Managementsamenvatting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Managementsamenvatting"

Transcriptie

1

2 Managementsamenvatting De Hanzehogeschool heeft zicht gecommitteerd aan het MJA-3 convenant. Deze EEP-rapportage is een opvolging van de EEP-rapportage 2009 en dient voor de termijn De maatregelen uit de EEP 2009 zijn voor een deel uitgevoerd en hebben nog niet de geplande besparing bereikt. In de EEP 2009 heeft qua energieverbruik alleen betrekking op de kooppanden. De huurpanden zijn destijds buiten beschouwing gehouden omdat hier de invloed op het energieverbruik moeilijker is. In de EEP 2009 is bepaald dat van de huurpanden wel een energieprestatie adviesrapportage zou worden opgesteld. Dit is nog niet uitgevoerd en zal in deze EEP-periode worden uitgevoerd. Momenteel zijn er een aantal renovaties en/of maatregelen in uitvoering dan wel in voorbereiding om uitgevoerd te worden. Deze rapportage geeft aan wat er aan besparing is gerealiseerd in de periode Daarnaast wordt het proces weergegeven van de opleiding tot en met de keten. Voor de horizon wordt een overzicht gegeven van de te nemen maatregelen om de afgesproken besparing op energie (2% per jaar) te realiseren. EEP-maatregelen gaan gepaard met investeringen en opbrengsten. Per maatregel is de eenvoudige terugverdientijd berekend, oftewel de investering gedeeld door de besparing. Vervolgens zijn deze maatregelen gecategoriseerd in een drietal groepen; - Terugverdientijd 0-6 jaar; - Terugverdientijd 5-10 jaar; - Terugverdientijd 10 jaar en langer. Tevens is in de categorisering weergegeven wat de reeds gerealiseerd besparing is en wat de reeds in (geplande) uitvoering zijnde werken voor besparing opleveren. Omschrijving maatregelen De diverse maatregelen zijn verdeeld in een aantal categorieën; te weten: - Input studenten en medewerkers (change), bevorderen energiebesparend gedrag onder personeel en studenten; - Actualiseren maatregelen EEP 2009, de niet uitgevoerde maatregelen uit de vorige periode; - Renovaties, de te nemen maatregelen bij op stapel staande renovaties; - Ketenmaatregelen, maatregelen die wel een CO2 besparing tot gevolg hebben maar niet direct terug te zien zijn in het energiegebruik van de Hanzehogeschool (bv. groene stroom); - Aanvullende EEP-maatregelen technisch, technische maatregelen om energie te besparen. De maatregelen uit het Change-programma vergen veel organisatorische inspanningen. De uiteindelijk beoogde besparing wordt pas in 2016 verwacht. Het Change programma is een energiebesparingsprogramma, energie sparen door middel van gedragsverandering, die afgelopen jaren bij Duitse hogescholen en universiteiten is uitgevoerd onder begeleiding van de Universiteit Bochum en De Hochschul-Informations-System (HIS) te Hannover. Door de Rijks Universiteit Groningen (RUG) en de Hanzehogeschool (HG) is met het HIS afgesproken dat van het ontwikkeld materiaal en van de opgedane ervaringen gebruik kan worden gemaakt. In 2

3 2013 zal het Change programma, zoals het er nu naar uit ziet, door de TU Braunschweig verder worden "uitgerold". De HG heeft in overleg met het HIS zich hiervoor aangemeld. Maatregelen in relatie tot MJA-3 In 2009 is de Hanzehogeschool (HG) het MJA3 convenant aangegaan. Vanaf 2010 zijn de eerste energiebesparende maatregelen ingevoerd. Op dit moment loopt de HG achter op de doelstelling (2% besparing per jaar). Om in 2016 bij te zijn moet er ca. 18 Terajoule (TJ) aan energie bespaard worden t.o.v. het jaar 2009, oftewel een besparing van 14%. Tot het jaar 2011 is hiervan totaal 4,5 TJ bespaard (3,7%). De maatregelen welke op dit moment in uitvoering zijn of in voorbereiding zijn leveren totaal een besparing op van 0,5 TJ (0,4%). Onderdeel van deze besparing is het uitbreiden van de ventilatie in het gebouw van Doorenveste. Dit is een zogenaamde ontsparende maatregel omdat deze comfort verhogende maatregel meer energie kost en dus ook een negatieve terugverdientijd veroorzaakt. Er zal dus meer energie bespaard moeten worden dan voordat deze maatregel ingevoerd werd. De maatregelen met een TVT van 0-6 jaar leveren een besparing op van ca. 12,1 TJ (10,2%). De betreffende maatregelen hebben een geprognotiseerde oplevering van 2012 tot De maatregelen met een TVT van 6-10 jaar vergen nadere (financiële) beschouwing. Met deze maatregelen wordt ca. 1,4 TJ (1,2%) bespaart. De maatregelen met een TVT van 10 jaar of langer betreffen met name grote ingrepen, bouwkundig dan wel technisch. Een aantal van deze maatregelen geven comfort verhogende resultaten. Met deze maatregelen kan totaal een besparing van 6,1 TJ (5,2%) worden bereikt. Effecten energiebesparende maatregelen samengevat: Maatregelen investering Invest.MJA besparing primaire energie TJ Bijdrage t.o.v reeds uitgevoerd (zie energiejaarverslag) 4,5 3,7% N.v.t. doelstelling t.o.v in uitvoering/planning (PE) ,5 0,4% 0,4% 3. terugverdientijd < 6 jaar (cat. A, PE+KE) ,1 9,9% 10,2% 4. terugverdientijd 6 t/m 10 jaar (cat.b, KE+PE) ,4 1,2% 1,2% 5. Terugverdientijd > 10 jaar (cat.c, PE+KE) ,1 5,0% 5,2% Totaal t.o.v ,7 20,1% Totaal t.o.v ,2 17% De maatregelen met een terugverdientijd < 10 jaar plus het isoleren van de gevel gebouw F Zernikeplein 1 (maatregel 41) worden uitgevoerd in de periode tot Dit levert een besparing op van 11,8%. Hiermee wordt de beoogde besparing van 8% gehaald. De totale besparing t.o.v. 2009, dus inclusief de reeds vanaf 2010 getroffen maatregelen is 15,2%. Waarmee de in 2016 te behalen doelstelling van ca. 14% wordt behaald. In de maatregelen met een TVT <6 jaar zitten ook ketenmaatregelen. Deze zullen niet als besparing terug te zien zijn op de energienota s. 3

4 Inhoudsopgave Managementsamenvatting Context EEP Algemeen Inhoudelijke beschouwing ETS ronde Energiezorg Stand van zaken Wijze van energiemonitoring en organisatie Budget en menskracht Beschrijving en analyse productieproces Productieproces/onderwijs als primaire gebruiksfunctie Energiebalans en prestatiemaat Bouwkundige staat gebouwen Technische staat gebouwen Energieverbruik Prestatiemaat en energieverbruik Energieverbruik in relatie tot MJA Ontwikkelingen gebouwen Overige relevante zaken Isolatiegraad Rendement verwarming Bemetering Aantal studenten Klimaatinstellingen Energiezuinig Ventileren Efficiënte verlichting

5 4.4.8 Energiebeheer pc s Beschrijving en analyse van de keten Energieverbruik in de keten Proces gebonden aspecten en analyse van de keten Algemene visie Visie in de praktijk Vertaalslag van voorstudie naar EEP Toekomstvisie hoger onderwijs algemeen Toekomstvisie hoger onderwijs Hanzehogeschool Vertaling routekaart voor HG Beschrijving projecten/activiteiten en maatregelen Inventarisatie besparingsmogelijkheden Afwegingskader Geanalyseerde maatregelen Uitgevoerde maatregelen t/m Maatregelen in uitvoering/planning (categorie A, zeker) Maatregelen met terugverdientijd <6 jaar (categorie A, zeker) Maatregelen met terugverdientijd tussen 5 en 10 jaar (categorie B, voorwaardelijk) Maatregelen met terugverdientijd > 10 jaar, (categorie C, voorwaardelijk) Geplande maatregelen Berekeningsmethode Energietarieven Overige activiteiten Bijlage 1: Omschrijving maatregelen Bijlage 2: Overzicht geanalyseerde maatregelen Bijlage 3: Energiehuishouding individuele gebouwen

6 6

7 2. Context EEP 2.1 Algemeen Figuur 2.1 Organogram Hanzehogeschool Bovenstaand het organogram van de Hanzehogeschool. 7

8 De Hanzehogeschool is gehuisvest in verschillende gebouwen veelal in en rondom Groningen. Onderstaand zijn de hoofdlocaties weergegeven binnen Groningen. Figuur 2.2 Overzicht locaties Hanzehogeschool Groningen 2.2 Inhoudelijke beschouwing De Hanzehogeschool (HG) is in 2010 gestart met de MJA. Echter vanaf 2011 zijn actief maatregelen uitgevoerd om energie te besparen. De meeste maatregelen hebben effect aan het einde van het jaar 2011 of aan het begin van Hierdoor heeft de HG een kleine achterstand voor wat betreft de MJA-afspraken, dit is ook te zien in de realisatiecijfers. HG is voornemens om voor de jaargangen de achterstand in te halen en daarnaast aan haar verplichtingen te voldoen voor de EEPperiode (2% per jaar). 2.3 ETS-ronde Niet van toepassing voor de Hanzehogeschool Groningen. 8

9 3. Energiezorg 3.1 Stand van zaken Het behalen van de MJA3 ambities is slechts mogelijk indien binnen een organisatie voldoende draagvlak, committent en continuïteit is gewaarborgd. Een belangrijke eerste stap hiertoe is om energiezorg binnen de instelling te organiseren. In de voorgaande EEP-periode is met name de aandacht gericht geweest op het technische vlak; het goed beheren en registreren van het energieverbruik. In de komende EEP-periode zal het breed uitdragen van de energie-afspraken binnen de organisatie worden uitgevoerd. Hiervoor zal de Basischeck Energiezorg als leidraad worden gehanteerd. Er wordt op dit moment een stappenplan kwaliteitsborging opgesteld. De doelstelling is om eind % van de 2J- en 3J-vragen positief te kunnen beantwoorden. Eind 2014 wil de Hanzehogeschool volledig aan de basischeck energiezorg voldoen. De eerste prioriteit zal worden gesteld bij het betrokken maken van de medewerkers en studenten van de Hanzehogeschool met energiebesparing ( good housekeeping ). Dit omdat hier de grootste winst is te halen. 3.2 Wijze van energiemonitoring en organisatie Energiemonitoring wordt door de Hanzehogeschool Groningen in de komende periode verder ter hand genomen. De verbruiken van gas, warmte, water en elektriciteit worden al maandelijks opgenomen en (automatisch) verwerkt in een verbruiksregistratieprogramma (Erbis). Momenteel vindt uitbreiding plaats van het aantal meters om zo een nauwkeuriger registratie van energie te verkrijgen. Tevens wordt het registratieprogramma verder geactualiseerd en benut zodat automatische verbruiksrapportages, alsmede managementrapportages, gegenereerd kunnen worden. Daarnaast worden momenteel de energiemeters geijkt. Jaarlijks wordt de energiemonitoring aan Agentschap (d.m.v. E-MJV) worden gecommuniceerd. Op basis van de output van het registratieprogramma wordt per jaar een energiebegroting opgesteld (vanaf 2011). De verbruiken per gebouw worden gespiegeld aan de verbruiken van voorgaande jaren en tevens vindt vergelijking plaats tussen de diverse gebouwen onderling. Op basis van deze informatie wordt inzicht verkregen of de genomen EEP-maatregelen het verwachte resultaat hebben opgeleverd en of genomen maatregelen wellicht ook interessant zijn voor andere gebouw(del)en. Als laatste wordt met deze vergelijking inzicht verkregen in de stand van zaken rondom MJAverplichting; wordt aan de doelstelling voldaan of moet e.e.a. worden bijgesteld. Met bovenstaande informatie wordt jaarlijks, ingaande 2011, een managementrapportage opgesteld, bestemd voor het College van Bestuur (CvB). 3.3 Budget en menskracht De uitvoering van de werkzaamheden en uitvoering van de maatregelen zoals beschreven worden in dit plan, zullen gecoördineerd worden door de energie- en (milieu)coördinator. In de uitvoering van genoemde maatregelen en het signaleren van mogelijke nieuwe maatregelen zal hij ondersteuning krijgen van de afdelingen Faciliteiten, Bedrijfsbureau, Vastgoed en FEZ. Daarnaast zullen waar nodig externe adviseurs worden ingeschakeld voor procesmatige- en inhoudelijke ondersteuning. De budgettering, voor zover bekend voor aankomende maatregelen, is in hoofdstuk 8 opgenomen. Een aantal van deze maatregelen valt binnen het meer-jaren-investeringsschema van de afdeling Vastgoed van de Hanzehogeschool Groningen. 9

10 4. Beschrijving en analyse productieproces 4.1 Productieproces/onderwijs als primaire gebruiksfunctie De HG is de oudste multisectoriële hogeschool van Nederland. In 2013 viert zij haar 215-jarig bestaan. Met vestigingen in Groningen, Assen, Leeuwarden en Amsterdam telt de hogeschool circa studenten en personeelsleden. De hogeschool ontwikkelt zich met ruim 30 lectoraten en 6 kenniscentra tot een kennisinstelling voor onderwijs en toegepast onderzoek. Dit gebeurt uiteraard in nauwe samenwerking met het bedrijfsleven en non-profit instellingen. Het onderwijsaanbod van de HG omvat momenteel 70 bachelor opleidingen, 4 programma's voor Associate degree en 13 masteropleidingen. Er zijn zowel Nederlands-, als Duits- en Engelstalige opleidingen. Jaarlijks maken zo'n cursisten uit overheid en bedrijfsleven gebruik van kennisproducten van HanzeConnect, de zakelijke dienstverlener van de hogeschool. De volgende locaties van de Hanzehogeschool Groningen zijn opgenomen in dit EEP: Gedempte Zuiderdiep 158 Academie Minerva Zuiderkuipen 19 - School van de Architectuur Praediniussingel 59 - Museum Eyssoniusplein 18 - Wiebengacomplex Radesingel 6 - Singelhuis Veemarktstraat 76 - Prins Claus Conservatorium Zernikeplein 23 - Marie KamphuisBorg Zernikeplein 23 - IFD Units Zernikeplein 11 - Van DoorenVeste Zernikeplein 17 - Willem-Alexander Sportcentrum Landleven 10 - BrugsmaBorg Zernikeplein 1 - Bouwdeel F Zernikeplein 7 - Bouwdeel G Zernikeplein 5 - Bouwdeel ABC Zernikeplein 5 - Appel Zernikeplein 7 - Van OlstToren Zernikeplein 5 - Bouwdeel E + Atrium Zernikeplein 1 - Bouwdeel H Zernikeplein 7 - Bouwdeel I Daarnaast heeft de Hanzehogeschool onderstaand pand in eigendom. Deze is in beheer bij de RUG (sportcentrum). Blauwborgje 4 (Sportcentrum), Groningen Verder heeft de Hanzehogeschool Groningen de volgende panden in medegebruik / huur: Deusinglaan (Tandheelkunde/ medegebruik RUG), Groningen Industrieweg Assen (Ziengs gebouw) Zernikepark 4 (OZ), Groningen (huurcontract t/m 2015) Zernikeperk 2 P&O, Groningen (huurcontract t/m 2015) Laan Corus den Hoorn (Meerwold), Groningen (huurcontract t/m 2013) Ulgersmaweg, Groningen Achter den Hoven, Leeuwarden 10

11 Akkerstraat, Groningen Het merendeel van bovenstaande panden zijn gehuurd dan wel in medegebruik. Voor al deze panden geldt dat de Hanzehogeschool Groningen de kwaliteit van het gebouw en installaties als een gegeven moet aanvaarden en hierop nauwelijks directe invloed kan uitoefenen. Vandaar dat deze panden buiten dit EEP zijn gehouden. Wel zal als ketenmaatregel worden opgenomen om in de huurpanden, daar waar mogelijk, energie te besparen, zoals het beheersen van kloktijden, gebruikersgedrag etc. Tevens zullen de te nemen ketenmaatregelen zoals papiergebruik etc. (zie hiervoor de lijst met geplande maatregelen), daar waar mogelijk, worden doorgevoerd in de huurpanden. Bij het afsluiten van eventuele nieuwe huurcontracten kan een energiebesparende renovatie een voorwaarde zijn voor continuering van het huurcontract. De afdeling Vastgoed van het Facilitair Bedrijf is verantwoordelijk voor het onderhoud van het gebouw en de werktuigkundige- en elektrotechnische installaties. T.b.v. het onderwijsproces is gas, elektra, warmte en water nodig voor onderstaande functies: o Gebouwverwarming; o Gebouwkoeling; o Ventilatie; o Sanitaire installaties; o Keuken/catering; o ICT; o Verlichting; o Beveiliging en besturing. De HG koopt gas, elektra en warmte in om bovenstaande primaire processen te kunnen bewerkstelligen. Daarnaast wekt HG ook warmte en elektra op binnen de inrichting. In onderstaande energiematrix is weergegeven hoe de verwarming en koeling wordt gerealiseerd en waar de inkoopgrenzen liggen. In de matrix, figuur 4.1 op pagina 10, is te zien dat er naast warmte- en koude opwekking binnen de inrichting ook van buiten warmte en koude wordt ingekocht. Deze bestaat uit twee gedeelten; 1. WKK-installatie ondersteund met cv-ketels, geëxploiteerd door het energiebedrijf; 2. WKO-installatie geëxploiteerd door een externe leverancier, niet zijnde het energiebedrijf. 11

12 Figuur 4.1 Energiematrix gebouwen

13 4.2 Energiebalans en prestatiemaat Bouwkundige staat gebouwen Tabel 4.1 Energielabels locaties Hanzehogeschool Groningen Gebouw Bouwjaar Label Energie-Index Zernikeplein 11 - van Dooren Veste 1996 A 0,84 Zernikeplein 23 - IFD Units 1996 A 0,86 Landleven 10 - BrugsmaBorg 1983 A 0,90 Zernikeplein 5 - Bouwdeel E + Atrium 1993 A 0,91 Zernikeplein 7 - van Olst Toren 2005 A 0,95 Zernikeplein 17 - Willem-Alexander Sportcentrum 2008 A 1,01 Zernikeplein 7 Bouwdeel G 1997 A 1,02 Zernikeplein 7 - Bouwdeel I 2002 A 1,03 Zernikeplein 1 - Bouwdeel H 2000 B 1,12 Zuiderkuipen 19 School van Architectuur 1998 B 1,15 Zernikeplein 23 - Marie Kamphuisborg 1975 C* 1 1,21 Zernikeplein 5 - Bouwdeel ABC 1985 C 1,23 Eyssoniusplein 18 - Wiebengacomplex 1923/1998 C 1,27 Zernikeplein 1 - Bouwdeel F 1993 C 1,30 Zernikeplein 5 - Appel 1994 D 1,35 Veemarktstraat 76 - Prins Claus Conservatorium 1985 D* 1 1,44 Gedempte Zuiderdiep Minerva 1983 G 1,82 Radesingel 6 - Singelhuis 1900 G 2,20 Praediniussingel 59 - Museum 1900 G 2,60 *1 de thermische schil is gedeeltelijk verbeterd. Er is echter geen nieuwe EPA-berekening gemaakt en dus niet voorzien van een nieuw energielabel Technische staat gebouwen Tabel 4.2 Technische staat locaties Hanzehogeschool Groningen Isolatie- Rendement Instellingen Graad verwarming verwarming Gedempte Zuiderdiep Minerva Zuiderkuipen 19 - School van de Architectuur Energiezuinig ventileren Efficiëntie verlichting Energiebeheer PC s matig goed redelijk redelijk slecht goed goed goed redelijk redelijk matig goed Preadiniussingel 59 - Museum slecht matig redelijk matig redelijk goed Eyssoniusplein 18 - matig redelijk redelijk matig goed goed Wiebengacomplex Radesingel 6 - Singelhuis matig goed redelijk slecht matig goed Veemarktstraat 76 - Prins matig goed redelijk matig goed goed Claus Conservatorium Zernikeplein 23 - Marie redelijk matig redelijk goed goed goed Kamphuisborg Zernikeplein 23 - IFD Units goed goed redelijk goed goed goed Zernikeplein 11 - van Dooren redelijk redelijk redelijk redelijk redelijk goed Veste Zernikeplein 17 - Willem- goed goed redelijk redelijk redelijk goed Alexander Sportcentrum Landleven 10 - BrugsmaBorg matig matig redelijk redelijk goed goed Zernikeplein 1 - Bouwdeel F goed goed redelijk matig goed goed Zernikeplein 7 Bouwdeel G goed goed redelijk redelijk goed goed 13

14 Vervolg tabel 4.2 Technische staat locaties Hanzehogeschool Groningen Isolatie- Graad Rendement verwarming Instellingen verwarming Energiezuinig ventileren Efficiëntie verlichting Energiebeheer PC s Zernikeplein 5 - Bouwdeel matig goed redelijk matig redelijk goed ABC Zernikeplein 5 - Appel redelijk goed redelijk matig goed matig/redelijk Zernikeplein 7 - van Olst goed goed redelijk matig goed matig/redelijk Toren Zernikeplein 5 - Bouwdeel E + goed goed redelijk goed goed matig/redelijk Atrium Zernikeplein 1 - Bouwdeel H goed goed redelijk redelijk goed matig Zernikeplein 7 - Bouwdeel I goed goed redelijk redelijk goed matig/redelijk Bovenstaande beoordelingen zijn nader toegelicht in paragraaf Energieverbruik Tabel 4.3 Energieverbruik gebouwen 2011 Gebouwen (excl. Huurpanden) Warmte Gas Totaal eq. gas Elektra GJ m3 m3 kwh HG totaal Eysoniusplein Gedempte Zuiderdiep Zernikeplein 1 bouwdeel H 0 zit in zp 5 Praediniussingel Radesingel Veemarktstraat Zernikeplein Zernikeplein 11 via gas Zernikeplein Zernikeplein 5-7 via gas Zernikeplein 7 D-gebouw via gas zit in zp 5-7 zit in zp Zuiderkuipen In bovenstaande tabel 4.3 zijn de energieverbruiken in 2011 weergegeven. De hoeveelheden warmte en gas zijn tevens omgerekend naar equivalent gasverbruik. 14

15 4.2.4 Prestatiemaat en energieverbruik Tabel 4.4 benchmark gebouwen Gebouwen Kengetal Agentschap HBO *1 Oppervlakte gasverbruik elektraverbruik m2 m3/m2 kwh/m2 Verbruikskengetallen Agentschap Gas Verbruikskengetallen Agentschap Elektra m3/m2.jaar kwh/m2.jaar 20% 50% 80% 20% 50% 80% HG totaal Eysoniuspln Gedemte Zuiderdiep Huisvesting Praediniussingel Radesingel Veemarktstraat Zernikeplein Zernikeplein Zernikeplein Zernikeplein *2 57 Zernikeplein 7 D-geb 5472 zit in ZP Zuiderkuipen *1 De kengetallen van Senter Novem geven aan de waarde die geldt voor de onderste 20% en de bovenste 20% van de waarnemingen. Ook is de mediaan weergegeven *2 warmteopwekking tevens voor Zernikeplein 11 en 7 (D-gebouw) Bovenstaande tabel 4.4 laat zien hoe de gebouwen presteren t.o.v. de branche. De gas en elektra verbruiken zijn gespiegeld aan de kengetallen van Agentschap (voorheen Senter Novem). Hieruit is tevens af te leiden hoe de gebouwen onderling ten opzichte van elkaar presteren. De gebouwen op het Zernikeplein hebben voor een gedeelte een gezamenlijke warmte opwekking. De verbruiken geven hierdoor een enigszins vertekend beeld. Binnen de gebouwen is het energieverbruik aan verschillende primaire functies toe te wijzen. In onderstaande figuur 4.1 is weergegeven hoe de energieverdeling is binnen de gebouwen. 2% 1% Verwarming 12% 34% Koeling Tapwater Verlichting 20% Apparatuur Ventilatoren 3% Pompen 25% 3% Verwarming bassin zwembad Figuur 4.1 energieverdeling gebouwen 15

16 4.2.5 Energieverbruik in relatie tot MJA In onderstaande tabel zijn de primaire energieverbruiken weergegeven voor de gehele Hanzehogeschool. De verbruiken zijn gespiegeld aan de MJA afspraken. Tabel 4.5 gerealiseerd energieverbruik in relatie tot MJA Verbruik primaire energie (TJ) 123, , ,526 besparing t.o.v ,00% 9,31% 3,67% MJA convenant 0% 2% 4% stand besparing t.o.v. MJA convenant 0,00% 11,31% 0,33% gerealiseerde besparing t.o.v (TJ) 0,00 11,460 4,510 benodigde besparing t.o.v (TJ) 0 2,461 4,921 De rode getallen geven aan dat er niet bespaard is maar dat er juist meer energie verbruikt is. Bovenstaande tabel 4.5 geeft aan dat er in 2010 een achterstand is opgelopen welke in 2011 grotendeels is ingehaald. In 2011 is er een achterstand van 0,33% t.o.v. het MJA-convenant. (Deze tabel is opgesteld conform het format van Agentschap NL. Dit maakt dat de getallen niet één op één vertaald kunnen worden naar het opgeleverde energiejaarverslag 2011.) De kloof tussen de doelstelling en de realisatie dient te worden opgevangen door aanvullende EEPmaatregelen of ketenmaatregelen, zodat uiteindelijk de MJA doelstelling wordt bereikt. Als graadmeter voor de ontwikkeling van het energieverbruik en de uitvoering van energiebeleid op de HG gelden in belangrijke mate het verbruik van elektriciteit en gas. In onderstaande figuur 4.2 is de ontwikkeling van het gas- en elektriciteitsverbruik weergegeven na invoering van de vastgestelde efficiency-maatregelen. Figuur 4.2 grafische weergave ontwikkeling energieverbruik Ontwikkeling aardgas 16

17 Het gasverbruik is in 2010 en 2011 fors gestegen (blauwe lijn, in figuur 4.2). De stijging van het aardgasverbruik wordt grotendeels veroorzaakt door het in eigendom nemen van de vernieuwde WKK installaties in de Van Olst Toren (Zernikeplein 5-7). In het verleden huurde de HG een WKK installatie van de energieleverancier. De energieleverancier bracht geen kosten voor gasverbruik in rekening, maar kosten voor warmte, omgerekend naar equivalent aardgasverbruik. Nu voor de eigen WKK installatie zelf gas wordt ingekocht, is het gasverbruik uiteraard ook een stuk hoger. Als gevolg hiervan is de warmteafname gedaald. In de prognoseperiode wordt verwacht dat het gasverbruik als gevolg van de in het EEP opgenomen maatregelen zal dalen. Ontwikkeling elektriciteit Het elektriciteitsverbruik (paarse lijn, in figuur 4.2) is in 2010 en 2011 ten opzichte van 2009 respectievelijk met 2 en 9% gedaald. Als gevolg van de in het EEP opgenomen maatregelen wordt verwacht dat in 2015 het elektriciteitsverbruik ten opzichte van % lager ligt. Dit is in lijn met de geformuleerde MJA3 doelstellingen, een jaarlijkse daling van het energieverbruik van 2%. Elektriciteit wordt op de HG voornamelijk gebruikt voor gebouwinstallaties (t.b.v. verlichting, klimaat) en ICTvoorzieningen. De daling van het verbruik is gerealiseerd ondanks een toename van elektrische apparaten en intensiever gebruik van gebouwen en apparaten (t.g.v. toename aantal studenten). Ontwikkeling warmte Het warmteverbruik is in 2010 en 2011 fors gedaald (oranje lijn in figuur 4.2), 56% ten opzichte van De reden staat genoemd onder bij ontwikkeling aardgas. In de prognoseperiode wordt verwacht dat het warmteverbruik, als gevolg van de in het EEP opgenomen maatregelen, verder zal dalen. 4.3 Ontwikkelingen gebouwen T.b.v. het Prins Claus Conservatorium zijn aan de Meeuwerderweg in Groningen een tweetal woningen aangekocht welke in 2014/2015 volledig worden geïntegreerd in het conservatorium. Bij het combineren van de gevels wordt tevens de gevelisolatie opgewaardeerd. De renovatie van de Preadiniussingel is in 2011 gereed gekomen en is vanaf 2012 volledig in gebruik. De renovatie van de Mariekamphuisborg, in hoofdlijnen bestaand uit het aanbrengen van ventilatie en het verbeteren van de isolatiewaarde van glas en gevel, is in 2012 gereed gekomen. De Hanzehogeschool ontwikkelt samen met de RUG het project Energy Valley. Bij dit project wordt in tijdelijke huisvesting proeven gedaan betreffende energie en de besparing daarvan. De exacte impact op het energieverbruik is onbekend. Wel kan dit tot significante toename leiden van het energieverbruik. Ten aanzien van dit energie onderzoek zullen we in overleg treden met Agentschap NL over het al dan niet meenemen van de hiermee gemoeide energie verbruiken in MJA3. In het EEP van 2009 is de ambitie uitgesproken om ook de huurpanden te voorzien van energielabels. Dit is vooralsnog niet uitgevoerd maar zal in de komende EEP periode worden opgepakt. 17

18 4.4 Overige relevante zaken Isolatiegraad De isolatiegraad van de panden is verschillend. Zo zijn er oude slecht geïsoleerde panden met name in het centrum van Groningen en goed geïsoleerde panden met name locatie Zernikeplein. Verbeteren van de isolatiegraad van slecht geïsoleerde locaties is een kostbare aangelegenheid en wordt slechts geadviseerd als er sprake zal zijn van het vervangen van kozijnen en beglazing of het isoleren van platte daken bij vervanging van dakbedekking. Bij grootschalige renovaties wordt onderzocht of het verbeteren van de thermische schil financieel en technisch tot de mogelijkheden behoort Rendement verwarming Enkele panden worden nog verwarmd met een Vr-ketel. Het rendement op warmteopwekking wordt hierbij als matig beschouwd. Verder zijn er nog panden met HR-107 ketels of warmtepompen (o.a. sportcentrum). Het rendement op warmteopwekking wordt hierbij als goed beoordeeld. Vele panden aan het Zernikeplein werden verwarmd vanuit een centraal ketelhuis met een centrale WKK installatie aangevuld met Hr- en Vr-ketels. In 2011 is de warmteopwekking vernieuwd en zijn er decentrale WKK-installaties geplaatst welke ondersteund worden door decentrale HR-ketels. Door over te stappen van centrale installaties naar decentrale installaties worden transportverliezen voor een groot deel voorkomen. Het rendement van de warmteopwekking met een WKK is goed, omdat warmte een restproduct is van de elektriciteit opwekking. De WKK werkt op warmtevraag Bemetering De Hanzehogeschool maakt gebruik van het programma Erbis voor de bemetering van gebouwen en delen van gebouwen. Op dit moment vindt optimalisatie plaats van het (verder) automatiseren van de registratie van meetgegevens. Hierbij wordt gekeken of aanvullende meters nodig zijn om zo het energieverbruik van gebouwen of gebieden nauwkeuriger inzichtelijk te maken. Indien dit optimalisatieproces gereed is zal het programma Erbis ook worden gebruikt voor monitoring en rapportage-doeleinden. Deze optimalisering bevindt zich in een ver gevorderd stadium. 18

19 4.3.4 Aantal studenten Tabel 4.6 overzicht studenten 2011 School/ Opleiding 2011 Inst. voor Bedrijskunde Totaal Inst. voor Fin.Ec.Management 0 Totaal Inst. voor Mangem. en Marketing 0 Totaal Internation Business School 0 Totaal Inst. voor Comminicatie & Media 0 Totaal Inst. voor Facility Managem. 0 Totaal Inst. voor Rechtenstudies 0 Totaal Inst. voor Sportstudies 0 Totaal Ac. voor Sociale Studies 0 Totaal Ac. voor Verpleegkunde 0 Totaal Ac. voor Gezondheisstudies 0 Totaal Pedag. Academie 0 Totaal Ac. Minerva/ Dans Ac. NN/ NN Conserv. 0 Totaal Vooropleidingen Muziek/Dans DT VO Dans DT VO Muziek Totaal Arts inc. vooropl Inst. voor Inform. en Com.techn. 0 Totaal Inst. voor Engineering 0 Totaal Ac. voor Arch. Bouwk. en Civ.Techn. 0 Totaal Inst. voor Life Science Techn. 0 Totaal HIT 0 Totaal Totaal Totaal inc. KUO vooropl Zernikeplein 1,5,7 Zernikeplein 9 Zernikeplein 17 Zernikeplein 11/ Zuiderkuipen Zernikeplein 23 Veemarktstraat/ Radesingel Essoniusplein 18/ P. Driesenstraat Gedempte Zuiderdie 159/ Praediniussingel Elders Totaal Klimaatinstellingen De klimaatinstellingen van de verschillende locaties worden beheerd door de huisinstallateur. Tot voor kort had de Hanzehogeschool weinig inzicht in de instellingen. Inmiddels is beheer op afstand in de meeste panden mogelijk. Uit inventarisatie is gebleken dat de instellingen over het algemeen redelijk goed zijn ingesteld. Op dit moment vindt actieve evaluatie van de setpoints plaats om zo verdere optimalisering te bewerkstelligen Energiezuinig Ventileren Bij de beoordeling op het aspect energiezuinig ventileren speelt warmteterugwinning uit ventilatielucht een grote rol. Niet op elke locatie wordt warmteterugwinning uit ventilatielucht toegepast. Veel ruimten 19

20 zoals collegezalen en tentamenzalen zijn nog niet voorzien van vraag gestuurde ventilatie waardoor de ventilatie vaak onnodig in bedrijf is terwijl er geen personen in de ruimte aanwezig zijn Efficiënte verlichting Over het algemeen wordt er op de locaties energiezuinige hoogfrequente TL verlichting toegepast in combinatie met spaarlampen. Op een aantal locaties wordt tevens daglichtregeling of aanwezigheidsdetectie toegepast. Voor de panden waar dit niet het geval is valt een optimaliseringsslag te behalen Energiebeheer pc s De studenten pc s gaan na 30 minuten in de screen safe stand en loggen na 17:30 uit. Het verbruik blijft dan ongeveer 8 watt. Bovenstaande geldt ook voor management pc's indien de medewerker zich heeft uitgelogd. Indien een medewerker zich niet heeft uitgelogd blijft de PC aan. Verdere optimalisatie is mogelijk o.a. door het automatisch uitloggen na 30 minuten en na de hibernationstand gaan (8 watt). Volledig uitschakelen is natuurlijk ook mogelijk. In de hibernationstand komt de PC na terugkomst van een medewerker terug in de stand waar in hij werd achter gelaten. 20

21 5 Beschrijving en analyse van de keten 5.1 Energieverbruik in de keten Naast het directe energiegebruik (gas, elektra en warmte in de gebouwen) wordt er ook aandacht besteed aan de zogenaamde verbredingthema s (VT s). Hieronder valt ook het energiegebruik in de productieketen van producten zoals papier en ook het energiegebruik als gevolg van vervoersbewegingenn van en naar de onderwijsinstelling. Om de verschillendee energiegebruiken in de ketens te structureren is gekozen omm drie hoofdketens te Onderscheiden, te weten: - huisvesting (gebouw, basisvoorzieningen), - ondersteunende diensten en producten (ICT, catering, etc.) en - mobiliteit (studenten en medewerkers). Onderstaande figuur 5.1 geeft aan hoe het totale energiegebruik wordt opgedeeld en hoe per fase en keten subtotalen kunnen worden berekend. Figuur 5. 1 schematische weergave energieverbrue uik per fase Op basis van het rekenmodel UES onderwijs is het energieverbruik in de keten voor Hanzehogeschool Groningen bepaald. In dee onderstaande grafiek wordt het totale energieverbruik weergegeven en tevens de verdeling per deel post. 21

22 Figuur 5.2 schematische weergave energieverbruik per proces Uit figuur 5.2 is af te leiden dat het totale energieverbruik voor 39% bepaald wordt door het gebouw gebonden energieverbruik. In vergelijking met overige Hogescholen is het aandeel Woon-werkverkeer en dienstreizen gering. Dit komt doordat veel medewerkers en studenten in de stad Groningen wonen. In de onderstaande figuur 5.3 wordt de CO2 uitstoot van de Hanzehogeschool weergegeven. Figuur 5.3 schematische weergave CO 2 uitstoot per proces 22

23 5.2 Proces gebonden aspecten en analyse van de keten Huidig beleid Bij de keuze van maatregelen kan grof onderscheid worden gemaakt in maatregelen die ingrijpen op: 1) Materiaalgebruik: Kies voor energie-extensieve materialen uit de regio, stimuleer hergebruik en voorkom afval 2) Type apparatuur: Kies energiezuinige apparatuur. De grootste energiebelasting zit bij apparatuur vaak in de gebruiksfase 3) Transportbewegingen: Stimuleer fiets- en/of loopgedrag van studenten en werknemers. Voorkom energie-intensief autogebruik en of vliegtuiggebruik. 4) Duurzaam: De HG heeft een nieuw elektriciteitscontract afgesloten op basis van groene stroom. 5) De HG stimuleert zoveel mogelijk het nieuwe werken door uitbreiding van haar faciliteiten hiervoor. Binnen Hanzehogeschool Groningen zijn er een aantal onderwerpen onder de drie hoofdketens die al onder de aandacht zijn en blijven. Een aantal hiervan staan hieronder kort beschreven. Deze en andere maatregelen worden ook weergegeven in tabel 5.1. Een aantal maatregelen is nog niet gekwantificeerd en ook nog niet ingedeeld in zekere en voorwaardelijke maatregelen. Het is de intentie van Hanzehogeschool Groningen dit in de komende periode verder te onderzoeken. Deze maatregelen kunnen gebruikt worden bij het schrijven van het beleid. Huisvesting De locaties Zernikeplein 23 (Marie Kamphuisborg) en Praediniussingel 59 (voormalig museum) zijn verbouwd en voldoen aan de huidige gebruikerseisen. Bij beide panden is de gevel voorzien van extra isolatie en bij Zernikeplein 23 is er HR++ glas geplaatst. Tevens is er een compleet ventilatiesysteem en nieuw verlichtingssysteem aangebracht in de Marie Kamphuisborg. Daarnaast zal in 2014 Zernikeplein 11 (Van Doorenveste) worden gerenoveerd. Bij de aanpassing zal zoveel mogelijk gebruik worden gemaakt van energie- en milieuvriendelijke maatregelen en technieken. Uit het gebouw Van Olst is de afdeling vastgoed verhuisd naar de Marie Kamphuisborg. Hierdoor staat gebouw G, IFD-bouw, leeg. Energie-efficiënt onderhoud aan gebouwen Bij vernieuwing, vervanging en reparaties zal zoveel mogelijk gebeuren met gebruik maken van energie en milieuzuinige producten. Energie en milieuaspecten spelen een grote rol bij genoemde activiteiten. Het Elektrotechnisch en Werktuigbouwkundig (ETWB) onderhoud is begin 2012 aanbesteed. Onderdeel van de aanbesteding waren de volgende aspecten: Opdrachtgever hecht waarde aan duurzaamheids- en milieuaspecten en heeft voorkeur een contract af te sluiten met een Inschrijver die een aantoonbaar duurzaamheids- milieubeleid hanteert. De HG draagt momenteel onder andere als volgt bij aan duurzaamheid; De HG zoekt een werkwijze die de aannemer voor ogen heeft voor vervangingen met de minste milieubelasting, in de meest brede zin, en waarbij het optimum wordt gevonden in innovatieve technieken en bewezen technieken. Milieu en innovatie is tevens opgenomen in de beoordelingscriteria en wordt meegewogen in de score. 23

24 Afval ophalen en verwerking Voor het ophalen van bedrijfsafval van de Hanzehogeschool Groningen is het bedrijf SITA ingeschakeld. De Hanzehogeschool Groningen acht het zijn plicht om afval op de minst milieubelastende wijze af te voeren en te (laten) verwerken binnen geldende redelijkheideisen. SITA dient aan de Hanzehogeschool Groningen een overzicht te verschaffen van de wijze waarop alle afvalstromen van de Hanzehogeschool Groningen worden verwerkt, inclusief de verwerkingsmethode van de afvalstof en de locatie van verwerking (ook tussenopslag locaties aangeven). De Hanzehogeschool Groningen streeft naar een verdere scheiding aan de bron van afvalstromen in verantwoorde inzamelbare, opnieuw bruikbare en verwerkbare eenheden. Van SITA wordt verwacht dat deze een positieve bijdrage levert aan dit streven door de Hanzehogeschool Groningen te adviseren over mogelijkheden, technieken en relevante ontwikkelingen op dit gebied Op dit moment wordt een nulmeting uitgevoerd door Sita en de Mileudienst, waarbij de hoeveelheden afgevoerd afval worden gewogen. Dit meten heeft wat achterstand opgelopen vanwege het niet goed werken van het volmeldsysteem. Ieder kwartaal wordt er door SITA een rapportage een digitaal bewerkbare managementrapportage per locatie waarin de volgende onderwerpen zijn opgenomen: Overzicht totaal afgevoerde en verwerkte hoeveelheden c.q. gewichten per afvalstroom; Overzicht van het aantal en de grootte van de op de locaties geplaatste inzamelmiddelen; Aantal uitgevoerde transportbeweging en aard voertuigen; Overzicht van de door Opdrachtgever gemelde problemen, storingen en klachten en de daarop door Inschrijver ondernomen acties; Door Inschrijver overig geleverde producten en/of diensten; Een advies inzake mogelijke verbeteringen in de afvalscheiding en mogelijkheden tot reductie van de afvalstromen. Schoonmaak Met ISS, het bedrijf dat de schoonmaak verricht van de Hanzehogeschool, is het volgende afgesproken betreffende het milieu: ISS dient alleen gebruik te maken van de minst milieuschadelijke producten. De aan te wenden producten dienen op het punt van primaire biologische afbreekbaarheid minimaal te voldoen aan de hiervoor geldende EG norm. Daarnaast zorgt opdrachtnemer voor voldoende voorlichting aan zijn medewerkers omtrent juist en milieubewust gebruik van schoonmaakmiddelen Het Nieuwe werken/ Flexwerken Indien er nieuw huisvestingsbeleid wordt opgesteld, dient er rekening gehouden te worden met het Nieuwe Werken/flexwerken. Door flexwerken te stimuleren hoopt Hanzehogeschool Groningen het aantal vervoersbewegingen van medewerkers, door bijvoorbeeld thuiswerken, op andere locaties te kunnen werken, te verminderen. Vervoersplan De Hanzehogeschool Groningen voert een actief parkeerbeleid. Met de volgende zaken wordt dit gestuurd: Betaald parkeren; Bevorderen dicht bij het werk te wonen door laag woon-werk tarief; Wonend binnen een straal van 5 km. geen parkeerkaart; Goed aanbod van stallingsplaatsen voor fietsen; Vergoeding voor openbaar vervoer is hoger dan vergoeding woon-werk verkeer auto; Oplaadpunt voor e-bikes is beschikbaar. 24

25 Kopieer apparatuur Met OCE, de leverancier van onze kopieerapparatuur, is het volgende afgesproken betreffende het milieu: - alle aangeboden machines dienen voorzien te zijn van een CE markering - alle machines dienen te voldoen aan de in de Richtlijn Arbeidsmiddelen gestelde eisen - voor de uitstoot van ozon, stof en andere eventuele uitstoot dienen alle aangeboden machines te voldoen aan de advieswaarden van de commissie WGD van de Gezondheidsraad - de geluidsproductie is een criterium bij het beoordelen van de technische eisen - bij plaatsing wordt bij iedere machine een productveiligheidsblad, conform het Veiligheidsinformatie- bladenbesluit wet Milieugevaarlijke stoffen, van de te gebruiken toner meegeleverd. - er geldt een terugnamegarantie voor verpakkingsmaterialen - er geldt een terugnamegarantie voor verbruiksmaterialen als toner en vervangende onderdelen - gebruikte materialen en onderdelen zijn bij voorkeur recyclebaar - het vervangen of bijvullen van toner moet zonder stofvorming kunnen geschieden - alle aangeboden machines dienen geschikt te zijn voor het verwerken van minder milieubelastend papier en kringlooppapier - in de gebruikshandleiding dient het energieverbruik te zijn aangegeven bij maximale belasting en in de stand-by stand - om het papierverbruik terug te dringen staan alle machines in de default stand op dubbelzijdig. Inkoop In het inkoopjaarplan van het Facilitair Bedrijf is het volgende opgenomen betreffende duurzaam inkopen. In 2008 is tussen de HBO Raad en Ministerie van VROM een convenant gesloten met als doelstelling om in 2012 voor minimaal 50% duurzaam in te kopen. Doelstelling 2015: 100%. De huidige situatie is dat indien de duurzaamheidcriteria beschikbaar zijn op SenterNovem, deze worden doorgevoerd in aanbestedingen (dit gebeurt echter niet altijd). Tweejaarlijks wordt in november gerapporteerd aan VROM over het toepassen van de SenterNovem criteria. Beïnvloeding gedrag gebruikers (studenten en personeel) In navolging op de ambities uit het EEP 2009 heeft de Hanzehogeschool zich nu aangemeld voor het vervolg op het Change programma (Uni Magdeburg). Dit Change programma is in 2008 gestart met het doel via gedragsverandering van de gebruikers te komen tot energiebesparing. Naar verwachting wordt het door de Uni Magdeburg opgezet programma/ onderzoeksprogramma eind dit jaar goedgekeurd en kan in de loop van 2013 het programma worden uitgevoerd. De Hanzehogeschool zal actief mee gaan doen met dit changeprogramma door de acties uit dit programma uit te voeren. Verder zal de Hanzehogeschool deelnemen aan het Energie Forum TH Clausthal 2014 en zal daarnaast een bijdrage leveren aan diverse workshops in dit forum. Dit met als doel te leren van andere deelnemers om zo het energiebeleid binnen de HG te intensiveren. In deze EEP zijn energiebesparende resultaten geprognotiseerd als gevolg van dit change programma. Tabel 5.1 overzicht ketenmaatregelen Inkoop Gebruik Afdanking Huisvesting Gebouw (schil, constructie, vloeren, installaties, lampen, etc) Bij de verbouwing op de locaties zullen de energie en milieubesparende aspecten aandacht krijgen: - verlichting - luchtbehandeling - inbouwpakket - In het nieuwe ETWB-contract isl een milieuparagraaf opgenomen, waarin het bedrijf aangeeft dat zij continu monitort welke energie- en milieubesparende maatregelen mogelijk zijn en de Hanzehogeschool Groningen daarvoor adviseert. Op naleving wordt toegezien. Bij de verbouwing op de locaties zullen de energie en milieubesparende aspecten aandacht krijgen: - verlichting - luchtbehandeling - inbouwpakket 25

26 Huurpanden Meubilair (stoelen, tafels, kasten, vloerbedekking) Openingstijden Inkoop Gebruik Afdanking Bij contractverlenging van Actieve energiebesparing op basis huurpanden zal getracht van setpoints en kloktijden worden energiebesparende installaties. maatregelen af te dwingen Bij inkoop zullen de criteria van Duurzaam Inkopen aangehouden worden. Verlengen levensduur door goed en regelmatig onderhoud en stimuleren zuinige omgang Bij inkoop zullen de criteria van Duurzaam Inkopen aangehouden worden. Inkoop Gebruik Afdanking De HG heeft haar kantoortijden aangepast aan de lestijden en vakanties. De HG hanteert een vervroegde sluitingstijd voor personeel tijdens vakanties Ondersteuning Repro / ICT Bij inkoop zullen de onderstaande aspecten aandacht krijgen: Inkopen van energiezuinige apparatuur Dubbelzijdige print optie voor printers Intelligente en geïntegreerde ICT apparatuur Standaard dubbelzijdig printen en kopiëren is in 2012 ingevoerd. Printers en computers worden via het netwerk uitgeschakeld. Er wordt papier met FSC-keurmerk gebruikt. Cartridges worden gerecycled Terugnamegarantie voor verbuiksmaterialen Catering Bij aanbesteding zullen de onderstaande aspecten aandacht krijgen: Inkoop van lokale voedingsproducenten Gebruik biologische voeding Beperken verpakkingen Isolatie automaten Slimme automaten Onderzoeken mogelijkheden apparatuur en automaten uit te zetten in de nachten, weekenden en vakanties. Scheiden afval Schoonmaak Onderzoek mogelijkheden gerecycled toiletpapier Er wordt door ISS zoveel mogelijk gebruik gemaakt van microvezeldoekjes Archief Er zal worden overgegaan op digitaal archiveren zodat papier en opslagruimte bespaard wordt Mobiliteit Woon- werk verkeer N.V.T. Om het gebruik van openbaar vervoer te stimuleren, kunnen medewerkers die hiervan gebruik maken in aanmerking komen voor een (gedeeltelijke) vergoeding van de gemaakte kosten. De regeling geldt alleen voor medewerkers die voor het woon-werkverkeer gebruik maken van het openbaar vervoer én geen toegang hebben tot een afgesloten parkeervoorziening van de Hanzehogeschool of afzien van dit recht. N.V.T. 26

27 Inkoop Gebruik Afdanking (Openbaar) vervoerbeleid: Het betreft hierbij met name de (verdere) ontwikkeling van het busvervoer van en naar de ZernikeCampus. Naast het busvervoer is ook de ontwikkeling van de Regiotram * 1 (waarvan de geplande eerste lijn naar het Zernikecomplex zal lopen) onderwerp van overleg met overleg met Gemeente Groningen, Rijksuniversiteit Groningen en het Trambureau Er moet nog een vervoersplan worden opgesteld. Dienstreizen Regeling dienstreizen: Voor elke dienstreis die u maakt, heeft u toestemming nodig van de verantwoordelijke budgethouder. De regeling dienstreizen HG gaat ervan uit dat u gebruik maakt van het openbaar vervoer. Alleen met toestemming van de budgethouder kunt u van eigen vervoer gebruik maken. Op een aantal locaties is een dienstauto aanwezig waarop u kunt inschrijven. Aanvoer producten door leveranciers Kantoorartikelen worden centraal ingekocht en centraal opgeslagen. De centraal opgeslagen kantoorartikelen worden met ongemotoriseerd vervoer op het Zerniketerrein vervoerd. N.V.T. * 1 Vanaf 2015 had in Groningen de tram moeten terugkeren. Laatste ontwikkeling is dat dit waarschijnlijk toch niet door gaat. Groningse collegepartijen D66 en SP weigeren steun te geven aan de huidige begroting waarin de tram is opgenomen. De andere coalitiepartners GroenLinks en de PvdA willen wel dat de tram er komt. 27

28 6. Visie op duurzame energie 6.1 Algemene visie Duurzaamheid als onderdeel van maatschappelijke verantwoordelijkheid behoort al jaren tot de centrale kernwaarden van de Hanzehogeschool. Zo is er in 1999 al een convenant (Handvest Duurzaam HBO) gesloten tussen de hogescholen, de HBO-raad, de ministeries VROM, OCW, LNV en EZ en de stichting duurzaam hoger onderwijs (DHO) betreffende de integratie van duurzame ontwikkeling in onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering in het hoger onderwijs. Het Handvest Duurzaam HBO is in 2004 geactualiseerd. In dit handvest wordt voor duurzame ontwikkeling de begripsomschrijving van de VN-commissie Brundtland gebruikt: Duurzame ontwikkeling is een proces van maatschappelijke verandering dat aandacht vraagt voor verschillende aspecten van menselijk handelen in hun onderlinge verwevenheid zoals ecologische, economische, sociaal-culturele, politieke en gezondheidsaspecten. Het is een ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen, aldus de definitie van de VN commissie Brundtland uit Duurzaamheid gaat over de schaarste van hulpbronnen waarmee welvaart wordt voortgebracht, zowel nu als in de toekomst. De mogelijkheden van de aarde zijn eindig. Grondstoffen kunnen opraken, de opnamecapaciteit van de atmosfeer en onze natuurlijke omgeving kent haar grenzen. Bij duurzame ontwikkeling is sprake van een ideaal evenwicht tussen sociale, ecologische en economische belangen (people, planet and profit). Alle ontwikkelingen die op technologisch, economisch, ecologisch, politiek of sociaal vlak bijdragen aan een gezonde aarde met welvarende bewoners en goed functionerende ecosystemen zijn als duurzaam aan te merken. De HG vertaalt bovengenoemde begripsomschrijving door in al haar activiteiten maatschappelijk verantwoord te handelen. De HG levert dan ook een belangrijke bijdrage aan duurzame ontwikkeling. Kennis vanuit de opleidingen komt ten goede aan de maatschappij en omgekeerd ten gunste van de opleidingen. Naast een brede en diverse hogeschool is de HG een maatschappelijke onderneming. Dat betekent aandacht voor duurzaamheid in de bedrijfsvoering. 6.2 Visie in de praktijk Energieopslag De HG heeft het streven om voor nieuwbouwprojecten duurzame opwekking te hanteren. Zernikeplein 17, Instituut voor Sportstudies, is voorzien van een bron voor warmte- en koude. Deze wordt door een exploitant geëxploiteerd. Op het Zernike terrein, waar de Hanzehogeschool deel van uit maakt, zijn meerdere gebouwen, waaronder die van de Rijks Universiteit Groningen, op een WKOsysteem aangesloten. Al deze WKO-systeem vallen onder één exploitant. De totale onttrekking en laden van warmte-en koude, verdeeld over de diverse bronnen, moet in balans zijn en valt onder verantwoordelijkheid van de exploitant. De onbalans bij het gebouw Instituut voor Sportstudies wordt elders op het terrein gecompenseerd. De onbalans wordt met name vereffend door een rekencentrum op het terrein. Een rekencentrum heeft veel koude nodig. HG verkent te allen tijde de mogelijkheid om daar waar uitbreiding van koeling en/of verwarming plaats vindt binnen het gebouw, deze op de bron aan te sluiten. Met name aanvullende lokale koeling is op de WKO aangesloten. Om de koeling van bovenstaande bron verder uit te nutten heeft HG ook Zernikeplein 5-7 op de WKO aangesloten. Totaal aandeel van deze bron is 5400 GJ warmte en 1660 GJ koude levering. 28

HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN

HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN AFVALVERWERKING 2014 HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN Hanzehogeschool Groningen maart 2015 Versie 0.1 1 Inhoud 2 Inleiding De Hanzehogeschool beschikt over ca. twintig locaties, waarvan het merendeel is gevestigd

Nadere informatie

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs Colofon Projectnaam: MJA-monitoring Wetenschappelijk onderwijs Datum: 16 mei 2013 Status: Eindversie Kenmerk: 1235678/223/BHW/AB/157005 Contactpersoon:

Nadere informatie

HAN DUURZAAM. Focus bedrijfsvoering 1995-2013-2016 Accent EnergieEfficientyPlan EEP. Presentatie 31januari 2013 voor Surf door Wim van Pelt

HAN DUURZAAM. Focus bedrijfsvoering 1995-2013-2016 Accent EnergieEfficientyPlan EEP. Presentatie 31januari 2013 voor Surf door Wim van Pelt HAN DUURZAAM Focus bedrijfsvoering 1995-2013-2016 Accent EnergieEfficientyPlan EEP Presentatie 31januari 2013 voor Surf door Wim van Pelt Opbouw presentatie Even de HAN voorstellen Wat is een MeerJarenAfspraak

Nadere informatie

Energie Jaarverslag 2013 Hanzehogeschool Groningen

Energie Jaarverslag 2013 Hanzehogeschool Groningen Energie Jaarverslag 2013 Hanzehogeschool Groningen S.W. Snapper Facilitair Bedrijf J.F. Lukkien Stafbureau FEZ E. Leinenga Nijeboer-Hage Technisch adviseurs versie 1.0 01 juli 2014 Inhoud 1. Inleiding...

Nadere informatie

CO 2 Voortgangsrapportage 2012. Kwartaal 3 en 4. Akkoord Directie:

CO 2 Voortgangsrapportage 2012. Kwartaal 3 en 4. Akkoord Directie: CO 2 Voortgangsrapportage Kwartaal 3 en 4 Akkoord Directie: 31 december Inhoud voortgangsrapportage, kwartaal 3 en 4 1. Directieverklaring 2. Carbon Footprint a. Scope 1: directe CO 2 emissies b. Scope

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2014

Milieubarometerrapport 2014 Milieubarometerrapport 2014 Stimular Milieubarometer - 2014 Stimular Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die de milieubelasting

Nadere informatie

Groene bedrijfsvoering

Groene bedrijfsvoering Groene bedrijfsvoering Emissie-inventaris DWA 2011 2 DWA installatie- en energieadvies (DWA) is een adviesbureau met ambitie. Met meer dan honderd collega s werken wij aan de verduurzaming van onder meer

Nadere informatie

Klimaat Voetafdruk Hogeschool Leiden

Klimaat Voetafdruk Hogeschool Leiden Hogeschool Leiden Rapportage aan Franziska Brouwer Ed van Oudheusden Peter Wiers- Climate Partners/ PWAdvies AnneMarie Calon- Work on Progress Yann Arthus Bertrand: Earth from the Air 8 juni 2010 Kunnen

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5 5

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2014 (2014 mei t/m dec)

Milieubarometerrapport 2014 (2014 mei t/m dec) Milieubarometerrapport 2014 (2014 mei t/m dec) DZyzzion Milieubarometer - 2014 (2014 mei t/m dec) DZyzzion Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015

Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015 Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015 Status: Definitief Datum van uitgifte: 16-08-2015 Datum van ingang: 07-09-2015 Versienummer: 1.0 Inhoud 1. INLEIDING... 3 2. CO 2 EMISSIES 1E HALFJAAR 2015... 4 2.1

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Rapportage 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op de totale bedrijfsvoering

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2011

Milieubarometerrapport 2011 Milieubarometerrapport Stimular Milieubarometer - Stimular Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die de milieubelasting van

Nadere informatie

Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012

Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012 Compensatie CO 2 - emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2012 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Amstelstraat, Assen Type woningen: 107 flats met interne galerij, 50 m2, bedrijfs- en algemene ruimten op de begane grond Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Huurdersorganisatie Amstelflat

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2013

Milieubarometerrapport 2013 Milieubarometerrapport 2013 Stimular Milieubarometer - 2013 Stimular Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die de milieubelasting

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers Omschrijving van het project Rabobank Dommelstreek heeft in Geldrop het bestaand kantoor herontwikkeld. Er is een kantoor ontstaan met alle faciliteiten onder één dak. Een vernieuwde omgeving die beter

Nadere informatie

Voortgangsrapportage scope 1 en 2 analyse eerste halfjaar 2014

Voortgangsrapportage scope 1 en 2 analyse eerste halfjaar 2014 Notitie Contactpersoon Martine Burgstaller Datum 7 oktober 2014 Kenmerk N049-0495501MBQ-cri-V01-NL Voortgangsrapportage scope 1 en 2 analyse eerste halfjaar 2014 1 Inleiding Tauw heeft zich eind 2011 laten

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

CARBON FOOTPRINT 2015 Hogeschool Utrecht 3 MAART 2016

CARBON FOOTPRINT 2015 Hogeschool Utrecht 3 MAART 2016 Hogeschool Utrecht 3 MAART 2016 Contactpersonen IR. B. (BAȘAK) KARABULUT Adviseur T +31 (0)88 4261 322 M +31 (0)6 312 02492 E basak.karabulut@arcadis.com Arcadis Nederland B.V. Postbus 4205 3006 AE Rotterdam

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2012

Milieubarometerrapport 2012 Milieubarometerrapport 2012 Stimular Milieubarometer - 2012 Stimular Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die de milieubelasting

Nadere informatie

F (zie toelichting in bijlage)

F (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden F (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2012

Milieubarometerrapport 2012 Milieubarometerrapport 2012 Klomp Beheer Amsterdam BV Technisch Buro Klomp BV Milieubarometer - 2012 Klomp Beheer Amsterdam BV Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten 1. Scope/afbakening De productgroep Automaten omvat automaten voor: warme dranken; gekoelde dranken / bronwater; snacks / snoep.

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Milieubarometer 2009-2010

Milieubarometer 2009-2010 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N004 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2009-2010 Datum : 26 juli 2011 Milieubarometer 2009-2010 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Daar waar van belang zullen de gegevens van beide metingen met elkaar worden vergeleken. Achtereenvolgens worden de volgende onderwerpen behandeld:

Daar waar van belang zullen de gegevens van beide metingen met elkaar worden vergeleken. Achtereenvolgens worden de volgende onderwerpen behandeld: Afvalverwerking Hanzehogeschool Groningen 2013 1 Inhoud Inleiding... 3 Afvalverwerkers en afvalstromen... 4 Verzamelen van gegevens... 5 Hoeveelheden afval per locatie... 6 Hoeveelheden afval per gebruiker...

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0 Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder Versie 4.0 Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: oktober 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Deel 1 Bedrijfsbeleid en organisatie Versie:1 Status: definitief Hoofdstuk F MVO en CO2 prestatieladder Pagina 1 van 5 Datum: 30 januari 2015

Deel 1 Bedrijfsbeleid en organisatie Versie:1 Status: definitief Hoofdstuk F MVO en CO2 prestatieladder Pagina 1 van 5 Datum: 30 januari 2015 Hoofdstuk F MVO en prestatieladder Pagina 1 van 5 Datum: 30 januari 2015 F.2. Energie auditverslag Aan de hand van identificatie van relevante s is vastgesteld wat bij ESC op dit moment de is en welke

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Tussentijdse rapportage januari juni 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op

Nadere informatie

CARBON FOOTPRINT 2014

CARBON FOOTPRINT 2014 CARBON FOOTPRINT 2014 HOGESCHOOL UTRECHT 16 april 2015 078353524:A - Definitief C05013.000012.0500 Inhoud 1 Uitgangspunten... 3 1.1 Boundaries... 3 1.2 Scope definitie... 3 1.3 Gehanteerde uitgangspunten...

Nadere informatie

Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel

Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel W2N advies bureau in Drachten Freerk Wiersum Inhoud Deel1 Deel2 - Trias energetica - Verbruik/kosten - Constructie/installatie - Monitoring

Nadere informatie

Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie

Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2014 Revisie: 001 Opgesteld

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, 28 oktober 2014 Auteur: E. Oudshoorn Geaccordeerd door: L.A. Droog Directeur E. Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk CO 2 prestatieladder

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

DGMR Totaal. Figuur 1. DGMR - Milieubelasting per jaar

DGMR Totaal. Figuur 1. DGMR - Milieubelasting per jaar Notitie Project DGMR Duurzaam Betreft Milieubarometer 2011-2012 Ons kenmerk A.2007.5221.01.N006 Versie 001 Datum 7 oktober 2013 Verwerkt door VI GA Contactpersoon drs. ing. B.E.A. (Bianca) van Osch E-mail

Nadere informatie

Milieubarometer 2010-2011

Milieubarometer 2010-2011 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N005 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2010-2011 Datum : 6 januari 2012 Milieubarometer 2010-2011 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 CO-2 Rapportage 2014 Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 Aalten 28-04-2015 Versie 2.2 J.Nannings Directeur Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Afvalverwerking Hanzehogeschool Groningen 2012. Nulmeting

Afvalverwerking Hanzehogeschool Groningen 2012. Nulmeting Afvalverwerking Hanzehogeschool Groningen 2012 Nulmeting 1 Inhoud Inleiding... 3 Afvalverwerkers en afvalstromen... 4 Verzamelen van gegevens... 5 Hoeveelheden afval per locatie... 6 Hoeveelheden afval

Nadere informatie

Ketenanalyse Papier. Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1

Ketenanalyse Papier. Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 2015 Ketenanalyse Papier Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Ketenanalyse papier... 4 1.1 Keten van papier... 4 2.2 Identificeren

Nadere informatie

Hoe word je een energiebewuste handelaar?

Hoe word je een energiebewuste handelaar? Hoe word je een energiebewuste handelaar? Verlichting die onnodig brandt, kantoorapparatuur die niet of nauwelijks uitgeschakeld wordt, verwarming, koeling en ventilatiesystemen die onnodig ingeschakeld

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 27 maart 2014 Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 Aedes vereniging van woningcorporaties Publicaties Postbus 29121, 2509 AC Den Haag 088 233 37 00 E-mail publicaties@aedes.nl 2/14 Inhoud Inleiding

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2014

Milieubarometerrapport 2014 Milieubarometerrapport 2014 SnelleVliet Touringcars BV Milieubarometer - 2014 SnelleVliet Touringcars BV Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2013

Milieubarometerrapport 2013 Milieubarometerrapport Verheij Integrale groenzorg Milieubarometer - Verheij Integrale groenzorg Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken

Nadere informatie

Voortgangsrapportage emissies scope 1, 2 en 3. Monitoring doelstellingen 2015 scope 1 en 2

Voortgangsrapportage emissies scope 1, 2 en 3. Monitoring doelstellingen 2015 scope 1 en 2 4.B.2 Voortgangsrapportage emissies scope 1, 2 en 3 Evaluatie 1 e halfjaar 215 & Monitoring doelstellingen 215 scope 1 en 2 Van Steenis Geodesie BV Ringveste 7b 3992 DD HOUTEN Van Steenis Geodesie BV Duurstedeweg

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Dienst Stadsbeheer Milieu en Vergunningen Juni 2012 2 Aanleiding De gemeente Den Haag wil in 2040 een klimaatneutrale en -bestendige

Nadere informatie

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE SAMENVATTING 0. INLEIDING 1. ISOLATIE 2. INSTALLATIE 3. RAMEN EN KOZIJNEN 4. ZONWERING EN KOELING 5. VERLICHTING DIA duurzame auteur:

Nadere informatie

CO2 prestatieladder. Ordina stoot in 2020 ten opzichte van 2010 20% minder CO2 uit.

CO2 prestatieladder. Ordina stoot in 2020 ten opzichte van 2010 20% minder CO2 uit. CO2 prestatieladder Ordina vindt duurzaam ondernemen belangrijk. Dit betekent dat Ordina in de eigen bedrijfsvoering streeft naar een goed evenwicht tussen economische, ecologische en sociale belangen.

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie

Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER. Casestudie Nieuwbouw logistiek centrum te Venlo TRAVELLER Casestudie 2 INHOUD GEBOUWINFORMATIE... 3 INNOVATIE EN MILIEUVRIENDELIJKE ONTWERPMAATREGELEN... 4 MILIEU-IMPACT REDUCTIE BOUWPLAATS:... 4 BREEAM-NL ASPECTEN:...

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Practice what you preach

Practice what you preach Beste lezer, In deze nieuwsbrief staat het volgende centraal: Wat leeft er onder de medewerkers van VHL Leeuwarden & Velp als het om duurzaamheid gaat. Daarnaast is de huidige stand van zaken omtrent zonnepanelen

Nadere informatie

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Resultaten energiescan Golfclub Zwolle! Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Hoog elektraverbruik door verlichting en ventilatie Hoge prijs voor energie Besparingspotentieel van 13.000 op energiekosten

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Ja Nee Nvt Maatregel Foto. Installaties & regelingen. Zijn de binnen- en buitensensoren op een representatieve locatie geïnstalleerd?

Ja Nee Nvt Maatregel Foto. Installaties & regelingen. Zijn de binnen- en buitensensoren op een representatieve locatie geïnstalleerd? Checklist Energiebesparing bedrijven algemeen Met behulp van deze checklist kunt u energiebesparende maatregelen in uw bedrijf inventariseren. Toelichting per maatregel of meer maatregelen kunt u vinden

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2013

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2013 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2013 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 8-10-2013 F. Wuts Update en aanpassing van een aantal

Nadere informatie

Footprint eerste helft 2014:

Footprint eerste helft 2014: September 2014 Vanaf vorig jaar november is Pilkes door TÜV gecertificeerd voor niveau 3 van de CO 2-Prestatieladder. Met deze nieuwsbrief houden wij u graag op de hoogte van de vorderingen. Pilkes heeft

Nadere informatie

Inhoud. Pagina 2 van 7

Inhoud. Pagina 2 van 7 Energie Audit 2014 Inhoud 1. Introductie... 3 2. Doelstelling... 3 3. Energie-aspecten... 3 Uitstoot door procesemissies... 3 Uitstoot door fabriek installaties... 3 Uitstoot vanuit de kantoorpanden...

Nadere informatie

Plan van aanpak CO2-reductie

Plan van aanpak CO2-reductie Plan van aanpak CO2-reductie 2012-2016 Opdrachtgever Movares Johan van den Elzen Ondertekenaar Movares Nederland B.V. Frans Gebraad Kenmerk CO-FG-120015321 - Versie 1.0 Utrecht, 8 november 2012 Vrijgegeven

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2012

Milieubarometerrapport 2012 Milieubarometerrapport 2012 Cyber Adviseurs Milieubarometer - 2012 Cyber Adviseurs Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen

Nadere informatie

Werken aan minder CO2

Werken aan minder CO2 Werken aan minder CO2 Emissie-inventaris DWA 2013 Goed rentmeesterschap inspireert ons steeds opnieuw om bij te dragen aan een duurzame samenleving. Daar rekenen we voor én tekenen we voor. Het levert

Nadere informatie

ENERGIE MEETPLAN 2012-2025. syndus group

ENERGIE MEETPLAN 2012-2025. syndus group ENERGIE MEETPLAN 2012-2025 syndus 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Doelstelling... 4 2. Planning meetmomenten... 5 2.1. Meetmomenten vestigingen syndus... 5 3. Monitoren doelstellingen... 7 3.1. Monitoring...

Nadere informatie

V.o.f. transportbedrijf G.L. De Haan

V.o.f. transportbedrijf G.L. De Haan Datum: april 2015 versie 3 Pagina 1 van 6 3.B.2_2 Energie meetplan 2013-2017 V.o.f. transportbedrijf G.L. De Haan te Nijkerk Datum: april 2015 versie 3 Pagina 2 van 6 Inhoud 1 Inleiding energie meetplan

Nadere informatie

Rapportage SHAERE 2012

Rapportage SHAERE 2012 Voor u ligt de benchmarkrapportage SHAERE 2012. Deze rapportage beschrijft de voortgang van de verbetering van de Energie Index (EI) van corporatiewoningen in 2012. Wat is SHAERE? SHAERE (Sociale Huursector

Nadere informatie

Datum 29 september 2011

Datum 29 september 2011 Beleidsnotitie duurzame openbare verlichting 2011-2016 Kerngegevens Projectleider Afdeling B.I.C. Stolk Ruimte 3 Datum 29 september 2011 3 Behandeling Gemeenteraad Planstatus Casenummer Vastgesteld AB11.00502

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan CO 2 Prestatieladder voor Arthe Civil & Structure bv Rapport Nr.: ACS14006 R03 DIRECTIE ARTHE Status DEFINITIEF Datum 30 10 2014 Opgesteld ir. J.T.S. Vervoort / D.R. van den

Nadere informatie

Voortgangsrapportage 2012 scope 1 en 2

Voortgangsrapportage 2012 scope 1 en 2 Notitie Contactpersoon Manja Buijen Datum 13 augustus 2013 Kenmerk N028-0495501BUJ-los-V01-NL 1 Inleiding Tauw heeft zich eind 2011 laten certificeren voor de -prestatieladder. Hiervoor heeft zij onder

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

Energie Management ACTIE Plan

Energie Management ACTIE Plan 1. Inleiding Het Energie Management ACTIE Plan (EMAP) geeft weer hoe binnen Schulte en Lestraden B.V. de zogenaamde stuurcyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt ingevuld om de prestaties en doelstellingen van

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2015

Milieubarometerrapport 2015 Milieubarometerrapport 2015 Stimular Milieubarometer - 2015 Stimular Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar grafieken en tabellen die de milieubelasting

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Energie meetplan 2013-2015

Energie meetplan 2013-2015 Energie meetplan 2013-2015 Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 3.B.2_2 Energie meetplan 2013-2015 Ko Hartog Elektrotechniek BV Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstellingen 4 3 Planning meetmomenten

Nadere informatie

De brug naar Duurzame techniek

De brug naar Duurzame techniek ar duurzame tech a n g u niek r b e d Samenleving Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen is de ondernemingsstrategie waarbij aandacht voor de samenleving, de aarde en de onderneming in balans is. Steeds

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk 1 1. Reductiebeleid

Nadere informatie

Den Haag Klimaatneutraal Een grote ambitie die past bij een grote stad

Den Haag Klimaatneutraal Een grote ambitie die past bij een grote stad Den Haag Klimaatneutraal Een grote ambitie die past bij een grote stad Ramses Blauw Intechno Ingenieursburo & Henry Terlouw Beleidsmedewerker Klimaat Den Haag VNG Congres 26 november 2008 Presentatie Energiebesparing

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Nieuwe Leliestraat Amsterdam Type woningen: 14 portiekwoningen, 70 m2 Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Bewonerscommissie Nieuwe Leliestraat Verhuurder: De Alliantie Datum: 21-10-2014

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Welkom. Energiediensten voor lokale besturen : Gerealiseerde energieprojecten Energiedag VVSG Antwerpen

Welkom. Energiediensten voor lokale besturen : Gerealiseerde energieprojecten Energiedag VVSG Antwerpen Welkom Energiediensten voor lokale besturen : Gerealiseerde energieprojecten Energiedag VVSG Antwerpen Aanbod Energiediensten voor Lokale Besturen Wat zijn EnergieDiensten voor Lokale Besturen? Energie

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Energie audit verslag

Energie audit verslag Energie audit verslag Cauberg-Huygen Raadgevende Ingenieurs BV juni 2011 2010.0001-10 Inleiding Cauberg-Huygen is sinds 1975 koploper in oplossingen voor de bouw- en infrasector, industrie en ruimtelijke

Nadere informatie

Welkom. Moderator: Wietse Walinga. Op Locatie: Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch

Welkom. Moderator: Wietse Walinga. Op Locatie: Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch Welkom Moderator: Wietse Walinga Op Locatie: Jeroen Bosch Ziekenhuis s-hertogenbosch Programma 9.40 uur Kansen voor Zorgvastgoed vanuit Nationaal Energieakkoord Door: Henk Postema & Marten Valk 10.15 uur

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder. : gavilar B.V. Documentgegevens. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht. : QHSE-coördinator

Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder. : gavilar B.V. Documentgegevens. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht. : QHSE-coördinator Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder gavilar B.V. Documentgegevens Bedrijf Adres Opgesteld Functie Gecontroleerd Functie Akkoord Functie : gavilar B.V. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Quick Energie Scan. Betreft: Maasstraat 33, 1972 ZA IJmuiden. Opdrachtgever: BEPROMA. Uitgevoerd door: B.G.P. Wouda. Uitvoeringsdatum: 1 juni 2013

Quick Energie Scan. Betreft: Maasstraat 33, 1972 ZA IJmuiden. Opdrachtgever: BEPROMA. Uitgevoerd door: B.G.P. Wouda. Uitvoeringsdatum: 1 juni 2013 Betreft: Maasstraat 33, 1972 ZA IJmuiden Opdrachtgever: BEPROMA Uitgevoerd door: B.G.P. Wouda Uitvoeringsdatum: 1 juni 2013 1 Inleiding In opdracht van BEPROMA heeft BEPROMA een uitgevoerd in en aan het

Nadere informatie

Energie Management Programma CO 2 -prestatieladder

Energie Management Programma CO 2 -prestatieladder Energie Management Programma CO 2 -prestatieladder Versiebeheer Opgesteld door: Functie: Versie: Datum: Aernout Kamst Kwaliteitscoördinator 1 31-01-2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Reductiedoelstellingen

Nadere informatie