalbewerker / bankwerker

Metaalbewerker / bankwerker Metaalbewerker / bankwerker Er werken circa 800 tot 1000 metaalbewerkers in de bouw. Ze werken bij grote GWW- en B&U-bedrijven. Onder de verzamelnaam metaalbewerker / bankwerker vallen naast de metaalbewerker

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-017 16 maart 2010 9.30 uur Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Bijna een op de twee beweegt onvoldoende Ruim een op de tien heeft

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2008:

BedrijfsGezondheidsIndex 2008: BedrijfsGezondheidsIndex 2008: Nederland niet klaar voor verhoogde AOW-leeftijd Een derde van de oudere Nederlandse werknemers (50+) is nog niet klaar voor een hogere AOW-leeftijd. Dat blijkt uit de LifeGuard

Nadere informatie

Werkbaarheid. Algemene Directie Humanisering van de Arbeid. Ervaringsfonds

Werkbaarheid. Algemene Directie Humanisering van de Arbeid. Ervaringsfonds Algemene Directie Humanisering van de Arbeid Ervaringsfonds Directie van het onderzoek over de verbetering van de arbeidsomstandigheden (DIOVA) Vragenlijst over Werkbaarheid (VOW) Versie 2010 ONDERNEMING

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2007

BedrijfsGezondheidsIndex 2007 BedrijfsGezondheidsIndex 2007 Oudere werknemers zijn vitaler Oudere werknemers zijn vitaler en ervaren een betere mentale gezondheid dan hun jongere collega s. Dit komt mede doordat ze een gezondere leefstijl

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Almelo

Kernboodschappen Gezondheid Almelo Kernboodschappen Gezondheid Almelo De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Almelo epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Almelo en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO)

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ november 2009 1. Preventief Medisch Onderzoek Inleiding Zolang er fysieke arbeid bestaat, bestaan

Nadere informatie

Taak 1.1.8 Arbo >> Discussietaak Burcu Arslan 3T1A. Ergonomie. Arbozorg in de grafimedia

Taak 1.1.8 Arbo >> Discussietaak Burcu Arslan 3T1A. Ergonomie. Arbozorg in de grafimedia Taak 1.1.8 Arbo >> Discussietaak Burcu Arslan 3T1A Ergonomie Arbozorg in de grafimedia In de grafische sector zijn de laatste jaren behoorlijke inspanningen gedaan om een gezondere bedrijfstak te worden

Nadere informatie

Arbeidsmarktmonitor 2013-Q4

Arbeidsmarktmonitor 2013-Q4 REGIONALE MONITOR ARBEIDSMARKT Toelichting In deze rapportage wordt een overzicht gegeven van een aantal regionale ontwikkelingen op de bouwarbeidsmarkt. In de rapportage is de volgende data opgenomen;

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

Kitverwerker (kitter/purder)

Kitverwerker (kitter/purder) Kitverwerker (kitter/purder) Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf Alles wat je moet weten over gezond en veilig kitten Informatie voor de werknemer Zwaar werk Als kitter werk je veelal in eenzelfde houding,

Nadere informatie

code beroep CAO Bouwnijverheid 140 AFMONTEERDER 134 APPLICATEUR 385 ASBESTVERWIJDERAAR 245 ASFALTEERDER BUISLEIDINGEN 270 ASFALTWERKER 365 ASSISTENT

code beroep CAO Bouwnijverheid 140 AFMONTEERDER 134 APPLICATEUR 385 ASBESTVERWIJDERAAR 245 ASFALTEERDER BUISLEIDINGEN 270 ASFALTWERKER 365 ASSISTENT code beroep CAO Bouwnijverheid 140 AFMONTEERDER 134 APPLICATEUR 385 ASBESTVERWIJDERAAR 245 ASFALTEERDER BUISLEIDINGEN 270 ASFALTWERKER 365 ASSISTENT SPRINGMEESTER 281 BAKSCHIPPER (CAO BOUW) 271 BALKMAN

Nadere informatie

Trends in arbeidsomstandigheden, 2004

Trends in arbeidsomstandigheden, 2004 Trends in arbeidsomstandigheden, 4 Frans Frenken In 4 werkte ruim een kwart van de werkzame beroepsbevolking regelmatig onder hoge tijdsdruk. Dat is opnieuw een afname ten opzichte van eerdere jaren. De

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Enschede

Kernboodschappen Gezondheid Enschede Kernboodschappen Gezondheid Enschede De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Enschede epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Enschede en de factoren die hierop van

Nadere informatie

Vitaliteit: van feit tot beleid. Inventariserend onderzoek

Vitaliteit: van feit tot beleid. Inventariserend onderzoek Vitaliteit: van feit tot beleid Inventariserend onderzoek Vitaliteit: van feit tot beleid Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor de Bouw. Overnemen van

Nadere informatie

KOZIJNEN STELLEN. Stelt u de gezondheid. Arbouw voor gezond en veilig werken

KOZIJNEN STELLEN. Stelt u de gezondheid. Arbouw voor gezond en veilig werken KOZIJNEN STELLEN Stelt u de gezondheid van uw werknemers voorop? Arbouw voor gezond en veilig werken Het handmatig stellen van kozijnen is zwaar werk: zwaar tillen, dragen, langdurig geknield of gebukt

Nadere informatie

Analyse Ziekteverzuim

Analyse Ziekteverzuim Analyse Ziekteverzuim Jaaroverzicht 2013 In het Agrarisch en Groen Bedrijf pagina 1 SAZAS HELPT U VERDER! SAZAS HELPT U VERDER! pagina 2 1. INLEIDING Voor u ligt de analyse ziekteverzuim over het kalenderjaar

Nadere informatie

Inhoud. deel i het domein arbeid en gezondheid 31. Voorwoord 1 0

Inhoud. deel i het domein arbeid en gezondheid 31. Voorwoord 1 0 Voorwoord 1 0 1 Inleiding 1 2 1.1 Aanleiding en doelstelling 1 5 1.2 Doelstelling 2 4 1.3 Leeswijzer 2 6 deel i het domein arbeid en gezondheid 31 2 Wat is arbeid, wat is gezondheid? 3 3 2.1 Wat is arbeid?

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Vragenlijst Specifieke keuring

Vragenlijst Specifieke keuring Vragenlijst Specifieke keuring Personalia Voornaam en achternaam Adres Postcode Woonplaats Telefoonnummer Email adres Geboortedatum Geslacht Man Vrouw Beroep/werkzaamheden Geeft indien nodig toestemming

Nadere informatie

Gezondheid en Inzetbaarheid: trends en cijfers Hoveniers en groenvoorziening 2013

Gezondheid en Inzetbaarheid: trends en cijfers Hoveniers en groenvoorziening 2013 Gezondheid en Inzetbaarheid: trends en cijfers Hoveniers en groenvoorziening 2013 Leiden, september 2014 Dit is een uitgave van Stichting Gezondheidszorg Agrarische Sectoren (Stigas) Postbus 32 2300 AA

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Onderzoek naar verbetering van de bouwhelm.

Onderzoek naar verbetering van de bouwhelm. Onderzoek naar verbetering van de bouwhelm. Arjan Wanders Versie 2 Begeleiders: Ir. Margot Stilma, lectoraat Product Design Johannes de Boer, lectoraat Ambient Intelligence 1 Samenvatting In dit verslag

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Rijssen-Holten epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Rijssen-Holten en de factoren

Nadere informatie

Plafond- en wandmonteur

Plafond- en wandmonteur Plafond- en wandmonteur Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf Alles wat je moet weten over het gezond en veilig monteren van wanden en plafonds Informatie voor de werknemer Zwaar werk Wanden en plafonds

Nadere informatie

Arbeidsmarktmonitor 2012-Q1

Arbeidsmarktmonitor 2012-Q1 MONITOR ARBEIDSMARKT Toelichting In deze rapportage wordt een overzicht gegeven van een aantal ontwikkelingen op de bouwarbeidsmarkt. In de rapportage is de volgende data opgenomen; Het aantal werknemers

Nadere informatie

Arbeidsmarktmonitor 2011-Q4

Arbeidsmarktmonitor 2011-Q4 MONITOR ARBEIDSMARKT Toelichting In deze rapportage wordt een overzicht gegeven van een aantal ontwikkelingen op de bouwarbeidsmarkt. In de rapportage is de volgende data opgenomen; Het aantal werknemers

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

De Arbeidsinspectie in het kort. Blootstelling aan trillingen heftrucks

De Arbeidsinspectie in het kort. Blootstelling aan trillingen heftrucks De Arbeidsinspectie in het kort Blootstelling aan trillingen heftrucks Blootstelling aan trillingen bij het werk op de heftruck Heftruckchauffeurs kunnen worden blootgesteld aan schadelijke lichaamstrillingen.

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Leefstijl Nederlander niet verbeterd. Weer meer mensen met overgewicht

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Leefstijl Nederlander niet verbeterd. Weer meer mensen met overgewicht Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB07-021 20 maart 2007 9.30 uur Leefstijl Nederlander niet verbeterd In 2006 zijn Nederlanders niet gezonder gaan leven. Het aandeel volwassen Nederlanders

Nadere informatie

Disclosure. > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg

Disclosure. > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg Disclosure > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg 1 Karien van Roessel Bedrijfsarts Jurist Beroepsziekten Bedrijfsongevallen en Letselschade ABW 17 oktober 2016 2 Een kijkje achter de schermen

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Kozijnenmonteur. Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf. Alles wat je moet weten over gezond en veilig kozijnen stellen. Informatie voor de werknemer

Kozijnenmonteur. Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf. Alles wat je moet weten over gezond en veilig kozijnen stellen. Informatie voor de werknemer Kozijnenmonteur Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf Alles wat je moet weten over gezond en veilig kozijnen stellen Informatie voor de werknemer Zwaar werk Bij het handmatig stellen van kozijnen moet

Nadere informatie

De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid

De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid Tilja van den Berg & Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Aanleiding Zorgsector Aanleiding

Nadere informatie

6 Meervoudige problematiek bij werknemers

6 Meervoudige problematiek bij werknemers 6 Meervoudige problematiek bij werknemers Maroesjka Versantvoort (SCP) en Lando Koppes (TNO) 6.1 Inleiding Werknemers met meervoudige problematiek staan centraal in dit hoofdstuk. Uitgangspunt is de definitie

Nadere informatie

Gericht Periodiek Onderzoek (GPO)

Gericht Periodiek Onderzoek (GPO) Gericht Periodiek Onderzoek (GPO) Aandacht voor werk met bijzondere gezondheidsrisico s Informatie voor de werknemer Werk met bijzondere gezondheidsrisico s Sommige werkzaamheden in de bouwnijverheid gaan

Nadere informatie

Hoe gezond zijn de inwoners van Deventer? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen

Hoe gezond zijn de inwoners van Deventer? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen Hoe gezond zijn de inwoners van? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen gemeente Kampen Steenwijkerland Zwartewaterland Staphorst 1.392 inwoners deden mee Hardenberg Gezondheid In het verleden werd

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Losser

Kernboodschappen Gezondheid Losser Kernboodschappen Gezondheid Losser De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Losser epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Losser en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

Van Klacht Naar Kracht deelnemersresultaten april 2010-2011

Van Klacht Naar Kracht deelnemersresultaten april 2010-2011 Feitenkaart Van Klacht Naar Kracht deelnemersresultaten april 010-011 In september 007 is de uitvoering van het Rotterdamse leefstijlprogramma Van Klacht naar Kracht gestart. Het doel van het programma

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal

Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Oldenzaal epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Oldenzaal en de factoren die hierop

Nadere informatie

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Oostzaan Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs.

Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Oostzaan Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in Oostzaan Het E-MOVO scholierenonderzoek onder tweede- en vierdeklassers van het voortgezet onderwijs. Deze factsheet beschrijft de resultaten van de scholieren

Nadere informatie

Gezondheid in beeld: Gemeente Deurne

Gezondheid in beeld: Gemeente Deurne Gezondheid in beeld: Gemeente Deurne Gezondheidsmonitor 2012/2013 www.regionaalkompas.nl Inleiding Eind 2012 zijn de Volwassenenmonitor en Ouderenmonitor tegelijkertijd verzonden naar ongeveer 44.000 volwassenen

Nadere informatie

Chauffeur. De belangrijkste risico's voor de chauffeur zijn: Lawaai Onveiligheid Trillingen

Chauffeur. De belangrijkste risico's voor de chauffeur zijn: Lawaai Onveiligheid Trillingen Chauffeur Onder de verzamelnaam chauffeur valt ook de chauffeur-monteur. De chauffeur heeft door zijn werk onder andere kans op een verkeersongeval en het ontwikkelen van gehoorschade door lawaai. Verder

Nadere informatie

Hoe gezond zijn de inwoners van Zwartewaterland? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen

Hoe gezond zijn de inwoners van Zwartewaterland? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen Hoe gezond zijn de inwoners van? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen gemeente Kampen Steenwijkerland Staphorst 875 inwoners deden mee Hardenberg Gezondheid In het verleden werd gezondheid gedefinieerd

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Borne

Kernboodschappen Gezondheid Borne Kernboodschappen Gezondheid Borne De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Borne epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Borne en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Betonboorder. Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf. Alles wat je moet weten over gezond en veilig betonboren. Informatie voor de werknemer

Betonboorder. Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf. Alles wat je moet weten over gezond en veilig betonboren. Informatie voor de werknemer Betonboorder Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf Alles wat je moet weten over gezond en veilig betonboren Informatie voor de werknemer Zwaar werk Je zaagt en boort. Apparatuur draag je vaak met de hand

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen

Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Haaksbergen epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Haaksbergen en de factoren die hierop

Nadere informatie

EBB 2007 - Arbeidsgehandicapten (1)

EBB 2007 - Arbeidsgehandicapten (1) EBB 2007 - Arbeidsgehandicapten (1) CAPI CATI 14-64 jarigen of > 64 en wil werk= ja of > 64 en betwrknu = ja of > 64 en Retro.Ooit12 = ja EINDE MODULE Intro Ik wil u nu iets vragen over uw gezondheid.

Nadere informatie

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam De feiten en mythen van werkvermogen en duurzame inzetbaarheid Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Het gaat uitstekend met ons.. 84 82 80 78 76 74 72 70 68 66 64

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Twenterand

Kernboodschappen Gezondheid Twenterand Kernboodschappen Gezondheid Twenterand De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Twenterand epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Twenterand en de factoren die hierop

Nadere informatie

Samenvatting Noaberkracht Dinkelland Tubbergen

Samenvatting Noaberkracht Dinkelland Tubbergen Samenvatting Noaberkracht Dinkelland Tubbergen Versie 1, oktober 2013 Bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Noaberkracht Dinkelland Tubbergen In Noaberkracht Dinkelland Tubbergen wonen 47.279

Nadere informatie

Rapport Inspectie Arbeidsomstandigheden

Rapport Inspectie Arbeidsomstandigheden Rapport Inspectie Arbeidsomstandigheden School: PCSS voor basisonderwijs De Arend Vestiging: Nunspeet Beschrijving: Protestants Christelijk Speciale School voor Basisonderwijs Onderzoek: drs. P.A. de Kloe

Nadere informatie

Verzorgende beroepen psychisch en fysiek zwaar belastend

Verzorgende beroepen psychisch en fysiek zwaar belastend Verzorgende beroepen psychisch en fysiek zwaar belastend Lian Kösters In 27 gaf ruim een derde van de werkzame beroepsbevolking aan regelmatig te maken te hebben met een psychisch hoge werkdruk. Iets minder

Nadere informatie

DE ONTWIKKELING VAN EEN PROGNOSTISCH MODEL VOOR LANGDURIG ZIEKTEVERZUIM ONDER BOUWVAKKERS

DE ONTWIKKELING VAN EEN PROGNOSTISCH MODEL VOOR LANGDURIG ZIEKTEVERZUIM ONDER BOUWVAKKERS DE ONTWIKKELING VAN EEN PROGNOSTISCH MODEL VOOR LANGDURIG ZIEKTEVERZUIM ONDER BOUWVAKKERS Auteurs: Lex Burdorf, Erasmus MC Tilja van den Berg, Erasmus MC Leo Elders, Erasmus MC Cor van Duivenbooden, Arbouw

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Wierden

Kernboodschappen Gezondheid Wierden Wierden Twente Nederland Kernboodschappen Gezondheid Wierden De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Wierden epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Wierden en de factoren

Nadere informatie

Figuur 1: Verzuimpercentage onderwijzend personeel en ondersteunend personeel in het primair onderwijs en voortgezet onderwijs ( ).

Figuur 1: Verzuimpercentage onderwijzend personeel en ondersteunend personeel in het primair onderwijs en voortgezet onderwijs ( ). Het verzuimpercentage onder het in het primair onderwijs is tussen en afgenomen, van 6,8% in naar 6,4% in. In het voortgezet onderwijs is het verzuimpercentage onder het relatief stabiel: in komt het verzuimpercentage

Nadere informatie

MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2005

MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2005 MONITOR ARBEIDSONGEVALLEN IN DE BOUW 2005 Auteur: Drs. E. Lourens, Economisch Instituut voor de bouwnijverheid Bestelcode: 06-90 ISBN: 90-77286519 Mei 2006 2 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING... 5 1 INLEIDING...

Nadere informatie

Gezondheid in beeld:

Gezondheid in beeld: Gezondheid in beeld: Gemeente Valkenswaard Gezondheidsmonitor 2012/2013 www.regionaalkompas.nl Inleiding Eind 2012 zijn de Volwassenmonitor en Ouderenmonitor tegelijkertijd verzonden naar ongeveer 44.000

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Dinkelland & Tubbergen

Kernboodschappen Gezondheid Dinkelland & Tubbergen Kernboodschappen Gezondheid Dinkelland & Tubbergen De GGD Twente verzamelt in opdracht van Noaberkracht Dinkelland Tubbergen epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Noaberkracht

Nadere informatie

Bouw aan je gezondheid

Bouw aan je gezondheid Bouw aan je gezondheid Gratis leefstijladvies en begeleiding voor werknemers in de bouw Informatie voor de werknemer Hart- en vaatziekten Gezond en vitaal zijn; wie wil dat niet? Iedereen wil tenslotte

Nadere informatie

Gezondheid in beeld:

Gezondheid in beeld: Gezondheid in beeld: Gemeente Geldrop-Mierlo Gezondheidsmonitor 2012/2013 www.regionaalkompas.nl Inleiding Eind 2012 zijn de Volwassenenmonitor en Ouderenmonitor tegelijkertijd verzonden naar ongeveer

Nadere informatie