Spoorwerk18December 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Spoorwerk18December 2011"

Transcriptie

1 Spoorwerk18December 2011

2 Inhoud 04 Een jaar in vogelvlucht Kort nieuws 26 Vuurproef Water en vuur in een spoortunnel: een foto van 46 Wisselstoringen gedaald met rond de 30 procent 05 Samen sterk in Denemarken Na jaren krijgt Strukton Rail er vaste grond onder de voeten. 28 Ronald Tilleman De weg op Zo n 300 wissels op het metronet van Stockholm zijn aangesloten op POSS, het preventieve onderhoud- en storingsdiagnosesysteem van Strukton Rail. Een perfecte combinatie in een veelbelovende markt Strukton Systems kreeg twee tunnels in Den Haag Lennart Sjölund (SL) deelt zijn ervaringen 07 Onbekend gebied Vijf procesaannemers leveren strijd om het onderhoud van 30 in onderhoud. Verslag van een doorbraak Wind mee 48 Vliegwerk Logistiek gemak van bovenaf: de Noren gebruiken een het Nederlandse spoor. Strukton won drie van de eerste zes Strukton-Hollandia bouwt offshore transformator- helikopter bij de installatie van bovenleidingmasten 10 concessies. Hoe kom je tot prijsvorming? En tot welke prijs? Wij moeten blijven investeren in ons verstand Chris Lehouck is Gedelegeerd Bestuurder van Strukton Rail 32 platforms. Het is een moeilijke markt om toe te treden. De drempels zijn hoog De Betuweroute is gewoon een fantastisch snelle verbinding 49 Meer vermogen voor minder geld Waar haalt het spoor zijn op de middellange termijn zo dringend nodige energie vandaan? Strukton en Movares deden beheerder ProRail ongevraagd een opmerkelijk in België. De visie van een man die auto s een aflopende Het gaat goed met de Betuweroute. Sjoerd Sjoerdsma voorstel zaak noemt weegt de ontwikkelingen 13 Golven van jeugd en ouderdom 36 Een kleine Duitse renaissance België kampt met een verouderend voedings- en boven- Na de oplevering van een voorlopig laatste trambaan is leidingnet. Infrabel werkt systematisch aan vernieuwing. nu de aandacht gericht op onderhoudsgerelateerde spoor- Een wandeling door de tijd met Richard Marcelis werken en spoorvernieuwingen met inzet van 16 Op een brommer achter de grote motoren aan 38 High-Output Equipment Zomer op de Groene Lijn Klein maar fijn. De afdeling Bovenleiding in België leert Zweeds vakwerk. Strukton Rail AB gaf sturing aan de en groeit in Brussel. Misschien niet de grootste, maar wel complete renovatie van een van de metrolijnen in Stockholm 18 de moeilijke werken Turbulente Tijden 40 Zes weken werk Noorwegens drukste spoorverbinding in hartje Oslo ging Enrico Peola (Clf) over de Italiaanse spoormarkt in tijden wekenlang buiten dienst voor een grote beurt. Werk dat van crisis. Laat het eerst maar weer lente worden anders een kleine achttien maanden zou duren, werd in 21 Clf neemt aandeel in spoormachinebouwer 42 zes weken gedaan Spreken in plaatjes Van noodgreep tot strategische zet. Sorema Ferroviaria IT-er Erik Berendsen van Eurailscout ontwierp een grafische Foto voorzijde: heeft de technische kwaliteit, en wij weten uit ervaring weergave van het spoor. Dat werkt sneller, nauwkeuriger Stockholm, 22 februari 2010, nacht. Het verkeer ligt stil. wat er nodig is en is beter controleerbaar. Bericht van een kleine paleis- De stad wordt geplaagd door sneeuwstormen, een bitter kille wind, nachtelijke temperaturen van -20º C en kouder, tot een halve meter sneeuw. Het weer is in jaren niet zo 22 Hoe hard is winterhard? De wezenlijke vraag is een maatschappelijke: hoeveel geld 44 revolutie Meedoen met de groten extreem geweest. Bij het metrostation Gullmarsplan borstelt heb ik over voor een werkend wintersysteem? Strukton Rolling Stock wil groeien in de markt van tractie- en blaast de sneeuwfrees 9820 de sporen schoon. Een verslag in drie delen uit Zweden: koud, kouder, koudst systemen. De tijd dat we een start-up waren is bijna voorbij

3 Een jaar in vogelvlucht Samen sterk in Resultaten Strukton Rail maakt zijn resultaten over 2010 bekend. De omzet elektronica voor 28 onbemande VAL 206 metrovoertuigen in Toulouse. Denemarken steeg naar 616 miljoen euro ten opzichte Het eerste omgebouwde VAL 206 voertuig van 546 miljoen in Het operationeel doorstaat probleemloos en tot volle tevre- resultaat nam in diezelfde periode toe van 27,8 miljoen naar 37,2 miljoen euro. denheid van opdrachtgever Tisséo SMTC km beproeving. De voertuigen krijgen De eerste gezamenlijke projecten waren succesvol. Twee ondernemingen intensiveren Het aantal werknemers daalde van ruim naar ruim 3.100, vooral ingegeven na ongeveer 15 jaar inzet een zogenaamde midlife revisie. De ombouw van de complete hun samenwerking in Denemarken in een joint venture. Jens Otto Daugaard: Er is door steeds moeilijker marktomstandigheden in Nederland. Niettemin mogen de serie VAL voertuigen zal naar verwachting eind 2012 zijn afgerond. hier heel veel werk te doen. resultaten in Nederland nog goed worden genoemd. Vooral bij alle product/markt- Veiligheid in Duitsland - Strukton Rail rust combinaties van Strukton Systems was zijn kettinghor C750 en de vernieuwingstrein Aarsleff/Strukton I/S Denmark is de naam van de 50/50 joint venture aankondigde een deel van de onderhoudstak van spoorbeheerder sprake van een sterke stijging. De bijdrage P95 uit met een Zwitsers waarschuwings- waarmee Strukton Rail en de bouwonderneming Per Aarsleff A/S Banedanmark Enterprise te willen privatiseren, opende Strukton aan het resultaat in Zweden steeg fors. systeem. Het product van Schweizer aanwezig zijn op de Deense spoormarkt. Aarsleff en Strukton Rail prompt een vestiging in Kopenhagen. De Deense regering kwam Ook de resultaten in België en Italië bleven Electronic bestaat uit zwaailichten en toeters voeren al langere tijd samen op ad-hocbasis spoorvernieuwingen evenwel op haar voornemen terug; in de jaren die daarop volgden op onveranderd hoog niveau. In Noorwegen die met een geluidssterkte van 125 db het uit en kregen in 2011 twee grote opdrachten gegund. Robert Röder, beperkte Strukton zich met wisselend succes tot een aantal kleinere en Duitsland waren de resultaten negatief. zijn product aangesloten op 149 wisselmo- machinelawaai overstemmen. Systemen als directeur van Strukton Rail in Zweden en nauw betrokken bij de vernieuwingswerken. De eerste samenwerking met Per Aarsleff dateert toren en 45 assentellers. Vervolgopdrachten deze zijn sinds 1 juli 2011 verplicht in samenwerking Aarsleff/Strukton: Dit is een perfecte combinatie van 2009, de spoorvernieuwing Odense-Svendborg. Dat beviel zozeer Nieuwe wisselstopmachine in Zweden betreffen de levering van bijbehorende soft- Duitsland, waar vaak in enkelsporige buiten- in een veelbelovende markt. dat een periode van gezamenlijke marktoriëntatie volgde. De resultaten - Strukton Rail neemt in Zweden de nieuwe ware, de inbedrijfstelling en het opleiden van dienststellingen wordt gewerkt. Deutsche daarvan werden in 2011 in volle omvang zichtbaar. In voorjaar en universele wisselstopmachine Unimat engineers. Docklands Light Railway (DLR) Bahn Netz AG heeft de systemen op beide De belangstelling van Strukton Rail voor de Deense spoormarkt zomer van dat jaar voerden de ondernemingen gezamenlijk een groot S in gebruik. De machine is in is een automatisch bestuurd metroachtig machines toegelaten. dateert al van Toen in dat jaar de Deense overheid vernieuwingswerk uit in het zuidwesten van Denemarken. beginsel in alle thuislanden van Strukton systeem in het gelijknamige zakencentrum inzetbaar, maar zal vooralsnog uitsluitend in in het oosten van Londen. Een tunnel in Delft - Strukton Rail verwerft de Scandinavische landen worden gebruikt. zich in november het multidisciplinaire boven- Machines als deze worden ingezet bij het Tweewegvoertuig voor ultrasoon- bouwcontract Spoorzone Delft voor de aan- lichten, schiften en onderstoppen van metingen - Eurailscout Inspection & Analysis neemsom van 19,4 miljoen euro. Kern van de sporen en wissels. Strukton Rail heeft in - een gezamenlijke onderneming van Strukton zaak is de aanleg van een dubbelspoor in één totaal de beschikking over een Europese Rail en de Duitse spoorbouwer GSG Knape van de twee 2,3 km lange tunnelbuizen onder vloot van 11 (wissel)stopmachines. Gleissanierung GmbH - introduceert een de centrumrand van de oude stad. tweewegvoertuig om ultrasoonmetingen te Daarbij zijn inbegrepen de aansluiting op POSS naar Londen - Serco Docklands verrichten. De RIT 11 oogt als een vracht- het bestaande spoor, de bovenleiding en de Ltd gaat het Preventief Onderhoud- en wagen, is daarmee snel over grotere afstan- beveiligingsinstallatie. Ook de stroomvoor- Storingsdiagnosesysteem Strukton - den te verplaatsen en geeft invulling aan een ziening maakt deel uit van het project. wereldwijd bekend geraakt als POSS - marktsegment tussen handmatige controle en Het naast het spoor gelegen DSM krijgt een gebruiken voor de monitoring van wissels die met ultrasoontreinen als de UST02 en de nieuw emplacement. Tweede kwartaal 2012 en assentellers op de Docklands Light UST96. De RIT is inzetbaar op vrijwel alle wordt begonnen met de bouw van het onder- Railway in Londen. De lijn is van cruciale typen spoorinfra, van industrieel spoor tot station en de sloop van het oude emplace- betekenis in het openbaar vervoer in het metro- en tramsystemen. Het inpectievoertuig ment. Om de bouw van de tunnel mogelijk te gebied waar in 2012 de Olympische Spelen krijgt al kort na introductie de controletech- maken moesten tijdelijk een 500 jaar oude plaatsvinden. POSS speelt in tal van landen nische erkenning voor ultrasone inspectie van vestingtoren en een vroeg achttiende-eeuwse een doorslaggevende rol bij het voorkomen Deutsche Bahn AG. korenmolen worden verplaatst. Als de tunnel van storingen en het verkorten van storings- eenmaal in gebruik is - de prognose ligt nu hersteltijden. Serco is er alles aan gelegen Test in Toulouse - Strukton Rolling Stock op zal Delft voorgoed verlost zijn van de lijn in 2012 optimaal beschikbaar te sluit de testfase af voor de levering van een een tweesporig viaduct dat vijftig jaar lang Avond over de S-bane, het grootstedelijke net van Kopenhagen hebben. Leverancier Strukton Systems ziet nieuwe tractie-installatie inclusief besturings- de stad in tweeën sneed. 4 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

4 Dat behelsde de integrale vernieuwing, spoortechnisch en civiel, van het traject Bramming-Tønder, 40 km enkelspoor inclusief stations en grondwerken. In oktober 2011 mochten Aarsleff en Strukton Rail bekend maken dat zij in onderaanneming van Siemens een nieuw veiligheidssysteem op het grootstedelijke netwerk van Kopenhagen - de S-Bane - gaan installeren. Dat netwerk bestaat uit een autonome infrastructuur van vier grote lijnen met 84 stations langs 170 km dubbelspoor. Het installatiewerk begint in 2012; de eerste tests volgen in 2013 en Robert Röder: Een groot werk, stap voor stap uit te voeren. Het oude systeem blijft volledig operationeel totdat het nieuwe systeem compleet zal zijn ingevoerd en in orde bevonden. Het contract geldt als het eerste van drie waarmee spoorbeheerder Banedanmark de veiligheidssystemen van het complete landelijke net wil vernieuwen. Het nieuwe systeem moet in 2020 volledig zijn ingevoerd. Investeren bij tegenwind Per Aarsleff A/S is een internationaal georiënteerde, beursgenoteerde aannemer, met ruim 3000 medewerkers van vergelijkbare grootte als Strukton Rail. De onderneming is gespecialiseerd in de aanleg van infrastructuren als (gas)pijpleidingen en havenwerken, alsmede gronden funderingswerken. De relatief kleinere divisie Aarsleff Rail sluit qua kennis en technologie goed aan op die van Strukton Rail. Onlangs illustreerde Aarsleff nog eens zijn veelzijdigheid met de opdracht voor de installatie van 80 monopile funderingen voor het offshore windmolenpark DanTysk. Deze funderingen gaan tot 32 meter diep en rusten op één paal. Robert Röder: Aarsleff is een zeer professioneel geleide organisatie die werkt op hoog niveau en nog nooit op een onbezonnen manier in projecten is gestapt. Een woord is een woord, net als bij ons. Beide ondernemingen zijn zeer oplossingsgericht. We hebben elkaar al werkend gevonden. Wij gaan nu ook met Siemens de aanbesteding doen voor de aanleg van het 6 Spoorwerk 18 I December 2011 beveiligingsysteem ERTMS (European Rail Traffic Management System) op het landelijke netwerk. Jens Otto Daugaard, directeur van Strukton Rail Production Support en net als Robert Röder lid van de internationale stuurgroep die Aarsleff/Strukton tot leven bracht, over de ontwikkelingen in Denemarken: Je kunt niet echt zeggen dat de markt veranderingen heeft ondergaan sinds 2006, toen Strukton probeerde een deel van Banedanmark Enterprise over te nemen. De markt was er al die tijd al, alleen zal structureel onderhoud zoals dat in Nederland het geval is zich voorlopig in Denemarken niet voordoen. Dat werk blijft binnen Banedanmark. De Deense markt is er een van projecten en daarvan zijn er een heleboel. Er komen twee tenders aan voor de vernieuwing van het beveiligingsysteem van het landelijke spoornet, de F-Bane, opgedeeld in Oost en West. Volgend jaar komen er vier spoorvernieuwingen op de markt, en in 2013 nog eens vier. Er lopen grote projecten als Kopenhagen-Ringsted, een nieuw integraal spoorproject, 60 km dubbelspoor, bovenleiding en signalisatie. Er dient zich 22 km dubbelspoor op de Fehmarnbeltbrug aan. Er gaat worden gewerkt aan de lightrail in Kopenhagen. We mogen verdere elektrificatie van de spoorlijnen in Jutland verwachten. Alles bij elkaar een hoop werk in een relatief klein land. Hoe dat zo komt? Daar zijn twee redenen voor. Wij hebben in ons land de infrastructuur jarenlang niet of nauwelijks onderhouden. Die is niet meer van deze tijd en voor een groot deel echt over zijn houdbaarheidsdatum heen. Delen van de signalisatie gaan tot zestig jaar terug. Maar wat goed en bemoedigend is en wat je in de geschiedenis van Denemarken wel meer ziet, is dat we in tijden van stagnatie of achteruitgang, tijden zoals nu, op grotere schaal in publieke werken gaan investeren. Dat deden we bij eerdere economische tegenwind met de Øresundtunnel, de verbinding voor spoor- en wegverkeer tussen Kopenhagen en Malmö, en de Grote Belttunnel tussen de Deense eilanden Seeland en Funen. Dat doen we nu weer. Werkgelegenheid scheppen en daarmee investeren in de toekomst van je land. Er is hier heel veel werk te doen. Nachtelijk onderhoud bij station Leiden Onbekend gebied Na een aanloop van twaalf jaar leveren vijf procesaannemers een harde strijd om het dagelijks onderhoud van het Nederlandse spoornet. ProRail deelt het land op in circa twintig concessies en vraagt om prestaties tegen concurrerende prijzen. De aannemers zoeken hun grenzen op. Zes concessiegebieden zijn er anno 2011 gegund, Strukton Rail won er drie - een even bescheiden als voorlopig succes. Hoe kom je tot prijsvorming? En tot welke prijs? De voorgeschiedenis is er een van vallen, opstaan en stug doorploeteren. In 1997 zette spoorbeheerder ProRail als eerste in Europa een definitieve stap in de aanbesteding van klein onderhoud. Het landelijk spoornet werd opgedeeld in 33 concessiegebieden. De proeftuin werd in handen gelegd van drie gekwalificeerde spooraannemers - Strukton, Volker en BAM - in de verhouding van 50:30:20. De contracten waren ouderwets kwantitatief: of het nou nodig was of niet, je ging op gezette tijden een wissel na en het materiaal dat je gebruikte was voorgeschreven. Gaandeweg moesten opdrachtgevers en opdrachtnemers op zoek naar realistischer contractvormen waarin niet de hoeveelheid werk maar de geleverde prestatie bepalend zou zijn. Die weg was een moeizame. De opdrachtgever moest onderweg nog leren op afstand te besturen; de aannemers op hun beurt hadden nog maar weinig weet van hoe je processen aanpakt en er invulling aan geeft. In vijf jaar moest de gang naar prestatiegerichte onderhoudscontracten (PGO s) gedaan zijn. Het werden er met een aantal tussenstappen twaalf. Spoorwerk 18 I December

5 In de aanbesteding kan de aannemer scoren op een achttal punten. Het bedrag voor onderhoud van het contractgebied, het aantal storingsminuten waar je voor instaat, je tarievenlijst voor extra werkzaamheden, het bedrag dat je opgeeft voor het wegwerken van achterstallig onderhoud, de meerkosten bij toename van het treintonnage gedurende de looptijd van het contract, het aantal buitendienststellingen dat je nodig denkt te hebben, je CO 2 -prestatieniveau en tenslotte aannemerspecifieke voorstellen waarvoor slimheid, creativiteit en overtuigingskracht zijn vereist. Zijn de PGO-contracten zoals de spoorbeheerder die oplegt nu uitontwikkeld of kan het nog anders en beter? De vorm is denk ik wel stabiel. Wat nu nog speelt, is de exacte risicoverdeling en de scope van het werk. Hoe groot is klein onderhoud? Dat is nog een grensgevecht. Als er een dwarsligger verrot is en vervangen moet worden, dan zit dat in je contract. Zijn het er tien dan misschien ook nog. Maar zijn het er 100 of 1000, praat je dan ook nog over klein onderhoud? Daar is discussie over. Voor de toekomst kun je je voorstellen dat een deel van het groot onderhoud - vernieuwingswerken die nu nog als project op de markt komen - in de PGOcontracten wordt opgenomen. Je zou ook kunnen denken aan contracten met een langere looptijd, niet vijf maar tien jaar. Daarmee wordt de onderhoudscomponent immers veel belangrijker. mensen nodig die dicht op het werk zitten. Je storingsdienst is daarbij het belangrijkste. In dit soort contracten weegt de bonus-malusregeling het zwaarst in je storingshersteltijden. Heb je een adequate storingsorganisatie dan valt er geld te verdienen. Heb je die niet, dan zou je er wel eens een hoop geld op toe kunnen leggen. In dezelfde tijd moesten we de organisatie en de systemen inrichten, vrijwel direct de benodigde buitendienststellingen aanvragen en diverse kwaliteitsdocumenten opstellen die nog vóórdat we met het onderhoud begonnen door ProRail geaccepteerd moesten zijn. Ook de dienstroosters moesten een paar weken van te voren allemaal ingevuld zijn. Personeel moest opgeleid worden en gebiedsbekendheid opdoen. Drieënhalve maand was kort dag. Wat wel weer in ons voordeel speelde is de anderhalf jaar ervaring die we inmiddels met het PGOcontract De Peel hadden opgedaan. David Vermeij kan dat rijtje wel dromen. Hij was als tendermanager PGO-contracten bij de verwerving van alle drie concessies betrokken en begon na de verwerving van het derde, voor Strukton Rail nog onbekende gebied Rijn & Gouwe als contractmanager namens Strukton Rail West aan de mobilisatie. Vermeij studeerde in 1998 af als railbouwkundig ingenieur aan de TU in Delft. Hij begon zijn loopbaan aan opdrachtgeverkant. Acht jaar lang werkte hij als projectleider railtechniek bij het ingenieursbureau Movares. Daar hield hij zich onder andere bezig met kwaliteitsborging bij de aanleg van de HSL-Zuid. In 2006 stapte hij over naar Strukton Rail. Ik wilde wel eens weten hoe het aan de andere kant in elkaar zat. Daar raakte hij al snel ingevoerd in tenders voor Design & Construct contracten. De stap naar PGO-contracten was daarna geen grote meer. David Vermeij zou zich samen met Arnoud van Rossum - nu zijn opvolger als tendermanager - ontwikkelen tot een van de architecten van de methodiek waarmee het bedrijfsbureau tot een aanbieding komt. Al te veel moet daarover niet verteld worden, maar in culinaire termen komt het resultaat neer op een afgepaste standaardmaaltijd met een garnituur van regionale producten op een bedje van lokale kruiderij, begeleid door jus maison naar keuze, gegarandeerd binnen X minuten op uw bord. Is er met dit contract goed te werken? Je kunt met deze contractvorm twee kanten of. De eerste is die van samenwerking tussen opdrachtgever en opdrachtnemer, waarbij veiligheid, duurzaamheid en beschikbaarheid voor de reiziger voor beide partijen de drijfveren zijn en waarbij redelijkheid en billijkheid als uitgangspunt geldt. Vooralsnog gaat het om de laagste prijs. Dus kiezen alle opdrachtnemers voor de goedkoopste oplossingen. We moeten ons met elkaar de vraag stellen of we soms niet beter voor een oplossing kunnen kiezen die, tegen geringe meerkosten, de beste is op langere termijn. Daarover moet je met elkaar in gesprek willen. En komt dat gesprek niet los, tja, dan sla je een andere richting in de vinger op de kleine lettertjes, juristerij... Dat risico lopen we wel. ProRail houdt bij deze manier van aanbesteden ogenschijnlijk een hoop geld in de broekzak. Maar de vraag is of dat ook gaat gelden voor de langere termijn. Een half jaar later Al in de eerste tien dagen kreeg de organisatie het aardig voor de kiezen. Het team stuitte op meerdere, tot dan verborgen gebleven veiligheidsgebreken die direct aangepakt moesten worden. En ook niet direct routine: op dag één een koperdiefstal met potentieel risico voor treinbotsing. Half augustus volgde een schok die lang doordreunde: een bijna-aanrijding op station Leiden, leden van een onderhoudsploeg wisten er net voor een naderende trein het spoor te verlaten. Ze verkeerden ten onrechte in de veronderstelling dat het spoor buiten dienst was. Dat, zegt David Vermeij, heeft een enorme impact gehad, op het team en op de voortgang van het werk. Het deed alle succes die we tot dan toe hadden in één keer vervagen. Op 1 oktober 2011 moest alles daarbuiten voldoen aan de gestelde specificaties. Je bent al het achterstallige onderhoud in één keer, in een half jaar tijd, aan het wegwerken: wissels, spoorgeometrie en schouwpaden herstellen, groenbeheer op orde brengen, kunstwerken nalopen, dunne plekken in de bovenleiding repareren, etc. - een vloed van kleine dingen. De opdrachtgever maakte zich zorgen of we dat wel op tijd zouden halen. Op de afgesproken datum waren we voor ruim 90% klaar. Van de resterende 10% is een deel nog onderwerp van interpretatie in de contracten. Sommige eisen zijn algemeen en vaag en niet SMART, dus niet Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden opgeschreven. Strukton Rail heeft de afgelopen 15 jaar enorm geïnvesteerd in mensen, management en technologie. Hoe moet de procesaannemer zich verder ontwikkelen? Wij zullen ons op het gebied van aantoonbaarheid en contractmanagement nog verder moeten ontwikkelen. We moeten creatiever communiceren en vooral durven om transparant te zijn. Ik merk dat we vaak achteraf communiceren wat we gedaan hebben en wat daarvan de consequenties zijn. Wat ProRail graag wil is tijdig geïnformeerd te worden. Daarin moeten we proactiever worden. Na de ondertekening van het contract in december 2010 kregen David Vermeij en zijn collega s drieënhalve maand om de organisatie voor de concessie Rijn & Gouwe op poten te zetten. Vanaf april 2011 moesten zij bestand zijn tegen een nog ongewisse praktijk. We hebben toen veel nieuwe mensen aangenomen. Het contractteam bestond uit een tiental mensen die vrijwel allemaal in een nieuwe functie kwamen of nieuw waren in het bedrijf. Voor de uitvoering hadden we Een recept voor succes David Vermeij: Momenteel wel. Maar er is de komende jaren nog een groot aantal aanbestedingen te gaan. Strukton had en heeft van alle marktpartijen het meest te verliezen. Ook al zou je je marktaandeel behouden, dan nog verlies je een deel van je omzet. Je kunt eigenlijk niet winnen. Maar we hebben ons nu wel een redelijke uitgangspositie verworven. Met ons eerste PGO-gebied hebben we inmiddels waardevolle ervaring opgedaan. Dat is belangrijk voor ons geweest. Het helpt ons enorm bij de volgende aanbestedingen. Er zijn partijen die nog helemaal niets hebben. Voor partijen wordt het een steeds groter risico om in te schrijven. Het is een vechtmarkt; je moet als aannemer overal voor gaan. We moeten afwachten of de Nederlandse markt wel groot genoeg is voor vijf procesaannemers Het formele landschap waarin opdrachtgever en opdrachtnemer zich nu bewegen, lijkt in grote lijnen gevormd. De concessiegebieden werden weliswaar groter in oppervlak en kregen een looptijd van vijf jaar, maar ze werden kleiner in volume en gingen in aantal terug van 33 naar circa 20. Het aantal gekwalificeerde spooraannemers nam toe van drie naar vijf. Minder contracten, langere looptijd, meer gegadigden - prijzenslag verzekerd. Wat het Design & Construct contract is voor projecten, werd het PGO-contract in onderhoudsland. In beide vormen worden er prestaties geëist. Doe je het beter dan overeengekomen - bijvoorbeeld door sneller storingsherstel te realiseren - dan wacht je een bonus. Presteer je ondermaats dan krijg je een korting opgelegd. En hoe je het ook doet, doel is en blijft dat het spoor veilig, duurzaam en beschikbaar is. Voorlopige conclusie? Het type onderhoudscontract waarmee de aannemers het nu moeten doen is nog geen onverdeeld genoegen. David Vermeij: We zijn op de goede weg, maar het blijkt voor zowel opdrachtnemer als opdrachtgever een behoorlijke uitdaging om aan hun verplichtingen te voldoen. Tot nu toe hebben we echter gezamenlijk voor elk probleem wel een oplossing gevonden. 8 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

6 Een fluwelen stem, sierlijk onthoekte taal, dan in andere landen. Je doet hier wat van je wat ze uitbesteedt. Dat zijn vaak de technisch zuidelijk van melodie. Chris Lehouck is van de gevraagd wordt, tot op de schroef en hoe je moeilijker werken, of werken waar ze geen generatie die zich laat kennen in de sociale hem aandraait. Elders, zeker in Nederland, tijd voor hebben, of, wie weet, geen zin. media. Ontmoet er een man in puntige toet- kan de aannemer meer verantwoordelijkheid Werken die alleen maar weekend- of nacht- sen, met virtueel penseel eigenhandig aan- naar zich toe trekken. In België zijn we daar werk zijn, die willen nogal eens op de markt gebracht op Facebook: tennis, ski, Transport nog niet aan toe. Het zou voor een bedrijf komen. Mooie dagwerken kom je minder & mobility Leuven, Soiree Tropicale, SIG- als Strukton in België welkom zijn als vaak tegen. Infrabel heeft een jaarbudget Sauer P226, Roger Federer, Swedish Chef, Infrabel de teugel meer zou vieren, want voor infrastructuur van ongeveer 1,5 miljard Wassily Kandinsky, Nick Cave, Nick Drake, dan kunnen wij het verschil maken. We zijn euro. Zou Infrabel doen wat ze graag zou Antony and The Johnsons, Philip Glass, eigenlijk klaar voor een stap verder. Die ruimte willen dan heeft ze ongeveer 3 miljard nodig. boeken van Hemingway, Steinbeck, Wolkers is er vandaag nog niet. Maar hij komt eraan, En om het nog plezanter te maken: die ander- en Pratchett, de film Control van Anton onvermijdelijk... half miljard moet in een vaste verhouding van Corbijn. En op LinkedIn zijn leerpad 60:40 verdeeld worden tussen Vlaanderen en Wij moeten blijven en zijn zakelijk DNA. Studiecentrum voor Kernenergie SCK, INSEAD, de Katholieke Universiteit van Leuven. De rest in grenzen-...? En die zal komen om een aantal redenen. Om te beginnen is men in de hele wereld Wallonië. Valt er in Wallonië een werk weg of een spoorlijn uit, dan moet het budget in Vlaanderen evenredig aangepast worden, om loos Engels: With the exception of a sidestep veel meer verantwoordelijkheden bij de aan- geen andere reden dan de handhaving van investeren in ons verstand in Telecom, my experience is in construction. Long-term strategic thinking, streamlining of processes and out-of-the-box thinking are my nemers gaan leggen. Design & Construct, integrale contracten. Dat is een ontwikkeling die niet meer te stoppen lijkt. Ten tweede het communautaire evenwicht. Ga je vervolgens het budget invullen, dan begint dat bij veiligheid en signalisatie, de huidige prioriteit. favourites. Specialities: developing strategies, is het zo dat vooral Infrabel een serieus Goede tweede is het Gewestelijk ExpresNet Het is nog niet zover, maar spoor wordt Op een dag, ruim anderhalf jaar geleden, stapte Chris Lehouck van contract management, partnering, sniffing out opportunities. In een chatbox over taalmon- vergrijzende populatie heeft en binnen nu en enkele jaren eenderde van zijn ervaren rond Brussel, dat moet maken dat al die knooppunten daar beter aan elkaar gaan booming business, ooit. Chris Lehouck het natte in het droge werk. Hij was area manager van Dredging International voor het Verenigd Koninkrijk en Ierland, en general sters maakt hij met speels genoegen de kachel aan met weemakende zinsconstructies mensen kwijt zal zijn. Ik heb hetzelfde zien gebeuren bij de Vlaamse overheid. Vroeger hangen. Het GEN-net is voor ons heel interessant, met uitroepteken. Dan volgt de is Gedelegeerd Bestuurder van Strukton manager van Dredging International UK ltd. Hij werd Gedelegeerd Bestuurder van de Belgische vestiging van Strukton Rail in Merelbeke. als ik heb zoiets van. Van Chris Lehouck mag daar gevangenschap op staan. hadden zij gepokte en gemazelde werftoezichters en leidend ambtenaren. Dat waren tweede havenontsluiting in Antwerpen. En tenslotte vernieuwingen en vervangings- Rail in België. Anderhalf jaar geleden Het water uit, het spoor op. Een nieuwe wereld, een heel andere, misschien. Tweede observatie, een verschil in mentaliteit. mensen die desnoods zelf nog een kaaimuur konden bouwen, en die je en passant nog investeringen. Daarbij verschuift de aandacht van spoor naar bovenleiding. Er zijn nog tien- stapte hij weloverwogen van de Zijn eerste observatie, het landschap: Het is vooral qua techniciteit De baggeraar heeft een heel andere blik op de wereld dan de spoormens, een veel inter- wat van je eigen specialiteit konden leren. Dat is nu niet meer haalbaar. Dus wat heb tallen, misschien wel honderden kilometers bovenleiding uit de periode van de wereldten- internationale baggerwereld in het anders. Daarnaast zijn er voor mij meer gelijkenissen dan verschillen. Beide, nat of droog, zijn werelden van openbare werken, van over- nationalere. Hij is al meer in contact gekomen met de Angelsaksische stijl van grote infra- je nu? Je hebt mensen, eigenlijk van mijn generatie, die kennen niet echt meer de toonstelling van Dat gaat niet goed, men houdt zijn hart vast. In Wallonië zie je dat nationale spoor. De visie van een man heden of in het beste geval heel grote bedrijven. Als u toiletpapier verkoopt, of scheermesjes, dan kunt u daar reclame voor gaan maken structuurwerken. Ik denk dat dat verschil in België nog meer speelt dan in Nederland, gedetailleerde uitvoering, maar zijn meer contractmanager. Daar is die verschuiving al op bepaalde lijnen snelheidsbeperkingen zijn ingesteld; er worden zelfs lijnen opgeheven die auto s een aflopende zaak noemt. of in een supermarkt gaan staan en proberen uw product te slijten. Maar baggerwerken en spoorwerken, die zijn jaren, vaak tientallen Engeland of Zweden, waar de markt al veel meer losgelaten is, en men ook al geëxperi- gebeurd. Als die ook in de spoorwereld zijn intrede doet, zijn wij er meer dan klaar voor. omdat ze echt niet meer kunnen of mogen. Dat gebeurt vandaag al. Daar hebben de jaren op voorhand gepland. Daar heb je op die manier met klassieke menteerd heeft met andere manieren van mensen van Infrabel echt hartpijn van. marketingtechnieken niet veel controle over. En ook de manier van afspraken maken. In België kennen wij nog De markt voor de spooraannemer in Belgie, verkopen - als u een groen of een geel scheermesje wilt dan zal dat altijd de heel strakke teugels van de spoor- hoe ziet die er op dit moment uit? De budgetten worden er niet groter op en te vinden zijn; wij moeten een spoor aanleggen met alle technische beheerders en het ingenieursbureau. Die is niet makkelijk. Om verschillende de aandacht verschuift van spoor naar voorschriften daar omheen, klaar. De verhoudingen zijn er nog zeer klassiek. redenen. Infrabel doet nog altijd heel veel zelf, bovenleiding. Wat betekent dat voor u? Dat komt omdat er zowel bij Infrabel als bij in de eerste plaats onderhoud - voor ons in Dat betekent voor ons dat wij onze afdeling Om je te onderscheiden van anderen, dat is bijna onmogelijk, dan moet De Lijn nog heel veel mensen perfect in staat Nederland een belangrijke steunpilaar, voor bovenleiding moeten gaan ondersteunen en je anders gaan denken. Heel vaak, en zeker in België, gaat het om zijn om voor te schrijven wat je moet doen. ons in België vooralsnog grotendeels verzwaren. Daar staan we nog niet aan de prijs, prijs en prijs. Dat maakt het vergeleken met de snelle commer- Dat maakt dat onze manier van werken nog ontoegankelijk. Infrabel doet nog altijd heel top. We hebben al veel waaruit we kunnen ciële wereld een ietwat ongewone markt. veel meer in het uitsluitend uitvoerende ligt veel zelf. Dus selecteert Infrabel heel precies putten, zoals onze filosofie van werkvoor- 10 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

7 Een van de redenen waarom ik naar Strukton ben gekomen is de volgende. Ik was een aantal jaren geleden bij een white paper project in Engeland, waarbij belanghebbenden en experts werden geconsulteerd naar aanleiding Golven van jeugd en ouderdom van de zeespiegelverhoging. Ik zat daar enkel vanuit waterbouwkundig oogpunt en ik hoorde daar het verhaal van een aantal mensen die zeiden: Kijk jongens - en dat ging dan spe- België kampt met een verouderend voedings- en bovenleidingnet. Infrabel werkt ciaal over Engeland - u moet beseffen dat als de zeespiegel omhoog komt, wij bepaalde systematisch aan vernieuwing. Reden voor een wandeling door de tijd. Van 1935 stukken land misschien niet meer kunnen of willen verdedigen. Volgden hele discussies en naar nu naar overmorgen. tot welke prijs en hoe dan. Ik had daar nog niet zo over nagedacht, maar het zou kunnen betekenen dat je België opgeeft tot Brugge Richard Marcelis is hoofdingenieur bij Nu al een jaar of vijf werkt Infrabel systema- gelijkspanning, destijds state-of-the-art. of zo. Pffft. Maar goed, dat was allemaal Infrabel, de infrastructuurbeheerder van het tisch aan de vernieuwing van het net. Aan die Dat werd een succes, technisch en commer- interessant. En dan, daar in Engeland, komt Belgische spoornet. Hij is binnen de Directie werken zal in geen jaren een einde meer cieel. De verdere uitbouw van het net ging bereiding. Door de jaren heen is onze afde- het hele gamma biedt. Er zijn vandaag ook er iemand naar voren en zegt: Mannen, Infrastructuur verantwoordelijk voor Sterk- komen. Wie wil weten hoe dat zit, hoe het zo met de Tweede Wereldoorlog de diepvriezer ling Spoor enorm gegroeid en matuur nog geen geïntegreerde projecten. Iedere dis- luister. Vandaag is het zaterdagmorgen en wij stroom, de stroomvoorziening en de boven- kwam en hoe het misschien zal verder gaan, in. Dan zien we vrij snel na 1945 de elektri- geworden. Die mannen en vrouwen kunnen cipline heeft zijn eigen, totaal andere bestek. kijken naar buiten en de zon schijnt en wij leidingen. Daarvan heeft België er ruim kan maar het best met Richard Marcelis een ficatie van de goederenlijn tussen de onvoorstelbaar veel en die moeten dat Op de dag dat men zou zeggen doet u maar springen in de auto en we rijden naar de kust kilometer in de lucht hangen. Het is wandeling door de tijd maken: Antwerpse haven via Brussel naar Charleroi. niveau ook aanhouden; zij staan er, ze kun- alles, dan staan wij klaar. Dat komt ook nog Dat, geachte aanwezigen, gaat eruit. niet zo goed gesteld met die bovenleiding- Dat was voor het staal, voor de wederop- nen concurreren. In de bovenleiding hebben wel eens, denk ik. Maar daar moet de markt Dat iedereen zomaar in de auto stapt en en. Vele zijn oud, vermoeid en lichtgeraakt. De geschiedenis van onze elektrificatie is er bouw. Eind jaren veertig ontmoeten we een wij wat dat betreft nog werk te doen. romdom ons dan ook aan toe zijn. gezellig rondscheurt, dat gaat stoppen. Er waren en zijn met regelmaat incidenten. een van golven. De eerste bovenleiding kwam parlementaire commissie die de blauwdruk Wij kunnen nog heel wat winnen in exper- Het is eenvoudig niet houdbaar. Noem het De treinenloop werd er niet punctueler van in 1935, Brussel-Antwerpen, honderd jaar na vastlegde van een elektrificatieprogramma tise en efficiëntie. Zeker, wij hebben een Speelt de politieke stagnatie in België nog olieschaarste, opwarming, vervuiling, geef en eerlijk gezegd, hij was al niet best. het begin van de spoorwegen, 3000 Volt dat wij de Grote Ster van Brussel noemen. enorme evolutie doorgemaakt en we zijn enige rol in deze wereld? het een naam, maar dit gaat verdwijnen. Begin jaren vijftig kon het werk beginnen, een op vele vlakken een voorbeeld voor de Dat is afhankelijk van met wie je praat eerste grote golf van, dacht ik, 800 kilometer. anderen. Op het gebied van maatvoering Ik denk niet dat het ons goed doet. Maar ik Onze leefwereld zal er anders uit gaan zien en Toen is ook de keuze voor het stroomsysteem staan we absoluut vooraan. Nu moeten we denk wèl dat we in een ideale omgeving zit- men is daar nu al mee bezig. Dat fascineert definitief vastgelegd op 3000 Volt. Men ging doorzetten, blijven onszelf heruitvinden, ten. Er is een maatschappelijke interesse voor me, mensen die vijftig, honderd jaren vooruit voort op wat men kende. Zo was eenmaal in zien wat we nog beter en scherper kunnen openbare werken, er is een maatschappelijke kijken en bezig zijn met het herordenen van de roaring sixties het basisnet van tractie doen, vooral in termen van systemen en interesse voor openbaar vervoer. Men begint wat ons aan ruimte omringt. Die plannen voorzien. processen. De goede en slimme dingen ook hoe langer hoe meer naar het milieu te maken voor versterking van regionale kernen, die we gedaan hebben in het spoor, de kijken. Wij zitten in de goede hoek. Je zult bijeen gehouden door gezonde vormen van In de jaren zestig was het kalm. Er zijn nog signalisatie en de bovenleiding moeten wij maar in de vliegtuigsector zitten. transport. Dat is terug naar decentralisatie in wel een paar lijnen geëlektrificeerd, in zeer bedrijfsbreed gaan uitwisselen. Wij moeten een vorm die wij vroeger op die manier niet langzaam ritme tot 1973, het jaar van de grote blijven investeren in ons verstand. Als we Ideale omgeving, goede hoek Op een kenden. En dat heeft bij mij iets doen over- oliecrisis. In die tijd is op politiek niveau de moeten kiezen tussen twee zaken, moeten moment, het gesprek loopt ten einde, brengt slaan. Autowegen en auto s, wat moeten we beslissing genomen tot verdere elektrificatie. we altijd kiezen voor more brains. Chris Lehouck langs even vanzelfsprekende op de lange duur met al die auto s? Dat is Op dat moment dacht men aan kernenergie als amper uit te leggen weg zijn persoonlijke nog maar zeer de vraag, maar een aflopend als een veilige manier van energieopwekking. Hoe ziet de aannemersmarkt eruit in België? motieven ter sprake. Ook daarin verschuiving, verhaal is het wel. Het is nog niet zover, maar We kregen vervolgens een tweede, zeer Dat is moeilijk te zeggen. Wij zijn de enigen in de richting van een ander, niet onwelkom spoor wordt booming business, ooit. belangrijke golf van elektrificatie waarbij het die in de drie disciplines functioneren: perspectief, een goede hoek. Hij hoefde niet Belgische net voor het grootste deel werd signalisatie, bovenleiding en spoor. Er zijn gesteld te worden, maar de vraag had kunnen Ooit, enig idee wanneer dat zal zijn? geëlektrificeerd. Dat begon eind jaren zeven- spooraannemers in België en er zijn zijn wat hem bewoog om afscheid te nemen Chris Lehouck heft zijn armen, haalt haast tig en liep de hele jaren tachtig door. Daarna signalisatie- en bovenleidingaannemers in van de natte aannemerij en te kiezen voor het onmerkbaar de schouders op, glimlacht viel de zaak stil. Alle belangrijke lijnen waren België, maar behalve wij is er niemand die spoor. breed en zwijgt. geëlektrificeerd; de sense of urgency rond 12 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

8 het olieverhaal was afgenomen. Daarna heb- Belgen en passant een voorschot op de totale een jaar verzelfstandigd of in 2007 kon het programma opgezet. De idee was: alles moet lijk wat kennis. Wat daar gebeurt, is echt met een continu proces bezig zijn en dat we ben we nog één belangrijk project gehad, de vernieuwing van het kernnet. Brussel-Halle beginnen aan de uitvoering van een program- vernieuwd worden, vooral alle draadwerk. vakwerk. dat zo gelijkmatig mogelijk moeten vorm- lijn die de Maasvallei verbindt met Luxemburg. en Brussel-Antwerpen werden compleet ver- ma om de voeding- en tractiestations in het In een snelle actie hebben we in verschillende geven. Dus zonder grote pieken en dalen in Dat was in hoofdzaak een goederenlijn, nieuwd, Brussel-Leuven ging naar vier sporen hele land te vernieuwen en uit te breiden. zones eerst de rijdraad vernieuwd en pas De wandeling stokt. Richard Marcelis is nu het werk, zodat ook aannemers niet het ene dus had men behoefte aan behoorlijk wat en kreeg nieuwe bovenleiding. De HSL-lijnen Alleen al in de Brusselse regio moet de elek- achteraf de draadkabels. We zijn begonnen in 2011 aangekomen. Het aantal vertragingen jaar geconfronteerd worden met een teveel vermogen. Gezien het feit dat we in een regio kregen 25 kv; het kernnet bleef bij 3 kv. trische voeding in 2016 het dubbele zijn van met de Brusselse regio. Daar vinden we een ten gevolge van falende bovenleidingen is het aan vakbekwame mensen en het volgende zitten waar de elektriciteitsvoorziening karig De hele zaak op 25 kv brengen, Richard Dat veel bovenleiding er ook niet meer concentratie van oude installaties, een dicht jaar daarvoor met 25% afgenomen. De weg jaar met te weinig. Dit is een belangrijk aan- is, koos men daar voor 25 kv. En dan ten- Marcelis zou het in theorie wel hebben zo fris bij hing, was intussen pijnlijk duidelijk en drukbereden spoornet, strategisch van naar de nabije toekomst is nog overzichtelijk. dachtspunt dat niet mag worden vergeten. slotte nog een grote golf die alle aandacht gewild. Maar die overstap, op een dicht en geworden. het hoogste belang. Daar ook lopen we het Bij een constant blijvend budget zal de klus in kreeg, technisch en financieel: de intrede van toch al kwetsbaar net, zou een te grote grootste risico dat zich in de nabije toekomst Brussel geklaard zijn tegen Infrabel kan Maar voor nu? Enkele belangrijke spoorlijnen het hogesnelheidsnet, start jaren negentig, impact hebben gehad op de bedrijfsvoering. Toen het HSL-project grotendeels klaar was, averijen zullen voordoen. daarmee een regime inrichten waarin ieder worden vernieuwd in het kader van het tien jaar later klaar. Welnu, de komst van die Dan zou heel veel materieel tweestromig ging de aandacht opnieuw uit naar de rest jaar zonder grote pieken en dalen systema- Gewestelijk ExpresNet of voor andere uitbrei- HSL is ook de eerste mijlpaal in het vervolg uitgevoerd moeten zijn en dat was het niet. van het kernnet en hoe daar de toestand was. Het plan tisch aan vernieuwing van de bovenleidingen dingsprojecten, zoals de lijn van Brussel naar op deze geschiedenis van 75 jaar elektrificatie We moesten vaststellen dat de tekenen van Richard Marcelis komt nu als vanzelf bij de en de voedingsstations wordt gewerkt. de kust. Daarnaast hebben we op dit moment sinds de herelektrificatie van Reizen met de trein werd populair; het ouderdom zorgwekkend werden. hartslagader van het spoorse Brussel, de Maar na 2016? Zeker is dat de modernise- een meerjarenplan in studie waarbij het optel- systeem was er amper op voorbereid. Spijtig genoeg moesten we meemaken wat verbinding tussen Brussel-Zuid en Brussel- ringsplannen in de rest van het land nog jaren lijstje van de wensen de aangekondigde bud- De erfenis Tussen 2000 en 2010 nam het aantal reizigers de landelijke impact was van een kapotte Noord. Twee kilometer, tot 22 sporen breed, zouden moeten doorlopen zal een getten overschrijdt. Algemeen kan men vast- Cirkel rond? Geen sprake van. De hele toe met 50 procent. Het treinverkeer groeide bovenleiding in de Brusselse regio. Incidenten volop wissels, voor een deel met zes sporen scharnierjaar zijn. Dan moet de Belgische stellen dat er minder budget voor het spoor in wandeling wordt van geen cirkels gesproken, in zwaarte en frequentie. Wat voor exploitant bleken geen incidenten; hier was sprake van onder de stad door, meer dan 1000 treinen politiek beslissen over een nieuw beheers- de jaren negentig voorhanden was. Dat maakt alleen van golven die, naarmate de wandeling NMBS een succes heette, werd voor veroudering, van groeiende ouderdom, een per dag, zo verzadigd als wat. Een vlechtwerk contract voor de NMBS-Groep (NMBS, dat we nog steeds met installaties zitten die vordert, steeds vlakker willen worden en beheerder Infrabel een groeiende zorg. fenomeen dat wij voordien nooit zo hadden bovendien van het oorspronkelijke net, het NMBS-Holding en Infrabel), inclusief een enig risico inhouden. Krijgen wij voldoende steeds verder grijpen in toekomstige tijd. Het oorspronkelijke net was berekend op gezien. Wij zaten met een erfenis uit het ver- Gewestelijk ExpresNet en hogesnelheids- meerjareninvesteringsplan. Maar de politiek geld dan kunnen wij onze dromen van een Een Masterplan Elektrificatie zou nog zeker treinen met een nominaal vermogen van leden, een hele zware. Op sommige stukken lijnen. In 2006 begon de volledige vernieuwing laat het al sinds 13 juni 2010 even afweten. volledige modernisering waarmaken. Indien er tien jaar op zich laten wachten, maar met de 2,5 megawatt, de huidige treinen vermochten stelden we een sterke degradatie van de van alle bovenleidingen in die zone. In 2016 Het kabinet Leterme is sindsdien demissionair onvoldoende budget beschikbaar zou zijn, aanleg van het hogesnelheidsnet - ook te 6 MW en 8 MW als ze gekoppeld werden, installaties vast. Sleet, corrosie. Wij hebben moet dat gereed zijn, boven- en ondergronds. en mag zich beperken tot lopende zaken, dan zullen we moeten overschakelen op een gebruiken door andere treinen - namen de een HSL-trein zelfs 20 MW. Infrabel was net toen een vrij ambitieus moderniserings- Het gaat om enkele honderden kilometers waaronder het beheer van een groeiende Plan B. Dat komt er op neer dat wij alleen de draadwerk. Het contract Schaarbeek is er schuldenlast (1). Bezuinigingen zijn onver- meest kritisch geachte elementen gaan ver- onderdeel van. De hoofdmoot zit in de boven- mijdelijk; de vraag is of en hoe zwaar dan vangen. Dan blijven we met verouderde com- leidingen ten noorden van Brussel Noord en de spoorbeheerder wordt geraakt. Richard ponenten zitten. Het probleem van corrosie richting Schaarbeek. Marcelis kan voorlopig alleen nog wat losse bijvoorbeeld kan je fundamenteel aanpakken vergezichten schetsen. door vervanging, maar je kan daar ook de Het originele concept van de Noord-Zuid- levensduur een stukje verlengen met een verbinding was een beetje een buitenbeentje De toekomst beetje zandstralen en oplassen. Daarmee los op ons net. Er werd daar met kabels gewerkt Ik voorzie dat wij in de verre toekomst naar je de problemen niet op; je schuift ze naar en de bovenleidingen werden als het ware in een continu vernieuwingsproces zullen gaan. achteren in de tijd. Is dat lapwerk? Nee, dat eilandjes geëxploiteerd. Nu is het de bedoe- Als de Ster van Brussel gereed is, komen de is te negatief. De staatshuishouding moet ook ling dat we de bovenleidingen continu met installaties van de jaren vijftig en zeventig in op orde blijven. En als dat betekent dat wij elkaar doorverbinden. Dat vraagt om een zicht. Uit onderzoek is al gebleken dat daar naar een minder robuust net gaan en iets grote reeks kleinere ingrepen. Het is, als ik lijnen zijn waarvan de restlevensduur be- minder prestatievermogen, goed, dan is dit de een vergelijking mag gebruiken, zoals je een angstigend kort is. Zeg maar tien jaar. realiteit. Waar men zich wel bewust van moet oud huis opkalefatert, kamer voor kamer. Tegen de tijd dat we daar alles aan gedaan zijn, is dat het niet mogelijk is een spoornet te Schaarbeek is een zeer complex werk, omdat hebben, wachten ons de bovenleidingen van moderniseren zonder te investeren. Dat klinkt je voortdurend rekening moet houden met het de jaren tachtig. We zijn dan misschien al in als evident, u noemt dat een open deur, maar drukke treinverkeer. Je zit daar ook met een Met wat wij nu bouwen en met wat we dit is een belangrijke boodschap die we soms zeer grote concentratie aan installaties. inmiddels over ouderdom hebben geleerd, moeten blijven herhalen. Op sommige plaatsen is het spoor de enige willen wij de gemiddelde levensduur van een manier om de werkplek te bereiken. Dus je installatie - die nu ergens tussen de zestig en (1) Eind november 2011 presenteerde formateur Elio moet zorgen dat je alles bij je hebt op je zeventig jaar ligt - naar tachtig tot negentig di Rupo een regeerakkoord. Op dat moment werd werktreinen en veilig blijft werken. Naar jaar krijgen. Juist omdat we met die golven voorzien in de presentatie van een nieuw nationaal engineering en uitvoering vraagt dat behoor- zitten, moeten we constateren dat we in feite kabinet begin december. 14 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

9 Op een brommer achter de grote motoren aan Kurt Heyman werkt 12 jaar bij Strukton Rail nv in het Belgische Merelbeke, waarvan 11,5 jaar aan het spoor. Sinds een half jaar is hij manager Bovenleiding. Hij moet de organisatie verbreden. Maar eerst moet leerschool Schaarbeek af. 16 Spoorwerk 18 I December 2011 In de jaren negentig begonnen we met bovenleidingwerk. Het was beredderen. Jarenlang bestond ons materieel uit een aantal afdankertjes. We moesten als het ware op een brommertje de grote motoren bijhouden. Nu rijden we op een oude motor achter de Ducati s van de grote bovenleidingspecialisten aan. Vandaag is Strukton Rail weliswaar de enige spooraannemer in België die alle disciplines in de aanbieding heeft en een van de vijf specialisten die bovenleidingwerk mag doen, maar top of the bill in bovenleidingen zijn we niet. Er zijn concurrenten die meer en moderner materieel hebben en meer omzet draaien in dit werk. Schaarbeek 184 is voor ons een groot werk, dat we samen met onze Nederlandse collega s hebben aangenomen. Het is drie jaar werk, drie jaar onze volledige omzet. Ons hele team heeft er handenvol werk aan. Winst maken doen we niet. We namen het werk aan tegen scherpe prijzen in een tijd dat er op de markt in België en Nederland weinig bovenleidingvernieuwingen aangeboden werden. Maar we zijn er blij mee; we houden onze vakmensen onder dak en je ziet ze groeien in het werk. Het is geen komen en gaan meer, maar blijven. Ons werk behelst de renovatie van een lappendeken van 140 kilometer bovenleiding aan de noordkant van Brussel. Normaal krijg je een ontwerp voorgelegd: dit moet er gaan gebeuren. Hier is het anders. Grote delen van het werk moeten we eerst in kaart brengen. Onze survey-afdeling heeft een scanner aangekocht. Die staat op een lorrie op het spoor en meet met stapsnelheid alle punten op. Van die punten maken we een AutoCAD-tekening. Zo krijgen we een beeld van dimensies, van wat waar hangt en waar welke palen staan. Er waren geen kaarten. Of er waren plannen en dan checkten we of die plannen klopten, óf er waren geen plannen en maakten we plannen. We meten en dienen voorstellen in. De klant heeft nog geen volledig uitgewerkt idee van wat er moet gebeuren, maar verwacht wel van ons dat we heel goed uitleggen wat we doen. Wij dienen steeds elf maanden vooruit een plan in. De uitvoering is s nachts, steeds in korte buitendienststellingen. Je bent ook niet zomaar op je werkplek. Dit is dus een werk dat een hoge samenwerking vraagt. Een bestek zoals dit heeft zich in België nog niet eerder voorgedaan. Toen we met dit werk begonnen, waren we er eigenlijk niet klaar voor, noch in de aanpak van onze dossiers, noch in technische kennis. Ook organisatorisch was er nog veel te sleutelen. Het was bovendien de eerste keer dat we ontwerpen moesten maken. Ons machinepark, de kleine locomotieven met bordes, waren te hoog en de penduleertreinen gingen niet hoog genoeg - je kon er het werk eigenlijk niet mee maken. In het begin van het werk was de klant niet tevreden, maar het betert. We zijn gegroeid, stabieler en transparanter geworden. Als we straks in 2012 Schaarbeek verlaten met een tevreden klant en mensen die veel hebben bijgeleerd en zelfstandig kunnen werken, als we een goede samenwerking met de Nederlanders hebben gesmeed, dan hebben we in drie jaar veel bereikt. Dan staan we er een stuk beter voor en zijn we klaar voor het vele werk dat nog op de markt komt. Er is nu ruimte voor een bescheiden investering in materieel. We gaan niet achter de concurrentie aan met hun grote, prachtige machines. Wij willen kijken of we met zo weinig mogelijk geld optimaal kunnen gaan scoren. Het hoeft niet altijd groot te zijn. Laten we eerst maar eens ons huiswerk doen. Ons probleem is dat onze hele bovenleidingafdeling nu bezig is met Schaarbeek. Eén werk en we zitten vol. Om continuïteit te verkrijgen zullen we een tandje moeten bijsteken. Nederland helpt ons daarin. Als we straks werk krijgen terwijl Schaarbeek nog niet rond is, gaan zij ons helpen, net als nu eigenlijk, met mensen en materieel. Het aanbod aan werk begint nu ook los te komen, vooral in Brussel, maar straks ook in Antwerpen en in de haven van Zeebrugge. We moeten toe naar een organisatie die drie, vier werken tegelijk aankan. En misschien niet de grootste, maar wel de moeilijke werken. Dat gaat onze identiteit zijn. Wij willen een unieke speler in de markt zijn, niet hetzelfde als de rest. Wij willen een aannemer zijn waarvan de klant denkt: als Strukton Rail dat doet, ook al is het een moeilijk werk, dan hebben we er vertrouwen in. Met Strukton Rail valt te praten, daar kunnen we mee samenwerken en in overleg komt het werk in orde. Die hebben niet de bombastische machines, de grote volumes, maar het middelgrote, moeilijker werk, dat kunnen we aan Strukton geven. Die hebben machines die daar net voor gepast zijn, specialistisch, niet te groot. En daarbinnen is het werk dat we nu doen goed te karakteriseren als een kostbare leerschool. Meer doen dan meters maken, net iets creatiever zijn. Spoorwerk 18 I December

10 Turbulente tijden Enrico Peola is de opvolger Dat Enrico Peola ooit algemeen directeur van Clf Groep zou worden stond vast. De Raad van Bestuur had al eerder beslist dat hij Giuseppe Neri zou opvolgen als deze met pensioen zou gaan. Geen kleine stap, want in Neri had Peola een voorganger van onomstreden formaat. Binder en bouwer, architect van Clf s groei tot grootste spoorbouwer van Italië, initiatiefnemer en voorvechter van de deelname van Strukton Rail in zijn bedrijf en daarmee van nieuwe geestdrift en vers kapitaal, onvermoeibaar verkenner van buitenlandse markten. Nog één, twee jaar te gaan misschien, dan zou Peola op voorbestemde wijze de bestuursverantwoordelijkheid overnemen. Dat was het plan. Maar op een dag in september 2010 liep alles anders. Giuseppe Neri, een ragazzino, een jongen in het lichaam van een niet meer zo jonge man en als altijd overtuigd van eigen kunnen, viel bij het snoeien van een boom in zijn tuin van de ladder, kwam ongelukkig terecht en overleed. Hij werd 64 jaar. De schok werd gevoeld tot in Nederland; Neri had er vrienden gemaakt. Met uw benoeming erfde u een organisatie met een uitgesproken en strak in de praktijk gebrachte filosofie: investeer in de kwaliteit van mensen en machines en daarmee in consolidatie van de leidersrol in eigen land en sterke groei in het buitenland. Dat lukte jarenlang en de vooruitzichten waren goed. Er was werk in Bulgarije en Montenegro en er zat een groot HSL-werk in Algerije in de pijpleiding. De toon in het jaarverslag over 2009 was heel optimistisch. Hoe stond de organisatie er voor toen u eind 2010 het roer moest overnemen? Heeft RFI binnen die 240 miljoen nog prioriteiten gesteld? Ja. Het zwaarst is niet gesneden in onderhoud maar in de ontwikkeling en toepassing van nieuwe technologieën. Maar toch, met cijfers als deze kunnen wij ons niet ontwikkelen. Van Italië, onze thuismarkt, moeten we het niet hebben. Het meeste spoorwerk dat we doen is vrijwel gereed en er is geen zicht op wanneer er nieuwe aanbestedingen op de markt komen. Op dit moment zijn er in Italië alleen nog goede mogelijkheden in het opnieuw op specificatie brengen van de veiligheidsinstallaties in tunnels. Dat is een nieuwe markt. RFI heeft wettelijke verplichtingen dienaangaande en heeft voor dat soort werk een budget van 1 miljard euro beschikbaar gesteld. Dat biedt vooral mogelijkheden voor Sifel, het andere bedrijf van Clf Groep. Ik denk dat we in die markt al in 2012 belangrijk werk kunnen doen. van Giuseppe Neri, de man die Costruzione Linee Ferroviari (Clf) tot de grootste spoorbouwer van Italië maakte en in september Toen was het optimisme over onze internationale vooruitzichten nog steeds realistisch. En in 2011 zal onze omzet uit buitenlandse werken nog steeds een stijging laten zien. We zien een kleine groei, veel kleiner dan we in 2009 voorzagen. Maar onze strategie staat nog steeds recht overeind. De situatie op de Italiaanse spoormarkt is niet goed. Daar is op dit moment voor ons geen ruimte voor groei. Om het landelijk spoornet in ons land in redelijke staat van onderhoud te kunnen houden is, alleen voor onderhoud en vernieuwing, een jaarlijks budget van 750 miljoen euro nodig. Daar is iedereen het wel over eens. In werkelijkheid was dit jaar 240 miljoen euro beschikbaar, amper een derde van wat nodig is. Bovendien heeft Rete Ferroviaria Italia (RFI), de manager van onze spoorinfra, geen geld meer. We zitten in Italië in een diepe crisis, nog steeds. Dat is voor ons geen goede zaak verongelukte bij het snoeien van een boom. Met andere, veel minder zwarte spelingen van het lot was Enrico Peola in zijn carrière niet onbekend gebleven. Als kind wilde hij nog broodbakker worden; als jongeman studeerde hij bedrijfseconomie in Genua. Hij wilde leiding geven aan een organisatie, om het even in welke branche. Bij toeval rolde hij in het spoorvak; iemand had hem erin gepraat. Vijftien jaar ervaring nam hij mee naar Bologna. Elf jaar lang had de nieuwe directeur van Clf de directie gevoerd over Ar.Fer in Alessandria, ook spoorbouwer en een volle dochter van Clf en had hij tevens de activiteiten van Sifel scherp in het oog gehouden. Clf is in 2009, in gezelschap van moedermaatschappij Unieco en de civiele bouwer CMB, deel gaan uitmaken van het consortium Eureca, in één klap de derde in grootte in het land. Dat driemanschap verwierf zich snel een groot werk aan de emplacementen van Genua (1). Dat leverde Clf en Sifel een pakket van 50 miljoen euro aan werk op. Welk toekomstig belang heeft Clf nog verder bij Eureca? Een gesprek een jaar na zijn benoeming. Laat het eerst maar eens lente worden. Het was een grote schok. Zo plotseling. Je kunt het in dit geval onmogelijk hebben over een mooi moment, maar toch Giuseppe stierf op een vrijdag en op de maandag daarop was de eerstvolgende meeting van het managementteam van Clf en kreeg ik van allen aanwezig de volmondige steun als nieuwe voorman. Het was een droevige bijeenkomst, maar op de een of andere manier ook mooi Met Eureca kunnen we markten betreden waarop we qua omvang en werksoort zelfstandig geen toegang hebben. Binnen Eureca doen we werk dat we voorheen alleen als onderaannemer konden aannemen. We doen hetzelfde werk, maar direct, als partner in een consortium. Wij zijn de specialisten op spoorgebied, onze partners zijn groot in het civiele werk en de wegenbouw. Het belangrijkste is dat Clf, Ar.Fer en Sifel op deze manier rechtstreeks contracten kunnen afsluiten. Dat geeft ons meer gewicht en daarmee staan we sterker in de markt. Is er zicht op verandering? Iedereen realiseert zich dat de wanverhouding tussen wat nodig is en wat er werkelijk wordt geïnvesteerd niet nog jaren kan blijven voortbestaan. Er moet iets veranderen, maar wanneer, daar hebben we amper zicht op. Onze minister van Financiën heeft het mes in de budgetten gezet om de tekorten op de betalingsbalans te bestrijden. Hij heeft gesneden waar hij maar kon. Spelingen van het lot zouden daarna opnieuw Enrico Peola s deel worden, maar nu van nieuwe en heel andere aard. Er wachtte hem een roerig jaar. 18 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

11 Clf neemt aandeel in spoormachinebouwer Sorema Ferroviaria heeft de technische kwaliteit en de kennis om machines te maken, en wij weten uit ervaring wat er nodig is Strukton Rails Italiaanse deelneming Clf is voor de helft eigenaar partner waarmee we tot dusverre zeer succesvol spoorbouwmachines geworden van de in Alessandria gevestigde spoormachinebouwer hadden ontwikkeld en waarmee we dat in de toekomst graag wilden Sorema Ferroviaria. De veel grotere machinebouwer Vaia Car Groep blijven doen. nam de andere helft van het in moeilijkheden geraakte bedrijf over. Wat voor Clf begon als een poging om zijn investering in een nieuwe Wat begon als praktische ingreep - een machine in aanbouw redden - stopmachine zeker te stellen, wordt nu gewaardeerd als een strate- kreeg zo een strategische dimensie. Wij hebben nu bijvoorbeeld een heidslijn wordt in ieder geval al gewerkt. Dat is wel geruststellend, zij gische manoeuvre. Voor Vaia Car betekent de gedeeltelijke overname nieuwe hormachine bij Sorema besteld, een héél andere dan we bij het niet op korte termijn. We concentreren ons nu op Montenegro, een aanzienlijke verbreding van het eigen productpakket in de spoor- Plasser & Theurer besteld zouden moeten hebben. Dat kan alleen als waar we hebben ingeschreven op vervolgwerken. Datzelfde geldt voor markt. je een partner als Sorema hebt. We hebben ons daarmee een betere Bulgarije. Wij hebben ons werk daar weliswaar opgeleverd, maar daar- concurrentiepositie in de markt verworven. We krijgen géén standaard- mee is het hele traject nog lang niet klaar. Ook in Servië en Bosnië Sorema werd ruim 30 jaar geleden opgericht door een voormalig machine uit het rek, maar precies wat we willen en dat tegen een echt dingen we mee naar werken, de ene keer alleen, de andere keer in medewerker van Matisa en verwierf zich een positie als onderhouds- concurrerende prijs. Op het moment dat we tegen een probleem samenwerking met de grote Italiaanse aannemers. Onze ambities bedrijf van de machines van de grote internationale bouwers als oplopen, kunnen wij Sorema direct betrekken bij het vinden van een strekken zich uit tot in Turkije. En tja, Algerije? Als we maar eenmaal Matisa, Plasser & Theurer en Fairmont Tamper. Gaandeweg ontpopte oplossing. Een typisch voorbeeld: op hogesnelheidstrajecten kregen Wat zal de toekomst zijn van Eureca? begonnen zijn het bedrijf zich als ontwerper en bouwer van machines met een we met een ballastprobleem te maken. Als een hogesnelheidstrein Dat gaat afhangen van de marktontwikkelingen in Italië. Eureca is volstrekt eigen signatuur en een aanpak die eerder gericht was op passeerde sloeg er bij hoge snelheden ballast omhoog tegen de een jonge onderneming en nog niet in staat om buitenlandse markten Turbulente tijden individuele, op maat gesneden producten dan de relatief groot- onderkant van de trein. Wij hebben daarop met Sorema een machine te betreden. De ambitie is er wel en die is groot. Maar ze zijn er nog Zeker. De markten stagneren, de prijzen zijn laag. Maar er zijn ook schalige, uniforme output van de Goliaths in de branche. Eind 2009 ontwikkeld die de bovenlaag van de ballast tussen de dwarsliggers niet klaar voor. Wij kunnen daar niet op wachten. Clf moet nu naar lichtpunten. Een daarvan is Sifel. Zij doen goede zaken, niet alleen in kwam naar buiten dat Sorema in financiële problemen was geraakt. aandrukt en de ballastlaag compacter maakt. Een nieuw soort machine. het buitenland, niet morgen. het bovenleidingwerk, maar vooral op het gebied van veiligheid, de Liquidatie dreigde totdat Clf en Vaia Car de onderneming overnamen Sorema heeft de technische kwaliteit en de kennis om machines te verlichting van stations en de modernisering van passagiersinformatie. en daarmee het voortbestaan van Sorema zeker stelden. maken, en wij weten uit ervaring wat er nodig is. Nu wil Ferrovie dello Clf heeft al een lange geschiedenis van werken in het buitenland: Die markt neemt een grote vlucht, al is ook daar op dit moment sprake Stato ook zo n machine van Sorema hebben. Slovenië, Polen, Montenegro, de vernieuwing van een deeltraject van van het vooruitschuiven van werken naar Sifel is op dit gebied Enrico Peola, algemeen directeur van Clf, licht de overname toe. de Oriënt Express in Bulgarije, die eind 2011 werd opgeleverd. Nog in één van de zes bedrijven die door RFI is erkend als leverancier en Wij werken al heel lang met Sorema. Toen we in 2002 een spoor- Enrico Peola voorziet dat de samenwerking met Sorema op wat lan zou worden begonnen aan de aanleg van een hogesnelheidslijn installateur en heeft al voor tientallen miljoenen euro aan werk in staafbevestigingsmachine nodig hadden, had Matisa er, tegen een gere termijn ook voor Strukton Rail belangrijk kan worden. Dat is op in Algerije, 132 kilometer dubbelspoor van Oran naar de Marokkaanse portefeuille. Dat gaat om voorzieningen die gewoon dringend nodig heel hoge prijs, al eentje op de plank staan. Wij kozen daarop voor dit moment nog te vroeg, Strukton Rail zit goed in zijn machines. grens, op te leveren in De contracten waren getekend. En toen, zijn; RFI kan ze niet blijven uitstellen. de ontwikkeling van een eigen machine, samen met Sorema. Maar als er in de toekomst specifieke vragen komen die roepen om zelfs voor geoefende politieke waarnemers onverwacht, braken in En toen daarna de HSL-trajecten op de markt kwamen hebben we een nieuw product, dan is het goed te weten dat er een partner is met vrijwel heel Noord-Afrika volksopstanden uit Perspectieven kunnen snel en onverwacht verschuiven, maar als met Sorema een ballastprofileermachine en een kettinghor ontwikkeld wie je voluit ideeën kunt uitwisselen voordat je met bouwen begint. u naar de toekomst kijkt - en dat tegen de helft van de prijs. Die machines waren een groot Voor dat soort maatwerk kun je niet naar de grote bouwers. Ja. Twee jaar lang is er aan de technische en financiële aspecten De meest kritische jaren zullen 2011 en misschien ook nog 2012 zijn. succes. Sorema vond er binnen en buiten Italië ook andere klanten van dat contract gesleuteld alsof het een spelletje tennis was. Voor de daarop volgende jaren zijn we optimistischer. De thuismarkt voor. De ballastprofileermachines presteren zo goed dat nu, in 2011, In 2011 hadden we moeten beginnen. En nu moeten we wachten. zal zeker in beweging komen. Vertaald in een weersvoorspelling? ook Ferrovie dello Stato, onze nationale spoorbeheerder, drie van Als alles goed gaat, zonder verdere tussenstops, kunnen we in de Nu regent het, in 2012 zal het voor ons een strenge winter zijn. deze machines bij Sorema heeft besteld. tweede helft van 2012 aan de slag, niet eerder. We hadden het werk Over een jaar gaat de lente beginnen. Nee, nog geen zomer. al wel gepland en in onze verwachtingen voor 2011 hadden we Laat het eerst maar eens lente worden. Dat is ook beter voor ons. Toen Sorema in de financiële problemen kwam, hadden we daar 35 miljoen euro omzet in Algerije meegenomen. We dachten daarmee s Zomers is het te warm. een stopmachine in ontwikkeling, waarin inmiddels aardig wat was aan de voorzichtige kant te zijn. Dat ligt nu volledig anders. Op het geïnvesteerd. Zou Sorema geliquideerd worden, dan zouden we ogenblik is de politieke situatie in Algerije relatief rustig. Wij zullen onze investering verliezen. De keuze was gemakkelijk. Als we Sorema daar werken als onderaannemer van het internationale Italiaanse bouw- (1) Zie ook Spoorwerk 17, pag 34: overeind hielden, zouden we niet alleen onze investering zeker stellen concern Condotte. Aan de civiele componenten van de hogesnel- maar, op termijn nog belangrijker, ons blijvend verzekeren van een 20 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

12 Malaise was het die jaarlijkse wintermaanden procent van de gevallen fout gaat, gaat het zoveel emplacementen. Het verkeer bestaat in vrijwel heel Europa, ook in de landen waar in Zweden maar voor één procent verkeerd. voornamelijk uit Noorse vrachttreinen en de winters nog winters zijn en iedere vergelij- De wezenlijke vraag is een maatschappelijke: treinen die in opdracht van Zweedse king met zelfs een extreme situatie in hoeveel geld heb ik er voor over om onder producenten ijzer, hout en papier vervoeren. Nederland tarten. In Zweden is een meter welke omstandigheden nog een werkend Het traject voert voor een groot deel door sneeuw in twee dagen aan de barre kant, en systeem te hebben? Als wij de basis van landschappen waar geen weg te bekennen is. een temperatuur van -35º C heerst er ook Zweden zouden kunnen realiseren, dan Moet er ergens een wissel of een stuk spoor niet elke dag. Toch slagen de Zweden er hebben wij hier een heel best spoor, want gerepareerd worden, dan is er maar één doorgaans goed in de boel in beweging te wij hebben hun logistieke problemen niet. manier om ter plekke te komen: over het spoor. houden. De boel ijsvrij maken en de sneeuw De vraag is alleen in hoeverre je dat moet verwijderen is niet het grootste probleem. willen in een land waar het nooit zo extreem Martin Dahlin heeft maar één sneeuwruim- Het ergste is waar je met al die sneeuw zal worden als in Zweden. voertuig ter beschikking. Hij heeft er eigenlijk naar toe moet, zegt Pasi Leskinen, locatie- twee nodig om heelhuids de winter door te manager van Strukton Rail in Stockholm. 1. Bij de poolcirkel: wilde dieren en komen. Nog los van het ruimen van massa s nergens een weg sneeuw, kreeg Dahlin afgelopen winter te Kan dat, het Nederlandse spoor meer winter- Fikse hoeveelheden sneeuw bij 30 graden maken met een stuk of 20 spoorbreuken, hard maken? Ja dat kan. Aike Schoots, onder nul en nergens een weg. Dat zijn de veroorzaakt door afgevlakte wielen. Sommige bestuursvoorzitter van Strukton Rail, heeft die winterse omstandigheden waar de mede- spoorsecties zijn in geen 30 jaar of langer mening al jaren. Hij baseert zich mede op de werkers van Strukton Rail het boven de vervangen. De sporen hier kunnen het zware Hoe hard is winterhard? praktijkervaringen van zijn organisatie in de Scandinavische landen. De kilste omstan- poolcirkel mee moeten doen. Mensen en machines lijken er amper vatbaar de kou. treinverkeer eigenlijk niet meer aan. digheden die we in Nederland kennen, Als de temperatuur onder de -30º C zakt, Het grootste probleem in de winter vormt vormen in Zweden vaak veel minder een moeten de treinpassagiers de bus nemen. stuifsneeuw dat tussen de bewegende delen December Het sneeuwde, een centimeter of tien....in 2010 ging het weer mis. Spoorbe- probleem. Het is voor een deel een technische kwestie: heb je goede wisselverwarming, Maar de goederentransporten gaan gewoon door. van de wissels waait. Heel soms, als zich ijs vormt, laat de wisselverwarming het wel eens Het vroor, tot hier en daar een graad of zes. Het waaide, heerder ProRail en vervoerder NS kregen de publieke en politieke woede over zich goede voorzieningen in je wissel en het spoor om technisch robuust te zijn? Daarnaast heb Bij extreme kou worden alle passagiers- afweten. Maar ze móeten blijven werken, verklaart Dahlin. Als het echt koud wordt, niet meer dan windkracht 4 tot 5, een stevige bries. heen en moesten diep door het stof. ProRail, vervoerders en spooraannemers je een groot organisatorisch probleem. Niet alleen voor onderhoud en quick diensten opgeheven. Geen enkele vervoerder wil het risico nemen dat zijn wordt daarom een extra verwarming in de directe omgeving van de wissels automatisch Bij elkaar voldoende om het treinverkeer in Nederland hebben een grote reeks van maatregelen getroffen om de treinen en de infrastructuur response, maar ook in de preventieve monitoring en ten slotte in hoe je de treinenloop passagiers ergens op het spoor stranden, zegt Martin Dahlin, locatiemanager van ingeschakeld. compleet lam te leggen... winterhard te maken. De branche heeft er alle vertrouwen in dat het de komende organiseert. Schakel je daarin van code groen, naar oranje, naar rood? In Nederland Strukton in Älvsbyn, net even ten zuiden van de poolcirkel. Dus zetten ze bussen in. Zijn onderhoudsploeg is vanaf september op de winter voorbereid. Alle wissels zijn winter goed gaat, al kan ze geen garanties zou dat niet mogelijk zijn, zo zegt men, omdat geïnspecteerd, schoongemaakt en voorzien geven. Strukton spant zich dan ook tot het ProRail en NS zijn gesplitst. Maar in Zweden Strukton Rail is daar met ruim 30 man van sneeuwbeschermers. Op 15 oktober zijn uiterste in om de infra winterklaar te heb- is het hele railvervoer geprivatiseerd en daar verantwoordelijk voor het onderhoud van de wisselverwarmingen aangezet. ben. De ervaring in Zweden helpt daarbij. werkt het wel. Als het in Nederland in vijf 320 km enkelspoor met 25 stations en even Martin Dahlin heeft meer dan 40 jaar ervaring 22 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

13 met onderhoudswerk in de winter en maakte lijk voor het preventief onderhoud in zes perron in te zetten voor het ruimen van de vat op de vlokken en legt ze neer in de sleuven mannen zich voor op een strenge winter. vakantiereisdagen van het jaar. We waren lange perioden mee van diepe sneeuw en verschillende spooronderhoudsgebieden met sneeuw. De sneeuw kan op het perron in het glooiende land, juist daar waar vaak de De wissels, het spoor, de voertuigen, de met 30 man 24/7 drie weken lang bezig om temperaturen tussen de -30º C en -35º C. een totale lengte van 39 km en 340 wissels, worden geladen en van daar met vrachtwa- sporen liggen. machines en het gereedschap zijn nagelopen. dat stuk spoor te vernieuwen, herinnert Wat wij doen vraagt heel veel planning. alsmede vier grote emplacementen. gens worden afgevoerd. Ze hebben speciale quads om de sneeuw van Florin zich. En dat kwam bovenop al onze Maar op de een of andere manier krijgen we De verkeersleiding in Stockholm verwerkt Peter Florin: Alle treinen zijn uitgerust met de perrons te verwijderen. Veel schoonmaak- andere winterse werkzaamheden. het altijd weer voor elkaar. Als de mensen treinbewegingen per dag, de meeste Pasi Leskinen is klaar voor de winter. Als er sneeuwploegen op de neus, maar soms werk doen ze met de hand, met shovels, die de wegen onderhouden hun werk goed voor reizigersvervoer. Forenzen en reizigers sneeuw in aantocht is, volgt hij de actuele werken die ploegen als een plamuurmes. ijspriemen en borstels. En net als hun colle- Net als zijn collega s in het noorden van het doen, kunnen we met onze tweewegvoer- die lange afstanden reizen, gaan er vanuit dat weerberichten. Als de weerkundige diensten Als zich in het witte weer een stuk of drie, ga s in het hoge noorden moeten ze de land staat hij in voortdurend contact met ver- tuigen altijd wel bij een spoorwegovergang de treinen normaal blijven rijden, ongeacht over 43 minuten sneeuw voorspellen, hebben vier treinen achter elkaar een weg banen, kan karkassen ruimen van de dieren die voor de keersleiders, vervoerscoördinatoren, sneeuw- komen. In een enkel geval moeten de trein- sneeuw en kou. ze meestal gelijk. Je moet dan onmiddellijk je het resultaat zijn dat een wissel stevig is vol- trein kwamen. Als de sneeuw hard wordt, managers en weerkundigen. Wat zijn werk in machinisten zelf de sneeuw te lijf. Elke mensen en je materieel inzetten en niet gesmeerd met sneeuw. De wisselverwarming krijgen de dieren moeite met het vinden van essentie van hem vraagt is samenspel en machinist is uitgerust met sneeuwborstel, Preventief onderhoud speelt een doorslag- wachten totdat er iets gebeurt. Goede kans is vitaal, maar om de hoeveelheid sneeuw in voedsel. Elanden gaan vaak op zoek naar geduld met zoveel verschillende vervoerders sneeuwschuiver en ijspriem en op de kop gevende rol in het beheersen van de winter- dat je dan te laat bent. de mechanische delen van het wissel te ver- voedsel op sporen die net zijn schoongeveegd. en aannemers op zijn terrein, die allemaal op van iedere locomotief is een sneeuwploeg problemen. Afgelopen september maakte minderen hebben we over de blootliggende Als ze een trein zien die met 200 km/uur op de een of andere manier op elkaar zijn aan- gemonteerd. Strukton Rail een snelle start met het schiften Wat zou voor hem een ideale winter voor delen een sneeuwbeschermer aangebracht. hen af komt zijn ze al te laat. gewezen. Het valt hem bijvoorbeeld niet altijd van ongeveer 100 wissels. Zware sneeuwval Stockholm zijn? Een gelijkmatige hoeveel- mee nog een treinvrije periode voor gepland Elke dag is er wel iets met dieren, of de in korte tijd maakt de sneeuw zwaar en heid sneeuw, in hoeveelheden die we aan- Strukton heeft hier geen sneeuwruimma- Vorig jaar januari, vlak na oud en nieuw, in het onderhoud te vinden. Peter Florin: sporen nu zijn afgezet met rendierhekken moeilijk te verwijderen. Pasi Leskinen herin- kunnen. Ik houd van sneeuw; er gebeurt altijd chines van zichzelf, maar huurt grondgraaf- noorden van Skåne kreeg een trein een wiel- We kunnen ons niet alleen maar focussen of niet. Dode rendieren moeten zo snel nert zich nog goed hoe het was rond de wel iets boeiends. machines en multifunctionele kranen, uit- breuk en vernielde drie kilometer spoorrails. op onze eigen operaties. Wij moeten het mogelijk van het spoor gehaald worden; kerstdagen van In twee dagen kregen gerust met borstels en sneeuwblazers. De trein werd weggesleept en al het verkeer hele verkeerscircus kunnen overzien. ze trekken roofdieren aan. De vaak Samische we 90 cm sneeuw. We werkten klokje rond Op naar Skåne in het verre zuiden. Nog eens Met de afgelopen winters nog vers in het moest over één enkel spoor; het regende eigenaren van de rendierkuddes krijgen om het spoor beschikbaar te houden. meer dan 400 km dichter bij Nederland. geheugen bereiden Peter Florin en zijn vertragingen op een van de belangrijkste compensatie voor ieder dier dat door een trein wordt gedood. De dieren dragen een Strukton Rail is ook verantwoordelijk voor 3. Skåne: min 5º C en geen sneeuw merkteken in het oor. Medewerkers van het sneeuwvrij houden van twee lokale lijnen Peter Florin, ploegleider bij Strukton Rail, Strukton ontdoen het kadaver van dat oor in Stockholm, de Roslagsbanan en de droomt van een normale winter. Daarmee om de eigenaar te identificeren. Vandaag, Lidingöbanan, bij elkaar 74 km spoor, bedoelt hij -5º C en een paar dagen sneeuw. zegt Martin Dahlin, moesten we een beer 155 wissels en een emplacement. In augustus De laatste paar jaar was het niet normaal. wegjagen die zich tegoed deed aan een waren de teams klaar voor de winter: er lag We hadden code rood situaties en de winters dode eland op het spoor. een plan van aanpak, de sporen en wissels duurden van november tot april. waren grondig nagekeken, mensen en Tijd om af te zakken naar Stockholm, machines stonden ingepland, inclusief extra, Het spoor in de meest zuidelijke regio van hemelsbreeds ruim 700 km naar het zuiden. op afroep beschikbaar personeel. Het smal- Zweden wordt intensief gebruikt. s Nachts spoor op de Roslagsbanan heeft zijn eigen goederen, overdag passagiers. Treinen van 2. Stockholm: het probleem hoe je machines om sneeuw te ruimen. Een sneeuw- en naar Denemarken over de Sontbrug, sneeuw kwijtraakt ploeg uit 1906 doet nog altijd dapper zijn pendeltreinen die met de ferry van en naar Treinen schudden tonnen sneeuw van hun plicht. Er is ook een combiwagen die de het Deense vasteland gaan. Treinen die tot rug als ze door een wissel gaan op een van sneeuw losser maakt en vervolgens opzuigt 200 km/uur rijden. Strukton Rail is in Skåne de emplacementen van Stockholm. en ver van het spoor blaast. Als je het over en delen van het naastgelegen Småland De Baltische zee is nabij en die maakt de sneeuwruimen hebt, maakt het niet uit hoe verantwoordelijk voor zowel preventief als sneeuw zwaar en vochtig. Het zwarte ijs oud het spoor is en hoeveel jaar een machine correctief winteronderhoud. De concessie dat zich om de sporen vormt, is zo hard als meegaat, zegt Pasi Leskinen. Heel anders bestaat uit 250 km dubbelspoor, 1346 wis- beton. Maar de boel ijsvrij maken en de is het als het hevig sneeuwt en de treinen vol sels, acht schakelstations, tien stations en sneeuw verwijderen is niet het grootste met elektronica zitten die gevoelig is voor vijf emplacementen. Vijftig mensen houden probleem. Het ergste is waar je met al die vocht. er de boel gaande. Eén wisselfout of een sneeuw naar toe moet, zegt Pasi Leskinen, paar minuten vertraging kan grote gevolgen locatiemanager van Strukton Rail in Stock- Verspreid langs lokale spoorlijnen liggen hebben voor de dienstregeling in grote delen holm. Soms moeten we de sneeuw met terreinen waar sneeuw kan worden gestort. van het land, vertelt Peter Florin. een shovel in grote zakken schuiven en Bij één van de grotere stations in Stockholm ergens buiten de emplacementen dumpen. is er echter, net als bij de grote emplace- Het landschap van Skåne is open en er is een menten, te weinig ruimte. Voor de winter van mild winterklimaat. Maar als het gaat sneeu- Strukton Rail is in Stockholm verantwoorde is nu besloten om, als het nodig is, een wen, kan het moeilijk worden. De wind krijgt 24 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

14 Vuurproef Brand in een spoortunnel. De vlammen laaien op. De temperatuur in de tunnel stijgt snel. Bij 55º C zou de blusinstallatie in werking moeten komen, automatisch aangestuurd door sensoren. Ze doen wat ze moeten doen, die sensoren - en de blusinstallatie gehoorzaamt. De sprinklers slaan aan en binnen de minuut valt liter bluswater op de vuurhaard. De vlammen doven. Water verandert in stoom. Wie in de tunnel is, ziet in een oogwenk geen hand voor ogen meer. In de tunnel zijn brandwachten en vakmensen van Strukton Systems; wat er gebeurde is geen nachtmerrie maar een halfjaarlijkse test. Plaats van handeling is de tunnelbak bij Barendrecht, een overkapping van vijf tunnelbuizen waarvan er vier tweesporig zijn. De vuurproef vond plaats in buis 3. Alleen in buizen bestemd voor goederentreinen zijn sprinklerinstallaties. In de buizen voor reizigersverkeer bevinden zich droge blusvoorzieningen. Bij de tunnel hoort een blusvijver van 5400 kubieke meters water en een schuimopslag van ruim 22 kuub. Barendrecht wordt onderhouden door medewerkers van de PMC Telecom & Technische Installaties van Strukton Systems. Daar horen tests als deze bij. Het scenario verliep zoals verwacht mocht worden. De installatie verkreeg opnieuw goedkeuring. 26 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

15 De weg op De product/markt combinatie Telecom & Technische Installaties een van de acht van Strukton Systems heeft al jaren het onderhoud van de veelsoortige installaties in spoortunnels in het pakket. In 2011 maakte de groep zijn debuut in Den Haag. Een doorbraak. Negen uur in de avond, alle verkeerslichten gaan op rood. Traag trekt een colonne tankwagens de tunnels in, toegerust met spuiten en borstels. Een stoet hoogwerkers en servicebusjes volgt. Twee nachten van ieder negen uur lang zullen de tunnels voor alle verkeer gesloten zijn. Tijd voor schoonmaak en onderhoud, de grote beurt van om de drie maanden. Plaats van handeling: Den Haag. Locatie: de Hubertustunnel. Den Haag kampt als alle steden van enige omvang met zijn bereikbaarheid en ieder voordeel - kuststad - heeft ook hier zijn nadeel - geen rondweg. De Hubertustunnel, tweebuizig en ruim anderhalve kilometer lang diep onder oud duinzand waarop herenhuizen en villa s, kazernes, een school en een uitkijkpost op het hoogste duin, geeft gedeeltelijk antwoord op het stedelijk verlangen naar een noordelijke rondweg. De tunnel brengt je in ieder geval van Schiphol in een ommezien naar het kleinsteedse Madurodam en - klein stukje verderop - de grootstedelijke oorden van internationale rechtspraak en beeldende kunst. Den Haag is op een deftige, dus stille manier nogal trots op die tunnel. Geboord en gebouwd zonder enige stennis met omwonenden, zonder vertraging en zonder dat de kosten gierend uit de hand liepen. En nog bekroond ook, twee keer. Eerst omdat ze het bouwen van tunnels in stedelijk gebied op een hoger plan bracht. En onlangs, na een vergelijkende test van 25 Europese tunnels, als de veiligste in Nederland. Tankwagens, hoogwerkers en servicebussen, bemand door civiele en technische specialisten, doen in die tunnel hun werk. De wanden worden gewassen, het wegdek geveegd, de pompen gereinigd. De lijnverlichting, 400 armaturen per buis, krijgt een schoonmaakbeurt en 250 lichtbronnen worden conform schema vervangen. Twee van de 36 ventilatoren, het vorig kwartaal gedemonteerd, worden na revisie weer ingebracht. De hulppostkasten, brandslanghaspels en brandblusmiddelen worden getest en goed bevonden. De intercom heeft dan al een functietest ondergaan, de signaaltesten op haspels en branddeuren zijn uitgevoerd. De zichtmeting - de optische detectie van het zichtniveau in de tunnels - vraagt wat herstelwerk; de verdeelkasten in de dwarsverbinding worden gecontroleerd. De camera s, die ook gebruikt worden voor stilstanddetectie, signalering van afgevallen lading en spookrijders, worden gereinigd. Twee nachten later is de waslijst aan taken gedaan. Er werden geen kritische afwijkingen gesignaleerd die van invloed zijn op de veiligheid en beschikbaarheid van de tunnel. Verder geen bijzonderheden. Een markt van unicaten De product/markt combinatie (PMC) Telecom & Technische Installaties van Strukton Systems is vanaf 2011 verantwoordelijk voor het onderhoud aan de technische installaties van twee Haagse verkeerstunnels, de Hubertustunnel en de Koningstunnel van 505 meter lang. Ieder kwartaal zullen de tunnels een beurt krijgen. Eind 2010 tekende Strukton Systems daartoe een driejarige overeenkomst met de stedelijke Dienst Stadsbeheer, afdeling Riolering en Waterbeheer. Voor de gemeente Den Haag was het de eerste keer dat ze het onderhoud van beide tunnels in één bestek op de markt bracht. Met het verwerven van de opdracht maakte Telecom & Technische Installaties zijn debuut op de onderhoudsmarkt voor automobiele infrastructuren. We gaan de weg op, constateert Joost den Decker, interim-projectmanager van de PMC. Dit is voor ons een doorbraak in een kleine, zeer concurrerende markt. Als je alle tunnels in Nederland bij elkaar optelt - weg en rail - kom je op hooguit zestig, zeventig objecten. Bijna al die tunnels zijn unicaten; overal vind je andere soorten systemen, andere vormen van besturing, andere combinaties. De crux van een tunnel is de complexe samenhang van alle daarin aanwezige installaties. Spelers genoeg op die markt, maar het aantal mensen dat een hele tunneltechnische inrichting kan overzien, is zeer gering. Dit werk vraagt om mensen die zowel een mechanische als een elektrische achtergrond hebben en het liefst ook nog affiniteit met IT. De groep Telecom & Technische Installaties nam een brede, zeven jaar lange ervaring in het onderhoud van spoorgebonden infra mee naar Den Haag. De medewerkers onderhouden en renoveren besturingsinstallaties van spoorbruggen en leveren en installeren unica als rembeproevingsinstallaties op emplacementen. Maar het zwaartepunt van hun werk ligt in het dagelijks onderhoud in en bij kunstwerken en tunnels. In opdracht van een van de regiobedrijven van Strukton Rail doen zij daarin onderhoud rondom Dordrecht. Keyrail, beheerder van de Betuweroute, delegeerde een belangrijk deel van het onderhoud van vijf spoortunnels. En dat installaties in de negensporige tunnelbak bij Barendrecht fit en in vorm blijven, is een ongedeelde verantwoordelijkheid van de PMC. De inhoud van die bak: branddetectie, brandbeveiliging, verlichting, ventilatie, waterpompen, pompkelders, snelheidsdetectie, treinbeveiliging, explosiesensoren, alle geïntegreerd in één besturingssysteem. Joost den Decker: De groep Telecom maakt de afdeling nog breder. Dan praat je in theorie over tele- en datacommunicatie en in de praktijk over alles wat je op stations ziet: aanwijsborden, omroep- en besturingsinstallaties, glasnetwerken naast het spoor en energievoorziening. De afgelopen anderhalf jaar heeft de groep op de helft van alle stationspercelen in Nederland de oude flapperborden voor de treinaanwijzing vervangen door een elektronische variant. 28 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

16 Wind mee Omgeving 0031: Bedrijf van naam met langjarige internationale Samen te water: de Strukton-Hollandia JointVenture bouwt transformatorplatforms voor in de Noordzee ervaring in het ontwerpen, bouwen en onderhouden van elektrische installaties in de midden- en hoogspanning zoekt staalbouwer met zeebenen en idem reputatie om samen te water te gaan. Zo, maar dan anders en zonder adverteren, ontkiemde in 2009 de Strukton-Hollandia JointVenture. Twee jaar later is de gezamenlijke onderneming vrij plotseling een bekende verschijning in de Noordwest-Europese miljardenmarkt die offshore wind heet. Eind 2010 ontving de joint venture de eerste opdracht voor een transformatorplatform in de Noordzee, ten behoeve van het project DanTysk. Begin 2011 volgde nummer twee, windpark Riffgat. In beide gevallen kwam de opdrachtgever uit Duitsland. De gedroomde partner: Wie in het noorden van Europa een staalbouwer van allure zoekt, komt al gauw in de buurt van Rotterdam uit, bij Hollandia. Een onderneming die tot ver over de grenzen een breed spoor van enorme constructies achterliet waarvan er vele een landmark werden, de een van staal, de ander met stalen geraamte. Bruggen, kantoren, waterweringen, energiecentrales, sluizen, stationsoverkappingen, voetbalstadions, booreilanden, kranen, zelfs een reuzenrad dat hoog uitziet over Londen en de Theems, the London Eye - daar konden nog best een paar offshore transformatorplatforms bij. De partner die zich een weg zocht: Strukton Systems, product/ markt combinatie (PMC) Energy Solutions, gaat ook al tientallen jaren mee. Schakelstations en elektrische infrastructuur in Zuid- Amerika, Afrika en Europa, in eigen huis ontworpen en gebouwd. Voeding voor steden, industrieterreinen, een vliegveld, een wijk. Maar altijd op land. Het dichtst bij zee kwam het nog aan de Nederlandse kust, bij Egmond aan Zee. Daar mocht Strukton Systems in 2006 een transformatorstation neerzetten dat de energie van 36 in zee geïnstalleerde windmolens van ieder drie Megawatt bundelt en transformeert richting gebruiker. De droom: dat je met al je ervaring op land overal een rol zou kunnen spelen, dus waarom niet waar een groeimarkt lonkte, op zee en in de wind. OP HOGE POTEN Het windmolenpark DanTysk komt te liggen op 70 kilometer van het Duitse Waddeneiland Sylt. Tachtig turbines met ieder een capaciteit van 3,6 megawatt, strak in het gelid op een wateroppervlak van 66 m 2, gaan er jaarlijks groene stroom leveren aan meer huishoudens. De molenwieken hebben een diameter van 120 meter. Het water is er tussen de 21 en de 29 meter diep. Het park is een ontwikkeling van DanTysk Offshore Wind GmbH, een combinatie van energieproducent Vattenfall Europe Windkraft GmbH (51%) en Stadtwerke München (49%). Met de bouw is iets meer dan 1 miljard euro gemoeid. De exploitatie komt in handen van het van oorsprong Zweedse Vattenfall. Eind 2013, begin 2014 moet het park in volle omvang operationeel zijn. Strukton-Hollandia JointVenture tekende in december 2010 voor de turnkey levering en installatie van het 33kv/155 kv offshore transformatorplatform. Het platform heeft een oppervlakte van 40 x 40 meter - zet er vier bij elkaar en je hebt niet de vorm maar wel het oppervlak van een voetbalveld. Eind 2012 zou het platform op zijn plek moeten staan. 30 Spoorwerk 18 I December 2011 De snelheid waarmee Strukton-Hollandia orders verwierf - twee in vier maanden - is bedrieglijk. Er ging een hordeloop van twee jaar aan vooraf. Pieter Lubberhuizen, bedrijfsleider van Energy Solutions, schetst de markt als giga en vooral het speelveld van grote internationals als Siemens, Alstom en ABB. Het is een moeilijke markt om toe te treden. De drempels zijn hoog. Je moet heel wat doen om de klant te overtuigen van je kennis en je kunde als je nieuw op de markt bent. Maar nu die drempels zijn genomen en je twee keer gescoord hebt, gaan alle deuren die de grote leveranciers tot dan voor je dicht hielden plotseling helemaal open. In de aanbieding waren zij de grote concurrenten. Nu wij als onafhankelijk componentenbouwer die werken verwierven, kiezen zij positie als potentiële componentenleverancier. Onze externe dimensie is een heel andere geworden. De impact van beide reuzenorders op Strukton Systems is groot. Lex van Seventer, directeur van Systems: We expanderen; in korte tijd moeten wij de organisatie op een ander niveau brengen. Intern is al een stroom van uitvoerders en engineers naar deze projecten op gang gekomen. En er komen al gauw 20 tot 40 nieuwe arbeidsplaatsen bij. Strukton-Hollandia JointVenture richt het vizier nu op orders voor 2014 en Hoeveel windparken er totaal in ontwikkeling zijn is moeilijk te zeggen. Maar als je kijkt waar wij mee bezig zijn, dan komen er binnen afzienbare tijd nog zeker tussen de 10 en 15 projecten op de markt die aan onze criteria voldoen. Aan de aanbesteding van windmolenpark Riffgat ging tien jaar voorbereiding vooraf. De grootste te nemen hordes waren technische complexiteit en bestuurlijke randvoorwaarden. Het park is eigendom van Riffgat GmbH & Co. KG, een gezamenlijke onderneming van de Noord-Duitse energieleverancier EWE en Enova, sinds 1989 projectontwikkelaar en -manager op het gebied van wind- en zonne-energie. Riffgat is met 30 turbines van ieder 3,6 megawatt een stuk kleiner dan DanTysk en gaat in totaal ook minder dan de helft kosten. Het komt ongeveer 15 kilometer ten noordwesten van het eiland Borkum te liggen, op 29 kilometer van het vasteland. De zeebodem ligt er op zo n 20 meter. Riffgat gaat stroom leveren aan huishoudens. Het transformatorplatform waarvoor Strukton- Hollandia begin 2011 tekende, meet 35 x 35 meter. Het platform moet eind 2013 in vol bedrijf zijn. In heel Noordwest-Europa zijn nog tientallen windparken in verschillende stadia van ontwikkeling. De groei is traag maar niet te stuiten. De zwaarste rem op de verdere ontwikkeling is de beperkte beschikbaarheid van heavy lifters, gespecialiseerde kraanschepen met een liftvermogen groot genoeg om booreilanden, windturbines en transformatorstations op hun plaats te tillen. Helmuth A. Brummer, directeur van Riffgat, bij de presentatie van zijn project: Wie het water op wil moet een lange adem hebben. Spoorwerk 18 I December

17 De Betuweroute is gewoon een fantastisch snelle verbinding Het aantal treinen dat gebruik maakt Het gaat goed met de Betuweroute. Wekelijks denderen 500 treinen over de van de Betuweroute, de goederen- goederenlijn die de havens van Rotterdam en Amsterdam met het Duitse achterland verbindt. Daarmee ligt de ontwikkeling van de enige dedicated route van Rotterdam naar Duitsland, goederenspoorlijn van Nederland op schema. Bijna 80 procent van het goederenvervoer over het spoor naar Duitsland verloopt nu via de groeit gestaag. Exploitant Keyrail Betuweroute, een percentage dat naar verwachting nog verder zal stijgen. De voornemens van de minister lijken ver- alleen op de grensovergang Emmerich maar Sjoerdsma ontkent dat het uitblijven van het mag nog tien jaar blijven. Daarmee lijkt de missie van exploitant Keyrail, een samenwerkingsverband van ProRail (50%) en de havens van Rotterdam (35%) en Amsterdam (15%), dacht veel op een beloning voor het werk dat Keyrail de afgelopen jaren heeft verzet. Dat ook op die bij Bad Bentheim en bij Venlo, concrete afspraken met Duitsland kunnen derde spoor de groei van het vervoersaanbod over de Betuweroute op enigerlei wijze zou De minister wil nu ook het goederen- geslaagd. Zelfs het bereiken van break even, de opdracht die het bedrijf in 2007 van zijn aandeelhouders meekreeg, sluit Sjoerd Sjoerdsma, één van de woord gebruikt Sjoerdsma niet, maar blij zijn we hier wel mee, en trots ook. Hij is vooral maken. En dat betekent weer dat wij veel meer vat krijgen op de totale vervoers- hebben geremd. Maar hij verbloemt niet dat zodra het wekelijks aantal goederentreinen vervoer over het hele spoornet bij twee directeuren, niet uit. Met andere woorden, na een moeizame aanloop heeft hij zijn plaats in het internationale goederenvervoer definitief verwor- content dat Keyrail straks alle goederenvervoer mag doen. Dat is veel makkelijker. In de stromen, op de logistiek en op de vervoersprestaties. Dat is wat we graag willen. richting Duitsland naar 700 of 800 stijgt, de Betuwe-route zonder aansluitend derde spoor Keyrail onderbrengen. ven. eerste plaats voor de vervoerders. Die kunnen hun zaken nu aan één loket regelen. Hebben Het zal tot een grotere efficiency leiden. vastloopt. Directeur Sjoerd Sjoerdsma weegt Minister Melanie Schultz van Haegen van Infrastructuur en Milieu besloot afgelopen zomer de beoogde aanbesteding van de exploitatie van de lijn niet langer te maken met twee soorten beleid, twee contracten als het ware, twee tarief- Dat laatste klemt des te meer nu het er naar uitziet dat Duitsland niet vóór 2018 en Kolen- en ertstreinen Wanneer die aantallen zullen worden gehaald, de ontwikkelingen. per september het einde van het huidige contract - niet door te zetten. In plaats daarvan liet zij weten de exploitatie van de Betuweroute structuren. Voor ons betekent het dat wij de promotie, de marketing van rail als alternatief mogelijk zelfs nog later het derde spoor van Emmerich naar Oberhausen zal realiseren. durft hij niet te zeggen. In de eerste plaats weten we niet wat de economie doet. En bij voor nog eens minimaal tien jaar aan Keyrail te willen toevertrouwen. voor de weg beter ter hand kunnen nemen. Daardoor zal Keyrail gedwongen zijn, bij de eerste crisis, in 2008 en met name 2009, Bovendien wil zij ál het goederenvervoer over het Nederlandse spoor bij het gelijkblijvende groei van het goederenvervoer hebben we toch een afname gezien van tegen bedrijf onderbrengen - het vervoer over het openbare net valt nu nog onder Maar het belangrijkst vindt hij dat straks nog naar Duitsland, over een paar jaar een deel de twintig procent. Daarna heeft de markt ProRail, tegen de zin van de vervoerders die liever met maar één partij te maar één partij de regie voert op de goede- van het aanbod voor de Betuweroute af te zich wel hersteld, vooral in Dat heeft maken hebben. renroutes. Het betekent dat wij over de totále leiden via de noordelijke route (Bad Bentheim) alles te maken met het besluit van de Duitse vervoersafwikkeling naar Duitsland, dus niet en de zuidelijke route (Venlo). regering te stoppen met kernenergie, en met 32 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

18 het herstel van de Duitse autoindustrie. over het spoor en in die verhouding is nog intermodaal, een stuk met de trein en ver- container, vallen die kosten mee. Ga eens allerbelangrijkste is. Deze discussie gaat in hoeverre tussen Emmerich en Oberhausen Daardoor hebben we veel meer kolen- en niet veel verandering gekomen. Volgens volgens een stuk over de weg. Dat is waar uit van een goederentrein met zeventig con- zeker invloed hebben op wat er in de nog mogelijkheden zijn voor blokverdichting. ertstreinen moeten verwerken. Wanneer we Sjoerdsma is de Betuweroute daarvoor nog we met name op inzetten. Waar kunnen wij tainers die de volle honderdzestig kilometer toekomst met de prijzen gaat gebeuren. Maar we lijken er niet aan te ontkomen een die kritische grens van 800 tot 900 treinen te kort operationeel. Je bent niet zomaar aanvullend zijn? Wat is onze meerwaarde? van de Betuweroute gebruikt. Dan bedragen Sjoerdsma: De vraag is natuurlijk: wat wil je, deel van het goederenvervoer te moeten per week halen, hangt verder samen met de over van weg naar rail. De logistiek van de de vervoerskosten 372,80 euro. Per container hogere prijzen en daarmee een verbetering afwikkelen via Bad Bentheim en via Venlo. ontwikkeling van de Tweede Maasvlakte. vervoersbedrijven en verladers moet wel Het verhaal gaat dat er toch ook bedrijven is dat amper vijf euro, oftewel drie cent per van de rentabiliteit? Of een gematigde prijs- Daarover worden nu al gesprekken gevoerd, Vanaf 2013 gaan de eerste treinen rijden. geschikt zijn voor rail. Dat vraagt om inves- zijn die zeggen: de Betuweroute is mij te kilometer. Daarnaast zijn onze tarieven op stijging, daardoor meer volume op het spoor onder andere in het kader van het Contractueel moeten de bedrijven daar twintig teringen. En partijen kijken natuurlijk of dat duur, ik ga liever over Bad Bentheim of over dit moment lager dan in Duitsland. en dus meer vracht van de weg? Er spelen Programma Hoogfrequent Spoor. Niemand procent van hun containers per trein afvoeren. onder aan de streep voldoende oplevert. Venlo. Tegelijkertijd onderhandelt Keyrail verschillende belangen en dat is het spel hoeft bang te zijn dat het goederenvervoer Onder normale economische omstandigheden nu met de vervoerders over een verdere aan- Bij de tarifering speelt nog iets anders een dat wordt gespeeld. Het is een probleem straks in het honderd loopt. En het idee dat zit je dan zo op die 800 per week. Grote volumes passing van de tarieven (in ,69 euro rol. In de huidige opzet heeft Keyrail de dat zichzelf zou kunnen oplossen als de je wel eens hoort, dat de Betuweroute achter Sjoerdsma is optimistisch over de toekomst. per gereden kilometer, inmiddels 2,33 euro). opdracht in 2013 quitte te spelen. Volgens verwachtingen van Keyrail werkelijkheid Emmerich in een boemeltje verandert, is Een andere uitdaging is het verschuiven van Een paar bedrijven zijn al overgestapt op rail. Dat zijn prijsverhogingen die in de tientallen directeur Sjoerdsma kan dat nog steeds, worden, namelijk dat het aantal treinen over volslagen onzin. Het is hooguit zo dat de vracht van de weg naar rail. Dat was één Van anderen, en daar zitten grote jongens bij, procenten lopen. Worden eventueel geïnte- mits hij en de zijnen de ruimte krijgen de de Betuweroute in een luttel aantal jaren gemiddelde snelheid die we op de Betuwe- van de redenen achter de bouw van de weet ik dat ze een overstap in overweging resseerde klanten zo niet weggejaagd? tarieven nog verder aan te passen en overi- doorgroeit naar 800 tot 900 per week. route bereiken, 95 kilometer per uur, in Betuweroute. Immers, het wegenstelsel hebben. Aan ons is het dan om, samen met Sjoerdsma denkt dat het zo n vaart niet loopt. gens ook op voorwaarde dat de economie Dat zich dan problemen gaan voordoen Duitsland zakt naar een 70 kilometer per uur. dreigt door de armada aan vrachtwagens de havenbedrijven, samen met onze klanten, Wij kijken zorgvuldig naar effecten en moge- ons niet voor een tweede keer in de steek achter Emmerich, is vers twee. Voor goederenvervoer ligt die normaal op een dicht te slibben. Bovendien scoort zowel de op deze bedrijven af te stappen en een voor- lijkheden en houden zeker rekening met laat. Dat staat op gespannen voet met dat vijftig kilometer per uur. Je staat in drie uur elektrische als dieseltrein aanmerkelijk beter stel te doen. Spoor is sterk als het gaat om economische effecten. Als je ons markt- andere streven, zoveel mogelijk goederen- Blokverdichting van Rotterdam in Duisburg! De Betuweroute als het gaat om de uitstoot van CO 2, NOx en lange afstanden. Spoor is sterk als het gaat aandeel ziet, bijna tachtig procent, denk ik vervoer van de weg op de rails te krijgen. Sjoerdsma denkt die problemen ook zonder is gewoon een fantastisch snelle verbinding. fijnstof. Op dit moment gaat nog steeds een om repeterend vervoer. Spoor is sterk als het dat het tot nu toe wel meevalt. Maar ook als In een recente brief aan de Tweede Kamer het derde spoor, zij het tijdelijk, te kunnen Dat haal je niet met de vrachtwagen en al factor tien meer containers over de weg dan gaat om grote volumes. En denk eens aan je het omrekent naar de vervoersprijs per geeft de minister aan dat volumegroei het oplossen. Aan Duitse kant wordt nu gekeken helemaal nooit per schip. Een andere contractvorm Wat we in onze contracten hebben verme- wijze wordt gepland voor aanpassing of De Betuweroute werd voor het overgrote den, is het opnemen van allerlei soorten herstel. Op dit punt zie ik dat de markt nog deel door Strukton Rail aangelegd. boeteclausules. Want wat bereik je daarmee? stappen moet zetten. Toestandsafhankelijk In 2008 won Strukton het contract voor De prestatie naar mijn klanten wordt er niet onderhoud - ons voorkeursmodel - is niet beheer en instandhouding. Dat contract beter door. En stel dat ik een hoge boete eenvoudig. Die nieuwe manier van werken werd onlangs verlengd. opstrijk. Word ik daar blij van? Helemaal niet is ons heel goed bevallen. Alleen heb ik de en mijn partner ook niet, en daarmee is je intensiteit onderschat die deze andere Keyrail nam van nul af het voortouw in de hele relatie naar de knoppen. Bovendien manier van werken van mensen vraagt. ontwikkeling van nieuwe contractvormen. leiden die boeteclausules alleen maar tot Maar ik vind dat zowel het contract- Sjoerd Sjoerdsma daarover: In onze bureaucratie en administratie en controle. management als de directies over en weer contracten met servicebedrijven zoals Terwijl wij veel liever in vertrouwen werken. daar heel volwassen mee om zijn gegaan. Strukton Rail hebben we er bewust voor We mogen ook diep in de informatie van onze gekozen met incentives te werken. Daar- partners kijken. Dat vind ik echt fantastisch. Dat ProRail in zijn contracten ook deze door blijf je aan de ene kant goed op de Dat is een heel effectieve manier van con- kant opgaat Een van de dingen die kosten sturen, terwijl je aan de andere kant trole. Wij kunnen online zien wat de plannen toenmalig president-directeur van ProRail zoveel mogelijk de innovatie aanjaagt. zijn en wat de inspecties aan nieuwe informa- Bert Klerk ons destijds meegaf, was het Het punt is, wij hebben een heel beperkt tie opleveren. We worden geïnformeerd als er volgende. Hij zei: Luister jongens, als jullie investeringsvolume. We hebben geen belangrijke afwijkingen zijn en wat de aanpak de zaken op dezelfde manier gaan aanpak- miljoenen waarvan we kunnen zeggen: is hoe men ermee om wil gaan. Wij hebben ken als ProRail, is er weinig toegevoegde laten we die er eens instoppen. We moeten zelf ook enkele inspecteurs, die zelf of met de waarde en hoeven jullie niet eens te begin- vooral heel slim zijn. Vandaar dat we heel deskundigen van de servicebedrijven zowel nen. In die zin zou je inderdaad kunnen erg met processen bezig zijn, gericht op buiten als in de databestanden waarnemin- zeggen dat Keyrail in zekere zin de proef- samenwerking. En lukt het, lukt het ons gen doen en analyseren. Dat leidt soms tot tuin is voor ProRail. Wat overigens niet besparingen te realiseren, dan worden onze interventies van onze kant. Wat we willen, is wegneemt dat wij ook veel van ProRail partners daar ook beter van. dat afwijkingen op tijd worden gezien, een leren. maatregel wordt bedacht en op geordende 34 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

19 Een kleine Duitse renaissance Strukton Rail GmbH & Co KG leverde in zijn thuisbasis Kassel een voorlopig laatste trambaan op en richt zich nu steeds meer en met groeiend succes op onderhoudsgerelateerde spoorwerken en spoorvernieuwingen met inzet van High-Output Equipment Heel even leek het Hessische stadje Vellmar eerder een satelliet van het verre New Orleans De infrastructuur tussen Kassel en Vellmar baanprojecten meer op het menu. Reden tot Projectleider Jochen Meister: We zijn als het termijn gericht; de aannemers hier spraken dan van het nabijgelegen Kassel. Met tuba, trompet, trombone en een trommeltje kwamen werd aangelegd door een werkgemeenschap zorg is dat niet: ze maken structureel een ware terug gegaan naar onze roots, de aanleg in dat verband altijd van Herfstkoorts. the saints marchin in en leek niet een blauwe tram het centrum van feestvreugde, maar van drie civiele bouwers en twee spoor- klein deel uit van de omzet van de organisatie. en vernieuwing van spoorinfrastructuren en Nu worden tenders gelijkmatiger over het jaar de Chattanooga choo choo. Maar toch, dit was het hart van de Bondsrepubliek, een bouwers van wie er een Strukton Rail GmbH Bovendien maakt de onderneming na een daarbinnen zijn we, in nauwe samenwerking in de markt gezet en zit er meer tijd tussen koude zonnige dag, 22 oktober 2011, waar met veel bestuurlijk vertoon en onder grote & Co KG was. De aanleg van de trambaan is ingrijpende reorganisatie het begin van een met onze Nederlandse collega s, op zoek gunning en uitvoering. Onze positie is duidelijk belangstelling de nieuwe, doorgetrokken tramverbinding Lijn 1 van de voormalige eindhalte illustratief voor de brede herwaardering voor kleine renaissance door. Met de naamsver- gegaan naar schaalvergroting. Dat leidde in veranderd: we kunnen nu meedoen met de Holländische Strasse in Kassel naar het centrum van Vellmar officieel in gebruik werd stedelijke en regionale tramverbindingen overal andering van George Reisse in Strukton Rail 2011 al tot meer projecten met inzet van groot grote spoorbouwers in Duitsland. De enige genomen. in Europa en zeker in de Bondsrepubliek. per januari 2011, gekoppeld aan het afstoten materieel. Daarnaast richten wij ons nu ook rem daarop is vooralsnog de moeilijkheid om Tot nog geen dertig jaar geleden leken lokale van de afdelingen grond- en wegwerken meer op specialistische, onderhoudsgerela- goed gekwalificeerde mensen te vinden. De ingebruikname Kassel-Vellmar markeert het einde van een bestuurlijke, planologische en tramverbindingen vooral bestemd voor sloop verkreeg de organisatie een internationaler teerde werken. Ook daarin weten we ons bouwtechnische procesgang van acht jaar, waarvan de feitelijke bouw 2,5 jaar in beslag nam. en ijzersmelterijen; de auto moest immers marktprofiel, krachtig geconcentreerd op de gesteund door mensen en materieel uit de In 2011 voerde Strukton Rail GmbH vier Het traject bestaat uit vier kilometer dubbelspoor met in totaal acht haltes onderweg en een allerwegen voorrang krijgen. Alleen al in het core business van de internationale onder- andere thuislanden van Strukton Rail. spoorvernieuwingen uit met inzet van keerlus in Vellmars noordelijk gelegen Ahnepark. Trams brengen nu om de zes minuten in toenmalige West-Duitsland verdween in de neming, spoorvernieuwing. Van groot belang Anders dan in voorgaande jaren hebben we nu machines waaronder de ombouwtrein en de spits, ieder kwartier de rest van de dag en ieder half uur in de avonden grote groepen jaren 50, 60 en 70 in bijna vijftig steden de voor Strukton Rails positie op de Duitse al uitstekende voorzichten voor het volgende kettinghor, alsmede één conventionele forenzen en scholieren zonder overstappen in luttele minuten van het ene centrum naar het tram volledig uit het stadsbeeld. Nu is hij onder markt bleek de organisatiebrede uniformering jaar. Tot op de helft van 2012 hebben we een vernieuwing met ballastreiniging. In januari andere. Niet alleen de mobiliteit tussen beide steden kreeg daarmee een forse impuls, ook verschillende benamingen - tram, tramtrein, van werkprocessen, vooral gericht op de inzet goede orderportefeuille. Dat we nu zover 2012 luiden de Duitse collega s het jaar in met die in Vellmar zelf, waar tussen het noorden en zuiden van de stad zes van de acht haltes lightrail - bezig aan een opmerkelijke weder- van het eigen groot materieel. Onmiskenbare vooruit kunnen kijken heeft zeker ook de de inzet van High-Output Equipment op een gelegen zijn. Parkeerplaatsen aan begin en einde dragen bij aan de verdere versterking van geboorte. leidraad daarbij, ook voor de inzet in andere maken met het feit dat onze voornaamste middelgroot traject in Stuttgart, met als extra de regionale functie van Kassels toch al imposante OV-net. Wie van verder weg van de kunst- Europese landen, waren de hoge kwaliteits- opdrachtgever Deutsche Bahn verandering enkele honderden meters conventionele zinnige en commerciële genoegens van Kassels binnenstad wil genieten, laat nu zorgeloos Voorlopig staan er voor de Duitse vestiging eisen die de Duitse infrabeheerder aan zijn bracht in zijn aanbestedingsbeleid. Tot voor spoorvernieuwing waarbij ook een nieuwe zijn auto aan de buitenrand en bespaart de bebouwde kom zijn uitlaatgassen. van Strukton Rail in de eigen regio geen tram- projectaannemers stelt. kort was dat hollen of stilstaan en op de korte onderlaag moet worden ingebracht. 36 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

20 Om het project soepel te laten verlopen, werd voor de projectadministratie een team gevormd waarin alle aannemers waren vertegenwoordigd. Regelmatig zaten zo n twintig mensen bijeen om de voortgang van het werk aan de planning te toetsen. Vertraging bij één deelproject leidt direct tot problemen bij een ander project. Michel Nordeman: Als bijvoorbeeld het leiding- en kabelwerk achterloopt, heeft dat gevolgen voor seinwezen en telecom. Om goed zicht te houden op de voortgang werd gebruik gemaakt van een speciale planningsmethodiek. Deze methodiek, een grafische weergave van tijd en locatie, was gebaseerd op de ervaring van Strukton met multidisciplinaire werken. Vooral tijdens een complex 15 uur durend deelproject waarin een veelheid van mensen en machines werd ingezet bewees deze methodiek zijn nut. In de planning waren, over een periode van vijf maanden, de tijden en locaties van activiteiten samengebracht. Het overzicht gaf helderheid, iedere dag. Het moest een geolied raderwerkje zijn. Voor vertraging was geen ruimte. Daarom hebben we zoveel energie gestoken in een efficiënte, voortdurend actuele planningsmethodiek. Eind september werd de geheel gerenoveerde Groene Lijn weer in gebruik genomen. Strukton moest het werk medio augustus opleveren. Met weliswaar wat stress lukte dat op tijd. Tot aan de officiële heropening was er tijd voor controles en proefritten. Zonder goede interne coördinatie, concludeert Michel Nordeman, waren we nooit op schema gebleven. De stations langs de Groene Lijn zijn flink opgeknapt en opgefrist. Reizigers kunnen nu op nieuw geplaveide perrons wachten tot hun metro er is. En als het goed is, wachten ze nu minder lang en minder vaak. Michel Nordeman: De metrolijn is nu in ieder geval operationeel en een stuk betrouwbaarder dan voordat wij in afgelopen maart aan het werk begonnen. Twee soorten zonneschijn Zomer op de Groene Lijn Station Högdalen. De perrons worden in secties opgebroken en opnieuw bestraat. Het dak krijgt een verfje. De hal en de roltrappen worden gerenoveerd. Buiten, langs de sporen, installeren Anders Rünso (l) en Fredrik Wennberg (r) de 400 volt energievoorziening. t Gaat lekker. Ik houd wel van dit werk, zegt Fredrik en hij geniet van de zonneschijn. Bovendien heb ik twee weken vakantie om naar uit te kijken. Voor Anders Runsö is er deze zomer geen vakantie. Na jarenlang bij Strukton te hebben gewerkt, nam hij verlof op om aan het Zweedse Koninklijk Instituut voor Technologie (KTH) te gaan studeren. Met zijn vakantiebaan op het spoor tussen Gullmarsplan en Högdalen verdient hij een zonnige aanvulling op zijn studiebeurs. Zweeds vakwerk. Strukton gaf sturing aan de complete renovatie van een van de metrolijnen in Stockholm en deed zelf het meeste werk. De zomer mag de tijd heten van rust en verjonging, op de Groene Lijn van de Stockholmse metro was afgelopen zomer van rust geen sprake. Er werd volop gewerkt en jawel, aan verjonging. Sporen, bruggen en stations kregen nieuw leven ingeblazen in het kader van een omvangrijk, integraal vernieuwingswerk, opgesneden in drie porties. Het project begon in 2006 met de lijn Liljeholmen Fruängen. In 2010 was het de beurt aan de Farsta-lijn. Strukton Rail AB was er als hoofdaannemer verantwoordelijk voor het totale werk. De opdracht was opgedeeld in dertien deelprojecten. De grootste nam Strukton zelf voor zijn rekening: spoorwerk, energievoorziening, seinwezen en telecom. Daartoe behoorde ook het vervangen van tien wissels en stroomrail en sporen over bruggen, het afstellen van wisselverwarmingsinstallaties, kabelwerk, verlichting en de inzet van een stopmachine. Strukton maakte gebruik van drie onderaannemers: Svensk Järnvägsteknik voor werk aan de sporen, Rosenqvist voor de kabelleidingen, de kabels en het hekwerk en Dateli voor de telecomverbindingen. Dagelijks waren er zo n 120 mensen aan het werk, nog afgezien van die van de aannemers die op de stations werkten. Dit was afgelopen zomer verreweg het grootste project op het netwerk van Storstockholms Lokaltrafik (SL) en het enige in zijn soort, zegt Michel Nordeman, die voor Strukton als projectmanager optrad. Het was een uitdaging op zich om een project met zoveel disciplines te coördineren en de boel zowel intern als extern draaiende te houden. 38 Spoorwerk 18 I December 2011 Spoorwerk 18 I December

SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK

SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK Imtech Infra Rail Snel, veilig en betrouwbaar Vervoer per spoor wint aan populariteit. Reizen per spoor zorgt voor een snelle, veilige en betrouwbare verbinding.

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

De kracht van pps in lightrail

De kracht van pps in lightrail De kracht van pps in lightrail Over de groeiende noodzaak van lightrail in stedelijke gebieden, de voordelen van publiek-private samenwerking en de gebundelde krachten van Strukton. Strukton pleit voor

Nadere informatie

Lijn 54 St-Niklaas Mechelen. Spoorlijn in verval

Lijn 54 St-Niklaas Mechelen. Spoorlijn in verval Lijn 54 St-Niklaas Mechelen Spoorlijn in verval Puurs, 14 november 2011 Waarom deze persontmoeting? De sporen 1 en 2 in station Puurs zijn verrot Treinen rijden 20km/h, sinds 10 augustus 2011 Avondspits,

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Referentieprojecten Grontmij: stationslocaties

Referentieprojecten Grontmij: stationslocaties Referentieprojecten Grontmij: stationslocaties OV-Terminal Den Haag Centraal Het huidig centraal station van Den Haag voldoet niet langer aan de eisen van een functioneel knooppunt van openbaar vervoer.

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie

Railwegmodellen. Hoe het begon.

Railwegmodellen. Hoe het begon. Railwegmodellen. Een korte introductie: ik ben Erik van Zuijlen en heb tot een aantal jaren geleden gewerkt als technisch medewerker eerst bij NS en daarna bij Strukton. Ik was betrokken bij de bouw van

Nadere informatie

Het succes van de A12

Het succes van de A12 Het succes van de A12 Meer markt én meer samenwerking!! Carel van Belois (RWS) Jan Willem Bruining (BAM) Oktober 2014 1 Inhoud presentatie Het project A12 Luve: wat behelsde het? Wat was het Samenwerkingsmodel?

Nadere informatie

Hierbij beantwoord ik de vragen van het lid Van Helvert (CDA) over het station in Eijsden.

Hierbij beantwoord ik de vragen van het lid Van Helvert (CDA) over het station in Eijsden. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456 0000 F 070-456

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Heijmans Avans Minor 2010-2011. Infrastructuur: van knelpunt tot aanbesteding

Heijmans Avans Minor 2010-2011. Infrastructuur: van knelpunt tot aanbesteding Heijmans Avans Minor 2010-2011 Infrastructuur: van knelpunt tot aanbesteding Avans Hogeschool is een topinstituut dat toekomstige beroepsoefenaren opleidt tot excellente professionals, die zichzelf en

Nadere informatie

Antwoord 1 Ja. Schiedam Centrum is een van de regionale knooppunten, vergelijkbaar met stations als Rotterdam Blaak en Rotterdam Alexander:

Antwoord 1 Ja. Schiedam Centrum is een van de regionale knooppunten, vergelijkbaar met stations als Rotterdam Blaak en Rotterdam Alexander: > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Masterclass. De financiële functie in beweging. Eindhoven Philibert Chavanu 25 juni 2012

Masterclass. De financiële functie in beweging. Eindhoven Philibert Chavanu 25 juni 2012 Masterclass De financiële functie in beweging Eindhoven Philibert Chavanu 25 juni 2012 Agenda 1. Even voorstellen 2. Introductie Heijmans NV 3. Veranderende omstandigheden 4. Financiële functie in beweging

Nadere informatie

Allereerst wil ik de organisatoren van deze dag, de Stichting Lezen en Schrijven

Allereerst wil ik de organisatoren van deze dag, de Stichting Lezen en Schrijven Toespraak staatssecretaris Klijnsma van Sociale Zaken en Werkgelegenheid tijdens het bedrijvencongres Samen scholen, pure winst! op 11 september 2009 in Eindhoven. Dames en heren, Allereerst wil ik de

Nadere informatie

Open Forest droom - hoe begonnen we? Open Forest geschiedenis - waar komen we vandaan?

Open Forest droom - hoe begonnen we? Open Forest geschiedenis - waar komen we vandaan? Het verhaal van Open Forest De droom - hoe begonnen we 3 Geschiedenis - waar komen we vandaan 3 Identiteit - waar staan we voor 4 Medewerkers - wie maken het 4 Organisatie - waar werken we 5 Diensten -

Nadere informatie

Prorail Infra Informatie verhoogt klanttevredenheid met 20% na invoering van Microsoft Dynamics CRM

Prorail Infra Informatie verhoogt klanttevredenheid met 20% na invoering van Microsoft Dynamics CRM Prorail Infra Informatie verhoogt klanttevredenheid met 20% na invoering van Microsoft Dynamics CRM Organisatie Prorail is de railinfrabeheerder van in totaal ca. 6.500 kilometer spoorlijn in Nederland.

Nadere informatie

Dit project is een samenwerking tussen partijen, maar wie heeft de contractuele verantwoordelijkheid? Onderstaand organigram laat dit goed zien.

Dit project is een samenwerking tussen partijen, maar wie heeft de contractuele verantwoordelijkheid? Onderstaand organigram laat dit goed zien. Verslag Workshop Omgevingsmanagement op 29 september 2011 Met prachtig technisch weer en een opkomst van ruim 65 omgevingsmanagers ging de workshop Omgevingsmanagement van start. Gerda Haisma, afdelingshoofd

Nadere informatie

Uw aansluiting op ons netwerk

Uw aansluiting op ons netwerk Uw aansluiting op ons netwerk 1 Een grotere toegankelijkheid voor een sterkere logistieke strategie Mobiliteitsproblemen, ecologische voetafdruk, wegentaks, leveringssnelheid, stijgende olieprijzen Stuk

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Klantbeheer CRM 1 Inleiding Waar gaat het om? De klant komt op de eerste plaats. Maar geldt dat voor al uw klanten? En om hoeveel (potentiële) klanten gaat het; tientallen,

Nadere informatie

Veolia 2010. Stand van zaken OV en blik in de toekomst.

Veolia 2010. Stand van zaken OV en blik in de toekomst. Veolia 2010 Stand van zaken OV en blik in de toekomst. 1 Onderwerpen Reizigers aantallen Veolia Transport Rail in 2010 Winter 2010/2011 Avantis Sociale veiligheid OV chipkaart Keten / aansluiting 2 Kleine

Nadere informatie

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN

MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN MOBILITEIT MOGELIJK MAKEN ONS DNA Op een plek die duizenden jaar terug werd gedomineerd door een ruige delta van wind, duinen en zee bevindt zich nu ons welvarende Nederland. De ontwikkeling van ons land

Nadere informatie

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy Casenso Optimaliseer Uw Bedrijf Casenso Consultancy Internet : E-mail : office@casenso.nl Telefoon : +31 (0)24 322 0872 : Engels of Nederlands Consultancy Alle organisaties (bedrijven, non-profit, overheid)

Nadere informatie

4 e spoorpakket. Masja Stefanski. Directie Openbaar Vervoer en Spoor

4 e spoorpakket. Masja Stefanski. Directie Openbaar Vervoer en Spoor 4 e spoorpakket Masja Stefanski Directie Openbaar Vervoer en Spoor 16 mei 2013 Inhoudsopgave 1. Historie Europese spoorregelgeving 2. Nederlandse spoormarkt en Lange termijn spooragenda 3. Inhoud 4 de

Nadere informatie

3Generiek Programma. van Eisen HOOFDSTUK 3.4 UITGANGSPUNTEN 3.1 INLEIDING 3.2 EISEN VAN DE OPDRACHTGEVER 3.3 EISEN

3Generiek Programma. van Eisen HOOFDSTUK 3.4 UITGANGSPUNTEN 3.1 INLEIDING 3.2 EISEN VAN DE OPDRACHTGEVER 3.3 EISEN HOOFDSTUK 3.1 INLEIDING 3Generiek Programma van Eisen Dit Programma van Eisen geldt voor het opnieuw in dienst stellen van de spoorverbinding tussen en zoals omschreven in hoofdstuk 2. Aan de hand van

Nadere informatie

Voor een volledig overzicht van de uitspraken van mijn ambtsvoorganger verwijs ik naar bijlage 1.

Voor een volledig overzicht van de uitspraken van mijn ambtsvoorganger verwijs ik naar bijlage 1. a 1 > Retouradres: Postbus 20901, 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070

Nadere informatie

Mindfulness op het werk

Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Werken vanuit rust en aandacht Veel mensen ervaren hun werk als een plek waar nooit rust is, met een doorlopende activiteit aan lijstjes die af moeten, mensen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Welke werkzaamheden heeft een krol. Hoofdstuk 4: Overige machines met spoorwerkzaamheden

Hoofdstuk 2: Welke werkzaamheden heeft een krol. Hoofdstuk 4: Overige machines met spoorwerkzaamheden Hoofdstuk 1: De krol Hoofdstuk 2: Welke werkzaamheden heeft een krol Hoofdstuk 3: De krol heeft veel bakken Hoofdstuk 4: Overige machines met spoorwerkzaamheden Hoofdstuk 5: papieren voor het werken aan

Nadere informatie

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Door: Patrick Rancuret En wat levert het nu op? Dat is de vraag die menig manager in de gemeente Den Haag stelt als het gaat over het gebruik van sociale

Nadere informatie

Futuring people DUURZAAMheid

Futuring people DUURZAAMheid Futuring people DUURZAAMheid Een lege jas of de geboorte van het nieuwe? Wat is het tegenovergestelde van duurzaamheid? In één woord graag. Dat is best een lastige zult u merken. Je moet namelijk eerst

Nadere informatie

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB Vergelijking van de CO 2 -uitstoot per vervoermiddel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB 100% Gerecycleerd papier Januari

Nadere informatie

Belangrijkste learnings vanuit klantonderzoek winter 2011/2012 Onderzoek naar sentiment en kennis onder klanten in het kader van de winter.

Belangrijkste learnings vanuit klantonderzoek winter 2011/2012 Onderzoek naar sentiment en kennis onder klanten in het kader van de winter. Belangrijkste learnings vanuit klantonderzoek winter 2011/2012 Onderzoek naar sentiment en kennis onder klanten in het kader van de winter. Veldwerk uitgevoerd voor de winter: november 2011 onder 2400

Nadere informatie

1red18054 27-04-2007, NOS, Gesprek met de Minister-president, N.2, 22.50 uur

1red18054 27-04-2007, NOS, Gesprek met de Minister-president, N.2, 22.50 uur 1red18054 27-04-2007, NOS, Gesprek met de Minister-president, N.2, 22.50 uur GESPREK MET DE MINISTER-PRESIDENT, NA AFLOOP VAN DE MINISTERRAAD, OVER DE VOORJAARSNOTA EN DE KONINKLIJKE FAMILIE Nederland

Nadere informatie

Bob Alisic (NEN) Tweedeling in 'ISO land' dankzij ISO 9001:2015? Eindelijk!

Bob Alisic (NEN) Tweedeling in 'ISO land' dankzij ISO 9001:2015? Eindelijk! Bob Alisic (NEN) Tweedeling in 'ISO land' dankzij ISO 9001:2015? Eindelijk! Gaat de volgende versie van ISO 9001 echt iets anders betekenen voor haar gebruikers dan de huidige 2008 versie? Komt er nu een

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Algemene beschrijving

Algemene beschrijving Algemene beschrijving Lokalisatie De wijk Vogelenzang ligt ten zuidwesten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest op het grondgebied van de gemeente Anderlecht. Het gebied van het zwarte punt heeft betrekking

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION

FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION DE ONDERNEMING Connexxion, ontstaan in 1999, heeft sinds 2007 het internationale Transdev als aandeelhouder. Daarnaast is BNG minderheidsaandeelhouder. Connexxion

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

6.11 UTRECHT / DE HAAR VEENENDAAL

6.11 UTRECHT / DE HAAR VEENENDAAL 6.10 EMPLACEMENT AUTOHANDEL PON Emplacement PON is nu alleen in gebruik bij autohandel PON. Deze autohandel heeft al aangegeven in de toekomst te willen beschikken over een extra spoor. In paragraag 6.9

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Gecontroleerde mobiliteit.

Gecontroleerde mobiliteit. Gecontroleerde mobiliteit. Gemeentelijke voertuigen Focus Bouwmachines Land- en bosbouw Transport en logistiek Overtuigend. Besturingstechniek die geschikt is voor mobiel gebruik functioneert door het

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, 10.07.2014 C(2014) 4938 final

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, 10.07.2014 C(2014) 4938 final EUROPESE COMMISSIE Brussel, 10.07.2014 C(2014) 4938 final OPENBARE VERSIE Dit document is een intern document van de Commissie dat louter ter informatie is bedoeld. Betreft: Steunmaatregel SA. 38639 (2014/N)

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Nieuwe polyvalente NMBS-werkplaats Melle

Nieuwe polyvalente NMBS-werkplaats Melle Nieuwe polyvalente NMBS-werkplaats Melle Bouw van nieuwe polyvalente werkplaats De NMBS start in juni 2014 met de bouw van een nieuwe polyvalente werkplaats op de terreinen van het vroegere rangeerstation

Nadere informatie

Wisselwerking aannemerij / ProRail 22 mei, Vianen Van Hattum en Blankevoort

Wisselwerking aannemerij / ProRail 22 mei, Vianen Van Hattum en Blankevoort Samenwerking in de Bouw Wisselwerking aannemerij / ProRail 22 mei, Vianen Combiplan Nijverdal Problematiek wanden; Toepassen samen Slimmer Bouwen (LEAN), focus op verspilling; Oplossing en resultaat. Inleiding

Nadere informatie

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Aart de Koning, april 2010 De aanleiding: de concurrentiepositie van de haven van Rotterdam staat onder druk De haven van Rotterdam is altijd sterk verankerd geweest

Nadere informatie

Is jouw doel om ze te overtuigen ook in Nederland te komen wonen? Nee hoor; ik ga ze gewoon kennis laten maken; verder niets.

Is jouw doel om ze te overtuigen ook in Nederland te komen wonen? Nee hoor; ik ga ze gewoon kennis laten maken; verder niets. Een stedentrip is wat Giga (28) het liefste doet tijdens zijn vakanties: het lijstje van steden die hij dit jaar nog gaat bezoeken is enorm; Amsterdam, Den Haag, Utrecht, Antwerpen, Brugge, Gent, Praag,

Nadere informatie

www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers?

www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers? www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers? Gespecialiseerd boekhoudkundig of financieel personeel uitzenden is ons vak. Daarnaast adviseren en informeren wij bedrijven ook graag over verloning

Nadere informatie

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT MdV De begroting is wederom een knap staaltje werk waar door heel veel medewerkers in dit huis veel energie en vakmanschap in is gestoken. Dat verdient waardering, zowel richting college als richting al

Nadere informatie

"Wij zijn creatieve denkers met kennis van industriële automatisering" JB Systems Westlandseweg 190 3131 HX Vlaardingen Postbus 108 3130 AC Vlaardingen T +31 10 460 80 60 F +31 10 460 80 00 info@jbsystems.nl

Nadere informatie

Besparen op maatschappelijk vastgoed

Besparen op maatschappelijk vastgoed Besparen op maatschappelijk vastgoed Het gemeentehuis, de school, de brandweerkazerne, het zwembad, het buurthuis, begraafplaatsen, gemeentewerven, het gemaal en zelfs de kerktoren: het is allemaal eigendom

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

DE BESTE BVP-PLANNEN. Wat betekent een Best Value (Procurement)?

DE BESTE BVP-PLANNEN. Wat betekent een Best Value (Procurement)? DE BESTE BVP-PLANNEN Wat betekent een Best Value (Procurement)? Even voorstellen 1. Martijn van Verseveld 2. Hoofddocent bij CursusBVP.nl 3. Werkzaam bij Inter Tender Consult 4. EMVI- en BVP-coördinator

Nadere informatie

Liedjes Kerstmusical: Volg die ster

Liedjes Kerstmusical: Volg die ster 14-1: Waar ben je geboren Waar ben je geboren, waar kom je vandaan Waar is het begonnen, waar is het ontstaan Waar ken jij de weg zelfs met je ogen dicht Waar ben je geboren, waar zag jij het licht Iedereen

Nadere informatie

Dampfbahn Furka-Bergstrecke Historie van de Dampfbahn Furka-Bergstrecke

Dampfbahn Furka-Bergstrecke Historie van de Dampfbahn Furka-Bergstrecke Dampfbahn Furka-Bergstrecke Historie van de Dampfbahn Furka-Bergstrecke Tekst: J. Wolff Foto's: Archief FO/MGB, C. Keizer, D. van Nimwegen, K. Scholtes & M. Schuring Copyright VFB Sectie Nederland 2009-2010

Nadere informatie

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Omarm de cloud Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Introductie Cloud computing symboliseert een grote verschuiving in de manier waarop ITdiensten worden geleverd binnen

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Juli - september 2015

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Juli - september 2015 Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Juli - september 2015 n 26 T/3 www.notaris.be VASTGOEDACTIVITEIT IN BELGIË 99,8 101 102,1 102,6 106,4 106,8 101,7 103,4 105,9 94,1 94,9 102,8 98,9

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Live Communications Server en Office Communicator bij Bugaboo

Live Communications Server en Office Communicator bij Bugaboo Live Communications Server en Office Communicator bij Bugaboo Innovatieve samenwerking bij Bugaboo: betere communicatie en minder e-mail Het designbedrijf Bugaboo bekend van de baanbrekende kinderwagens

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Inleiding Hans Koole tijdens de ALV van de VIB 11 september 2015

Inleiding Hans Koole tijdens de ALV van de VIB 11 september 2015 Inleiding Hans Koole tijdens de ALV van de VIB 11 september 2015 Volgende week dinsdag is het derde dinsdag in september, Prinsjesdag. Veel plannen van de regering zijn uitgelekt. Er staat veel positief

Nadere informatie

Nieuwe. Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen. bpm

Nieuwe. Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen. bpm Nieuwe afdeling in de keten Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen Visser & Smit Hanab is een aannemersbedrijf waarvan de business unit Distributie de uitvoering voor zijn rekening neemt. Om

Nadere informatie

Een simpel en robuust spoorsysteem. Naar een koersvaste ontwikkeling op het spoor

Een simpel en robuust spoorsysteem. Naar een koersvaste ontwikkeling op het spoor Een simpel en robuust spoorsysteem Naar een koersvaste ontwikkeling op het spoor Grote groei transport verwacht in de hele Europese Unie Europa staat voor grote uitdagingen op het gebied van transport:

Nadere informatie

SCRATCH KLANT AAN HET WOORD

SCRATCH KLANT AAN HET WOORD 4... lessons learned in Nederland zijn vliegwiel BIM-projecten in het buitenland... Internationale BIM-uitdaging bij Deerns Partnership belangrijker dan ontwerptools 5 BIM is geen doel op zich je hoort

Nadere informatie

ondernemers B&R Bouwgroep Een buitenbeentje in de traditionele bouwwereld

ondernemers B&R Bouwgroep Een buitenbeentje in de traditionele bouwwereld Voka Kamer van Koophandel Kempen maandelijks magazine jaargang 29 nr 4 april 2014 B&R Bouwgroep Een buitenbeentje in de traditionele bouwwereld Verschijnt maandelijks (niet in juli en augustus) P. 309988

Nadere informatie

Training Within Industry - Job Instruction

Training Within Industry - Job Instruction Training Within Industry - Job Instruction Inleiding In veel bedrijven worden problemen opgelost door doelgericht aan die problemen te werken. Achteraf hadden deze problemen voorkomen kunnen worden, door

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

1. Wat weet ik er al van. Ik doe mijn werkstuk over "Tunnels en Bruggen". Ik weet er nog niet veel van, daarom wil ik er meer over weten.

1. Wat weet ik er al van. Ik doe mijn werkstuk over Tunnels en Bruggen. Ik weet er nog niet veel van, daarom wil ik er meer over weten. Edwin van Tienen TUNNELS EN BRUGGEN Inhoud. 1. Wat weet ik er al van. 2. Tunnels. 2.1 Boren. 2.2 Tunnels in de bergen. 3. De kanaaltunnel. 3.1 Tunnel onder de zee. 3.2 De TGV. 4. Bruggen. 4.1 Onderzoeken

Nadere informatie

Het is noodzakelijk om dit proces zorgvuldig te doorlopen en de rapportages en het voorstel voor het alternatief zorgvuldig te beoordelen.

Het is noodzakelijk om dit proces zorgvuldig te doorlopen en de rapportages en het voorstel voor het alternatief zorgvuldig te beoordelen. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

EEN NIEUWE START VOOR DE HSL ZUID

EEN NIEUWE START VOOR DE HSL ZUID EEN NIEUWE START VOOR DE HSL ZUID Notitie Carla Dik-Faber Tweede Kamerfractie ChristenUnie 19 juni 2013 Een nieuwe start met de HSL-Zuid Met het besluit van NS en NMBS om te stoppen met de Fyra treinen

Nadere informatie

bij HTM Bas van der Linden 6 juni 2005

bij HTM Bas van der Linden 6 juni 2005 Welkom bij HTM Bas van der Linden 6 juni 2005 Rail in the city De visie van HTM - HTM is onderdeel van de samenleving in de stad - Veilig reizen voor klanten en veilige werkomstandigheden - Doorbreken

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

verrassend werken bij #

verrassend werken bij # verrassend werken bij # we willen het leven van mensen leuker en makkelijker maken 2 3 dit is # We willen het leven van mensen leuker en makkelijker maken. En dat hoeft helemaal niet duur te zijn, vinden

Nadere informatie

Comm ant & Bouw. Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e

Comm ant & Bouw. Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e Methode en web-based software voor proces en resultaatverbetering Comm ant & Bouw Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e Frans Münninghoff Sandra Steijvers Heijmans gebruikt

Nadere informatie

Duurzaam groeien en vernieuwen

Duurzaam groeien en vernieuwen Symposium Duurzaam groeien en vernieuwen 05 02 13 Wat leert de Monitor Duurzaam Nederland en hoe kan Nederland werken aan duurzame groei? Dinsdag 5 februari 2013, 13.30-18.00 uur Centraal Bureau voor de

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl

Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl Het is onze doelstelling om te allen tijde beschikbaar te zijn voor onze klanten als het gaat om werving en selectie en personeels-

Nadere informatie

41 december 2010. MAT Afbouw Zaltbommel. Ale van der Veen van Gerko Afbouw op het project Wave. MATinfo 1

41 december 2010. MAT Afbouw Zaltbommel. Ale van der Veen van Gerko Afbouw op het project Wave. MATinfo 1 MAT Afbouw Zaltbommel # 41 december 2010 Ale van der Veen van Gerko Afbouw op het project Wave #37 - januari 2009 Hotel Zwolle MATinfo 1 Ale van der Veen 26 jaar, lts, werken/leren als timmerman, bij MAT

Nadere informatie

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Sales als basis voor klantcontact stimuleert klanttevredenheid Meer dan 900 medewerkers van Transcom Nederland verzorgen dagelijks facilitaire

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

De bouw Conceptueel bouwen. Klinkt ingewikkeld,

De bouw Conceptueel bouwen. Klinkt ingewikkeld, De bouw Conceptueel bouwen. Klinkt ingewikkeld, heeft wel de toekomst. Over vijf jaar zal één op de vijf bouwwerken in Nederland volgens een concept gebouwd worden. Wat is dat en wat betekent het voor

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II Vervoer en ruimtelijke inrichting Opgave 4 Het Project Mainportontwikkeling Rotterdam bron 4 Den Haag Rotterdam Legenda: zandwinningsgebied landaanwinningsgebied (Tweede Maasvlakte) haven- en industriegebied

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Werken in en aan de praktijk

Werken in en aan de praktijk Werken in en aan de praktijk Avans Hogeschool is een topinstituut dat toekomstige beroepsoefenaren opleidt tot excellente professionals, die zichzelf en hun beroep voortdurend blijven ontwikkelen. Daarnaast

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Microsoft Dynamics NAV + SPHINXcarparts

Microsoft Dynamics NAV + SPHINXcarparts CASE GALLE NV CARPARTS Microsoft Dynamics NAV + SPHINXcarparts Software op maat van de verdeler van auto-onderdelen SPHINX-IT Rijksweg 95A 9870 Machelen t. 09 386 33 00 f. 09 386 95 46 Av. Léon Champagne

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Werknemers stonden raar te kijken toen ik opeens zelf de koffie ging halen.

Werknemers stonden raar te kijken toen ik opeens zelf de koffie ging halen. Grafimediabedrijf 4 - sociale innovatie in de praktijk Het bedrijf stimuleert sinds 2009 de proactiviteit van zijn werknemers en geeft hen bijbehorende verantwoordelijkheden. Het samenspel van verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Resultaten enquête Uithoornlijn

Resultaten enquête Uithoornlijn Resultaten enquête Uithoornlijn Juni 2015 Resultaten enquête Uithoornlijn Inleiding De gemeente Uithoorn en de Stadsregio Amsterdam willen graag weten wat inwoners van Uithoorn belangrijk vinden aan het

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Meccano+: droom van een stad Een korte samenvatting van de presentatie van straten-generaal

Meccano+: droom van een stad Een korte samenvatting van de presentatie van straten-generaal Meccano+: droom van een stad Een korte samenvatting van de presentatie van straten-generaal Deze samenvatting en foto s dankzij de originele reportage van Fotogordon. straten-generaal en Ademloos gaven

Nadere informatie