Meer regionaal en biologisch in de instellingsmaaltijd én thuismaaltijd

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meer regionaal en biologisch in de instellingsmaaltijd én thuismaaltijd"

Transcriptie

1 Meer regionaal en biologisch in de instellingsmaaltijd én thuismaaltijd Praktisch stappenplan, tips en praktijkervaring van zorginstellingen in Flevoland en omringende regio s 1

2 2014 Centrum Biologische Landbouw Bronsweg 22a 8222 RB Lelystad Telefoon (0320) Initiatief, samenstelling en tekst: Didi van Dijk en Ingrid Cremer, Centrum Biologische Landbouw. Met bijdragen van Lasca ten Kate, Phyllis den Brok en Marco Wisse Foto s: Dick Boschloo, Centrum Biologische Landbouw, Fotostudio Wierd, Lasca ten Kate Omslag: Martijn van Wegen van Restaurant- Grand Café Applaus, Lelystad, Foto: Dick Boschloo Ontwerp: Gerda Peters, Fingerprint Druk: Kerckebosch Grafische Communicatie Papier: Met dank aan: Medewerkers van Flevolandse zorginstellingen en Flevolandse boeren, tuinders, vissers en andere producenten die zich inspannen om de maaltijden van zorgcliënten mooier te maken en hen meer te laten genieten van duurzame producten uit eigen regio. Meer op Medewerkers van zorginstellingen uit andere Nederlandse provincies voor uitwisseling en inspiratie. Deze brochure is gemaakt in het kader van het project Proef de Smaak van Flevo land. Dit project is mede mogelijk gemaakt door Provincie Flevoland, Gemeente Lelystad, Gemeente Noordoostpolder, Gemeente Urk, het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling: Europa investeert in zijn platteland, Rabobank Flevoland, Stichting Biologische Landbouw Flevoland en de medewerking van Landschapsbeheer Flevoland. Inhoud 3 Nieuwe stappen zetten! 5 Impressie van Mooie Maaltijden bij Flevolandse zorginstellingen 7 Meer regionale producten op de kaart in 14 stappen 9 1. Manieren om regionale producten in te kopen Regionale producten gebruiken als je niet zelf in de instelling kookt De regionale seizoensmaaltijd: Aanjager van besparingen en andere voordelen Van praten naar doen: Hoe je op streek raakt met een regionale keuken Een blik op de toekomst van de maaltijden in de zorg

3 Nieuwe stappen zetten! Sinds 2009 is Centrum Biologische Landbouw Regiocoördinator van De Week van de Smaak in Flevoland. Vanuit deze rol signaleren we inspirerende ideeën, initiatieven en behoeften die - ondersteund en met elkaar verbonden - veel kansen bieden. Flevoland heeft een grote rijkdom en variatie aan seizoens- en streekgebonden producten en het grootste oppervlakte aan biologische landbouw in Nederland. Deze rijkdom bleek nog niet of nauwelijks toegankelijk voor keukens waar de maaltijden voor cliënten van Flevolandse zorginstellingen worden bereid. Het project Proef de Smaak van Flevoland gaf het Centrum Biologische Landbouw de mogelijkheid vanuit het deelproject Mooie Maaltijden in Flevoland in 2011 te starten met individuele ondersteuning aan Flevolandse zorginstellingen en inspiratiebijeenkomsten te organiseren. We maken hierbij gebruik van ervaringen bij zorginstellingen in andere regio s. Ook maken we gebruik van ervaringen uit een eerder project, Van Flevolandse Bodem. Hierin heeft groenteleverancier Gert Koekoek, op initiatief van Flevolandse biologische boeren, de mogelijkheid ontwikkeld om verse producten op te halen bij boeren en te bezorgen bij horecaondernemers. Ook is hij toen gestart met een samenwerking met De Kroes in Almere. Vanuit het project Proef de Smaak van Flevoland hebben we de behoeften van zorginstellingen in kaart gebracht en heeft Gert Koekoek deze distributiemogelijkheid voor maaltijdbereiders en de zorg verder invulling kunnen geven met een snijderij, dagelijkse routes door de provincie en benodigde certificering. Weinig voedselkilometers, duurzame verse producten en een goede prijs staan hierbij centraal. Het enthousiasme en doorzettingsvermogen bij Flevolandse zorginstellingen heeft ervoor gezorgd dat, in alle verschillende werksituaties die er zijn, meer zorgcliënten genieten van de rijkdom aan duurzame producten in Flevoland. Maar natuurlijk is er nog veel meer mogelijk! Met deze uitgave willen we zoveel mogelijk medewerkers bij zorginstellingen, instellingskeukens en professionele maaltijdproducenten inspireren steeds weer een stapje verder te zetten in het gebruik van duurzame producten uit de eigen omgeving. Passend bij de dagelijkse werksituaties in zorginstellingen, bieden we tips en handelingsperspectieven om meer van deze smakelijke producten te kunnen gebruiken. Zet u ook nieuwe stappen? Uw ervaringen en reacties zijn van harte welkom! Ingrid Cremer Projectleider Proef de Smaak van Flevoland 3

4 Impressie van Mooie Maaltijden bij Flevolandse zorginstellingen Zorgcentrum Talma Haven op Urk bereidt dagelijks ca. 200 verse maaltijden, inclusief ca. 60 maaltijden die via Tafeltje Dekje worden thuisbezorgd. Talma Haven heeft een eigen keuken en het doel is deze te behouden. Onder de naam Uniek: uit eigen keuken wordt er iedere dag vers eten klaargemaakt en geserveerd in het onlangs gerenoveerde restaurant, wat nu tevens een buurtrestaurant is voor Urkers van 55+. Vers, zoals je het thuis hebt, zegt souschef Esther van Dijk. Regionaal inkopen gebeurt nu nog op kleine schaal, met enkele producten en themamaaltijden waarbij producenten vertellen over de producten. Er wordt iedere week verse vis gekocht bij de Urker visafslag en de koks maken graag (Urker) streekgerechten. Culinaire Stampij bij zorgcentrum De Kiekendief Zorggroep Oude en Nieuwe Land met zorglocaties in de gemeenten Urk, Noordoostpolder en Steenwijkerland heeft geen eigen productiekeuken en werkt daarom in partnerschap met CuliCare Catering uit Emmeloord. De maaltijden worden koelvers aangeleverd en op locatie serveerkaar gemaakt. Via wekelijkse proeverijen en het voedingspanel kunnen cliënten laten weten wat ze van de producten en het menu vinden. De restaurants bij de zorglocaties hebben ook een wijkfunctie voor de buurt. CuliCare maakt ook ca. 100 koelversmaaltijden per dag die door vrijwilligers van Welzijnsstichting Carrefour worden thuisbezorgd in gemeente Noordoostpolder. De aardappelen in de maaltijden komen nagenoeg allemaal uit Flevoland. Zorggroep Almere verzorgt maaltijden in zorg- en verpleeglocaties verspreid over de verschillende stadsdelen. Er zijn eigen productiekeukens waar de maaltijden voor de locaties vers bereid worden. Zorggroep Almere werkt er hard aan om zoveel mogelijk regionale producten in het menu op te nemen en koopt groente en fruit zoveel mogelijk in bij regionale groenteleverancier Gert Koekoek. Het aandeel biologische producten neemt daarin toe. Locatie De Kiekendief werkt aan de bouw van een kas waar bewoners samen met de buurt eigen groente en fruit kunnen verbouwen. Locatie Archipel heeft een restaurant met wijkfunctie en be- 4

5 Roy Klijn, chef-kok van Woonzorg Flevoland Inpaklijn CuliSteam van Culi-Care Catering reidt veel streekgerechten, ook op locatie De Overloop wordt veel met vergeten groenten gekookt. Coloriet verzorgt maaltijden in Woonzorgcentrum De Regenboog in Dronten en 3 Woonzorg- en verpleegcentra in Lelystad; Laarhof, Laarstaete en De Hoven. Laarhof is in 2014 gestart met de overgang naar kleinschalig wonen, waar gekookt wordt in eigen keuken. De productiekeuken in Laarhof blijft maaltijden bereiden voor de locatie Laarstaete en stapt daarbij gefaseerd over naar regenereren. Maaltijden voor De Hoven worden in de keuken van De Hoven bereid, deels met maaltijdcomponenten. De Regenboog heeft een eigen productiekeuken en koopt deels in bij lokale leveranciers; o.a. een aardappelteler, een slagerij en een groenteboer. Coloriet zet zich in om streekproducten geleverd te krijgen via de groothandel en koopt in bij het 24/7 systeem van Bidvest DeliXL. Maandelijks wordt er een thema-avond georganiseerd waarbij bewoners met familie uit eten kunnen in eigen huis, meestal met een land of streekthema. Woonzorg Flevoland verzorgt maaltijden in 2 Woonzorgcentra in Lelystad; Hanzeborg en De Uiterton. Daarnaast opent Vergeten Landleven medio 2015 haar deuren. In deze locatie kunnen mensen met dementie in een landelijke en ruime omgeving ervaren hoe de natuur (dieren, bloemen, planten) onderdeel uitmaakt van hun dagelijks leven. Zorgcentrum Hanzeborg bereidt naast de ca. 125 maaltijden voor bewoners ook ca. 80 maaltijden die in de wijk worden bezorgd. De restaurants hebben een wijkfunctie voor seniore buurtbewoners en bieden 2x per dag een vers bereid 3-gangen menu la carte. Hanzeborg heeft een eigen open keuken, waardoor bezoekers van het restaurant kunnen zien en ruiken wat er wordt bereid. Bewoners vinden het leuk om te kijken hoe de maaltijd bereid wordt en het geeft extra sfeer in het restaurant, vertelt Hoofd Voeding Eric van Luxemburg. Woonzorg Flevoland koopt sinds 2013 deels groente, fruit en een beetje vlees in bij regionale groenteleverancier Gert Koekoek en het aandeel neemt snel toe. 5

6 Meer regionale producten op 1. Zorg voor een integrale aanpak zodat iedereen in de organisatie meedoet. 2. Eten en keuzes maken zijn gebaseerd op emotie. Raak de juiste streek-snaar bij collega s en cliënten. 3. Zorg dat de directie regionale producten inkopen opneemt in het algemene beleidsplan. Hierin kunnen algemene doelen komen te staan als Wij blijven zoveel mogelijk regionale producten inkopen. 4. Zorg dat de managers voedingsdienst regionaal inkopen opnemen in het beleidsplan van de afdelingen. Hierin kan de precieze invulling van het regionaal inkopen komen te staan. Bijvoorbeeld: elke weekdag is er een menuoptie met een regionaal product. 5. De inbedding van de doelstellingen op het gebied van regionaal inkopen kan worden getoetst door een kwaliteitscoördinator. 6. Breng in kaart welke opties er zijn voor regionaal inkopen: welke producten worden regionaal geteeld/geproduceerd, welke distributiekanalen zijn er, etc. 7. Let op dat de ingrediënten en producten die worden ingekocht ook écht regionaal zijn en niet alleen via een regionale/lokale leverancier komen. Vraag door waar zij de producten vandaan halen. 6

7 de kaart in 14 stappen Ga in gesprek met interessante partijen om te kijken wat de mogelijkheden zijn om zaken te doen. 9. Begin met een pilot en baken goed af wat de doelstellingen zijn. 10. Organiseer een evenement of activiteit om de nieuwe producten feestelijk onder de aandacht te brengen. 11. Informeer cliënten over de producten die worden ingekocht, waar ze worden ingekocht, hoe ermee wordt gekookt en waar rekening mee wordt gehouden. Hierdoor voelen ze zich meer betrokken en gaat hun maaltijdbeleving omhoog. 12. Geef cliënten waar mogelijk een rol bij het inkoop-, kook- en/of serveerproces (fysieke participatie), zodat zij meer zelfredzaam zijn en een eigen verantwoordelijkheid voelen. Bijvoorbeeld door te helpen schillen of zelf op te scheppen. 13. Pas de fysieke omgeving zo aan dat het mogelijk is om cliënten meer te betrekken, bijvoorbeeld: Eten in schalen op tafel. 14. Stap af van de menucyclus en kook mee met de seizoenen....en vier extra middelen om het effect van de overstap naar regionale producten te volgen: 1. Organiseer een proeverij of smaakpanel. 2. Houd een enqu te over de nieuwe producten en de maaltijdkoers. 3. Stel een eenduidig weegprotocol op, zodat gevolgd kan worden wat het effect van het eet- en drinkproces is op het gewicht van de cliënten. 4. Bijzondere producten die niet iedereen waardeert kunnen worden opgenomen in een keuzemenu. De liefhebber kan er dan voor kiezen. 7

8 Streekproducten van Vers 24/7 en GIJS Bidvest DeliXL biedt streekproducten aan via Vers 24/7 en GIJS. Vers 24/7 biedt boeren en telers een virtueel kraampje om hun product aan te bieden. Daarin kunnen telers zelf de prijs bepalen. Vers 24/7 hanteert regels, bijvoorbeeld op het gebied van hygiëne. Suzanne van der Laan, Account manager van Bidvest DeliXL: Het is een mooi marketingproduct, omdat het verhaal achter het product verteld kan worden. In eerste instantie is Vers 24/7 gestart in het westen, met de horeca en catering als koplopers. Het wordt nu door heel Nederland uitgerold, maar er zijn nog regio s zonder dekking. Hoewel de horeca en catering nog steeds actiever is, zie je dat ook de vraag binnen de zorg groeit. GIJS is de toeleverancier van verschillende regionale producten uit heel Nederland aan Bidvest DeliXL. GIJS werkt samen met ongeveer 80 boeren, bakkers en slagers. Smaak is hierbij het uitgangspunt. Bidvest DeliXL vraagt aan haar klanten naar wat voor soort telers ze op zoek zijn, met deze informatie kan ze gericht het aanbod uitbreiden. Dennis Blokker van Culinairy Support, Zeewolde 8

9 1. Manieren om regionale producten in te kopen Inkopen via een groothandel met regionale en biologische producten in het assortiment Regionaal inkopen wordt steeds makkelijker. Zowel groothandels als lokaal gespecialiseerde leveranciers nemen lokale en regionale producten op in het assortiment. Via de groothandel zijn er steeds meer mogelijkheden om regionale en streekproducten in te kopen. Als zorgcentrum kun je, door ernaar te vragen, druk uitoefenen op de leverancier om meer regionale producten uit eigen regio in het assortiment op te nemen. Daarbij ligt de grootste kans voor het grijpen in de fase van aanbesteding. Als de al gecontracteerde leverancier geen gehoor geeft aan de regionale vraag kun je als zorgcentrum zelf op zoek gaan naar lokale leveranciers, binnen de marge die het lopende contract biedt. De praktijk leert dat door een groeiende vraag steeds meer grootleveranciers regionale producten aanbieden. Martin Pielage, Hoofd Dienstverlening van Coloriet Laarhoven: Mijn ervaring was dat er lokaal niet geleverd kon worden wat Coloriet nodig had. Dit had destijds ook veel met bulk te maken. De productiekeuken maakte toen nog 300 maaltijden per dag en de lokale leveranciers konden deze hoeveelheden (nog) niet aan, maar Bidvest DeliXL wel. Je moet wel opletten, want streekproducten kunnen uit heel Nederland komen maar als zorginstelling willen we graag producten uit Flevoland. Het blijft een kwestie van vertrouwen. Van de aardappelen weten we wel zeker dat ze uit Flevoland komen. Er is nog onvoldoende Flevolands aanbod, dit moet nog groeien. Hiervoor zouden meer telers zich moeten aansluiten bij Vers 24/7. Coloriet koopt in bij Bidvest DeliXL s Vers 24/7 Martin Pielage, Hoofd Dienstverlening van Coloriet Laarhoven, werd ge nspireerd om Flevolandse producten in te kopen op de startbijeenkomst Mooie Maaltijden in Flevoland bij Centrum Biologische Landbouw. Hij is op zoek gegaan naar de mogelijkheden hiervoor en heeft na gesprekken met verschillende leveranciers en Flevolandse telers gekozen voor Bidvest DeliXL s Vers 24/7. Regionale producten inkopen via de groothandel kan ervoor zorgen dat er geen extra factuurstromen ontstaan. Martin Pielage heeft onder andere om die reden voor Vers 24/7 van Bidvest DeliXL gekozen: Er wordt wel van plaatselijke bakkers en slagers in gekocht, maar de facturering loopt via Bidvest DeliXL. 9

10 Slim en regionaal aanbesteden, het begin van regionaal samenwerken Uit een aanbestedingsprocedure moet blijken wie de beste opties biedt wat betreft productkwaliteit, prijs, logistiek en hygiëne eisen. Daarbij kan een speciale paragraaf worden opgenomen over regionale producten. Het opknippen van de aanbesteding tot productniveau geeft kansen om per productgroep met een lokale en/of regionale leverancier te werken. In Europese aanbestedingstrajecten mag niet gediscrimineerd worden tussen lokale/regionale ondernemers en ondernemers van verder weg. In een dergelijke aanbesteding moet men de eisen op het gebied van regionale producten slim formuleren, bijvoorbeeld: men moet snel kunnen reageren op de vraag: flexibiliteit in levering en assortiment het voedsel moet vers zijn het bedrijf moet goed omgaan met sociale aspecten. Bijvoorbeeld gehandicapten of andere zorgbehoeftigen inschakelen, eventueel een zorgboerderij Lokale gespecialiseerde leveranciers Veel zorginstellingen hebben de ruimte om, al dan niet naast een landelijk werkende groothandel, regionaal in te kopen via gespecialiseerde leveranciers. Dit kunnen grootschaligere of kleinschaligere leveranciers zijn. Gespecialiseerd in één of meerdere productcategorieën. Meer smaak Voor de kwaliteit van de voeding moet de smaak en gezondheid van producten voorop staan. Woonzorg Flevoland heeft de ervaring dat de aardappels, groente en fruit verzorgd door regionale groenteleverancier smaakvoller zijn dan als ze in bulk worden aangeleverd door een grootleverancier. Chef-kok Roy Klijn van Woonzorg Flevoland: Het proces van snijden tot aan de ketel is korter, waardoor de producten verser zijn, en daardoor meer kleur en geur hebben. Sinds we aardappels van Gert Koekoek inkopen hebben we nooit meer klachten gehad van bewoners over bijvoorbeeld de glazigheid. Sommige producten, zoals aardappels, zijn ook beter te bereiden. Daan van den Bosch, chef-kok bij Dimence, geeft aan dat smaak voor Dimence echt heel belangrijk is: De smaak van dit biologische vlees is gewoon super, echt veel voller dan van het gangbare vlees. Als ik dan toch een nadeel moet noemen, dan is het dat de dieren in de biologische landbouw vaak worden geslacht als ze al wat ouder en dus groter zijn. Dat groter zijn geldt dan ook voor de verschillende onderdelen. Dat maakt het snijden van lapjes van zeg 100 a 120 gram lastiger. 10

11 Woonzorg Flevoland en Zorggroep Almere kopen in bij regionale groente leverancier Gert Koekoek Woonzorg Flevoland is met ondersteuning van Centrum Biologische Landbouw begonnen aan een pilot regionaal inkopen. Met Hoofd Voeding van Woonzorg Flevoland, Eric van Luxemburg, zijn de mogelijkheden verkend, de stappen doorgenomen en contact gelegd met regionale groenteleverancier Gert Koekoek. Ook Zorggroep Almere is via projecten van het Centrum Biologische Landbouw gestart met inkopen bij Gert Koekoek. Vivium Zorggroep Naarderheem kookt ambachtelijk, veelal met biologische lokale producten Expertisecentrum Naarderheem van Vivium Zorggroep is in 2009 van een centrale keuken teruggegaan naar een eigen restaurant. Hier wordt vers gekookt met lokale, veelal biologische producten. Directeur Marco Wisse ervaart dat hij voor hetzelfde budget op deze manier kan bijdragen aan gezondere bewoners en er bij zijn keukenbrigade meer plezier, creativiteit, passie en vakmanschap terugkomt. 11

12 Dimence in Deventer koopt in bij lokale AGF-leverancier Jan Aalberts Dimence, als zorgorganisatie actief in de geestelijke gezondheidszorg, werkt in Deventer met lokale leveranciers. Met de Week van de Smaak en het project Zorg voor BIOverijssel op de kaart! als stimulans, ging chef-kok Daan van den Bosch op zoek naar mogelijkheden om meer regionale producten in zijn menu s te verwerken. De kortste weg voor hem bleek te lopen via AGF-leverancier Jan Aalberts, eveneens in Deventer gevestigd. Samen met de lokale leverancier een teeltplan opstellen Een lokale leverancier die producten levert van boeren, kan ook met de boeren afspreken dat er wordt geteeld op verzoek. Veel boeren vinden het leuk te weten voor wie ze telen en waar de producten terecht komen. Als meerdere instellingen in een bepaalde periode graag specifieke producten willen afnemen, is op deze manier een mooie seizoenskalender te realiseren die ook betaalbaar is: Een seizoenscyclus in plaats van een menucyclus dus! Een voorbeeld hiervan is de samenwerking in Almere tussen bedrijfscateraar PDX Services en zorgboer Peet van Adrichem die teelt wat PDX Services nodig heeft. 12

13 Neem bijvoorbeeld een Argentijnse entrecote: als je daar 120 gram van snijdt, heb je een mooi stevig stukje, dat prima te bakken is. In het geval van een biologische entrecote krijg je dan een flinterdun stukje, omdat de entrecote als geheel al een stuk groter is. Flexibiliteit Kleinere leveranciers kunnen flexibeler omgaan met last-minute aanpassingen in de bestelling en in de samenstelling van de levering. Je merkt dat de lijnen korter zijn, vervolgt chef-kok Roy Klijn van Woonzorg Flevoland. Als ik iets mis kan ik het diezelfde middag nog krijgen, omdat Koekoek meerdere routes rijdt. Het devies van Gert Koekoek is dan ook De klant vraagt, wij draaien. Een grote leverancier biedt meestal maar één soepmix. Wij kunnen heel snel bijsturen en verschillende groenten toevoegen. Een passende levering Voor een passend distributiesysteem geldt schaalgrootte als belangrijkste voorwaarde. Schaal kan voor een leverancier bereikt worden doordat er één grote afnemer van regionale producten aanwezig is met daarnaast een paar kleine, of een heleboel kleine afnemers. Wij hebben er ongeveer 3 á 4 jaar over gedaan, maar nu is bijna elke rit lonend, vertelt Gert Koekoek. De vrachtwagens rijden nu elke dag, voldoende gevuld, via drie á vier routes door heel Flevoland. Het bezorgen wordt dan gecombineerd met het ophalen van de spullen. AFG leverancier Jan Aalberts kwam via de Week van de Smaak en het project Zorg voor BIOverijssel op de kaart! in contact met verschillende lokale biologische telers. Dankzij de onderlinge afstemming van deze telers kwam een gevarieerd aanbod tot stand dat bovendien aan de gevraagde volumes tegemoet kon komen. De telers zorgen er samen voor dat alle groenten bij één van hen opgehaald kon worden. Voor het vlees werd Natuurslagerij Rob Rijks aan het samenwerkingsverband toegevoegd. Rijks dacht actief mee met Dimence-kok Van den Bosch over de op het menu te zetten biologische Vechtdal vleesproducten, passend bij het beschikbare budget. Om het aantal leveranciers aan de deur te beperken tot één, levert Rijks zijn producten af bij Aalberts, die de hele bestelling doorlevert aan Dimence. Het vinden van passende levering is maatwerk. Zorgcentrum De Kiekendief in Almere koopt biologisch vlees in bij slager Jaap van der Plas Puur Vlees uit Nunspeet. Facilitair Manager Sophia Huijs: Jaap van der Plas had mij in een interview in het radioprogramma Vroege Vogels gehoord en heeft contact opgenomen. Puur Vlees is inmiddels HACCP gekeurd, zodat er aan de hygiëne-eisen van De Kiekendief wordt voldaan. Er wordt nog bekeken hoe we tot overeenstemming kunnen komen over de levering. Nu komt het vlees wekelijks binnen bij de biologische supermarkt om de hoek, maar uiteindelijk willen we het vlees vers binnenkrijgen als het op het menu staat. 13

14 Kistjes met biologische groenten van Maatschap van de Weerd uit Lelystad Biologisch uit eigen regio Sophia Huijs zoekt in het menu naar mogelijkheden om het invoeren van biologische producten betaalbaar te maken: Op sommige dagen wordt er iets goedkoper gekookt, zodat op andere dagen deels biologisch gekookt kan worden. De producten kunnen dan ook iets duurder zijn. De mensen vinden het leuk als ze weten dat het vlees uit de buurt komt en biologisch is en ze vinden het lekker. Op de menu-keuzelijst voor de cliënten wordt duidelijk aangegeven welke gerechten biologische ingrediënten bevatten. Stapsgewijs kunnen zo meer biologische producten aan het menu worden toegevoegd. Marco Wisse, directeur Vivium Zorggroep Naarderheem vertelt: De integrale kostprijs die in de zorg gehanteerd wordt voor een maaltijd is 12,43. In het restaurant van Naarderheem ligt onze kostprijs daar 3 cent per maaltijd boven, terwijl we ambachtelijk bereide, veelal biologische gerechten serveren. Dit doen we onder andere door in te kopen zoals je dat thuis ook doet. Betaalbare producten uit het seizoen kopen en de koks vanuit hun eigen creativiteit en passie verrassende maaltijden laten koken. En als je voor hetzelfde budget mensen gezonder kunt krijgen en personeel meer plezier in hun werk kunt geven, waarom zou je het dan niet doen? De prijs valt mee Eric van Luxemburg, Hoofd Voeding Woonzorg Flevoland geeft aan dat lokale leveranciers niet duurder zijn: Onze regionale inkoop neemt toe en de prijs valt erg mee. Tot nu toe is het niet duurder dan inkopen via de grootleverancier, dit komt ook door de goede prijs- 14

15 afspraken die we met de regionale groenteboer kunnen afspreken. De regionale groenteleverancier Gert Koekoek legt uit waarom het belangrijk is om prijsafspraken te maken: Door seizoensafspraken te maken, hebben zorginstellingen het hele seizoen een vaste prijs bij ons. Het is zowel voor de inkopende als de leverende partij belangrijk om dit goed vast te leggen. De afnemer weet zo waar hij aan toe is, kan een calculatie maken en zien of recepten binnen een budget passen. Daan van den Bosch, chef-kok bij Dimence, geeft aan dat de prijsverschillen tussen biologische lokale producten en groothandel meevallen: Als het om de groenten gaat, is er eigenlijk minder verschil dan ik had verwacht. Je kiest natuurlijk voor wat er op dat moment goed verkrijgbaar is en daarvan zijn de prijzen, dat is logisch, aantrekkelijker dan producten buiten het seizoen. Biologisch is altijd wat duurder dan regulier, maar in het seizoen is dit verschil minder groot en bij sommige producten dus financieel wel te doen. Voor het vlees betaal ik iets meer dan voor mijn reguliere inkoop. Maar ik schat in dat die prijs nog iets zal dalen als je op een bepaald moment grotere volumes in zou gaan kopen. En dan is er ook nog het gegeven dat biologisch vlees echt veel minder slinkt bij de bereiding. Je hoeft er dus minder van in te kopen om dezelfde porties te kunnen serveren. Al met al kom je prijstechnisch dan echt niet slecht uit. Hoewel een aparte leverancier voor regionale groente en fruit een extra factuurstroom oplevert, hoeft dit niet problematisch te zijn. Streekproducten komen niet altijd uit de eigen regio. Kies bij de leverancier voor streekproducten uit de omgeving van je eigen zorg instelling zijn. Begin met de producten die typisch zijn voor het gebied waarin de instelling zich bevindt. Zoek ruimte in het menu om budget over te houden voor biologische producten. Maak seizoensafspraken met de producent of leverancier. Denk aan een maandelijkse factuurstroom in plaats van een wekelijkse. En één factuurstroom voor telers en producenten via de regionale leverancier. Neem een speciale alinea op in het aanbestedingsdocument waarin staat wat de wensen zijn op het gebied van regionaal inkopen. 15

16 Gert Koekoek in Dronten Koekoek is een voorbeeld van een succesvolle regionale groenteleverancier. Hij is begonnen met een winkel voor consumenten in Dronten en levert sinds 2008 regionale producten aan een groeiend aantal bedrijven, horeca en zorginstellingen door heel Flevoland. Koekoek en De Kroes, producent van verse maaltijden in Almere, hebben medio 2011 actief de handen ineen geslagen om alle verse groenten bij regionale telers uit de Flevopolder te betrekken. Nu heeft het bedrijf een eigen groentesnijderij speciaal gericht op maaltijdenbereiders en de zorg. Door een heel flexibele, coöperatieve en persoonlijke houding, waarbij Koekoek actief meedenkt met klanten, weet Koekoek instellingen aan zich te binden. Telers die aan hem leveren, kunnen ook gaan telen op verzoek en meer zaaien of poten waar vraag naar is. Vanuit zorginstellingen is er vraag naar alle verse producten. Biologische producten worden nagenoeg allemaal in Flevoland geteeld. Niet-biologische producten worden niet allemaal in Flevoland verbouwd. De belangrijkste Flevolandse producten zijn aardappelen, uien en wortelen. Daarnaast levert Gert ook Flevolandse vergeten groenten, fruit, vlees en zuivel. Vergeten groenten die de doelgroep niet vergeten heeft Marco Wisse, directeur Vivium Zorggroep Naarderheem, geeft aan dat veel koks in zorginstellingen op zoek zijn naar traditionele recepten van gerechten die de bewoners graag eten en die hen verrassen. Veel groenten, die wij vergeten groenten noemen, heeft de doelgroep zeker niet vergeten. Bovendien heeft de huidige generatie ouderen veel warenkennis. Door de koks met lokale producten weer de ruimte te geven om invulling te geven aan hun professionaliteit op dit gebied, kun je voor hetzelfde geld leukere dingen doen met de maaltijd. Gert Koekoek, leverancier van regionale groenten, heeft binnen zijn netwerk van lokale telers een teler die zich heeft toegelegd op de teelt van vergeten groenten als aardperen en pastinaken. Bij de restaurants die bij ons afnemen is hier veel belangstelling voor en we kunnen ze hierdoor ook aanbieden aan de zorginstellingen. Woonzorg Flevoland neemt bijvoorbeeld ook pastinaken af. 16

17 Recept van Paul van Staveren Vegetarische Flevolandse groentenschotel met krokante quinoa Ingrediënten voor een 4-persoonsmaaltijd: 1 rode biet 1 gele biet 1 witte biet 4 worteltjes 4 fleur de courgette 1 stengel bleekselderij 1 venkel 50 gram peultjes 2 grote witte champignons 2 dl sap van limoen 2 dl sushi azijn 4 dl goede olijfolie zout en peper 200 gram quinoa Een pannetje met olie om in te frituren Michelinsterkok Paul van Staveren Bereiding: Kook de bietjes gaar in ruim water. Maak de worteltjes en peultjes schoon en blancheer ze kort in ruim water. Haal de bloem van de courgette en bewaar deze. Maak van het limoensap, de sushi azijn en 3 dl olijfolie een vinaigrette met toevoeging van wat peper en zout. Haal de steel uit de champignon en haal het buitenste velletje van de champignon eraf. Snijd er dunne plakjes van. Kook de quinoa gaar en spoel het af met koud water. Verspreid het over een plaatje en laat het goed indrogen. Frituur (Pof) de quinoa vervolgens kort bruin in vet van ±180 graden. Dit gaat erg snel. Laat uitlekken op keukenpapier en strooi er wat zout op. Marineer alle groenten met wat vinaigrette en dresseer ze op een bord. Bestrooi met grof zeezout en olijfolie en tot slot de vinaigrette. Leg er een klein beetje krokante quinoa bij. Eet smakelijk. Fleur de courgette 17

18 2. Regionale producten gebruiken als je niet zelf in de instelling kookt De maaltijdproducent kan zelf inkopen uit de regio waar de zorginstelling gevestigd is Zorginstellingen die ontkoppeld koken, krijgen maaltijden of maaltijdcomponenten in grote aantallen diepgevroren of dagvers aangeleverd van bijvoorbeeld maaltijdproducenten of cateringbedrijven. Ter plekke worden de maaltijden geregenereerd, afgemaakt en uitgeserveerd. Assemblage single portion CuliMeal Hoogwaardige maaltijden met kleine budgetten Rob van Kooten, Manager Catering van Zorggroep Oude en Nieuwe Land, geeft aan dat het lastig is om zelf met regionale producten aan de slag te gaan als er geen eigen productiekeuken aanwezig is in de zorginstelling. Producten die we zelf kunnen inkopen, zoals rauwkost, groenten en fruit, kopen we zoveel mogelijk in via lokale leveranciers. De maaltijden kopen we in bij CuliCare Catering. Ze worden koelvers in bulk aangeleverd en op locatie 18

19 serveerkaar gemaakt. Ik merk dat onder invloed van de ontwikkelingen binnen de zorg de budgetten onder druk staan. Het blijft een uitdaging om dagelijks een gezonde en vooral smakelijke maaltijd te kunnen aanbieden. Het belangrijkste is dat de bewoners tevreden zijn, dat het product er aantrekkelijk uitziet en aansluit bij de smaak van de cliënten. Dit laatste lukt CuliCare Catering wel degelijk, ondanks de kleine budgetten. CuliCare Catering werkt in partnerschap met de klant. Directeur Willem de Boer: De klant bepaalt, dat betekent in dit geval de directie of manager van de zorginstelling. Als er alleen op budget gestuurd wordt, zijn er minder mogelijkheden en moet je goedkopere producten leveren. Maar goedkoop betekent niet dat het niet gezond is. Het gaat erom dat het vers is. Een wintergerecht als hutspot is relatief goedkoop, maar kan heel gezond zijn. Culicare Catering steunt graag de regionale economie CuliCare Catering, gevestigd in Emmeloord, maakt de maaltijden voor Zorggroep Oude en Nieuwe Land met verzorgingshuis- en verpleeghuiszorg in de gemeenten Noordoostpolder en Steenwijkerland. CuliCare is gevestigd in Emmeloord en legt zich toe op de ontwikkeling, bereiding en het verpakken van koelverse maaltijden, stoommaaltijden en maaltijdcomponenten voor de zorg en overige instellingen. Hiervoor heeft CuliCare een team in dienst met culinaire specialisten en dieetkoks. De Kroes maakt maaltijden met een groot aandeel Flevolandse producten De Kroes in Almere maakt dagverse maaltijden voor de gezondheidszorg, cateraars en retail, waaronder maaltijden onder de conceptnaam GIJS. In 2011 is directeur Peter de Vos voor de ontwikkeling van maaltijden gaan samenwerken met de Flevolandse Michelinsterkok Paul van Staveren. Vanuit het project Van Flevolandse Bodem zijn zij in contact gekomen met Centrum Biologische Landbouw. Peter de Vos heeft vervolgens samen met Gert Koekoek een samenwerkingsmodel opgezet die het mogelijk heeft gemaakt dat inmiddels nagenoeg alle verse groenten en fruit van Flevolandse bodem bij regionale telers wordt betrokken. Naast de bewuste keuze voor echte streekproducten komt dit de smaak en versbeleving ook belangrijk ten goede. Hierdoor wordt de bedrijfskolom sterk verkort en worden ook het aantal foodmiles beperkt. Het resultaat vertaalt zich in een beter product tegen per saldo gelijkblijvende kosten. 19

20 Culinaire Stampij bij Zorgcentrum De Kiekendief van Zorggroep Almere Verbinding met het werkgebied We kennen onze cliënten goed, vervolgt Rob van Kooten. Wekelijks vindt er een proeverij plaats bij CuliCare, waarop de voedingsspecialisten soms samen met een cliënt de producten die op het menu staan beoordelen. Dit vergt enige investering, maar hierdoor zijn er heel weinig klachten. Het levert zeker wat op in klanttevredenheid. Ook wordt het menu beoordeeld via een voedingspanel op iedere locatie, dat zes keer per jaar bij elkaar komt. Het voedingspanel kan ook aangeven wat ze mist op het menu. Zo wordt er bijvoorbeeld gevraagd naar vergeten groenten of oude producten zoals postelein en koolraap. Ook is het Urker streekgerecht Stamppot kapkool aangedragen voor het menu. Als je als leverancier in het werkgebied actief bent, moet je zoveel mogelijk bij leveranciers in het gebied inkopen, zoals een groenteboer, een slager en een poelier, meent Willem de Boer. Dit is goed voor de binding met de regio als zijnde werkgever en om het milieu minder te belasten. De lokale en regionale leveranciers leveren niet per definitie Flevolandse producten. De aardappels komen nagenoeg allemaal uit Flevoland. Ook gebruikt Culicare veel witlof uit de regio. Peter de Vos, directeur De Kroes, vertelt: We bereiden gezonde, verse maaltijden. Naast het terugdringen van natrium en vet, hebben we in de afgelopen jaren ook ons assortiment lokale ingrediënten steeds verder uitgebreid. Inmiddels betrekken we al 90% van de verse grondstoffen die we gebruiken van Flevolandse telers. We bereiden dus vooral streekproducten, waarvoor Gert Koekoek onze partner is voor het verzorgen van deze verse Flevolandse grondstoffen. We vinden het erg belangrijk ervoor te zorgen dat onze grondstoffen zo weinig mogelijk voedselkilometers maken. Dit beperkt niet alleen de transportkosten maar belast ook het milieu veel minder. Daarbij kunnen we bij onze klanten aangeven waar de producten oorspronkelijk vandaan 20

21 komen en welke telers ze telen. Onze filosofie is dat wij gezonde voeding voor zoveel mogelijk mensen bereikbaar willen maken. Om die reden produceren we dagvers met echt verse grondstoffen van lokale telers. Ook maken we uitsluitend gebruik van natuurlijke ingrediënten en zorgen we bij de bereiding van onze verse Inschakelen van begeleiding bij de overstap naar regionaal Begeleiding bij overstap naar inkoop van regionale producten door iemand van buitenaf, zoals Centrum Biologische Landbouw, blijkt zeer waardevol, zowel voor de vraag- als de aanbodkant. Een begeleider van buitenaf kan: Ondersteuning bieden in de vorm van ervaringen, ideeën, informatie, kennis, persberichten etc. Behoeften bij elkaar brengen en vraag en aanbod aan elkaar koppelen functioneren als tussenpersoon tussen leveranciers en zorginstelling in de eerste periode van samenwerking activiteiten organiseren die de zorginstellingen laten kennismaken met het regionale aanbod, zoals bijeenkomsten, proeverijen en speciale maaltijden van eigen bodem. Gert Koekoek zegt hierover: Ik zou het alleen kunnen, maar als de contacten via een organisatie als Centrum Biologische Landbouw komen, zijn de instellingen eerder geneigd om ons serieus te nemen. Dan heb je al een beetje een binnenkomertje. Namen als Sligro en Hanos zijn bekend, wij bij velen nog niet. maaltijden dat de smaak, kleur, structuur en voedingswaarden maximaal behouden blijven. Wij passen daarom ook geen conserveringstechnieken toe. Daarnaast maken wij in al onze gerechten gebruik van zeezout. Dit zeezout heeft een van nature laag natriumgehalte. Het aandeel natrium van dit natuurlijk gewonnen zeezout is zelfs 35% lager dan van keukenzout! Ook dit sluit perfect aan bij onze filosofie van lekkere verse gezonde maaltijden. Betrek zoveel mogelijk de eindgebruiker, in dit geval de zorgcliënten, en vraag om feedback. Dit kan door het organiseren van proeverijen en voedingspanels. Shoarma wrap van De Kroes 21

22 22

23 3. De regionale seizoensmaaltijd: Aanjager van besparingen en andere voordelen In veel gevallen wordt de maaltijd in de instellingswereld als volledig losstaand van de overige verleende (verpleegkundige en medische) zorg gezien. Daardoor blijft vaak buiten beeld welke, ook economische, organisatiebrede voordelen er met een Mooie Maaltijd te behalen zijn. We zetten er een aantal op een rij. Voordeel 1: Bezuiniging op voedingssupplementen en laxatieven Een op basis van regionale en biologische met smaak bereide maaltijd, leidt in negen van de tien gevallen tot verhoogde consumptie, zeker als de maaltijd ook nog in een prettige omgeving genoten kan worden. Dit heeft als gevolg dat de maaltijdgebruikers in kwestie, zorgcliënten en ziekenhuispatiënten geen (of veel minder) voedingssupplementen en dieetproducten nodig hebben dan in de oude situatie. Heerlijke winterstamppot voor de Culinaire Stampij in zorgcentrum De Kiekendief Marco Wisse, directeur Vivium Zorgggoep Naarderheem, heeft een goed beeld van de besparing op voedingssupplementen sinds hij in 2009 het eigen restaurant in Naarderheem in ere herstelde. Daarvoor kreeg hij de maaltijden jarenlang vanuit een centrale keuken geleverd. Mijn instelling telt op jaarbasis een gemiddelde bezetting van 180 bedden. Door het in gebruik nemen van ons eigen restaurant, waar we vers en veelal biologisch koken, heb ik de uitgaven aan voedingssupplementen terug kunnen dringen van per jaar naar Ik geef ze alleen nog aan patiënten met slikstoornissen of ernstige ondervoeding. Een biologische ambachtelijke maaltijd is amper duurder dan een institutionele maaltijd. Dit komt onder andere door minder verlies van producten, slechts 5% tegenover 20% toen de zorginstelling nog een productiekeuken had. Tegenover de marginaal hogere kosten staan een besparing van 25% op medicijnen, een besparing op dieetproducten en een besparing op huidverzorging. Ook heeft Wisse de ervaring dat er op zorgpersoneel bespaard kan worden omdat gasten langer aan tafel blijven zitten. Voordeel 2: Grote kostenbesparing door afschaffen menucyclus Marco Wisse: De rol van de cliëntenraad is wettelijk geregeld, maar wij hebben in overleg de invulling van de invloed op de maaltijd anders vastgesteld en de menucyclus afgeschaft. Bij ons bleek dit de grootste kostenbespaarder. Voorheen werd er voor het komende half jaar bepaald wat er ingekocht moest worden. Nu kan de kok zelf kijken wat er voor welke prijzen op 23

24 de markt voorhanden is. De invloed van onze cliënten op de maaltijd blijft en wordt zelfs versterkt doordat de mensen die van de maaltijd genieten direct zicht hebben op de kok en ter plekke kunnen aangeven of ze het lekker vinden. Voordeel 3: Grotere aantrekkingskracht op gasten van buiten Enigszins afhankelijk van de locatie kan een eigen restaurant, waar vers en bij voorkeur met producten uit de eigen achtertuin wordt gekookt, zorgen voor een flinke omzetstijging van dit onderdeel van de instelling. Bij Zorggroep Flevoland komen buurtbewoners en familie graag in het restaurant van Hanzeborg genieten van een lekkere maaltijd. Ook de restaurants van Zorggroep Oude en Nieuwe Land, Zorgcentrum Talma Haven en restaurant De Ziel van locatie Archipel van Zorggroep Almere hebben een wijkfunctie. Restaurant Het Vestion van Naarderheem is sinds 2009 uitgegroeid tot een plek waar inwonende familie graag met het bezoek of bekende(n) afspreekt. Zij genieten er samen van een fijne maaltijd, die eventueel ook nog eens stof voor gesprek levert. Bijvoorbeeld over de gebruikte producten of over de koks die via de open keuken of op een groot scherm in het restaurant te volgen zijn. Naast een zeer positief effect op de leefomgeving van bewoners zijn dit ook waardevolle extra inkomsten. De mensen uit de buurt die naar Zorgcentrum De Kiekendief in Almere komen, vinden het leuk als het eten een verhaal heeft. Sophia Huijs, Manager Facilitaire Zaken, vertelt dat de beleving van eten en drinken voor iedereen verschillend is: Elke week worden de verse regionale producten via het menu op tafel onder de aandacht gebracht. Inkopen bij lokale leveranciers geeft een goede band met de omgeving en biedt een meerwaarde voor de bewoners. Dit kan een emotionele waarde zijn of een meerwaarde die in de kwaliteit van de producten zit. Als straks de geplande kas in de binnentuin staat, kan de buurtfunctie veel breder worden getrokken, vertelt Sophia verder. In de kas kan door jongere en oudere buurtbewoners groenten en fruit worden verbouwd voor de eigen keuken. Het is de bedoeling dat jong en oud zo ook meer met elkaar in contact komen en de bewoners van De Kiekendief onder begeleiding kunnen tuinieren. Er kan dan bijvoorbeeld samengewerkt worden met het nabije Echnaton College en de nabij gelegen stadsakker. Voordeel 4: De gezonde maaltijd als perfect promotie-instrument Er is wat voor te zeggen om de eventuele extra uitgaven die gepaard gaan met het bieden van een (nog) mooiere maaltijd te verhalen op het budget voor Marketing en PR. Deze maaltijden kun je prima als instrument benutten om je als instelling of ziekenhuis van collega s te onderscheiden, om publiciteit mee te behalen en om naamsbekendheid mee te verkrijgen. Deelnemers aan De Mooie Maaltijd-activiteiten tijdens de Week van de Smaak krijgen niet zelden aandacht in vakbladen als Food Hospitality en Gastvrije 24

25 Zorg, en - afhankelijk van hun toegankelijkheid voor bezoekers van buiten - ook in regionale media. Het Elkerliek Ziekenhuis uit Helmond is een mooi voorbeeld van een ziekenhuis dat munt weet te slaan uit zijn maaltijdaanpak. In dit ziekenhuis wordt, los van het vlees en de nagerechten, een groot deel van de maaltijd nog zelf bereid. In 2011 won Elkerliek de prestigieuze prijs voor Het Beste Menu in de Zorg. Hoofd van de Centrale Keuken Frans Van Hoof maakt dan ook veel werk van de maaltijd en heeft daar uitgesproken ideeën over. 25

26 Het is mijn streven om iedere patiënt tot ambassadeur van het ziekenhuis te maken. Dat bereik je door hem optimaal te verzorgen. Dat gaat veel verder dan de medische zorg, die is in andere ziekenhuizen ook goed. Hoe het eten was, daar praten mensen na afloop vaak als eerste over. Wij geven patiënten tot een paar uur voor het eten de keus wat zij willen. Bovendien gaan we vijf keer per dag langs met een broodbuffetwagen met daarop voor elk iets wils. Zo sluiten we veel beter aan bij de consumptiebehoeften van de patiënt. Voordeel 5: Vermindering van het ziekteverzuim Frans van Hoof heeft ervaren dat zijn nieuwe aanpak ook een positieve invloed heeft op het ziekteverzuim: Doordat de koks hier weer echt plezier beleven aan hun werk, is het ziekteverzuim drastisch naar beneden gegaan. We werken nu dan ook met een kleiner team. En personeelskosten wegen het zwaarst op het budget. Michelinkok Paul van Staveren bereidt een Boergondisch Feestmaal in een pompoenschuur in Flevoland 26

27 Voordeel 6: Belangrijke bijdrage aan maatschappelijk verantwoord ondernemen Ziekenhuizen en instellingen vervullen een maatschappelijke rol. Maatschappelijk Verantwoord ondernemen ligt dan ook voor de hand. Dit MVO-beleid is op vele manieren vorm te geven, en niet in de laatste plaats in de keuken. Daarbij valt natuurlijk te denken aan open deuren als de keuze voor duurzaam geproduceerde ingrediënten, terugdringen van voedselverspilling en bijvoorbeeld het gebruik van duurzame materialen. Maar ook aan het leveren van een bijdrage aan een gezondere samenleving en aan een gezonde regionale economie. In diezelfde regio wonen immers de meeste van de patiënten en/of cliënten van een instelling. Mathieu van der Maat, Manager Voeding en Services Kliniek van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam verwoordt het zo: Als ziekenhuis hebben we niet alleen een verantwoordelijkheid richting onze patiënten en medewerkers, maar ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid. We dragen graag bij aan de bewustwording over eerlijk eten. Het is de bedoeling dat we de uitgangspunten voor gezond, duurzaam en smakelijk eten structureel in het AMC inpassen. Een aantrekkelijk restaurant met wijkfunctie waar (een deel van) de maaltijd ter plekke wordt bereid, levert extra opbrengsten op door mensen uit de buurt die regelmatig komen eten. Jouw cliënten of patiënten zijn je beste ambassadeurs. Met een organisatiebrede blik kijken naar kosten en baten van een gezondere maaltijd levert veel op. De grootste kostenpost aanpakken: Voedselverspilling tegengaan Doordat de EU 2014 heeft uitgeroepen als Europees jaar tegen voedselverspilling, is bekend geworden dat in ziekenhuizen en zorginstellingen percentages van voedselverspilling van 40% geen uitzondering zijn. Teveel bestellen, inefficiënt portioneren, onsmakelijke maaltijden en cliënten die niet voor de maaltijd komen opdagen zijn belangrijke oorzaken. Maar ook in het proces van voorraadbeheer, bereiden, restverwerking en afvalverwerking liggen voor zorginstellingen nog volop mogelijkheden. Zowel wat betreft de warme maaltijd als de broodmaaltijd. Door het tegengaan van verspilling te combineren met een toenemend gebruik van verse, biologische seizoensproducten uit eigen regio, kun je juist óók op het gebied van eten en drinken maatschappelijk verantwoord ondernemen. Met één van de belangrijkste bijdragen aan het welbevinden en de gezondheid van zorgcliënten door hen, in een instelling of thuis, te laten genieten van een voor hen bereide Mooie Maaltijd. 27

28 4. Van praten naar doen: Hoe je op streek raakt met een regionale keuken En dan aan de slag. Waar het beste te beginnen en wat zijn de belangrijkste hulpmiddelen om het tot een succes te maken? Stel vast wat de organisatie wil bereiken Bewust kiezen voor een nieuwe maaltijdkoers, daar begint het mee! Stel vast wat voor uw organisatie de onderliggende redenen zijn: Draait het om het verbeteren van de gezondheid en van het gevoel van welbevinden bij de maaltijdgebruikers? Gaat het vooral om het bevorderen van de duurzaamheid? Bijvoorbeeld door het terugdringen van het aantal voedselkilometers, het gebruik van milieuvriendelijk geproduceerde ingrediënten of het verminderen van voedselverspilling en het verminderen van de veelheid aan verpakkingen? Gaat het erom de koks en hun teams het plezier terug te geven in hun culinaire ambacht? Is het doel meer bezoekers van buiten in het restau- 28

29 rant te ontvangen door een onderscheidend culinair aanbod? In de meeste gevallen betreft het een combinatie van redenen. Het is goed om ze te benoemen en vast te stellen hoe ze zich tot elkaar verhouden. Wat weegt het zwaarst? Waar wil de organisatie zich vooral mee onderscheiden? Dit helpt bij het maken van keuzes en bij het bepalen van de volgorde van te nemen stappen. Betrek de gehele organisatie bij de nieuwe maaltijdkoers Om de kans van slagen zo groot mogelijk te maken, helpt het om door alle lagen van de organisatie heen mensen mee te nemen op de nieuwe weg. Denk daarbij ook aan diegenen die niet rechtstreeks bij de maaltijdbereiding zijn betrokken. Houd contact met de eindgebruikers. Wat vindt de menucommissie bijvoorbeeld van de aanpassingen? Weet het bedienende personeel van de nieuwe keuken? Zij kunnen een mooie rol als ambassadeur spelen en het verhaal achter de maaltijd nieuwe stijl vertellen. Maak ook familie en bezoekers deelgenoot van het verander(en)de menu - wie weet zelfs in de vorm van een proeverij... Steek het vooral niet onder stoelen en banken dat voor uw organisatie de maaltijd weer in het hart van de zorg staat! Al doende leert men en gaandeweg dienen zich nieuwe keuzemogelijkheden aan. Een begin maken kan op vele verschillende manieren en er zijn meerdere recepten voor succes. Sommige organisaties kiezen voor een overgang in één keer van de oude naar de nieuwe situatie. Daarbij nemen ze kinderziekten op de koop toe, omdat de voordelen van wat wel goed gaat zwaarder wegen. Andere kiezen voor omschakelen met één onderdeel van de maaltijd (de groenten, de toetjes...) en breiden daarna gestaag uit. Begin met de broodmaaltijd Facilitair managers uit Flevoland bezoeken de Polderhoenderhof Bij het aanpassen van de maaltijdkoers naar een meer regionale aanpak, wordt vaak als eerste gekeken naar de warme maaltijd. En dit terwijl broodmaaltijden ook volop kansen bieden voor het gebruik van typisch regionale en biologische producten. Juist met producten als brood, kaas en bijvoorbeeld ook worst kan een sterke link met de eigen regio worden gelegd. Bijna iedere streek heeft karakteristieke producten in deze segmenten. Groot voordeel bij deze aanpak is natuurlijk dat het niet uitmaakt of de instelling wel of geen eigen keuken meer heeft. 29

30 De Mooie Broodmaaltijd van Medisch Spectrum Twente Het ziekenhuis Medisch Spectrum Twente in Enschede deed in 2010 voor het eerst mee aan de Week van de Smaak en koos er toen voor om de broodmaaltijd daarbij als speerpunt te nemen. In heel korte tijd lukte het, met ondersteuning vanuit de Week van de Smaak, om contacten te leggen met een paar verschillende leveranciers van de benodigde ingrediënten. Daarbij ging het om regionale, grotendeels biologische producten, zoals Weerribben zuivel, Vechtdal vleeswaren en Rouveense kaas. Bij de lokale bakker werd echt Twents brood betrokken, gebakken met het meel van een lokale molenaar. De reacties van patiënten waren zonder uitzondering positief. Het ziekenhuis kreeg positieve aandacht in de pers en breidde in de jaren erna zijn regionale activiteiten uit naar de warme maaltijd. Hoewel de broodmaaltijd een relatief eenvoudige eerste stap is, vraagt ook daarbij de wijze waarop de bestelde producten worden afgeleverd een heel precieze afstemming tussen de leverancier en de klant. Ter illustratie: Hoewel de speciale Week van de Smaak-broodmaaltijd bij Medisch Spectrum Twente in Enschede in een handomdraai was geregeld, viel er ook nog wat te leren. De bestelde plakjes vleeswaren arriveerden in de keuken zonder door een velletje van elkaar te zijn gescheiden en zorgden daarmee voor een heleboel onvoorzien extra werk. Begin met een themadag of themaweek Een bewezen manier om draagvlak binnen de organisatie voor eten van dichtbij te krijgen, is het organiseren van een feestelijk getinte activiteit. Sinds 2008 biedt de Week van de Smaak in de vorm van De Mooie Maaltijd hier een aantrekkelijk kader voor. Meer en meer instellingen en ziekenhuizen maken hier gebruik van. Sommigen kiezen daarbij voor een activiteit op één dag, andere gaan voor meerdere dagen tot en met een hele week, met wisselende regionaal getinte en biologische menu s. Dergelijke kortdurende activiteiten geven de instelling de kans om op een laagdrempelige manier te proeven van deze nieuwe maaltijdaanpak en te ontdekken wat wel of niet werkt. Zo wordt bijvoorbeeld duidelijk welke eisen de nieuwe ingrediënten stellen aan de bereiding van de maaltijd. Deelname aan de Week van de Smaak kan op deze manier zorgen voor uitbreiding van De Mooie Maal- 30

Genieten. van lekker eten

Genieten. van lekker eten Genieten van lekker eten Food Connect Passie voor eten Een maaltijd die met liefde is gekookt, dat is elke dag weer een cadeautje. Aan onze maaltijden proef je dat ze met aandacht zijn bereid. We kiezen

Nadere informatie

HET MENU VOOR DE ZORG

HET MENU VOOR DE ZORG HET MENU VOOR DE ZORG Meals on wheels Winkelformule Flexibele maaltijdserveerwagen Inzetbaar in restaurant, grand café, woonkamer of kleinschalige 20 tot 2 maaltijden per maaltijdwagen Client kan zelf

Nadere informatie

Over Smaak. Willen we datgene veranderen wat we willen veranderen, dan moet het hele systeem van producent tot consument op de schop.

Over Smaak. Willen we datgene veranderen wat we willen veranderen, dan moet het hele systeem van producent tot consument op de schop. Over Smaak Willen we datgene veranderen wat we willen veranderen, dan moet het hele systeem van producent tot consument op de schop. Frank van Oirschot Oprichter online supermarkt Smaak Wat is het? Smaak

Nadere informatie

Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 15-2014

Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 15-2014 Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 15-2014 Deze week in de nieuwsbrief: Inhoud HealthyFresh Boxen... 2 Bewaaradvies producten... 3 Adviesrecepten voor de HealthyBox, Proefbox en GroentenBox... 5 HealthyFresh.nl

Nadere informatie

Flexibiliteit! Kwaliteit! Gastvrijheid! Kostenbesparing!

Flexibiliteit! Kwaliteit! Gastvrijheid! Kostenbesparing! Flexibiliteit! Kwaliteit! Gastvrijheid! Kostenbesparing! Flavours to go Het flexibele concept voor uw interne catering waar u de smaak van te pakken krijgt! Flexibiliteit! Kwaliteit! Gastvrijheid! Kostenbesparing!

Nadere informatie

kinderopvang & scholen

kinderopvang & scholen MOeke voor kinderopvang & scholen Moekes Maaltijd Moekes Maaltijd is een jong bedrijf dat de ambitie heeft om écht en lekker eten toegankelijk te maken voor iedereen. Dit doen wij door ambachtelijke, dagverse

Nadere informatie

Maaltijden. Broodmaaltijd. Meer weten?

Maaltijden. Broodmaaltijd. Meer weten? Maaltijden Maaltijden Wilt u genieten van een heerlijke verantwoorde maaltijd? Dat kan! In deze folder leest u meer informatie over het gebruiken en/of afnemen van maaltijden bij Driezorg. Broodmaaltijd

Nadere informatie

KOOK-OOK wenst u een gezond en smaakvol 2015!

KOOK-OOK wenst u een gezond en smaakvol 2015! KOOK-OOK wenst u een gezond en smaakvol 2015! KOOK-OOK helpt graag mee om 2015 gezond van start te laten gaan. Hierbij weer een tas vol lekkere en eerlijke groenten. Veel producten uit de KOOK-OOK tas

Nadere informatie

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN?

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Op zoek naar een nieuwe cateraar? En je vindt duurzaamheid belangrijk? Vergeet niet de juiste balans te vinden tussen duurzame, gezonde en gewenste voeding. Alleen

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 29-2014

Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 29-2014 Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 29-2014 Deze week in de nieuwsbrief: Inhoud Gezond- Gemak Boxen... 2 Bewaaradvies producten... 3 Adviesrecepten voor de HealthyBox, Proefbox en CombiBox... 5 Gezond-Gemak.nl

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek 2014

Klanttevredenheidsonderzoek 2014 Klanttevredenheidsonderzoek 2014 Een beknopt overzicht van de resultaten September 2014 Passie voor zorg Bedankt! Geachte relatie, U heeft onlangs deelgenomen aan het Klanttevredenheidsonderzoek van Holland

Nadere informatie

4 september 2013. Verslag van Bijeenkomst Vreugdehoeve Zwolle, d.d. 27 augustus 2013. Aanwezig:

4 september 2013. Verslag van Bijeenkomst Vreugdehoeve Zwolle, d.d. 27 augustus 2013. Aanwezig: 4 september 2013 Verslag van Bijeenkomst Vreugdehoeve Zwolle, d.d. 27 augustus 2013 Aanwezig: Herman van Assem - Vreugdehoeve Hendrik Kingma - Teamleider IJsselheem (Zwolle e.o.) Jan Folkertsma - Coördinator

Nadere informatie

INSPIRATIEDAG GASTVRIJHEID IN DE ZORG

INSPIRATIEDAG GASTVRIJHEID IN DE ZORG INSPIRATIEDAG GASTVRIJHEID IN DE ZORG Waste Management Een workshop over verantwoord ondernemen en de huidige maatschappelijke discussie over verduurzaming en verspilling. Welke handvatten kunnen wij bieden

Nadere informatie

Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek - Presentatie - Vers van de boer voor instellingen

Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek - Presentatie - Vers van de boer voor instellingen Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek -Jelle Ferwerda Achtergrond Sint Maartenskliniek en het eten & drinken concept Aanpak en waardering van eten in de Sint Maartenskliniek

Nadere informatie

kinderopvang & scholen

kinderopvang & scholen MOeke voor kinderopvang & scholen Moekes Maaltijd Moeke heeft de ambitie om zoveel mogelijk kinderen in Nederland van écht en lekker eten te voorzien. Dit doen wij door ambachtelijk bereide en 100% natuurlijke

Nadere informatie

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1 LEKKER BETROKKEN! Projectvoorstel voor het verduurzamen van de zorgsector wat betreft het aanbod van duurzame producten alsmede verduurzaming van de processen en de mens daarbinnen, uitgaande van het brede

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek - Presentatie - Vers van de boer voor instellingen

Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek - Presentatie - Vers van de boer voor instellingen Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek -Jelle Ferwerda Achtergrond Sint Maartenskliniek en het eten & drinken concept Aanpak en waardering van eten in de Sint Maartenskliniek

Nadere informatie

Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 19-2014

Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 19-2014 Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 19-2014 Deze week in de nieuwsbrief: Inhoud HealthyFresh Boxen... 2 Bewaaradvies producten... 3 Adviesrecepten voor de HealthyBox, Combibox en ProefBox... 5 HealthyFresh.nl

Nadere informatie

Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 20-2014

Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 20-2014 Nieuwsbrief HealthyFresh.nl week 20-2014 Deze week in de nieuwsbrief: Inhoud HealthyFresh Boxen... 2 Bewaaradvies producten... 3 Adviesrecepten voor de HealthyBox, Combibox en ProefBox... 5 HealthyFresh.nl

Nadere informatie

Gezonde recepten avondeten. Gezonde recepten avondeten

Gezonde recepten avondeten. Gezonde recepten avondeten Gezonde recepten Gezonde recepten Vraag jij je ook wel eens af wat gezonde recepten zijn en wat nu gezond is en wat niet? Er zijn zoveel geluiden in voedingsland, dat je soms de weg kwijt kunt raken. Wat

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! KOOK-OOK maakt zoveel mogelijk gebruik van biologische producten. Wat is biologisch? En waarom maakt KOOK-OOK zo graag gebruik van biologische producten? De term biologisch heeft

Nadere informatie

VAN SHOP IN SHOP TOT COMPLETE WINKELFORMULE WWW.LEPERRON.NL

VAN SHOP IN SHOP TOT COMPLETE WINKELFORMULE WWW.LEPERRON.NL VAN SHOP IN SHOP TOT COMPLETE WINKELFORMULE WWW.LEPERRON.NL ONZE FILOSOFIE Verkoop onderscheidende broden en patisserie via een Le Perron Boutique (shop-in-shop). Of het nu gaat om een kleine Italiaanse

Nadere informatie

E-mail: m.fischer@multifunctionelelandbouw.nl

E-mail: m.fischer@multifunctionelelandbouw.nl E-mail: m.fischer@multifunctionelelandbouw.nl product volume / jaar volume p week hoe / bewerkt huidige prijs verpakt Bloemkool 1xper 3 wkn 15 kg Roosjes Per kg sperciebonen 1xper 3 wkn 30 kg

Nadere informatie

Het recept voor de huisgemaakte g e r e c h t e n. bij Châteauform

Het recept voor de huisgemaakte g e r e c h t e n. bij Châteauform Het recept voor de huisgemaakte g e r e c h t e n bij Châteauform De huisgemaakte gerechten bij Châteauform'... Châteauform' bestaat al 16 jaar - de tijd vliegt! Als er een gebied is waar de tijd beter

Nadere informatie

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Naam: William Ton (1604410) Docent: Rob van den Idsert Specialisatie: Concept Periode: 2015-D Datum: 27-05-2015 Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Nadere informatie

Klanttevredenheid. Maaltijdvoorziening

Klanttevredenheid. Maaltijdvoorziening 2013 Klanttevredenheid Maaltijdvoorziening Stichting Welzijn Ouderen Soest Molenstraat 8c 3764 TG Soest 035 60 23 681 info@swos.nl www.swos.nl KvK 41189265 In augustus 2013 is aan 208 gebruikers van de

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Duurzaamheidk mpas Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische

Nadere informatie

De Guijt. De basiswaarden:

De Guijt. De basiswaarden: Banquetingmap Merin 2 3 De Guijt Niets zo lekker als je barstensvol energie te voelen. Je voelt je sterk. Hebt zin om uitdagingen aan te gaan. Kom maar op! Voeding speelt een cruciale rol in hoe je je

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 25-2014

Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 25-2014 Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 25-2014 Deze week in de nieuwsbrief: Inhoud Gezond- Gemak Boxen... 2 Bewaaradvies producten... 3 Adviesrecepten voor de HealthyBox, Proefbox en CombiBox... 5 Gezond-Gemak.nl

Nadere informatie

Op zoek naar leuke activiteiten en verenigingen in De Stichtse Hof?

Op zoek naar leuke activiteiten en verenigingen in De Stichtse Hof? Meer informatie? Welzijnsprogramma 2015 Vivium De Stichtse Hof Neem voor meer informatie gerust even contact op met het Uitbureau van De Stichtse Hof. Wij helpen u graag! Op zoek naar leuke activiteiten

Nadere informatie

Streekproducten en eten uit de buurt

Streekproducten en eten uit de buurt Spreekbeurt of werkstuk Streekproducten en eten uit de buurt Inhoud Stap 1. Ga zelf op onderzoek uit Stap 2. Streekproducten of gewoon producten uit de buurt Stap 3. Waarom zijn streekproducten zo bijzonder?

Nadere informatie

Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen

Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen www.edusom.nl Opstartlessen Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen Wat leert u in deze les? Wat u kunt zeggen als u iets lekker vindt of ergens van houdt. Praten over eten en drinken. Praten over boodschappen

Nadere informatie

Zo heerlijk makkelijk en gezond!

Zo heerlijk makkelijk en gezond! Zo heerlijk makkelijk en gezond! 4616_P_NL_Broch 1 13/02/12 09:46 Geniet van je favoriete groenten het hele jaar door! De maximale tijd tussen het oogsten van een groente en het verwerken ervan is vijf

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant,

Beste KOOK-OOK klant, Beste KOOK-OOK klant, Groenten zijn gezond, ze zitten namelijk boordevol voedingsstoffen, maar bevatten weinig calorieën. De enorme hoeveelheden mineralen en vitaminen geven je lichaam alle bouwstenen

Nadere informatie

Voedselcollectief Emmeloord

Voedselcollectief Emmeloord Voedselcollectief Emmeloord Boer en consument vinden elkaar De themagroep Voedsel van Stichting Pioniers van de Toekomst heeft de wens om een voedselcollectief te starten in Emmeloord. Een voedselcollectief

Nadere informatie

Maaltijdvoorzieningen voor ouderen en gehandicapten in Maasbree. Veel keuze en (desgewenst) thuis bezorgd

Maaltijdvoorzieningen voor ouderen en gehandicapten in Maasbree. Veel keuze en (desgewenst) thuis bezorgd Maaltijdvoorzieningen voor ouderen en gehandicapten in Maasbree Veel keuze en (desgewenst) thuis bezorgd 1 2 Inleiding De overgrote meerderheid van de ouderen, waaronder een groeiende groep kwetsbare ouderen

Nadere informatie

e-cooking VERRAS UW KLANTEN MET UW VAKMANSCHAP

e-cooking VERRAS UW KLANTEN MET UW VAKMANSCHAP e-cooking VERRAS UW KLANTEN MET UW VAKMANSCHAP WAT IS DE e-cooker? De e-cooker is een apparaat waarmee u vis of vlees binnen een paar minuten gaart tot producten met een sublieme smaak. Zelf zouden we

Nadere informatie

Horeca Verkoop Kenniskring Binnenvisserij 18 november Jan Pieter vd Klashorst

Horeca Verkoop Kenniskring Binnenvisserij 18 november Jan Pieter vd Klashorst Horeca Verkoop Kenniskring Binnenvisserij 18 november Jan Pieter vd Klashorst De ontwikkeling van het Streek & Smaak Verbond is een project van KBM Alliances. Vooraf Wanneer bent u voor het laatst uit

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 26-2014

Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 26-2014 Nieuwsbrief Gezond-gemak.nl week 26-2014 Deze week in de nieuwsbrief: Inhoud Gezond- Gemak Boxen... 2 Bewaaradvies producten... 3 Adviesrecepten voor de HealthyBox, Proefbox en CombiBox... 5 Gezond-Gemak.nl

Nadere informatie

Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap.

Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap. Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap. EET PALEO 3 Inhoudsopgave Inleiding 6 Mijn Paleo verhaal 8 De 7 stappen in het kort 12 Stap 1 Richt je op de praktijk 14

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! Deze week was het weer in het nieuws: de meeste Nederlanders krijgen teveel zout binnen. 6 gram zout per dag is het maximum terwijl veel van de Nederlanders 9 tot 10 gram zout binnenkrijgen.

Nadere informatie

Ontbijt Frittata. Bereidingswijze. Ingrediënten

Ontbijt Frittata. Bereidingswijze. Ingrediënten Recepten 2.1 Ontbijt Soms is het niet een kwestie van nieuwe recepten bij de hand hebben voor het ontbijt, maar gewoon net even anders tegen het ontbijt aan kijken. Wij zijn als Nederlanders gewend om

Nadere informatie

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage De vragenlijst De enquête is digitaal afgenomen. De rode tekst betreft programmeeraanwijzingen. Intro. De vragen gaan over voeding. Het gaat hierbij om producten

Nadere informatie

étumé Daalseweg 5 6521 GE Nijmegen KvK 09185414

étumé Daalseweg 5 6521 GE Nijmegen KvK 09185414 Beste heer/mevrouw, Wat leuk dat u de informatiemap van étumé heeft aangevraagd! In deze map vindt u alle informatie over étumé en kunt u zich direct als klant aanmelden. Zeven jaar geleden ben ik, Sander,

Nadere informatie

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn 1 Kaders bij zelfsturing: financieel gezond zijn Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn Financieel

Nadere informatie

BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND

BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND OOGSTEN BEREIDEN BELEVEN PRODUCTEN BIOLOGISCH VERS VAN HET LAND Kom zelf plukken koken, genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Inhoud Oogsten 4 Bereiden 6 Beleven 8 Producten

Nadere informatie

Lekker in Control is dus een uitstekend concept om op een slimme manier kosten te beheersen!

Lekker in Control is dus een uitstekend concept om op een slimme manier kosten te beheersen! Lekker in Control Lekker in Control Voor uw zorginstelling is het voedingsbudget waarschijnlijk altijd één grote uitdaging. Distrivers kan hierbij helpen. U wilt niet achteraf vaststellen of de kosten

Nadere informatie

Betaalbaar bio in 6 stappen

Betaalbaar bio in 6 stappen Betaalbaar bio in 6 stappen Biologisch eten duur? Veel mensen denken dat biologisch eten niet in hun budget past. Ik heb dat ook heel lang gedacht. Tot ik ontdekte dat je door anders boodschappen te doen

Nadere informatie

Streekkantine. Achterhoek. een kantine is meer dan alleen eten.

Streekkantine. Achterhoek. een kantine is meer dan alleen eten. STREEKKANTINE ACHTERHOEK Met het concept Streekkantine streven we ernaar om minimaal 20% procent van het assortiment in kantines te vervangen voor streekproducten. Hiermee geef je als gemeente een goed

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant, Het vlees dat wordt gebruikt in de KOOK-OOK tas is afkomstig van Slagerij Haverkort.

Beste KOOK-OOK klant, Het vlees dat wordt gebruikt in de KOOK-OOK tas is afkomstig van Slagerij Haverkort. Beste KOOK-OOK klant, Het vlees dat wordt gebruikt in de KOOK-OOK tas is afkomstig van Slagerij Haverkort. Haverkort is een waar familiebedrijf. Herman Haverkort heeft de slagerij aan de Assendorperstraat

Nadere informatie

Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam eten in het MBO De school is dé plek om jongeren bewust te maken van gezond en duurzaam eten. Gezonde

Nadere informatie

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Iedereen vult zijn eigen Schijf van Vijf Je lijf gaat je hele leven mee, daar wil je dus zo goed mogelijk voor zorgen. Maar hoe doe je dat? Als je

Nadere informatie

Maaltijdvoorzieningen voor ouderen en gehandicapten in Baarlo. Veel keuze en (desgewenst) thuis bezorgd

Maaltijdvoorzieningen voor ouderen en gehandicapten in Baarlo. Veel keuze en (desgewenst) thuis bezorgd Maaltijdvoorzieningen voor ouderen en gehandicapten in Baarlo Veel keuze en (desgewenst) thuis bezorgd 1 2 Inleiding De overgrote meerderheid van de ouderen, waaronder een groeiende groep kwetsbare ouderen

Nadere informatie

Winst in Waste. Even voorstellen. Wilfred Schouten MFM Manager Facilitair Bedrijf Argos Zorggroep

Winst in Waste. Even voorstellen. Wilfred Schouten MFM Manager Facilitair Bedrijf Argos Zorggroep Winst in Waste Even voorstellen Wilfred Schouten MFM Manager Facilitair Bedrijf Argos Zorggroep 1 Enkele kerngegevens Argos Zorggroep 1.500 bewoners en patiënten, 500 cliënten extramurale zorg, 1.500 vrijwilligers

Nadere informatie

LES 1: WAT IS VAP? / Appelflappen maken

LES 1: WAT IS VAP? / Appelflappen maken Naam: Klas: VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 1: WAT IS VAP? / Appelflappen maken INLEIDING Wat betekenen de letters V A P? Wat doe je bij het vak VAP? Welke hulpmiddelen gebruik je bij dit vak,

Nadere informatie

Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94

Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Oogsten BEREIDEN BEleven PRODUCTEN Biologisch vers van het land Kom zelf plukken koken genieten op de boerderij www.sprankenhof.com Udenhout 013 511 64 94 Inhoud Oogsten 4 Bereiden 6 Beleven 8 Producten

Nadere informatie

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland Almanak Almanak kleinschalige initiatieven Van en voor iedereen die zich sterk maakt voor duurzaam voedsel Dit is een dummy met een paar pagina s van de

Nadere informatie

Verklaring van de symbolen

Verklaring van de symbolen Verklaring van de symbolen lactosevrij UTZ CERTIFIED gecertificeerde koffieboeren verbouwen hun koffie met zorg en aandacht voor mens en milieu. Inter IKEA Systems B.V. 2009 Producten die geschikt zijn

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! Vaak krijg ik vragen over het bewaren van vlees. Biologisch vlees is anders dan vlees uit de supermarkt omdat er geen chemische kleur-, geur- en smaakstoffen in verwerkt wordt. De

Nadere informatie

Horeca en Facilitaire dienstverlening

Horeca en Facilitaire dienstverlening 06 Groningen, Hoogeveen, Hardenberg 2012-2013 en Facilitaire dienstverlening www.alfa-college.nl Jouw opleiding volg je bij het Alfa-college Het Alfa-college is het christelijk regionaal opleidingencentrum

Nadere informatie

Mosselen. Overheerlijke recepten. @dekamarkt of @dekawijnmarkt. facebook.com/ dekamarkt. www.dekamarkt.nl. Klantenservice 0251-276628

Mosselen. Overheerlijke recepten. @dekamarkt of @dekawijnmarkt. facebook.com/ dekamarkt. www.dekamarkt.nl. Klantenservice 0251-276628 Mosselen @dekamarkt of @dekawijnmarkt www.dekamarkt.nl facebook.com/ dekamarkt Klantenservice 0251-276628 Overheerlijke recepten Sappige mosselen met lekkere saus, daar eet iedereen zijn vingers bij op!

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het mbo Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties,

Nadere informatie

Eten en drinken als meerwaarde in de Zorg

Eten en drinken als meerwaarde in de Zorg Eten en drinken als meerwaarde in de Zorg Phyllis den Brok Phliss: Hetzelfde anders zien Eten en drinken voor de sectoren wonen, welzijn, zorg en onderwijs www.phliss.nl Wanneer kan eten en drinken een

Nadere informatie

Boer, detaillist en horeca-ondernemer samen naar BioVak 2010 Verkoop met het gezicht van de boer

Boer, detaillist en horeca-ondernemer samen naar BioVak 2010 Verkoop met het gezicht van de boer biovak Sjoerd de Hoop en Maria van Boxtel Foto Dick Boschloo Detaillisten, ambachtelijke verwerkers zoals slagers en bakkers, chefkoks van kwaliteitsrestaurants of instellingskeukens: de BioVak 2010 gaat

Nadere informatie

Stappenplan. 1. Wat is het draagvlak? Hoe kan je het draagvlak verbreden?

Stappenplan. 1. Wat is het draagvlak? Hoe kan je het draagvlak verbreden? op school Scenario Stappenplan Het stappenplan is een handige leidraad als je van plan bent om Donderdag Veggiedag in te voeren op school. Je moet immers bij veel dingen stilstaan en het is belangrijk

Nadere informatie

wok Wokken met Flandria-groenten wok around the clock

wok Wokken met Flandria-groenten wok around the clock wok wok around the clock Wokken met Flandria-groenten Wokken is een zeer gezonde manier van koken. Je hoeft maar weinig vetstof te gebruiken en je kan zoveel groenten en fruit toevoegen als je wil. De

Nadere informatie

Facilitaire dienstverlening en Horeca

Facilitaire dienstverlening en Horeca #9 en Horeca,, Hardenberg ca! Jij? In de hore nt groeien! * Laat je tale www.alfa-college.nl Bel voor informatie: 0800-35 85 368 Jouw mbo-opleiding volg je bij het Alfa-college Het Alfa-college is het

Nadere informatie

Eten koken en bewaren

Eten koken en bewaren Eten koken en bewaren Er komt veel bij kijken als je een maaltijd wilt serveren. De maaltijd moet gezond zijn en daarom evenwichtig worden samengesteld. Voordat je een maaltijd serveert, moet je het voedsel

Nadere informatie

Wmo-Menukaart. Mede mogelijk gemaakt door:

Wmo-Menukaart. Mede mogelijk gemaakt door: Wmo-Menukaart Mede mogelijk gemaakt door: Keuzemenu, onze specialiteit Onder het motto Ieder z n kracht wil Abrona werken aan een sterke samenleving, die mensen ondersteunt die het echt nodig hebben. Daardoor

Nadere informatie

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over verkopen aan en adviseren van gasten in horecabedrijven. Oftewel: het verkoopadviesgeprek. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Zorgen voor een verse keten

Zorgen voor een verse keten Zorgen voor een verse keten 27 maart Van boer tot bed & opgericht 2007 Menrike Menkveld-Beukers Manager Alliantie Voeding Groentecongres, 26 maart 2015 Programma s: Thema s: 1. Transmurale voedingszorg:

Nadere informatie

bospaddenstoelensoep

bospaddenstoelensoep bospaddenstoelensoep * VOORBEREIDEN (dag voor het kerstdiner): * Week de gedroogde paddenstoelen 15 minuten in water. * Snipper de ui en pers of snijd de knoflook fijn. Snijd de bleekselderij in kleine

Nadere informatie

PIEPSHOW DE GROTE. receptuur YOLANDA VAN DER JAGT styling EDDY FRINGS AARDAPPEL AARDAPPELSALADE MET VINAIGRETTE EN BLEEKSELDERIJ PAG 1 1 4

PIEPSHOW DE GROTE. receptuur YOLANDA VAN DER JAGT styling EDDY FRINGS AARDAPPEL AARDAPPELSALADE MET VINAIGRETTE EN BLEEKSELDERIJ PAG 1 1 4 DE GROTE PIEPSHOW Aardappels niet sexy? Kijk even mee. Naar een beauty van een soep. Naar een verleidelijke taart. En wat te denken van deze licht ordinaire, maar héél erg lekkere piepersalade? receptuur

Nadere informatie

Actieplan Bolderborg Vlagtwedde

Actieplan Bolderborg Vlagtwedde ACTIE- EN COMMUNICATIEPLAN BOLDERBORG, VLAGTWEDDE Hieronder vindt u het actie- en communicatieplan van verzorgingshuis De Bolderborg (Zorggroep Meander) in Vlagtwedde. Actieplan Bolderborg Vlagtwedde Doel

Nadere informatie

Advies en verkoop versproducten

Advies en verkoop versproducten Advies en verkoop versproducten Een gastvrije en vriendelijke verkoper draagt veel bij aan de omzet in een winkel. Vriendelijk zijn kost geen cent. Een deskundige verkoper(ster), een vakspecialist, die

Nadere informatie

consumptief-horeca CSPE KB 2012

consumptief-horeca CSPE KB 2012 consumptief-horeca CSPE KB 2012 bijlage 1 variant b PK-0811-b-12-1-b2 PK-0811-b-12-1-b1 2 lees verder recepturen en serveerwijzen menu variant b gerecht mise-en-place serveerwijze: amuse omeletrolletje

Nadere informatie

tasting Maak kennis met onze nieuwe lentegerechten

tasting Maak kennis met onze nieuwe lentegerechten tasting Maak kennis met onze nieuwe lentegerechten nieuwe lentegerechten Inleiding Een primeur! Onze eerste editie van het online Flavors magazine. We nemen je mee het voorjaar in met volop nieuwe gerechten.

Nadere informatie

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala Gerard Titulaer Stichting Streekgala Achtergrond/aanleiding: - Ontwikkelingen in de landbouw, maatschappij, vraag vanuit de markt, ontwikkelingen in de keten - Project Grenzeloos Vermarkten - Gangbare

Nadere informatie

Geïnspireerd door de natuur. Overgang naar pure zonnebloemolie voor Fact aardappelspecialiteiten No. 1

Geïnspireerd door de natuur. Overgang naar pure zonnebloemolie voor Fact aardappelspecialiteiten No. 1 Geïnspireerd door de natuur Overgang naar pure zonnebloemolie voor Fact aardappelspecialiteiten No. 1 Het eerste complete assortiment vriesverse aardappelspecialiteiten bereid met pure zonnebloemolie Onze

Nadere informatie

Beter voorkomen dan genezen.

Beter voorkomen dan genezen. Hoe raar is dat? Zorgorganisaties zijn er om mensen beter te maken, beter te laten functioneren en zich beter te laten voelen. Natuurlijk zijn allereerst de zorg en begeleiding daar op gericht, maar zou

Nadere informatie

Kerstmenu: voor 4 personen

Kerstmenu: voor 4 personen Kerstmenu: voor 4 personen Broccolisoep met zalm of spitskoolsalade **** Witlofschuitjes met kipfilet en appel bieten salade; stoofpeertjes gegratineerde aardappelschotel **** Kersenkwark godenspijs Dit

Nadere informatie

Horeca en Facilitaire dienstverlening

Horeca en Facilitaire dienstverlening Groningen, Hoogeveen, Hardenberg 06 2014-2015 Horeca en Facilitaire dienstverlening www.alfa-college.nl Jouw opleiding volg je bij het Alfa-college Het Alfa-college is het christelijk regionaal opleidingencentrum

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! Waarom maakt KOOK-OOK gebruik van biologisch vlees? Naast dat het dier een beter leven heeft gehad, is de samenstelling van biologisch vlees veel beter voor onze gezondheid. Biologisch

Nadere informatie

LISANNE KIEST HORECA - KEUKEN

LISANNE KIEST HORECA - KEUKEN LISANNE KIEST HORECA - KEUKEN IS HET JOUW DROOM OM ELKE DAG HEERLIJKE GERECHTEN TE BEREIDEN VAN MOOIE, VERSE PRODUCTEN? KUN JE GOED WERKEN OP ONREGELMATIGE TIJDEN? WEET JIJ JE COLLEGA S IN DE KEUKEN TE

Nadere informatie

Inhoud. Buffet 14. Voorwoord 3. Maaltijdconcepten 18. Cocktail Transparant 4. Cocktail Zwart Wit 6. Verwerking 22. Productspecificaties 23

Inhoud. Buffet 14. Voorwoord 3. Maaltijdconcepten 18. Cocktail Transparant 4. Cocktail Zwart Wit 6. Verwerking 22. Productspecificaties 23 designdisposables Inhoud Voorwoord 3 Cocktail Transparant 4 Cocktail Zwart Wit 6 Cocktail Bamboe 8 Buffet 14 Maaltijdconcepten 18 Verwerking 22 Productspecificaties 23 Presentatie 10 9901704 99071701 2

Nadere informatie

restaurant la tasca Open: maandag t/m zaterdag Keuken open: 18:00-22:00 Voor groep reserveringen kunt u altijd vrijblijvend contact met ons opnemen.

restaurant la tasca Open: maandag t/m zaterdag Keuken open: 18:00-22:00 Voor groep reserveringen kunt u altijd vrijblijvend contact met ons opnemen. 1 Restaurant La Tasca Aan één van de mooiste grachten van Delft, de Voldersgracht, vindt u Restaurant La Tasca. Al sinds de opening in 1998 staan Robin en Bert hier in de keuken om met veel liefde, zorg

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! Groenten zijn gezond. Ze zitten boordevol voedingsstoffen maar bevatten weinig calorieën. De enorme hoeveelheden mineralen en vitaminen geven je lichaam alle bouwstenen die het nodig

Nadere informatie

Welkom bij Brasvar. Het Brasvarken van Nevele. Pure kwaliteit. Voeding, zo belangrijk. Charcuterie

Welkom bij Brasvar. Het Brasvarken van Nevele. Pure kwaliteit. Voeding, zo belangrijk. Charcuterie BRASVAR D a t s m a a k t, d a t r a a k t Welkom bij Brasvar Het Brasvarken van Nevele Pure kwaliteit Voeding, zo belangrijk Charcuterie 2 3 Welkom bij Brasvar Het Brasvarken van Nevele 3 Pure kwaliteit

Nadere informatie

In dit magazine. informatiemagazine over biologische frites

In dit magazine. informatiemagazine over biologische frites informatiemagazine over biologische frites In dit magazine De biologische wereld van McCain Biologisch verantwoord genieten Knoop gelooft in biologische toekomst Speciaal aardappelras biologische frites

Nadere informatie

Gestoomde scholrolletjes

Gestoomde scholrolletjes Gestoomde scholrolletjes 5 stuks scholfilet Garnalen gepeld 3 lente uitjes alleen het groene deel 2 tl maïzena 1 tl sake Snijd de filets in de lengte doormidden. Bak de garnalen en snijd ze heel klein,

Nadere informatie

1992-2012. 20 jaar. Frank & Marleen van der Zande. Keurslager

1992-2012. 20 jaar. Frank & Marleen van der Zande. Keurslager 1992-2012 20 jaar Frank & Marleen van der Zande Keurslager 20 jaar Frank & Marleen van der Zande, Keurslager Ja beste mensen, het lijkt een hele periode, maar voor ons is het als gisteren. Samen met ons

Nadere informatie

Getest: de maaltijdboxen van Smartmat

Getest: de maaltijdboxen van Smartmat Page: Circulation: 0 9b790e 0 Getest: de maaltijdboxen van Smartmat Het is dé culinaire hype van het moment: maaltijden uit een box. Bedrijven à la HelloFresh en Smartmat leveren je een doos boordevol

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

pilot - CSPE HBR GL 2015 profiel Horeca, Bakken en Recreatie

pilot - CSPE HBR GL 2015 profiel Horeca, Bakken en Recreatie pilot - CSPE HBR GL 2015 profiel Horeca, Bakken en Recreatie bijlage 1 menu Twentse mosterdsoep *** Kip-cordon bleu tomatensaus roerbakgroenten pilavrijst *** Coupe 43 Alle ingrediënten staan afgewogen

Nadere informatie

Milieuwinst op het Menu. Stappen naar een kleinere voedselvoetafdruk in de bedrijfscatering

Milieuwinst op het Menu. Stappen naar een kleinere voedselvoetafdruk in de bedrijfscatering VOEDSELVOETAFDRUK Milieuwinst op het Menu Stappen naar een kleinere voedselvoetafdruk in de bedrijfscatering 2014 Centrum Biologische Landbouw Tekst & redactie Didi van Dijk en Geertje Schlaman. Met bijdragen

Nadere informatie

Proef de Achterhoek. producent

Proef de Achterhoek. producent Proef de Achterhoek producent 1 Proef de Achterhoek Voorwoord Achterhoekse streekproducten zijn bijzonder, gezond maar vooral erg lekker! Heerlijke ingrediënten om een fantastisch menu mee samen te stellen.

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Consument zoekt manieren om minder voedsel te verspillen Duurzaamheidkompas meting #13 December 2014

Duurzaamheidk. Consument zoekt manieren om minder voedsel te verspillen Duurzaamheidkompas meting #13 December 2014 Duurzaamheidk mpas Consument zoekt manieren om minder voedsel te verspillen Duurzaamheidkompas meting #13 December 2014 Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van een milieu-,

Nadere informatie

Lekker eten met minder zout

Lekker eten met minder zout Lekker eten met minder zout Inleiding In deze brochure vindt u informatie over hoe u het zoutgehalte in uw voeding kunt verminderen en toch lekker kunt blijven eten. Gemiddeld krijgen we per dag 9 gram

Nadere informatie