Neuromonitoring met online-qeeg tijdens carotisendarteriëctomie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Neuromonitoring met online-qeeg tijdens carotisendarteriëctomie"

Transcriptie

1 N E U R O L O G I E Neuromonitoring met online-qeeg tijdens carotisendarteriëctomie Ervaringen met de brain symmetry index T R E F W O O R D E N BRAIN SYMMETRY INDEX, ELEKTRO- ENCEFALOGRAFIE, CAROTISENDARTE- RIËCTOMIE J.M. Peters, M. Padberg, P.J. Nederveen, D.L.J. Tavy en M.J.A.M. van Putten Samenvatting Carotisendarteriëctomie wordt toegepast als secundaire preventie van transient ischemic attacks of ischemisch cerebrovasculair accident bij een klinisch relevante carotisstenose. Peroperatief shuntgebruik, ter voorkoming van cerebrale ischemie, gebeurt bij voorkeur slechts bij een geselecteerde patiëntenpopulatie. Verschillende peroperatieve bewakingstechnieken worden gebruikt bij carotisendarteriëctomie. De meest gangbare peroperatieve bewakingstechnieken zijn transcraniaal Doppler-onderzoek en elektroencefalografie. Elektro-encefalografie is nog steeds de standaard, en visuele inspectie van het elektroencefalogram vereist de expertise van een klinisch neurofysioloog, is subjectief en arbeidsintensief. De brain symmetry index is een kwantitatief elektro-encefalogramkenmerk van links-rechtssymmetrie. De brain symmetry index is gebaseerd op spectraalanalyse, en varieert tussen 0 (perfecte symmetrie) en 1 (maximale asymmetrie). In deze bijdrage worden ervaringen met de brain symmetry index tijdens carotisendarteriëctomie beschreven aan de hand van een aantal voorbeelden, retrospectief onderzoek bij 57 patiënten en prospectief onderzoek bij 20 patiënten. De brain symmetry index is een zinvolle aanvulling op de visuele beoordeling van het elektro-encefalogram en kwantificeert mogelijke asymmetrie in het elektro-encefalogram die veroorzaakt wordt door cerebrale hypoperfusie. Daarmee vormt het een objectief additioneel criterium voor eventuele shuntplaatsing. (Tijdschr Neurol Neurochir 2005;106:143-50) Inleiding Carotisendarteriëctomie (CEA) is een bekende procedure bij de secundaire preventie van transient ischemic attacks (TIA s) of het ischemisch cerebrovasculair accident (CVA) bij een relevante carotisstenose. Bij patiënten met onvoldoende collaterale circulatie kan het nodig zijn tijdelijk een shunt aan te leggen tijdens de procedure. Door het plaatsen van een shunt worden cerebrale hypoperfusie en daarmee geassocieerde perioperatieve morbiditeit en mortaliteit voorkomen. Het is echter niet onomstreden bij welke patiënten hiervoor een indicatie bestaat. Sommige chirurgische centra plaatsen daarom altijd een shunt, ondanks aanwijzingen dat manipulatie en/of beschadiging van de arteriële vaatwand het risico op perioperatieve tromboembolische CVA s verhoogt. 1-3 Anderzijds dient de beslissing om geen shunt te plaatsen, met het potentiële risico op cerebrale ischemie, gebaseerd te zijn op betrouwbare criteria. Verschillende methodes zijn reeds onderzocht. Deze methodes zijn gebaseerd op verandering van hemodynamische parameters zoals carotisstompdruk en transcraniaal Doppler-onderzoek (TCD) of op verandering van metabole parameters zoals adenosineconcentratie, cerebrale en jugulare oxymetrie. 4-7 Andere technieken berusten op het monitoren van de cerebrale functie zoals het gebruik van uitsluitend regionale anesthesie of het gebruik van algehele anesthesie onder bewaking van continue elektroencefalografie (EEG) of somatosensory evoked potentials (SEP s) Volgens een Cochrane-review uit 2002 van een beperkt aantal studies is geen van deze technieken superieur wanneer de uitkomst wordt vergeleken. 11 Het EEG is bij uitstek geschikt voor neuromonitoring vanwege de hoge sensitiviteit voor cerebrale functiestoornissen zoals ischemie. Het EEG kan differentiëren tussen globale en lokale dysfunctie. Het kan met hoge tijdsresolutie gedurende lange tijd worden geregistreerd, waarbij onlineanalyse mogelijk is. Ook geeft het EEG specifieke informatie over epileptiforme activiteit. 12 Interpretatie van het EEG vereist echter expertise en is zeer arbeidsintensief. Computerondersteunde analyse van het EEG is mogelijk meer sensitief dan TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE VOL. 106 NR

2 A B C D Figuur 1. Screendump van de user interface zoals beschikbaar op de OK tijdens de carotischirurgie. A. Een impressie van het EEG, dubbele banaan montage, met het ECG als onderste lijn. De voltages en de tijdsas zijn niet weergegeven omdat naast deze monitor een 2e monitor staat die het originele EEG-signaal op een groot 19 inch scherm toont. B. Het genormeerde spectrum van de rechter- en linkerhemisfeer. Bij deze patiënt liggen de spectra fraai over elkaar heen wat duidt op behoud van symmetrie. Er is een vrij lichte narcose zoals goed te zien is aan het behoud van de alfapiek rond 10Hz. C. De trendcurve van de verschillende frequentiebanden. D. De BSI-trendcurve. Bij deze patiënt is de huidige BSI 0,06. visuele beoordeling voor de detectie van cerebrale ischemie. 10 Een betrouwbaar kwantitatief EEG (qeeg)-kenmerk dat on line wordt berekend, kan ondersteuning bieden bij de beslissing omtrent het plaatsen van een shunt. Verschillende EEG-kenmerken zijn voorgesteld maar vaak alleen retrospectief of met onvoldoende succes toegepast Visuele beoordeling is nog steeds de standaard ook in het geval er gebruik gemaakt wordt van mogelijke kwantitatieve kenmerken zoals het spectrum. Recent werd de brain symmetry index (BSI) geïntroduceerd. De BSI is een qeeg-maat voor de mate van symmetrie tussen de twee hemisferen. Deze index is inmiddels on line geïmplementeerd. Dit artikel beschrijft de achtergrond van deze techniek, de retrospectieve resultaten en de gebruikservaringen met de real-time BSI-monitoring tijdens CEA. 16 Materiaal en methoden Patiënten Retrospectief zijn 57 opeenvolgende patiënten die tussen 2000 en 2003 een CEA ondergingen, onderzocht. 16 De patiënten werden geopereerd met zowel EEG-monitoring en, indien een akoestisch venster beschikbaar was, een TCD van de a. cerebri media. De indicatie voor een shuntplaatsing werd gesteld als het EEG significant veranderde bij visuele inspectie door een ervaren klinisch neurofysioloog en/of als het TCD-signaal met >70% in gemiddelde stroomsnelheid afnam. Een nieuwe groep patiënten is prospectief onderzocht waarbij de on line berekende BSI werd meegenomen in de beslissing om al dan niet een shunt te plaatsen. EEG-opname Elektrodes werden geplaatst volgens het internationale systeem en de impedantie werd beneden 5 kw gehouden, waarbij gebruik werd gemaakt van Ag/AgCl-elektroden. Bij de 16-bit AD-conversie werd met 500 Hz gesampled (BrainLab, OSG b.v.b.a., België). Elke 10 seconden werd een fragment-eeg geanalyseerd met software die ontwikkeld is op een Matlab-platform. De referentie-bsi (BSI ref ) werd berekend over de gemiddelde waarde gedurende de 100 seconden voor het proefafklemmen van de carotis. De verandering van de BSI (DBSI) werd berekend door de maximale BSI tijdens het afklemmen (BSI klem ) te vergelijken met de BSI ref. Een eindpunt-bsi (BSI eind ) werd berekend over de laatste 100 seconden van het EEG waarbij de patiënt nog onder narcose was. De BSI wordt tijdens de operatie op de laptop weergegeven als een trendcurve (zie Figuur 1). Elke 144 VOL. 106 NR TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE

3 10 A B C Figuur 2. Karakteristieke verschillen bij drie verschillende patiënten in de gemiddelde spectrale densiteit van de linkerhemisfeer (blauwe lijn) en de rechterhemisfeer (rode lijn) zoals gezien bij cerebrale hypoperfusie van één hemisfeer. De resultaten werden verkregen uit retrospectieve analyse. A. Globale afname van spectrale energie in alle frequenties. De curve van de gecompromitteerde rechterhemisfeer is op de log-logschaal parallel naar beneden verplaatst. Een dergelijke verandering wordt niet gedetecteerd door een spectral-edgemeting. B. Bij de hier getoonde patiënt werd een afname van alleen de snellere frequenties gezien waardoor de curve van de linkerhemisfeer afbuigt. C. Een toename van de trage activiteit en een afname van de snelle activiteit. Dit wordt het meest frequent gezien. De curve van de symptomatische zijde, hier links, kantelt daarbij. seconden wordt de actuele BSI (van de laatste 10 seconden van het EEG) aan de curve toegevoegd. Dit is ruim voldoende, gegeven de typische tijdschaal waarop eventuele EEG-veranderingen door ischemie zichtbaar worden en de periode waarin ischemie mag bestaan (orde 1-3 minuten). Met een aparte monitor is het ruwe EEG-signaal beschikbaar voor onder meer de beoordeling van eventuele artefacten. De huidige opstelling waarbij de BSI op een laptop beschikbaar is, is gebruikersvriendelijk en integreert met de reeds gebruikte apparatuur. Anesthesie en operatie Een duplexscanner werd gebruikt voor preoperatieve evaluatie van de carotiden en soms aangevuld met CT-angiografie (CTA). Alle patiënten werden onder algehele narcose geopereerd en werden met heparine behandeld. Met een longitudinale arteriotomie werd de gehele stenose blootgelegd. Anesthesie was protocollair en is eerder beschreven. 16 De brain symmetry index De BSI is een maat voor de symmetrie tussen de twee hemisferen en wordt als volgt gedefinieerd. In de zogenaamde dubbele banaan montage wordt van elke gebruikte bipolaire afleiding over de rechteren linkerhemisfeer, het spectrum bepaald met een fast fourier transformatie (FFT) in het frequentiegebied van 1-25 Hz. Vervolgens wordt het gemiddelde spectrum van zowel de rechter- (R) als de linker- (L) hemisfeer bepaald. De BSI is nu de absolute waarde van het verschil tussen de gemiddelde spectra van de rechter- en de linkerhemisfeer, gedeeld door de som van de gemiddelde spectra. In formulevorm luidt dit BSI= (R-L) /(R+L) Dit levert altijd een getal op tussen de 0 en de 1. Een BSI van 0 duidt op perfecte symmetrie en een BSI van 1 op maximale asymmetrie. Voor meer details over de berekening wordt verwezen naar de literatuur. 16,17 Resultaten Figuur 2 toont een drietal voorbeelden van mogelijke verschillen in de spectra zoals die tijdens hypoperfusie van één hemisfeer kunnen optreden. Deze resultaten werden verkregen bij de retrospectieve analyse. De spectrale verschillen leiden, onafhankelijk van de frequentieband (-breedte) waarin deze optreden, telkens tot een toename van de BSI. Drie trendcurves van de BSI tijdens een CEA zijn weergegeven in Figuur 3, op pagina 146. Dit voorbeeld is tevens verkregen uit retrospectief materiaal. De operatie van de patiënt uit Figuur 3A, op pagina 146 werd helaas gecompliceerd door een peroperatief herseninfarct. Deze complicatie was mede de aanleiding tot de ontwikkeling van de BSI. Retrospectieve analyse Patiënten waarbij geen shunt geplaatst is, vertoonden een BSI ref van 0,067. Tijdens het afklemmen veranderde de BSI niet (n=33) of nauwelijks ( BSI=0,03; n=1). Bij patiënten met een shunt was de BSI ref 0,061 wat niet verschillend was van de groep zonder shunt. Als bij deze groep de shunt- TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE VOL. 106 NR

4 Figuur 3. Trendcurves van de BSI van drie verschillende patiënten uit de retrospectieve analyse. De horizontale streep geeft de klemtijd aan en de sterren het artefact. A. De curve van een patiënt die geen shunt nodig had. De inspectie van het EEG toonde visueel geen veranderingen en ook de BSI van 0,05 veranderde niet bij afklemmen. Ongecompliceerd beloop. B. De curve van deze patiënt steeg sterk van BSI ref (0,05) naar BSI klem (0,12) bij het proefafklemmen (eerste horizontale streep) en er werd besloten tot het plaatsen van een shunt. Tijdens het plaatsen van de shunt steeg de BSI opnieuw kortstondig (tweede horizontale streep). Na het openen van de klem was de shunt goed doorgankelijk en werd de cerebrale hypoperfusie opgeheven en de BSI daalde naar de basislijnwaarde. Bij het verwijderen van de shunt aan het einde van de operatie werd opnieuw kortstondig afgeklemd (derde horizontale streep). Uiteindelijk was de BSI eind onveranderd ten opzichte van de BSI ref. Geen complicaties. C. De curve van een patiënt die een korte episode van systemische hypotensie doormaakte die wellicht samen met een stenose aanleiding gaf tot hypoperfusie. De BSI stijgt. Tijdens de ingreep werd dit pas laat vastgesteld, waarschijnlijk door de relatief langzame verandering bij een vrij laaggevolteerd EEG. Herstel van de bloeddruk leidde tot terugkeer richting de BSI ref. Direct werd overgegaan tot een moeizame en langdurige shuntplaatsing (klemtijd 4,5 min) die opnieuw tot een verhoogde BSI leidde. De BSI keerde, ook na het openen van de shunt, niet meer terug naar de BSI ref : De patiënt had postoperatief een groot ischemisch herseninfarct in het rechter-acm-stroomgebied. De waarneming van deze complicatie heeft mede gestimuleerd tot de ontwikkeling van de BSI. A B C indicatie gebaseerd was op EEG-veranderingen, veranderde de BSI meer dan 0,06 (0,06-0,22). Daarnaast was er bij deze groep een deel van de patiënten waar de shuntindicatie uitsluitend op de TCD werd gesteld. Hierbij veranderde de BSI niet (n=9) of nauwelijks ( BSI=0,01 of 0,02; n=2). De gegevens van de patiënten uit de retrospectieve analyse staan vermeld in Tabel 1. Prospectieve analyse Zoals aangetoond in de retrospectieve analyse is er zonder EEG-veranderingen een DBSI van <0,03 (n=19) en bij de patiënt met EEG-veranderingen tijdens het afklemmen (n=1) een DBSI van 0,14. Deze absolute cut-offwaarde werd opnieuw gevalideerd bij het prospectief gebruik van de BSI. Er waren postoperatief geen complicaties. De gegevens van de patiënten uit de prospectieve analyse staan vermeld in Tabel 2, op pagina 148. Discussie Het is bij de hier beschreven patiëntenpopulatie gangbaar dat de EEG-laborant de monitoring voorbereidt. De klinisch neurofysioloog komt enkele minuten voor het proefafklemmen naar de operatiekamer om het EEG en de TCD (indien beschikbaar) te beoordelen. Bij de laatste patiënt uit de voorbeelden, was de BSI nog niet on line beschikbaar en werden de EEG-veranderingen pas laat gezien, nadat de klinisch neurofysioloog de KNF-laborant en de anesthesist erop attendeerde. Deze patiënt vormde de aanleiding tot het kwantificeren van peroperatieve EEG-veranderingen om daarmee de subjectiviteit en de kans op menselijke fouten te verkleinen. Verschillende EEG-kenmerken zijn reeds voorgesteld maar met geringe impac. Er zijn slechts een paar ziekenhuizen in Nederland die online-qeeg gebruiken. Welke EEG-veranderingen significant zijn, is zonder qeeg vrij subjectief. Shuntcriteria zijn bijvoorbeeld >50% reductie van snelle activiteit en/of toename van trage activiteit en/of ontstaan van asymmetrie. 18 Er zijn meerdere kwantitatieve technieken voorgesteld zoals de compressed spectral array (CSA). Deze techniek kan met de in de Brainlab-standaard aanwezige software, worden weergegeven. Dit is een kwantitatieve analyse waarbij de grafische informatie alsnog visueel geïnterpreteerd moet worden. Een 146 VOL. 106 NR TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE

5 Tabel 1. Gegevens van de patiënten uit de retrospectieve analyse (n=57). Geen shunt Shunt Shunt zonder EEG-verandering met EEG-verandering Man (percentage) 23/37 (62) 2/11 (18) 3/9 (33) Leeftijd (spreiding) 71 (46-81) 66 (41-80) 71 (57-78) Stenosepercentage 89 (70-90) 90 (90-90) 83 (70-90) (spreiding) BLS (percentage) 6/37 (16) 3/10 (27) 1/9 (11) Klemtijd in min 39,5 (26-74) 2,6 (1,6-3,7) 2,2 (1,3-4,5) (spreiding) TCD in cm/s 27 (21-53) 36 (16-60) 51 (34-70) (spreiding) TCD (spreiding) 18,4 (0-50) 47 (10-100) 81 (73-100) BSI ref (spreiding) 0,067 (0,03-0,12) 0,061 (0,03-0,14) 0,061 (0,03-0,1) BSI (spreiding) 0,002 (0-0,03) 0,002 (0-0,001) 0,138 (0,06-0,22) BLS=bilaterale stenose bij contralaterale stenose van >70%, TCD=verandering van transcraniaal Doppler-onderzoek (TCD) is weergegeven als percentage van uitgangswaarde, BSI=de verandering van de brain symmetry index (BSI) is weergegeven als absolute waarde. Bewaking met TCD was niet bij alle patiënten mogelijk. hierop gebaseerde kwantitatieve techniek bepaalt de spectral edge (SE)-frequentie. Dit is de frequentie waaronder zich een bepaald percentage van de energie van het signaal bevindt, bijvoorbeeld 90 of 95% (respectievelijk SE90 en SE95). Dit EEGkenmerk is echter niet gevoelig voor een globale afname van de energie (alle EEG-frequenties nemen af in amplitude) zoals ook door Hanowell et al. geobserveerd is en geïllustreerd wordt in Figuur 2A, op pagina De BSI is een eenduidige, gevoelige, en eenvoudig te interpreteren maat voor symmetrie van de hemisferen die ten gevolge van ischemie tijdens carotischirurgie kan optreden. De index correleert goed met de visuele EEG-interpretatie. Als de BSI minder dan 0,03 verandert, worden visueel geen veranderingen in het EEG gezien. Indien dit wel zo is, blijkt BSI>0,06. Alhoewel in theorie de maximale waarde van de BSI 1 is, zal dit nooit optreden (alleen bij de, theoretische, situatie dat één hemisfeer een vlak EEG heeft en de andere hemisfeer niet). Maximale waarden voor de BSI die tot dusverre zijn geobserveerd zijn ~0,25. Door de goede correlatie van de BSI met de beoordeling van de ervaren klinisch neurofysioloog wordt EEG-interpretatie (in dit kader) in potentie ook mogelijk voor een minder ervaren klinisch neuroloog of neurofysioloog, een intensivist, anesthesist of zelfs verpleegkundige. Ook langzame veranderingen in het EEG (die visueel vaak lastig te detecteren zijn) of onverwachte veranderingen kunnen met de online-bsi betrouwbaar worden vastgesteld. Aangezien sommige artefacten doorwerken in de BSI-bepaling, blijft (vooralsnog) beoordeling van het ruwe EEG-signaal noodzakelijk. Dit geldt met name voor BSI-veranderingen. Op dit moment vindt door de auteurs onderzoek plaats om, onder andere, thermocoagulatieartefacten automatisch te verwijderen. Symmetrische veranderingen in het EEG leiden niet tot veranderingen van de BSI. Anesthesiegerelateerde EEG-veranderingen kunnen wel verschillen per TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE VOL. 106 NR

6 Tabel 2. Gegevens van de patiënten uit de prospectieve analyse (n=20). Geen shunt Shunt met EEG-verandering Man (percentage) 7/19 (37) 1/1 (100) Leeftijd (spreiding) 68 (42-83) 56 Stenosepercentage (spreiding) 89 (70-90) 83 (70-90) BLS (percentage) 4/19 (21) 0/1 Klemtijd in min (spreiding) 43 (26-74) 1,0 TCD in cm/s (spreiding) 32 (15-50) 60 TCD (spreiding) 22,6 (0-50) 55 BSI ref (spreiding) 0,055 (0,04-0,09) 0,06 BSI (spreiding) 0,006 (0-0,03) 0,14 BLS=bilaterale stenose bij contralaterale stenose van >70%, TCD=verandering van transcraniaal Doppler-onderzoek (TCD) is weergegeven als percentage van uitgangswaarde, BSI=de verandering van de brain symmetry index (BSI) is weergegeven als absolute waarde. Bewaking met TCD was niet bij alle patiënten mogelijk. kwab of regio maar deze verschillen zijn symmetrisch, waardoor de BSI ongevoelig is voor het gebruikte anesthesieregime. 19 Zo hadden de patiënten, ondanks verschillende anesthestica, een vergelijkbare BSI ref. Globale hypoperfusie zoals die bijvoorbeeld bij systemische hypotensie wordt gezien, zou theoretisch echter ook kunnen leiden tot symmetrische verandering van het EEG en niet worden gedetecteerd in de BSI. Dit zou de gevoeligheid van de BSI kunnen beperken. In de beschreven studiepopulatie kwam dit verschijnsel echter niet voor (zie bijvoorbeeld de patiënt uit Figuur 3C, op pagina 146). Zeer waarschijnlijk zal het in de praktijk (vrijwel) altijd zo zijn, dat één hemisfeer hemodynamisch meer at risk is, waardoor eventuele cerebrale functiestoornissen ten gevolge van (systemische) bloeddrukdaling asymmetrisch zullen beginnen, met de bijbehorende veranderingen in de BSI. Tot slot wordt opgemerkt dat het principe van selectieve shuntplaatsing en het perioperatief monitoren van patiënten, overigens niet overtuigend is bewezen. Ischemische CVA s die peroperatief optreden, zijn slechts ten dele verantwoordelijk voor de perioperatieve morbiditeit. Bovendien kan het proefafklemmen, door extra manipulatie van de carotis, leiden tot een toename van embolische CVA s. 18 Kalkman onderschrijft dit en wijst op het ontbreken van een significant verschil in de postoperatieve uitkomst bij grote CEA-studies als de European Carotid Surgery Trial (ECST) en de North American Symptomatic Carotid Endarterectomy Trial (NASCET). Wel moet hierbij worden opgemerkt dat in deze trials grote verschillen in de aard van de monitoring aanwezig waren en, in geval van EEG-neuromonitoring, verschillende technieken werden gebruikt. 20 Om te bewijzen dat een bepaalde vorm van neuromonitoring en selectieve shuntplaatsing het aantal per(i)operatieve CVA s reduceren, is niet eenvoudig en vergt mogelijk duizenden patiënten. 20 Ook voor de online-bsi, gecombineerd met de visuele EEGinterpretatie, is de reductie van perioperatieve complicaties (nog) niet aangetoond. Wel maakt deze techniek het minstens mogelijk om het shuntcriterium objectiever te stellen dan met visuele analyse alleen. In de retrospectieve analyse werden 2 complicaties (3,5%) vastgesteld, beide met een BSI eind 148 VOL. 106 NR TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE

7 A ANWIJZINGEN VOOR DE PRAKTIJK 1 De brain symmetry index is een goed gedefinieerde, gevoelige en kwantitatieve maat voor links-rechtssymmetrie in het EEG, die gebaseerd is op spectrale verschillen tussen de hemisferen. 2 De brain symmetry index is relatief eenvoudig te implementeren voor onlinegebruik zoals bij peroperatieve neuromonitoring bij carotisendarteriëctomie. 3 De brain symmetry index is onafhankelijk van het anesthesieregime en vormt een objectief additioneel criterium voor het al dan niet plaatsen van een shunt. 4 Het is onvoldoende overtuigend vastgesteld dat neuromonitoring (met onder andere de brain symmetry index ) en het selectief plaatsen van shunts het aantal perioperatieve CVA s reduceren. 5 De brain symmetry index heeft nog andere potentiële toepassingsgebieden zoals het monitoren van strokepatiënten. van 0,16 of meer. Dit percentage is hoger dan de 0,03% van Pinkerton et al. maar komt goed overeen met geopereerde patiënten in heel Zweden waarbij 65 patiënten (4,3%) overleden of een ernstig CVA als complicatie optrad. 9,21 Conclusie De BSI een goed gedefinieerde, gevoelige, kwantitatieve maat voor hemisferische verschillen in het EEG en correleert goed met de visuele beoordeling van EEG-asymmetrie waardoor EEG-interpretatie meer consistent wordt. De BSI is relatief eenvoudig te implementeren en draagt bij tot een objectievere indicatiestelling voor het plaatsen van een shunt. Dankwoord: De laboranten van de afdeling Klinische Neurofysiologie, J.H. Houweling, M. Roos, M.F.H. te Boekhorst, L. Schrik, S. van de Laaken en R. Edelenbos worden voor hun medewerking bedankt. Referenties 1. Bastounis E, Filis K, Georgopoulos S, Klonaris C, Xeromeritis N, Papalambros E. Current practice - routine use of shunting in carotid endarterectomy. Cost reduction and surgical training. Int Angiol 2001;20: Salvian AJ, Taylor DC, Hsiang YN, Hildebrand HD, Litherland HK, Humer MF, et al. Selective shunting with EEG monitoring is safer than routine shunting for carotid endarterectomy. Cardiovasc Surg 1997;5: Plestis KA, Loubser P, Mizrahi EM, Kantis G, Jiang ZD, Howell JF. Continuous electroencephalographic monitoring and selective shunting reduces neurologic morbidity rates in carotid endarterectomy. J Vasc Surg 1997;25: Belardi P, Lucertini G, Ermirio D. Stump pressure and transcranial doppler for predicting shunting in carotid endarterectomy. Eur J Vasc Endovasc Surg 2003;25: Weigand MA, Michel A, Eckstein HH, Martin E, Bardenheuer HJ. Adenosine: a sensitive indicator of cerebral ischemia during carotid endarterectomy. Anesthesiology 1999;91: Mille T, Tachimiri ME, Klersy C, Ticozzelli G, Bellinzona G, Blangetti I, et al. Near infrared spectroscopy monitoring during carotid endarterectomy: which threshold value is critical? Eur J Vasc Endovasc Surg 2004;27: Kragsterman B, Parsson H, Bergqvist D. Local haemodynamic changes during carotid endarterectomy - the influence on cerebral oxygenation. Eur J Vasc Endovasc Surg 2004;27: Shah DM, Darling RC 3rd, Chang BB, Bock DE, Paty PS, Leather RP. Carotid endarterectomy in awake patiënts: its safety, acceptability, and outcome. J Vasc Surg 1994;19: Pinkerton JA Jr. EEG as a criterion for shunt need in carotid endarterectomy. Ann Vasc Surg 2002;16: Florence G, Guerit JM, Gueguen B. Electroencephalography (EEG) and somatosensory evoked potentials (sep) to prevent cerebral ischaemia in the operating room. Neurophysiol Clin 2004;34: Bond R, Rerkasem K, Rothwell PM. Routine or selective carotid artery shunting for carotid endarterectomy (and different methods of monitoring in selective shunting). Stroke 2003;34: Peters JM, Vriens EM, Stam CJ. Continue EEG monitoring op de intensive care. Tijdschr Neurol Neurochir 2003;104: Minicucci F, Cursi M, Fornara C, Rizzo C, Chiesa R, TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE VOL. 106 NR

8 Tirelli A, et al. Computer-assisted EEG monitoring during carotid endarterectomy. J Clin Neurophysiol 2000;17: Young WL, Moberg RS, Ornstein E, Matteo RS, Pedley TA, Correll JW, et al. Electroencephalographic monitoring for ischemia during carotid endarterectomy: visual versus computer analysis. J Clin Monit 1988;4: Hanowell LH, Soriano S, Bennett HL. EEG power changes are more sensitive than spectral edge frequency variation for detection of cerebral ischemia during carotid artery surgery: a prospective assessment of processed EEG monitoring. J Cardiothorac Vasc Anesth 1992;6: Van Putten MJ, Peters JM, Mulder SM, De Haas JA, Bruijninckx CM, Tavy DL. A brain symmetry index (BSI) for online EEG monitoring in carotid endarterectomy. Clin Neurophysiol 2004;115: Van Putten MJ, Tavy DL. Continuous quantitative EEG monitoring in hemispheric stroke patiënts using the Brain Symmetry Index. Stroke 2004;35: Roseborough GS. Pro: Routine shunting is the optimal management of the patiënt undergoing carotid endarterectomy. J Cardiothorac Vasc Anesth 2004;18: Rundshagen I, Schroder T, Prichep LS, John ER, Kox WJ. Changes in cortical electrical activity during induction of anaesthesia with thiopental/fentanyl and tracheal intubation: a quantitative electroencephalographic analysis. Br J Anaesth 2004;92: Kalkman CJ. Con: Routine shunting is not the optimal management of the patiënt undergoing carotid endarterectomy, but neither is neuromonitoring. J Cardiothorac Vasc Anesth 2004;18: Kragsterman B, Logason K, Ahari A, Troeng T, Parsson H, Bergqvist D. Risk factors for complications after carotid endarterectomy - a population-based study. Eur J Vasc Endovasc Surg 2004;28: Ontvangen 8 november 2004, geaccepteerd 30 maart Correspondentieadres auteurs: Drs. J.M. Peters, AGIO Neurologie Mw. drs. M. Padberg, AGIO Neurologie Drs. P.J. Nederveen, AGIO Neurologie Drs. D.L.J. Tavy, neuroloog/klinisch neurofysioloog HagaZiekenhuis, lokatie Leyenburg Afdeling Neurologie en Klinische Neurofysiologie Postbus LN Den Haag Tel: Fax: Dr. ir. M.J.A.M. van Putten, neuroloog/klinisch neurofysioloog Medisch Spectrum Twente Afdeling Neurologie en Klinische Neurofysiologie Postbus KA Enschede Correspondentie graag richten aan de eerste auteur. Belangenconflict: geen gemeld. Financiële vergoeding: geen gemeld. 150 VOL. 106 NR TIJDSCHRIFT VOOR NEUROLOGIE EN NEUROCHIRURGIE

CEA Carotis endarteriectomie. ASZ Vaat Event Rudolf Tutein Nolthenius vaatchirurg

CEA Carotis endarteriectomie. ASZ Vaat Event Rudolf Tutein Nolthenius vaatchirurg CEA Carotis endarteriectomie ASZ Vaat Event Rudolf Tutein Nolthenius vaatchirurg Anatomie: vaten Anatomie: vaten Anatomie: vaten Anatomie: cirkel van Willis Anatomie: zenuwen Symptomen Voordracht Kerkhoff

Nadere informatie

Peri-operatieve neurologische monitoring bij carotischirurgie. Sigi Nauwelaers

Peri-operatieve neurologische monitoring bij carotischirurgie. Sigi Nauwelaers Peri-operatieve neurologische monitoring bij carotischirurgie Sigi Nauwelaers Inleiding CVA is de 3 de grootste doodsoorzaak wereldwijd

Nadere informatie

Carotischirurgie, een halszaak. BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016

Carotischirurgie, een halszaak. BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016 Carotischirurgie, een halszaak BRV jaarcongres Reehorst, Ede 12-03-2016 Anatomie Carotis pathologie Stenoserend vaatlijden Dilaterend vaatlijden Dissectie Carotis pathologie Dilaterend Zeldzaam Atherosclerose,

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Research. Diny Heiden Neural Practitioner i.o. Erasmus MC

Research. Diny Heiden Neural Practitioner i.o. Erasmus MC Vrijuit reizen 1 1 Research Diny Heiden Neural Practitioner i.o. Erasmus MC 2 Inhoud presentatie Inleiding Probleem en doel stelling Onderzoeksmethode en resultaten Conclusie en aanbevelingen Rol en taak

Nadere informatie

Samenvatting en discussie (voor niet-medici)

Samenvatting en discussie (voor niet-medici) Samenvatting en discussie (voor niet-medici) Een carotis endarteriëctomie (=CEA) is een operatie aan de voorste halsslagader, waarbij een ernstige carotisstenose (=vernauwing in deze halsslagader) wordt

Nadere informatie

Stroke Risk Analysis

Stroke Risk Analysis Stroke Risk Analysis Alere Health Services introduceert een doorbraak in de non-invasieve diagnostiek van (paroxysmaal) atrium fibrilleren, de Stroke Risk Analysis. Omvang van het probleem Per jaar krijgen

Nadere informatie

Differentiële diagnose. Focale uitvalsverschijnselen. Symptomen. Acute focale uitvalsverschijnselen van nog korte duur Differentiële diagnose

Differentiële diagnose. Focale uitvalsverschijnselen. Symptomen. Acute focale uitvalsverschijnselen van nog korte duur Differentiële diagnose 05-Chirurgie 3 01-06-2005 09:56 Pagina 29 29 3 Wegraking D.A. Legemate en A. Hijdra U wordt als waarnemend huisarts gebeld door de vrouw van een 75-jarige man. Ze zegt dat haar man ongeveer vier uur geleden

Nadere informatie

Schoonmaken van de halsslagader

Schoonmaken van de halsslagader Patiënteninformatie Schoonmaken van de halsslagader (Carotisdesobstructie) Schoonmaken van de halsslagader (Carotisdesobstructie) 1 Schoonmaken van de halsslagader (Carotisdesobstructie) Polikliniek Vaatchirurgie,

Nadere informatie

Journalclub jan 2013. Prognose bepalen na reanimatie in het hypothermie tijdperk

Journalclub jan 2013. Prognose bepalen na reanimatie in het hypothermie tijdperk Journalclub jan 2013 Prognose bepalen na reanimatie in het hypothermie tijdperk AAN guidelines: Wijdicks Wijdicks, Neurol 2006 2 Hypothermie Meer en langer sedatie Stapeling van sedatie door verandering

Nadere informatie

Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2016

Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2016 Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2016 Voortgezette opleiding Urgentiegeneeskunde Ann De Smedt Neurologie, UZ Brussel Overzicht 1. Inleiding 2. Time = brain 3. Competence = brain

Nadere informatie

ONDERDRUKKEN VAN LEK NAAR ZIJLOBBEN BIJ HET BEREKENEN VAN AUTO- EN KRUISSPECTRA M.B.V. PAST FOURIER TRANSFORMS

ONDERDRUKKEN VAN LEK NAAR ZIJLOBBEN BIJ HET BEREKENEN VAN AUTO- EN KRUISSPECTRA M.B.V. PAST FOURIER TRANSFORMS ONDERDRUKKEN VAN LEK NAAR ZIJLOBBEN BIJ HET BEREKENEN VAN AUTO- EN KRUISSPECTRA M.B.V. PAST FOURIER TRANSFORMS G. Klopman Waterloopkundig Laboratorium 24 februari 1989 1. Inleiding Bij het bepalen van

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In het eerste gedeelte van dit proefschrift worden verschillende coagulatie instrumenten tijdens laparoscopische ingrepen geëvalueerd ter voorkoming van bloedingen en gerelateerde

Nadere informatie

More than lung cancer: automated analysis of low-dose screening CT scans

More than lung cancer: automated analysis of low-dose screening CT scans Onno Mets More than lung cancer: automated analysis of low-dose screening CT scans Er zijn sterke aanwijzingen dat de sterfte als gevolg van longkanker zal afnemen wanneer zware rokers gescreend worden

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

Vernauwde halsslagader (Carotis-stenose)

Vernauwde halsslagader (Carotis-stenose) Vernauwde halsslagader (Carotis-stenose) De halsslagader De belangrijkste slagaders in het hoofd zijn de linker- en rechterhalsslagader. Ze ontspringen vlak boven het hart uit de grote lichaamsslagader

Nadere informatie

Factsheet Indicatoren Beroerte (CVAB)

Factsheet Indicatoren Beroerte (CVAB) Factsheet en Beroerte (CVAB) A. Beschrijving CVAB 2014 [2.6.; 15-01- 2015] Registratie gestart: 2014 Nr Type Uitvraag Bron. indicator over (jaar) 1. Percentage TIA- en CVA patiënten ingevuld in de CVAB

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Agrarische grondprijzen in soorten en maten

Agrarische grondprijzen in soorten en maten Agrarische grondprijzen in soorten en maten Oktober 2015 Wietse Dol, Paul Peter Kuiper 1 en Martien Voskuilen De gemiddelde grondprijs geeft een goed beeld van de grondprijsontwikkeling, mits rekening

Nadere informatie

Opvang van beroerte op de spoedgevallen

Opvang van beroerte op de spoedgevallen Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2013 Voortgezette opleiding Urgentiegeneeskunde Raf Brouns Overzicht Deel I: Theorie 1. Inleiding 2. Time = brain 3. Competence = brain 4. Klinisch

Nadere informatie

Effectiviteit van endarteriëctomie voor symptomatische stenose van de A. carotis; meer factoren belangrijk dan alleen de ernst van de stenose

Effectiviteit van endarteriëctomie voor symptomatische stenose van de A. carotis; meer factoren belangrijk dan alleen de ernst van de stenose voor de praktijk Effectiviteit van endarteriëctomie voor symptomatische stenose van de A. carotis; meer factoren belangrijk dan alleen de ernst van de stenose C.J.M.Klijn, W.A.J.Hoefnagels, P.J.A.M.Brouwers,

Nadere informatie

Nieuwste ontwikkelingen in de behandeling van het acute herseninfarct

Nieuwste ontwikkelingen in de behandeling van het acute herseninfarct Nieuwste ontwikkelingen in de behandeling van het acute herseninfarct Annemarie Wijnhoud neuroloog IJsselland Ziekenhuis Monique Putter-Lander & Thomas Rekveldt huisartsen Rotterdam Belangen 17-4-2015

Nadere informatie

Tijdverlies van beroerte tot carotisendarteriëctomie

Tijdverlies van beroerte tot carotisendarteriëctomie Onderzoek Tijdverlies van beroerte tot carotisendarteriëctomie Dennis E.J.G.J. Dolmans, Gert Jan de Borst, Alexander te Slaa, Michel J.M. Remmers, Henk B.C. Verbiest, Martin Hol, Frans L. Moll en Lijckle

Nadere informatie

Kwaliteit vanuit financieel perspectief: beperkingen en kansen. Prof. Rob Tollenaar (DICA) Johannes Govaert (DICA) Wouter van Dijk (X-IS)

Kwaliteit vanuit financieel perspectief: beperkingen en kansen. Prof. Rob Tollenaar (DICA) Johannes Govaert (DICA) Wouter van Dijk (X-IS) Kwaliteit vanuit financieel perspectief: beperkingen en kansen Prof. Rob Tollenaar (DICA) Johannes Govaert (DICA) Wouter van Dijk (X-IS) 13:45 14:15 14:35 Johannes Govaert Dutch Value Based Healthcare

Nadere informatie

Echogeleide chirurgie voor mammacarcinoom

Echogeleide chirurgie voor mammacarcinoom Echogeleide chirurgie voor mammacarcinoom Een prospectief gerandomiseerd onderzoek N.M.A. Krekel M.H. Haloua M.P. van den Tol S. Meijer Chirurgische oncologie VU Universitair Medisch Centrum Incidentie

Nadere informatie

Samenvatting en Discussie

Samenvatting en Discussie 101 102 Pregnancy-related thrombosis and fetal loss in women with thrombophilia Samenvatting Zwangerschap en puerperium zijn onafhankelijke risicofactoren voor veneuze trombose. Veneuze trombose is een

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39153 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39153 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39153 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hommes, M. Title: The injured liver : management and hepatic injuries in the traumapatient

Nadere informatie

hoofdstuk 1) hoofdstuk 2)

hoofdstuk 1) hoofdstuk 2) Samenvatting Samenvatting De fundus van het oog maakt directe inspectie mogelijk van de retinale bloedvaten die deel uitmaken van de hersencirculatie. Het ontrafelen van de pathofysiologische mechanismen

Nadere informatie

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Behandeling van een trigger finger Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Overzicht Inleiding PICO Zoekstrategie & Flowchart Artikelen Chirurgie Anatomie Open vs percutaan Conclusie Inleiding Klinische symptomen

Nadere informatie

Wonddrainage met een menselijk gezicht

Wonddrainage met een menselijk gezicht Wonddrainage met een menselijk gezicht Patiëntvriendelijke drainage ml 1600 1695 1400 1364* n=122 *p

Nadere informatie

Continue eeg-monitoring op de intensive care in Nederland: een inventarisatie

Continue eeg-monitoring op de intensive care in Nederland: een inventarisatie Continue eeg-monitoring op de intensive care in Nederland: een inventarisatie S.C. Ponten, A.R.J. Girbes, C.J. Stam Op de moderne intensive care (IC) worden de functies van veel vitale organen continu

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

De interventiebundels POWI en Lijnsepsis: toe aan verandering?

De interventiebundels POWI en Lijnsepsis: toe aan verandering? De interventiebundels POWI en Lijnsepsis: toe aan verandering? Jan Wille, coördinator infectiepreventie Titia Hopmans, senior adviseur PREZIES RIVM, Centrum voor Infectieziektebestrijding 1 Patiëntveiligheid

Nadere informatie

TEMPERATUURMETINGEN BIJ DIABETISCHE VOET A.M. WIJLENS

TEMPERATUURMETINGEN BIJ DIABETISCHE VOET A.M. WIJLENS TEMPERATUURMETINGEN BIJ DIABETISCHE VOET A.M. WIJLENS DISCLOSURE Geen belangenverstrengeling INTRODUCTIE LICHAAMSTEMPERATUUR Constante lichaamstemperatuur wenselijk voor verloop fysiologische processen

Nadere informatie

MAKE FAILURE TO RESCUE A THING OF THE PAST MIRRE DE NOO, WOUTER VAN DIJK

MAKE FAILURE TO RESCUE A THING OF THE PAST MIRRE DE NOO, WOUTER VAN DIJK MAKE FAILURE TO RESCUE A THING OF THE PAST MIRRE DE NOO, WOUTER VAN DIJK Sprekers Mirre de Noo chirurg Deventer Ziekenhuis, lid wetenschappelijke commissie DSCA Wouter van Dijk Medeoprichter en adviseur

Nadere informatie

Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie

Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie Ziekenhuis Gelderse Vallei U wordt binnenkort opgenomen wegens een operatie aan uw halsslagader. Deze folder is bedoeld als aanvulling op de mondelinge

Nadere informatie

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ TIA CVA: inhoud + TIA: Rob Bernsen + CVA: Marian van Zagten + Rijbewijs : Rob Bernsen Voorlichting Hartstichting

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

CVA herseninfarct. Beleid na TIA/ 9 juni 2010. J.L.W. Bosboom Neuroloog, OLVG

CVA herseninfarct. Beleid na TIA/ 9 juni 2010. J.L.W. Bosboom Neuroloog, OLVG Beleid na TIA/ CVA herseninfarct 9 juni 2010 J.L.W. Bosboom Neuroloog, OLVG Inleiding Inleiding CVA Cerebrovasculair accident Infarct 80% Bloeding 20% Carotis 80% Vertebrobasilair 20% ICH / SAB / SDH Inleiding

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Boezemfibrilleren is een zeer frequent voorkomende hartritmestoornis en daardoor een belangrijk klinisch probleem. Onder de westerse bevolking is de kans op boezemfibrilleren

Nadere informatie

SAMENVATTIG (DUTCH SUMMARY)

SAMENVATTIG (DUTCH SUMMARY) SAMENVATTIG (DUTCH SUMMARY) Anemie is een onvermijdelijk gevolg van malaria-infecties door Plasmodium falciparum, vooral in gebieden waar zeer veel malaria voorkomt. De groep met het grootste risico op

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting en Conclusie

Chapter 10. Samenvatting en Conclusie Chapter 10 Samenvatting en Conclusie 91 SAMENVATTING EN CONCLUSIE De thesis behandelt de resultaten van chirurgie op de thoracale sympaticusketen en bestaat inhoudelijk uit twee delen en een scharnierartikel

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

DUPLEXONDERZOEK VAN DE CAROTIDEN / CEREBROPETALE ARTERIËN

DUPLEXONDERZOEK VAN DE CAROTIDEN / CEREBROPETALE ARTERIËN DUPLEXONDERZOEK VAN DE CAROTIDEN / CEREBROPETALE ARTERIËN Doel: Het waarborgen van het landelijk uniform uitvoeren van duplexonderzoek van de carotiden (of de cerebropetale arteriën). Inleiding: Duplexonderzoek

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Appendices NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS), letterlijk het vele cysten in de eierstok - syndroom komt relatief vaak voor. Van alle vrouwen blijkt 5 tot 16% PCOS

Nadere informatie

Huizinga MM, Elasy TA, Wallston KA, Cavanaugh K, Davis D, Gregory RP, Fuchs L, Malone R, Cherrington A, DeWalt D, Buse J, Pignone M, Rothman RL (2008)

Huizinga MM, Elasy TA, Wallston KA, Cavanaugh K, Davis D, Gregory RP, Fuchs L, Malone R, Cherrington A, DeWalt D, Buse J, Pignone M, Rothman RL (2008) The Diabetes Numeracy Test (DNT) Huizinga MM, Elasy TA, Wallston KA, Cavanaugh K, Davis D, Gregory RP, Fuchs L, Malone R, Cherrington A, DeWalt D, Buse J, Pignone M, Rothman RL (2008) Development and validation

Nadere informatie

Vroege detectie van naadlekkage. Marcel den Dulk 25 juni 2013

Vroege detectie van naadlekkage. Marcel den Dulk 25 juni 2013 Vroege detectie van naadlekkage Marcel den Dulk 25 juni 2013 Take home message Naadlekkage is een gevreesde complicatie geassocieerd met hoge morbiditeit en mortaliteit Leakage scores resulteren in gereduceerde

Nadere informatie

Sam envatting en conclusies T E N

Sam envatting en conclusies T E N Sam envatting en conclusies T E N Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Sinds de zeventigerjaren van de vorige eeuw zijn families beschreven met dominant overervende herseninfarcten,dementie

Nadere informatie

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Hardell L, Carlberg M, Söderqvist F, Hansson Mild K, Meta-analysis of long-term

Nadere informatie

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Sepsis Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Inhoud Inleiding Sepsis Behandeling sepsis Hemodynamiek bij sepsis Onderzoek Resultaten

Nadere informatie

212

212 212 Type 2 diabetes is een chronische aandoening, gekarakteriseerd door verhoogde glucosewaarden (hyperglycemie), die wereldwijd steeds vaker voorkomt (stijgende prevalentie) en geassocieerd is met vele

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Het stellen van functionele doelen bij patiënten na een totale knie artroplastiek wat zijn de consequenties?

Het stellen van functionele doelen bij patiënten na een totale knie artroplastiek wat zijn de consequenties? Het stellen van functionele doelen bij patiënten na een totale knie artroplastiek wat zijn de consequenties? G. van der Sluis, J. Elings, S. Bausch-Goldbohm, R. Bimmel, F. Galindo-Garre, N. van Meeteren

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Samenvatting in. het Nederlands

Samenvatting in. het Nederlands 11 Samenvatting in het Nederlands Chapter Samenvatting 1 in het Nederlands Naast therapeutische effectiviteit zijn kostenbeheersing en het verminderen van onnodig antibioticumgebruik belangrijke aspecten

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

ENKEL-ARMINDEX MET LOOPTEST Doel: Inleiding: Toepassingsgebied: Uitvoeringsbevoegdheid: Indicatie: Definities:

ENKEL-ARMINDEX MET LOOPTEST Doel: Inleiding: Toepassingsgebied: Uitvoeringsbevoegdheid: Indicatie: Definities: ENKEL-ARMINDEX MET LOOPTEST Doel: Het waarborgen van het landelijk uniform uitvoeren van het doppleronderzoek: enkel-armindex met looptest. Inleiding: Een enkel-armindex met looptest is een uitbreiding

Nadere informatie

Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA.

Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA. Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA. Isala Anouk Spijkerman & Marieke Hollewand 24 september 2014 Introductie Veel voorkomende operaties in Nederland: Totale knie prothese:

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Samenvatting*en*conclusies* *

Samenvatting*en*conclusies* * Samenvatting*en*conclusies* * Kwaliteitscontrole-in-vaatchirurgie.-Samenvattinginhetnederlands. Inditproefschriftstaankwaliteitvanzorgenkwaliteitscontrolebinnende vaatchirurgie zowel vanuit het perspectief

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

22-9-2014. Nieuwe MRI technieken in dementie diagnostiek Aad van der Lugt. Dementie MR imaging. Dementie Conventionele MR imaging

22-9-2014. Nieuwe MRI technieken in dementie diagnostiek Aad van der Lugt. Dementie MR imaging. Dementie Conventionele MR imaging Nieuwe MI technieken in dementie diagnostiek Aad van der ugt Dementie M imaging MI > CT MI is geindiceerd tijdens diagnostische work-up Conventionele M imaging (Parelsnoer protocol) T1w (3D) FAI / T2w

Nadere informatie

Neurologie en Neurochirurgie. TIA polikliniek. www.catharinaziekenhuis.nl

Neurologie en Neurochirurgie. TIA polikliniek. www.catharinaziekenhuis.nl Neurologie en Neurochirurgie TIA polikliniek www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl NEU012 / TIA polikliniek / 26-06-2013 2 TIA polikliniek Uw huisarts

Nadere informatie

Vectoren, matrices en beeld. Figuur: Lena. Albert-Jan Yzelman

Vectoren, matrices en beeld. Figuur: Lena. Albert-Jan Yzelman Vectoren, matrices en beeld Figuur: Lena Vectoren, matrices en beeld Hoe coderen we foto s zodat ze te gebruiken zijn op computers? Wat verwachten we van de bestandsgrootte? Hoe verkleinen we de benodigde

Nadere informatie

SAMENVATTING 149 Samenvatting In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven omtrent biomateriaal-gerelateerde infecties in de Orthopedie. Als doelstelling van dit proefschrift wordt geformuleerd

Nadere informatie

Samenvatting 9 122 Chapter 9 Diabetes mellitus is geassocieerd met langzaam progressieve veranderingen in het brein, een complicatie die diabetische encefalopathie genoemd wordt. Eerdere studies laten

Nadere informatie

Vernauwing van de halsslagader(s) (carotis stenose)

Vernauwing van de halsslagader(s) (carotis stenose) Vernauwing van de halsslagader(s) (carotis stenose) Bij u is een vernauwing van de halsslagader(s) ontdekt. De arts heeft u hier van alles over verteld en ook de medewerkers zullen steeds toelichten wat

Nadere informatie

HTS Report. d2-r. Aandachts- en concentratietest. David-Jan Punt ID 255-4 Datum 10.11.2015. Standaard. Hogrefe Uitgevers BV, Amsterdam

HTS Report. d2-r. Aandachts- en concentratietest. David-Jan Punt ID 255-4 Datum 10.11.2015. Standaard. Hogrefe Uitgevers BV, Amsterdam d2-r Aandachts- en concentratietest HTS Report ID 255-4 Datum 10.11.2015 Standaard d2-r Inleiding 2 / 14 INLEIDING De d2-r is een instrument voor het meten van de visuele selectieve aandacht, snelheid

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands. Samenvatting

Samenvatting in het Nederlands. Samenvatting Samenvatting Dit proefschrift bevat de resultaten van enkele wetenschappelijke studies over magnetische resonantie (MR) enteroclyse en video capsule endoscopie (VCE). Deze twee minimaalinvasieve onderzoeksmethoden

Nadere informatie

SAMENVATTING Hoofdstuk 1 Introductie.

SAMENVATTING Hoofdstuk 1 Introductie. SAMENVATTING Hoofdstuk 1 Introductie. Bij mensen met medicamenteus onbehandelbare temporaalkwab epilepsie is epilepsie chirurgie een zeer goede behandelmogelijkheid. Het besluit om iemand wel of niet te

Nadere informatie

2011 Type 1 diabetes. Centrum :309

2011 Type 1 diabetes. Centrum :309 2011 Type 1 diabetes Centrum :309 Bereikte therapiedoelen benchmarking grafieken % non-smokers % patients with HbA1c

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

Carotisstenose. Chirurgie / Vaatchirurgie. Vernauwing van de halsslagader. nleiding

Carotisstenose. Chirurgie / Vaatchirurgie. Vernauwing van de halsslagader. nleiding Chirurgie / Vaatchirurgie Carotisstenose Vernauwing van de halsslagader nleiding U heeft met uw arts afgesproken dat onderzocht wordt (of wellicht al is onderzocht) of een van uw halsslagaders vernauwd

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22739 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22739 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22739 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Barzouhi, Abdelilah el Title: Paradigm shift in MRI for sciatica Issue Date: 2013-12-03

Nadere informatie

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg.

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg. Drug Regimen Unassisted Grading Scale (DRUGS) Edelberg HK, Shallenberger E, Wei JY (1999) Medication management capacity in highly functioning community living older adults: detection of early deficits.

Nadere informatie

Bloedvolume. Biofeedback Systeem HEMO CONTROL. Bloedvolume meting. Bloedvolume meting. Het totaal aan circulerend volume in de vaten

Bloedvolume. Biofeedback Systeem HEMO CONTROL. Bloedvolume meting. Bloedvolume meting. Het totaal aan circulerend volume in de vaten Biofeedback Systeem HEMO CONTROL Bloedvolume Het totaal aan circulerend volume in de vaten Gemiddeld zo n 5-6 liter voor een volwassene René van Hoek & Ad van Berkel Het bestaat voor 45% uit cellen en

Nadere informatie

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten?

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Literatuuronderzoek Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? Michelle Entius 500635128 LV13-3IKZ1 Stagebegeleiders: Anetha van Waveren Samantha Carrot Literatuuronderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Ventrikel septum ruptuur casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Casus 70 jarige man RVO: post operatief na VSR correctie en triscuspidalisplastiek Dyspneu verdenking pneumonie,

Nadere informatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie TELSTAR: Treatment of ELectroencephalographic STatus epilepticus After cardiopulmonary Resuscitation (ABR 46296) Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Nadere informatie

CQi Kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg of verslavingszorg

CQi Kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg of verslavingszorg CQi Kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg of verslavingszorg Uitkomsten voor Raphaëlstichting LPGGz Terugkoppeling resultaten Resultaten CQi Kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten

De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten Robert Damstra, dermatoloog Expertise Centrum Lymfologie Ziekenhuis Nij Smellinghe, Drachten Programma Inleiding lymfologie

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Bij foetale en neonatale long hypoplasia is het aantal long cellen, luchtwegen en alveoli verminderd hetgeen resulteert in een verminderd long volume en gewicht. Long hypoplasie

Nadere informatie

Colonischemie na ruptuur van aneurysma aorta abdominalis (RAAA) 29-8-2014 Christopher Geven, co-assistent IC/MC

Colonischemie na ruptuur van aneurysma aorta abdominalis (RAAA) 29-8-2014 Christopher Geven, co-assistent IC/MC Colonischemie na ruptuur van aneurysma aorta abdominalis (RAAA) 29-8-2014 Christopher Geven, co-assistent IC/MC Casus: Man 74 Relevante voorgeschiedenis Hypertensie Hypercholesterolemie 2014: AAA diameter

Nadere informatie

KWALITEIT EN VEILIGHEID Licht aan het eind van de tunnel Kwaliteitscontrole van starre optieken

KWALITEIT EN VEILIGHEID Licht aan het eind van de tunnel Kwaliteitscontrole van starre optieken KWALITEIT EN VEILIGHEID Licht aan het eind van de tunnel Kwaliteitscontrole van starre optieken Ondanks eerdere rapporten blijkt uit een follow-up onderzoek van IGZ (2207) dat de kwaliteitsborging van

Nadere informatie

Detection of malignant masses in breast cancer screening by computer assisted decision making

Detection of malignant masses in breast cancer screening by computer assisted decision making Rianne Hupse Detection of malignant masses in breast cancer screening by computer assisted decision making Om borstkanker in een vroeg stadium op te sporen, worden in de meeste westerse landen screeningprogramma's

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies 8 Chapter 8 74 Samenvatting Hoofdstuk 1 geeft een algemene inleiding op dit proefschrift. De belangrijkste doelen van dit proefschrift waren achtereenvolgens: het beschrijven

Nadere informatie

Chapter 12. Samenvatting

Chapter 12. Samenvatting Salkantay Trek, Peru Chapter 12 Samenvatting 182 I Chapter 12 Radiculaire beenpijn veroorzaakt door een lumbale hernia komt wereldwijd vaak voor en bij de meeste patienten is het natuurlijke beloop gunstig.

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Dobutamine Stress MRI

Dobutamine Stress MRI Naam promovendus: Th.J.A. Kuijpers Promotiedatum: 9 februari 2005 Naam promotor: Prof. Dr. M. Oudkerk Titel proefschrift: Dobutamine Stress MRI Dobutamine Stress MRI In de afgelopen vijf jaar heeft de

Nadere informatie

Ecologische Monitoring Kustverdedigingsproject Oostende. (t 0 -situatie, fase 3) AANVULLENDE STUDIE:

Ecologische Monitoring Kustverdedigingsproject Oostende. (t 0 -situatie, fase 3) AANVULLENDE STUDIE: Ecologische Monitoring Kustverdedigingsproject Oostende (t 0 -situatie, fase 3) AANVULLENDE STUDIE: KWANTIFICERING EN KWALIFICERING VAN ORGANISCH MATERIAAL IN MARIENE SEDIMENTEN: HUN ONDERLINGE RELATIES

Nadere informatie

Ery transfusies Hoe minder, hoe beter?

Ery transfusies Hoe minder, hoe beter? Ery transfusies Hoe minder, hoe beter? TRIP Symposium 29 november 2007 Cynthia So, internist Sanquin Bloedbank ZW Inhoud presentatie Waarom bloed besparen? Wat is er aan evidence? Lopende studies Waarom

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team TAVI (Un) limited transcatheter aorta valve implantation NVVC 1 April 2016 Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling geen Zijn er grenzen aan

Nadere informatie

Warmtemanagement. Een snel herstel. door optimaal warmtemanagement

Warmtemanagement. Een snel herstel. door optimaal warmtemanagement Warmtemanagement Een snel herstel door optimaal warmtemanagement Een warme patiënt herstelt sneller 1,2 Een goed warmtemanagement betekent vaak verandermanagement. Met een warmteadvies op maat, focus op

Nadere informatie