UMC Utrecht januari 2008 nr. 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "UMC Utrecht januari 2008 nr. 1"

Transcriptie

1 UMC Utrecht januari 2008 nr. 1 PATIËNTVEILIGHEID-EXPERT PAUL BARACH: VEILIGER PROCESSEN LEVEREN OOK KOSTENBESPARINGEN OP, HOE HET MEDICIJNONDERWIJS OP DE SCHOP GAAT, REUMAPATIËNTEN LEREN VAN ELKAAR IN EEN GROEPSCONSULT, VET HELPT KINDEREN MET SLECHT BEHANDELBARE EPILEPSIE, DE ONTHULLING VAN DE HISTONCODE, DOSSIER: SLIMMER BETER

2 Trots Het gaat goed met de Nederlandse gezondheidszorg. Minister Klink wordt in de Verenigde Staten gevierd als de uitvinder van een prachtig verzekeringsstelsel. Volgens de Euro Health Consumer Index scoort alleen Oostenrijk beter als het om patiëntvriendelijkheid gaat. Een adviesbureau stelt vast dat Nederlandse ziekenhuiszorg veel efficiënter is dan die in Duitsland. Ik kan nog wel even zo doorgaan, maar ik doe het niet. Dit was allemaal bekend; wie in het buitenland komt en over het buitenland leest, weet dat Nederland gezegend is met een goed werkend stelsel met toegankelijke, betaalbare, efficiënte en goede zorg voor iedereen. Maar waarom, zo vraag ik me vaak af, kankeren we dan toch zo? Waarom staan politici, bestuurders, verzekeraars, dokters, patiënten en burgers te dringen bij de microfoon en camera om ons wijs te maken dat het helemaal fout zit? Een product waar we trots op mogen zijn wordt weggezet als iets waar we ons voor moeten schamen. Ik heb mij een tijd geleden al voorgenomen aan dit collectieve masochisme niet deel te nemen. Door het wel te doen, ondermijnen we het vertrouwen van de mensen in de zorg en demotiveren we de mensen die daarin werken. Voor beide pas ik. Zo, het was een opluchting dat eens te kunnen zeggen. Eigenlijk werd ik daartoe geïnspireerd door het verhaal van Paul Barach in deze Uniek. Paul is als Amerikaanse anesthesioloog een jaar lang gasthoogleraar bij ons Kenniscentrum Patiëntveiligheid. Wij zijn erg blij met zijn inbreng: vernieuwend en inspirerend, tegelijkertijd realistisch en down to earth. Hem werd zijn mening over Nederland en het UMC Utrecht gevraagd en ik beveel zijn antwoorden in uw aandacht aan. Dit staat in schril contrast met het recente gedoe over de afdelingen intensive care. Enkele daar werkzame artsen meenden het land te moeten opschrikken met het verhaal dat er in een aantal kleine ziekenhuizen wel 250 patiënten onnodig overlijden. Ook met de kijkoperaties is veel mis in Nederland; oude apparatuur, onvoldoende getrainde operateurs. De inspectie werkt aan een drieluik: pre-operatieve, perioperatieve en postoperatieve zorg en ook dat drieluik heeft een hoog misericordia-gehalte. Ik kan nog wel even zo doorgaan, maar ik doe het niet. Het collectieve masochisme was immers aan mij niet besteed. Nederland heeft uitstekende gezondheidszorg en ja, het kan nog beter. Daaraan wordt hard gewerkt: beter onderwijs, nieuwe behandelingen, slimmer organiseren. Deze Uniek staat er weer vol van. Daar mag de meest favoriete werkgever voor in de zorg opgeleide mensen (een klein berichtje in dit nummer) best een beetje trots op zijn. Prof. dr. Geert H. Blijham Voorzitter Raad van Bestuur UMC Utrecht Uniek is een uitgave van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (www.umcutrecht.nl) Uniek verschijnt vier keer per jaar in een oplage van exemplaren Redactie Diane Marbus, Elke Lautenbag, Rinze Benedictus, Bas Kooman (voor vdbj/communicatie Groep) Redactieadres UMC Utrecht, Interne en Externe Communicatie, Huispostnummer D01.343, Postbus 85500, 3508 GA Utrecht. Telefoon: (088) Internet: Concept & realisatie vdbj/communicatie Groep (www.vdbj.nl) Ontwerp & vormgeving Anne Rose Oosterbaan Martinius Lithografie & drukwerk vdbj/print Support ISSN Uniek Foto omslag: Corbis / Zefa / Pete Leonard. Tekst: Prof. dr. Geert H. Blijham. Foto: Yvonne Brandwijk.

3 Inhoud 4 Uniek moment 6 Nieuws 8 Patiëntveiligheid-expert Paul Barach: Veiliger medische processen leveren ook kostenbesparingen op 12 UMC Utrecht hervormt het medicijnonderwijs: Geen arts mag meer afstuderen zonder voldoende kennis van de farmacotherapie 17 Column Miquel Bulnes: Heinz houdt niet van kerrie 18 Reumapatiënten leren van elkaar in groepsconsult 22 Stamceltherapie moet amputatie voorkomen 24 Dieet helpt kinderen met slecht behandelbare epilepsie 26 Dossier slimmer beter: zorg kan efficiënter 33 Promoties 34 Kindertraumatoloog William Kramer wil fietshelmen voor kinderen verplicht stellen 36 Aios leren virtueel opereren in het skillslab 38 Histoncode: verborgen bestuurslaag in het DNA 41 Column Frank Miedema: Plasterk beklaagt zich onterecht 42 Mijlpaal: 100ste steunhart 48 De week van inspanningsfysioloog Tim Takken 51 Bestuurder Jan Kimpen: Alleen degene die iets met je geld presteert, moet je verder stimuleren Foto s: Vincent Boon, Hester Doove, Herman van Heusden, Edwin Walvisch. Uniek 3

4 Uniek moment 4 Uniek Foto: Bob Bronshoff. Tekst: Marieke Langen.

5 Michiel (van bijna twaalf) ligt in de oefen-mri-scanner van de afdeling Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Samen met zijn broers doet Michiel mee aan een wetenschappelijk onderzoek naar hersenontwikkeling bij kinderen. Jaarlijks maakt het UMC Utrecht van zo n 250 kinderen een hersenscan in het kader van verschillende onderzoeken naar hersenbouw en -ontwikkeling. Deze oefenscanner helpt kinderen en soms volwassenen, vertrouwd te raken met het MRI-apparaat. Zo kunnen ze wennen aan het geluid van de scanner, oefenen met stilliggen (een MRI-onderzoek duurt ruim een half uur) en uitvinden dat ze via het spiegeltje boven hun hoofd naar een dvd-scherm kunnen kijken. Of in dit geval: naar de fotograaf. Uniek 5

6 NIEUWS UITSPRAKEN CROISET NIET DISCRIMINEREND Bij het toelaten van studenten tot de SUMMA-opleiding discrimineert het UMC Utrecht vrouwen niet. Tot die conclusie komt de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) naar aanleiding van een klacht van de Vereniging van Nederlandse Vrouwelijke Artsen. De vereniging diende een klacht in vanwege uitspraken van prof. dr. Gerda Croiset, opleidingscoördinator van SUMMA (de vierjarige geneeskundeopleiding van het UMC Utrecht), en de Universiteit Utrecht. Croiset suggereerde in haar oratie bij gelijke geschiktheid de voorkeur te willen geven aan mannen boven vrouwen bij de SUMMA-opleiding. Maar, zo stelde de CGB vast, bij de SUMMA-toelating is de afgelopen jaren geen sprake geweest van positieve selectie op mannen. De grond voor de aanklacht vervalt daarmee. In haar oratie stelt Croiset de feminisering van de geneeskunde aan de kaak. De man-vrouwverhouding bedraagt ongeveer procent en bij de SUMMA-opleiding is deze verhouding nog schever. Croiset schrijft onder meer: Feminisering op termijn kan consequenties hebben voor het aanzien van de medische professie, vanwege de toename van het aantal parttimers en de lagere salarissen, waar vrouwen kennelijk makkelijker mee akkoord gaan dan mannen. Wat betreft de discussie over feminisering is de CGB helder: Het innemen van stellingen moet worden gerekend tot de academische vrijheid van een hoogleraar. SPIN-OFFBEDRIJF BINDT STRIJD AAN MET ADERVERKALKING Samen met het Erasmus MC uit Rotterdam lanceert het UMC Utrecht een nieuw spin-offbedrijf: Cavadis. Basis van het bedrijf is de groeiende biobank Athero-Express die nu meer dan 1500 atherosclerotische plaques bevat, inclusief klinische kenmerken en follow-up gegevens. Cavadis wil uit deze ruwe gegevens nieuwe biomedische inzichten opdoen, die moeten leiden tot de ontdekking van biomarkers voor nieuwe diagnostische producten en beeldvormende technieken voor instabiele plaques en tot nieuwe aanknopingspunten voor de ontwikkeling van geneesmiddelen. Cavadis is daartoe al een strategische samenwerking aangegaan met een groot farmaceutisch bedrijf. UMC UTRECHT FAVORIETE ZORGWERKGEVER Voor mensen die een opleiding in de gezondheidszorg hebben gevolgd en daar momenteel ook werken, is het UMC Utrecht de meest favoriete werkgever. Dit is de uitkomst van een analyse uit het Arbeidsmarkt GedragsOnderzoek van Intelligence Group. Op de nummers twee tot en met vijf staan achtereenvolgens de politie, de GGD, het Meander Medisch Centrum en Parnassia, de organisatie voor geestelijke gezondheidszorg in Den Haag. Opvallend is dat veel zorgwerkers ook best in een andere sector aan de slag zouden willen. Behalve de politie staan ook de KLM en de gemeente Amsterdam in de top tien. Intelligence Group ondervraagt elke maand 1400 personen, die representatief zijn voor de Nederlandse beroepsbevolking. 6 Uniek Tekst: Rinze Benedictus. Fotografie: Vincent Boon, Michel Campfens, Thomas Dobber / Cluster Multimedia, Hollandse Hoogte / Vincent van den Hoogen.

7 DRIE MILJOEN VOOR ONDERZOEK NAAR LONGZIEKTE Het UMC Utrecht en UMC Groningen krijgen samen met een aantal buitenlandse onderzoeksgroepen drie miljoen euro subsidie van de Europese Unie. Met dit geld gaan zij genetisch onderzoek doen naar de oorzaak van de longziekte COPD (chronische bronchitis en longemfyseem). In Nederland lijden hier ongeveer mensen aan. In het onderzoek bestuderen het UMC Utrecht en UMC Groningen rokers en ex-rokers die meedoen aan de Nelson-studie (Nederlands Leuvens Screenings Onderzoek). Onderzoekers analyseren via een genoombrede scan het DNA van al deze mensen en koppelen de genetische uitkomsten vervolgens aan de gegevens over hun longfunctie. De bevindingen van de Nederlandse UMC s worden getoetst door buitenlandse onderzoeksgroepen in Polen, Duitsland, Denemarken en Zweden. DRAAGTAS VOOR LONGPATIËNTEN Op 6 december heeft de eerste longpatiënt een nieuwe draagtas voor zuurstoftanks in ontvangst genomen. Dat is het resultaat van een succesvol project van longarts George Nossent van het UMC Utrecht. Samen met gebruikers en zorgverleners in de regio Utrecht, tassenfabrikant Paré BV en zuurstofleverancier Vivisol heeft hij het initiatief genomen om een patiëntvriendelijke en ergonomische draagtas voor zuurstofcylinders en vloeibare zuurstoftanks te ontwikkelen. Het Astma Fonds steunt het project en zorgt dat patiënten die zuurstof geleverd krijgen via Vivisol deze tassen ontvangen. Nossent en collega s willen graag dat alle zuurstofthuisgebruikers de beschikking krijgen over de draagtas. In Nederland gebruiken naar schatting zestien- tot achttienduizend mensen thuis permanent zuurstof, dit zijn vooral longpatiënten met longemfyseem, longfibrose en taaislijmziekte. Het gewicht en vervoersongemak van zuurstofcylinders of vloeibare zuurstoftanks beperkt deze patiënten ernstig in hun mobiliteit. STERKE MRI-SCANNER Op 4 december is de nieuwe 7 Tesla MRI-scanner van het UMC Utrecht in gebruik genomen. De enige twee Nederlandse MRI-scanners van deze sterkte staan nu in Leiden en Utrecht. Met de krachtige MRI kunnen Utrechtse neurowetenschappers de hersenen in detail bestuderen. Dit komt van pas bij onderzoek naar psychiatrische aandoeningen zoals Alzheimer, Parkinson, autisme en schizofrenie. Onderzoekers van het LUMC, het UMC Utrecht, het F.C. Donders Centrum en het UMC St Radboud in Nijmegen gaan binnen het Virtual Institute for Seven Tesla Applications nauw samenwerken om de nieuwe scanners optimaal te benutten. Uniek 7

8 8 Uniek

9 Patiëntveiligheid-expert Paul Barach Politieke proclamaties veranderen menselijk gedrag niet De Amerikaanse anesthesioloog dr. Paul Barach werkt aan de opzet van het Kenniscentrum Patiëntveiligheid van het UMC Utrecht. In Nederland wordt jaarlijks een paar miljoen aan patient safety research besteed. Vergeleken met Amerika zou dat vijftig tot honderd miljoen moeten zijn. De Amerikaanse anesthesioloog dr. Paul Barach werkt momenteel een jaar lang als visiting professor voor het UMC Utrecht. Paul Barach (Los Angeles, 1964) werd opgeleid tot anesthesioloog aan het Massachussetts General Hospital in Boston en de Harvard Medical School. Hij specialiseerde zich in cardiale anesthesiologie en intensive care, en werd door de Universiteit van Chicago uitgenodigd een centrum op te zetten voor simulatie. Voor de Universiteit van Miami zette hij een opleidingsfaciliteit op voor artsen, studenten Geneeskunde en verpleegkundig personeel wederom op het gebied van simulatie en stond hij aan het hoofd van een onderzoeksprogramma voor patiëntveiligheid. Gedurende zijn Nederlandse verblijf werkt Barach vooral aan de opzet van het nieuwe Kenniscentrum Patiëntveiligheid van het UMC Utrecht. U hebt op twee Amerikaanse universiteiten pionierswerk verricht op het gebied van simulatie. Wat houdt dat in? Het gaat om training in medische handelingen waarbij het lichaam van de patiënt wordt binnengedrongen, zoals bij operaties en injecties. De simulatietraining geschiedt met behulp van virtuele technieken of poppen. De filosofie achter deze simulatietrainingen is het ontwikkelen van principes voor veilig handelen. Simulatie is een middel om de cultuur in de geneeskunde te helpen veranderen. Die cultuur veranderen we door veilige competenties te ontwikkelen. Het gaat om een reeks terugkerende principes: het vakmanschap van de behandelend geneesheer, communicatie, documentatie, foutenrapportage en eerlijkheid ten opzichte van je collega s en de patiënt. We moeten ervoor zorgen dat medici gaan denken als aanbieders van veiligheid. Er zijn veel manieren om daaraan te werken; simulatie is een van de belangrijkste. We leunen daarbij sterk op de simulatietechnologie van de luchtvaart, de kernenergietechnologie en de transportsector. Hoe ziet het er in de praktijk uit? Net als een echte operatiekamer, dialyseruimte of eerstehulpafdeling, maar met als verschil dat zich overal videocamera s bevinden, zodat je na afloop jezelf aan het werk kunt zien. Je docent vraagt: Wat dacht je, toen je dat deed? Je collega s zeggen: Ik zie dat toch anders. Dan kun je samen in gesprek gaan. Wat was het mentale model waarvan je uitging? Wat bedoelde je toen je dat zei? Misschien moet je de vraag een volgende keer anders stellen en krijg je andere antwoorden. We noemen dit wel experimental action of reflection and action. Je leert, terwijl je werkt. Hoe ver is de VS op het gebied van simulatie? Rond 1999, 2000 kreeg het thema patiëntveiligheid een hoge prioriteit dankzij het rapport To Err Is Human van het Institute of Medicine (IOM). Dat rapport stelde dat in de VS jaarlijks mensen overlijden door vermijdbare medische fouten. Naar Nederlandse verhoudingen omgerekend zou dat neerkomen op zo n 5000 mensen per jaar. Een Nederlandse studie die een aantal maanden geleden uitkwam, toonde aan dat het er hier ongeveer 1700 zijn. Volgens dat rapport worden er in Nederland jaarlijks meer dan 1,3 miljoen mensen opgenomen in het ziekenhuis. Van alle opgenomen patiënten krijgt 5,7 procent te maken met onbedoelde schade. In 2,3 procent van alle opnamen is sprake van vermijdbare schade. Als je de cijfers van omringende landen als Groot-Brittannië en Duitsland erbij haalt, maar ook die van Australië en het Midden-Oosten, kom je op vergelijkbare getallen. Tussen de vier en tien procent van alle ziekenhuisopnames levert vermijdbare schade op, en van die vier procent heeft tien tot vijftien procent de dood tot gevolg. Wat ik in Chicago en Miami probeerde, was de wetenschappelijke kennis combineren met de praktijk van alledag. Daarmee waren we in 2002 een van de eersten en dat kreeg veel aandacht, variërend van optredens bij Oprah Winfrey tot het NBC News. Ik geloof dat het van wezenlijk belang is om wetenschap en de alledaagse praktijk tezamen te brengen. Als je de cultuur in de medische wereld wilt veranderen, zul Tekst: Hans Bouman. Foto s: Hester Doove. Uniek 9

10 Clinton verklaarde dat het aantal medische fouten in vijf jaar met vijftig procent zou verminderen; dat is niet gebeurd je je wetenschappelijke ambities moeten vertalen in bewoordingen die voor het brede publiek, de media en de politiek begrijpelijk zijn. Dan kunnen zij vervolgens de wetgeving, fondsen en overige ondersteuning creëren die een cultuur van veiligheid mogelijk maken. Hoe waardeert u, vanuit Amerikaans perspectief, de Nederlandse ziekenhuiszorg en die van het UMC Utrecht? Ik ben zeer onder de indruk. De organisatiestructuur is goed, er is minder miscommunicatie dan soms in de VS, de processen verlopen goed en mensen lijken hier een beter evenwicht te hebben tussen werk en privéleven. Volgens mij is het gezond dat medisch personeel meer tijd heeft voor gezin en hobby s dan in de VS. Studenten in opleiding draaien in de VS weken van 80 uur, hier van 46. Ze hebben dus veel meer tijd voor andere zaken. Ook de onderlinge hartelijkheid van de mensen hier vind ik indrukwekkend. Op het gebied van technologie, medicatie en operaties is alles vergelijkbaar, maar de uitvoering verloopt hier erg soepel. Ook opvallend is dat het hier in de ziekenhuizen veel minder lawaaiig is. Daar wordt hier echt aandacht aan besteed. En het Nederlandse zorgstelsel? Naar mijn indruk is het verzekeringssysteem geen drijvende kracht achter het medische handelen. In de VS vormt met name de angst voor juridische procedures een belangrijke factor en niet op een positieve manier. Het leidt ertoe dat artsen defensiever handelen in het voorschrijven van medicatie, extra patiëntenonderzoeken enzovoort, om zichzelf te beschermen. Er wordt erg veel geld aan besteed, puur uit zelfbescherming. Hoeveel prioriteit ligt er in de VS bij patiëntveiligheid? Zeer veel. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat er jaarlijks honderden miljoenen dollars aan worden uitgegeven. Het onderwerp haalt de covers van Time magazine en Business Week, de voorpagina s van de New York Times en de Wall Street Journal, politici schrijven erover Hillary Clinton en Barach Obama schreven een jaar geleden samen een artikel over patiëntveiligheid in het belangrijkste medische tijdschrift ter wereld, de New England Journal of Medicine. Het is dus een hot topic, niet alleen om morele redenen, maar ook heel pragmatisch, omdat gebrekkige patiëntveiligheid een grote bron van geldverspilling is. De kosten van het gezondheidssysteem zijn momenteel een belangrijk discussiepunt in de VS. In andere domeinen levert technologie als regel kostenbesparingen op, maar in de gezondheidszorg worden de kosten door de voortschrijdende technologie helaas alleen maar hoger. De Nederlandse minister van Volksgezondheid heeft onlangs de ambitie geformuleerd om het aantal medische missers in vijf jaar te halveren. Wat vindt u van die ambitie? Misschien kan ik die vraag beantwoorden door te vertellen wat er in de VS is gebeurd. Toen het IOM-rapport uitkwam, verklaarde president Clinton dat het aantal medische fouten in vijf jaar tijd met vijftig procent zou worden gereduceerd. Dat is niet gebeurd. Politieke proclamaties zijn prima, maar ze veranderen menselijk gedrag niet. Het stellen van kunstmatige doelen is misschien in politiek opzicht logisch, maar in klinisch, wetenschappelijk en onderwijskundig opzicht is het niet altijd de beste manier om gedragsverandering te bewerkstelligen, nog even los van de haalbaarheid van die vijftig procent. U heeft niet alleen twijfels over de wijze waarop de ambitie is gepresenteerd, maar ook over de ambitie zelf. Ik ben blij dat patiëntveiligheid de aandacht heeft van de politiek en ik geloof zeker dat het politieke proces kan helpen veranderingen te bewerkstelligen. Maar ik zou dergelijke politieke ambities graag gestaafd zien met het beschikbaar stellen van financiële middelen. Het zou interessant zijn als de minister zou zeggen: Ik stel een substantieel bedrag ter beschikking voor de verbetering van de veiligheid, maar dan verwacht ik over vijf jaar dit resultaat. De gedachte dat je betere resultaten kunt boeken zonder daartoe fondsen beschikbaar te stellen, is een aardig politiek spel, maar zal niet werken. Veiligheid kost geld. Veel geld. Als je naar grote spelers in hun branche kijkt, zoals Volvo en Boeing, zie je dat dertig procent van hun investeringen opgaat aan research naar veiligheid. Speelt de medische wereld de financiële kaart wel voldoende uit? Meer efficiënte en veiliger medische processen reduceren niet alleen de schade voor de patiënten, maar leveren ook kostenbesparingen op. Ik denk dat de medische wereld dat aspect tot dusver onvoldoende onder de aandacht heeft weten te brengen van het grote publiek. Veel medici vermijden dit onderwerp, omdat het politiek gevoelig ligt. Maar ik geloof dat we de dialoog moeten aangaan. Hoeveel kost goede zorg? Wie betaalt dat? Hoe maken we dat proces transparanter en rechtvaardiger? Hoe kunnen we onze kennis aanwenden om het politieke debat te beïnvloeden? De minister heeft drie speerpunten voor de zorg benoemd: het veiliger maken van de zorg, het beter zichtbaar maken van de kwaliteit en het vergroten van de invloed van patiënten. Prima, maar ik zou daar zelf nog het transparanter maken van het zorgsysteem aan toevoegen. Zorgsystemen zijn dikwijls diffuus en dat maakt het zowel voor de zorgverstrekkers als de patiënten moeilijk om te zien waar verspilling plaatsvindt. Om een grotere publieke betrokkenheid te bewerkstelligen zullen we de zorg inzichtelijker moeten maken. U pleit zelfs voor de opname van patiënten in het ziekenhuisbestuur. Ik denk dat in de raad van bestuur van elk ziekenhuis en in iedere ziekenhuiscommissie een patiënt zitting moet hebben. Daar zijn patiënten naar mijn overtuiging uitstekend voor geëquipeerd. Voor de raad van bestuur zou je bijvoorbeeld iemand kunnen uitnodigen met een geheel andere dan een medische achtergrond, iemand met bestuurservaring in een groot bedrijf of een grote organisatie. Iemand die verstand heeft van financiële zaken, 10 Uniek

11 Veiligheid en kwaliteit zijn gebaseerd op afdelingsniveau, niet op ziekenhuisniveau steeds grotere kloof groeit tussen hoe de medische wereld zichzelf ziet en hoe het publiek ons ervaart. Wat kunnen we nog meer leren van het Amerikaanse zorgstelsel? Nederland trekt relatief weinig geld uit voor research naar patiëntveiligheid, terwijl er hier uitstekende onderzoekers en onderzoeksfaciliteiten zijn. Er wordt momenteel in Nederland een paar miljoen euro per jaar aan patient safety research gespendeerd. Als je dat vergelijkt met de Amerikaanse situatie, zou dat vijftig tot honderd miljoen moeten zijn. Als we het over die andere prioriteit in Nederland hebben, de zichtbaarheid van de kwaliteit van de zorg: wat vindt u van de lijstjes met beste ziekenhuizen, zoals gepubliceerd in het Algemeen Dagblad en Elsevier? Ik ben niet zo n fan van dat soort lijstjes, omdat de mensen die ze maken niet altijd volledige openheid geven over de totstandkoming ervan. Er liggen nogal wat onduidelijke aannames ten grondslag aan die lijstjes. Je kunt moeilijk transparantie bevorderen als je eigen werkmethoden niet transparant zijn. Bovendien suggereren de data dat het niet de patiënten zijn, die deze lijstjes hanteren, maar de zorgaanbieders. Het is dus niet zo dat de patiënten de lijstjes gebruiken bij het kiezen van het juiste ziekenhuis. Nee, het zijn de besturen van die instellingen die kijken hoe zij het doen ten opzichte van de concurrentie. van gecompliceerde interacties. Het feit dat iemand patiënt is, laat dat soort kwaliteiten onverlet. Hij kan kwaliteiten inbrengen die wij medici niet hebben en zo een bijdrage leveren aan de democratisering en verbetering van bestuursprocessen in de medische wereld. Het zou een verrijking voor het UMC Utrecht betekenen. Zijn er ziekenhuizen die al gebruikmaken van de diensten van patiënten? Ja. In de VS zijn dat onder meer het Dana-Farber Cancer Institute in Boston en de Cleveland Clinic in Cleveland, Ohio. Er zijn verschillende ziekenhuizen en netwerken in de gezondheidszorg waarvan de besturen graag gebruikmaken van de kennis van patiënten. Die patiënten zijn op vrijwillige basis bij die instituten betrokken.ze zien die als onderdeel van hun gemeenschap en hun betrokkenheid als burgerlijke verantwoordelijkheid. Als gezondheidszorg bouw je zo een betere vertrouwensrelatie op met het publiek. Want het publiek heeft maar een beperkt vertrouwen in het gezondheidssysteem, omdat men het gevoel heeft dat er veel in het verborgene blijft. De media wakkeren dat gevoel nog aan en het feit dat wij ons dikwijls van vakjargon bedienen, helpt daarbij niet. Onderzoek wijst uit dat er een U noemde eerder Boeing en Volvo. Kan de gezondheidszorg leren van het bedrijfsleven? Beslist. Op het gebied van gastvrijheid kan de hotelwereld als inspiratiebron dienen. Niemand die uit het ziekenhuis komt, zegt: Wauw, de kamer was fantastisch en de service geweldig. Toch is er geen enkele reden om een minder dan ideale service te bieden. Van de luchtvaartindustrie kunnen we leren hoe je een veiligheidscultuur opbouwt en onderhoudt. De chemische industrie, zoals die van Shell, is een voorbeeld van hoe je kunt leren van fouten uit het verleden. De industrie in het algemeen leert belangrijke lessen op het gebied van procesmanagement. Neem de managementmethode Six Sigma, zoals onder andere Toyota die hanteert. Dat is een standaard die de industrie gebruikt om haar processen te perfectioneren en defecten te minimaliseren. De industrie past het al decennialang toe, maar voor de zorgsector is het een onbekend fenomeen. Zijn er zorgaanbieders die qua patiëntveiligheid in de buurt komen van de door u gewenste situatie? Het Jönköpping-ziekenhuis in West-Zweden is een goed voorbeeld; de Mayo Clinic in Rochester, Minnesota; Manchester Hospital in Engeland; IHC- Hospital in Salt Lake City, Utah; Brigham and Women s Hospital in Boston; het Rigs-ziekenhuis in Kopenhagen. Maar ook veel van wat ik hier in Utrecht zie, is uitstekend. Veiligheid en kwaliteit zijn gebaseerd op afdelingsniveau, niet op ziekenhuisniveau. Het belangrijkste is altijd weer opnieuw dat de patiënten en hun gezondheid op de eerste plaats komen. Uniek 11

12 12 Uniek Tekst: Rinze Benedictus. Foto s: Vincent Boon. We moeten af van

13 UMC Utrecht hervormt het medicijnonderwijs de kookboekfarmacologie Studenten Geneeskunde moeten beter onderwijs over medicijnen krijgen. Hun kennis schiet tekort en ze maken als arts te veel fouten. Farmacotherapie is nu het sluitstuk van het curriculum. De aandacht ervoor staat in geen verhouding tot de hoeveelheid recepten die een arts uitschrijft. Uniek 13

14 Rationeel voorschrijven van medicijnen betekent dat artsen beter moeten nadenken over de individuele patiënt Een arts schrijft jaarlijks zo n tien- tot vijftienduizend recepten uit. Een indrukwekkend aantal, zelfs als je de vele herhalingsrecepten die ongezien naar de apotheker gaan, meerekent. Aan de andere kant is het ook weer niet zo heel verbazingwekkend als je je realiseert dat zestig tot zeventig procent van alle medische behandelingen bestaat uit het voorschrijven van medicijnen. En het belang van farmacotherapie zal de komende jaren alleen maar toenemen door de vergrijzing en het oprukken van complexe ziekten zoals hartfalen en diabetes. Hoewel de farmacotherapie dus een essentiële rol in de behandeling van patiënten speelt, zie je dat bepaald niet terug in de huidige geneeskundeopleiding. Farmacotherapie is het ondergeschoven kindje van de opleiding en niet alleen in Utrecht. In 2004 stelde een visitatiecommissie van de Vereniging van Samenwerkende Neder- landse Universiteiten vast dat het onderwijs in farmacotherapie bij álle Nederlandse medische faculteiten tekortschiet. En de Nederlandse Vereniging voor Klinische Farmacologie en Biofarmacie (NVKF&B) stelde enige tijd geleden een commissie Onderwijs in die landelijk het farmacotherapeutisch onderwijs aan geneeskundestudenten moet verbeteren. De urgentie is hoog. Farmacotherapie is nu het sluitstuk van het curriculum, stelt dr. Paul Jansen, geriater en klinisch farmacoloog. De aandacht ervoor staat in geen verhouding tot de hoeveelheid recepten die een arts in de praktijk uitschrijft. Als basisvak is het onzichtbaar. NASCHOLING Studenten ervaren dat ook, vervolgt Jansen. Afgelopen jaar heb ik op verzoek van zesdejaars coassistenten nascholing in de farmacotherapie gegeven, want ze wilden meer weten over het voorschrijven van medicijnen. Ze waren onzeker over hun medicijnkennis en zagen er tegenop om zelfstandig de kliniek in te gaan. Jansen werkt momenteel samen met twee andere leerlijncoördinatoren, apotheker en hoogleraar medische farmacologie prof. dr. Dick de Wildt en hoogleraar farmacotherapie en ziekenhuisapotheker prof. dr. Fred Schobben, aan een hervorming van het Utrechtse onderwijs in de farmacotherapie. Per 1 september 2008 krijgt het vak een zelfstandige plek in het curriculum en komt het vanaf het eerste tot en met het zesde jaar terug, waarbij elk jaar voortbouwt op eerder opgedane kennis. De Wildt: Geen enkele arts mag meer afstuderen zonder voldoende kennis van de farmacotherapie. MEDICATIEFOUTEN Dat het gebrek aan farmacotherapeutische kennis gevolgen heeft, blijkt uit een begin 2007 gepubliceerd onderzoek van het EMGO, INGEBORG ZIJDENBOS kreeg in oktober haar artsenbul. Ze werkt nu als agnio op de afdeling Interne Geneeskunde van het Diakonessenhuis in Utrecht. Farmacotherapie is een van de lastigste dingen van het vak. Ik vind het een teken aan de wand dat studenten zelf onderwijs organiseren over dit onderwerp. Van een paar geneesmiddelen kent iedereen exact de werking, maar van de meeste niet. Tijdens de opleiding komt het wel eens aan bod, maar niet systematisch. Daar valt nog veel te verbeteren. Onderwijs is meestal gericht op het stellen van de diagnose, de behandeling hobbelt daar achteraan. Eerlijk gezegd vinden de meeste studenten geneesmiddelen tijdens college ook maar saai. Het is veel interessanter om te beredeneren wat een patiënt precies heeft dan om na te denken over medicijnen, doseringen en farmacokinetiek en zo. Pas tijdens de coschappen vragen mensen zich af hoe het nu echt zit. Dan pas beseffen ze hoe weinig ze weten van de werking van geneesmiddelen. Vooral bij ouderen is het een probleem. Oudere mensen krijgen vaak meerdere medicijnen. Als je als arts niet precies weet hoe al die middelen werken, is de verleiding groot om aan te nemen dat het wel zal kloppen. Maar medicijnen kunnen elkaar sterk beïnvloeden. Je moet kritisch blijven nadenken. 14 Uniek

15 een onderzoeksinstituut van het VU Medisch Centrum. Van de patiënten die jaarlijks in Nederlandse ziekenhuizen overlijden, sterven er 1735 (4,1 procent) onnodig. Daarvan zijn er circa 150 overleden door een vermijdbare medicatiefout. Achter deze sterfgevallen schuilen nog veel grotere aantallen vermijdbare bijwerkingen. In het HARM-onderzoek uit 2006, Hospital Admissions Related to Medication, zijn gedurende twee maanden alle opnames van 21 Nederlandse ziekenhuizen geanalyseerd. Ook het UMC Utrecht deed hieraan mee. Uit het onderzoek blijkt dat 5,6 procent van alle bijna acute opnames (ruim gevallen) met geneesmiddelen te maken heeft. Daarvan is ruwweg de helft, ruim opnames, vermijdbaar. Volgens een voorzichtige schatting bedragen de kosten van deze onnodige ziekenhuisbezoeken zo n 85 miljoen euro per jaar. In de Verenigde Staten staat de bestrijding van vermijdbare fouten al een jaar of tien op de agenda, in Europa komt deze pas op gang. Nederland liep in de signalering van het probleem niet voorop, maar is voortvarend aan de slag gegaan met het zoeken naar mogelijke oplossingen. Kennis over de werking van medicijnen is niet alleen nodig om fouten te voorkomen, het is ook essentieel om goed te kunnen communiceren met apothekers. Dit zullen artsen steeds vaker moeten doen, want sinds 2007 valt ook de apotheker onder de Wet op de geneeskundige behandelovereenkomst (WGBO). Dat maakt de apotheker, naast de arts, medeverantwoordelijk voor de behandeling. Willen de artsen een gelijkwaardige gesprekspartner voor de apotheker zijn, dan zullen zij onder meer een gedegen farmacologisch inzicht in de afbraaksnelheid, het moleculaire werkingsmechanisme en de interactie met andere medicijnen moeten hebben. KOOKBOEKFARMACOLOGIE De verwachting is dat veelvoorkomende KAREN KEIJSERS studeerde ruim een jaar geleden af en is in opleiding tot geriater. Momenteel werkt ze in ziekenhuis De Gelderse Vallei in Ede. Over farmacotherapie heb ik een dubbel gevoel. Aan de ene kant wordt er tijdens de studie weinig aandacht aan besteed. Het totaalaantal uren is te weinig en het is versnipperd over veel verschillende blokken. Het telt voor tien procent mee in het cijfer, terwijl je voor dertig procent moet leren. Dat werkt natuurlijk niet. Bij een tentamencasus is de allerlaatste vraag nog een keer wat voor middel je moet voorschrijven. Als je dat niet leert, kun je het vak toch nog prima halen. Daarom denk ik dat farmacotherapie als apart vak getoetst moet worden, dan stimuleer je studenten het echt te leren. Aan de andere kant denk ik dat je het voorschrijven toch in de kliniek moet leren. Voorgeschreven medicijnen moet je invoeren in een computersysteem dat waarschuwingen geeft als medicijnen niet tegelijk gegeven kunnen worden, dat is erg leerzaam. Het is ook een kwestie van vaak overleggen met je begeleider. fouten met doseringen en interacties dankzij de landelijke invoering van het elektronisch patiëntendossier tot het verleden zullen gaan behoren. Het Utrechtse trio leerlijncoördinatoren verwacht evenwel meer van beter onderwijs waardoor toekomstige artsen op een rationele manier medicijnen voorschrijven. Dit willen ze bereiken door studenten te leren met behulp van een zesstappenmodel (een gestructureerde vragenlijst) een redenering op te zetten die ze van een lichamelijke klacht naar een diagnose en het beste medicijn leidt. Dat klinkt logisch, maar de praktijk is vaak anders. Paul Jansen: Een arts-assistent schrijft bijvoorbeeld een bepaald middel voor omdat zijn baas dat ook altijd doet. Of op een afdeling wordt al jaren hetzelfde medicijn tegen hoge bloeddruk gegeven. Een bètablokker bijvoorbeeld, die door de nier wordt uitgescheiden. Bij patiënten met suikerziekte, die een slechte nierfunctie hebben, is dat om meerdere redenen niet handig. Bovendien is de invloed van artsenbezoekers op het voorschrijfgedrag groot. Rationeel voorschrijven van medicijnen betekent, kortom, dat artsen beter moeten nadenken over de individuele patiënt. Het doel is tailor made farmacologie. We moeten af van de kookboekfarmacologie. Artsen moeten beredeneerd kunnen afwijken van de richtlijnen. TEACH THE TEACHER E-learning speelt een belangrijke rol via het landelijk te ontwikkelen en te gebruiken programma Pscribe, waarin studenten steeds moeilijker farmacologische en farmacotherapeutische casussen moeten oplossen volgens een gestructureerd zesstappenplan. Dit e-learningprogramma omvat vele moderne leertechnieken en maakt het onderwijs ook aantrekkelijker ten opzichte van de traditionele colleges. De Utrechtse benadering van de onderwijsherziening is om meerdere redenen bijzonder. Uniek 15

16 In Utrecht kunnen studenten Farmacie en Geneeskunde tezamen een intensieve training farmacotherapie krijgen Ten eerste de continue leerlijn waarbij het vak elk jaar terugkomt. Verder willen de drie bedenkers niet dat farmacologen simpelweg meer college gaan geven, ze willen de huidige docenten bijscholen op farmacotherapeutisch vlak. Teach the teacher, zoals dat heet, bevordert de samenhang tussen farmacotherapie en andere vakken. Daarnaast deelt het UMC Utrecht, net als de UMC s in Groningen en Leiden, een universiteitscampus met een opleiding Farmacie. In Utrecht kunnen studenten Farmacie en Geneeskunde in een vierweekse keuzecursus tezamen een intensieve training farmacotherapie krijgen. De Wildt: Beide beroepsgroepen leren zo in een vroeg stadium samenwerken. In de nieuwe leerlijn willen we dit concept als verplicht onderdeel opnemen. GEBREKKIGE COMMUNICATIE Een ander knelpunt is de gebrekkige communicatie met artsen buiten het ziekenhuis. Uit het ziekenhuis ontslagen patiënten blijken later vaak medicijnen te gebruiken die ze eerst bewust niet kregen voorgeschreven, bijvoorbeeld vanwege ernstige bijwerkingen. Dat komt vaak voor, ontdekte Jansen in een analyse van ruim tweehonderd patiënten van het UMC Utrecht en het Tweestedenziekenhuis in Tilburg. Ongeveer een kwart van die patiënten kreeg binnen zes maanden na ontslag de medicatie die in het ziekenhuis juist gestopt was. Ontslagbrieven met onvoldoende informatie, een gebrek aan standaardisatie en het volledig ontbreken van communicatie met de apotheek zijn hier debet aan. Jansen noemt het voorbeeld van een patiënt die allergisch is voor een bepaald antibioticum, een belangrijk gegeven dat de behandelend arts expres op het omslagvel van het dossier had geschreven. En dus niet op de daartoe bestemde plaats in het dossier. Na de overdracht aan een andere afdeling, een ander ziekenhuis of andere huisarts is het dossier vervangen, de waarschuwing weggevallen en krijgt de patiënt uiteindelijk toch het antibioticum waar hij niet tegen kan. De digitale infrastructuur is vooralsnog ook niet het ideale hulpmiddel dat het zou kunnen zijn. Artsen moeten de medicatiegegevens nu tweemaal invoeren omdat het eigen geautomatiseerde voorschrijfsysteem nog niet gekoppeld is aan het elektronische patiëntendossier en dubbel werk doen is nu eenmaal niet de favoriete bezigheid van artsen. Nadenken over geneesmiddelen zal voor artsen alleen maar belangrijker worden, omdat het aantal beschikbare geneesmiddelen nog steeds toeneemt. Het gaat daarbij vaak om varianten van bestaande middelen, waarbij het maar de vraag is of die dezelfde gunstige effecten hebben als hun groepsgenoten. Jansen: De ene bètablokker is de andere niet. Het is moeilijk kiezen uit de wolk geneesmiddelen, met de druk van de farmaceutische industrie. Artsen hebben een goede farmacotherapeutische scholing nodig om een vooringenomen verhaal van een artsenbezoeker op waarde te kunnen schatten. CLARA VAN MAANEN studeert Geneeskunde via het SUMMA-programma. Ze zit in haar vierde en laatste jaar en loopt coschappen. Ik heb flink wat meer farmacotherapeutische kennis dan gemiddeld, omdat ik eerder drie jaar Farmacie gestudeerd heb. Maar bij geneeskunde is het onderwijs hierin niet echt gestructureerd. Elke SUMMA-student kan uitleggen hoe de anticonceptiepil werkt, maar voor de cholesterolverlager Statine, die heel veel gebruikt wordt, geldt dat zeker niet. Wat mij verder opvalt, is dat artsen in elk ziekenhuis hun eigen voorkeuren hebben. Bij hetzelfde probleem schrijven ze in het ene ziekenhuis een ander middel voor dan in een ander. Ik denk dat het farmacotherapeutisch overleg tussen artsen en apothekers dan ook erg belangrijk is. Het is voor artsen een soort bijscholing. Apothekers constateren vaak dat artsen een standaardmiddel geven bij een aandoening. Tijdens het overleg kunnen ze artsen wijzen op nieuwe middelen en inzichten. 16 Uniek

17 IN DE MARGE Heinz en kerrie Mijn Duitse vriend Heinz, die ooit een jaar geneeskunde studeerde in Utrecht, is om vele redenen bijzonder. Een van die redenen is dat hij van pinda s, kerrie en cashewnoten allerlei vervelende, allergische bijverschijnselen krijgt. Zoals doodgaan. Ik ben bij hem op bezoek in Münster en hij vertelt over zijn laatste poging om van de allergie af te komen. Een van de anesthesiologen in zijn ziekenhuis behandelde na werktijd als acupuncturist allerhande ziektebeelden, waaronder allergieën, en bood aan mijn vriend te helpen. Heinz is een echte Duitser (ontzettend beleefd en altijd in voor iets alternatiefs) en besloot het te proberen. Als hij van zijn allergieën af kon komen met een paar prikjes, dan was dat toch geweldig, nietwaar? Miquel Bulnes is arts-microbioloog in opleiding en schrijver. Hij publiceerde onder meer drie romans: Zorg, Lab en Attaque. Of gehoorzaamheid een kenmerk van Duitsers is, durf ik niet te zeggen, maar hij at alles op Hij moest op een onderzoeksbank gaan liggen met de levensmiddelen waar hij allergisch voor was op zijn naakte borst. De anaesthesioloog prikte naaldjes in zijn oren en liet hem zo een uur lang achter. Veertien van de vijftien patiënten die hij zo had behandeld, waren van hun allergie verlost, vertelt Heinz me. Na een uur kwam de anaesthesioloog terug. Nu moet je die spullen op je borst opeten, zei hij. Is dat wel verstandig?, vroeg mijn vriend nog, maar voor twijfel was hier geen ruimte. Jawel, je allergie is genezen, verzekerde de man. Heinz begon de pinda s en het kerriepoeder op te eten. Ik voel wat tintelen in mijn keel, zei hij. Het lijkt op het gevoel dat ik krijg als ik iets eet waar ik allergisch voor ben. Dat betekent helemaal niets. Ik krijg ook tintelingen van kerriepoeder. Ga maar gewoon door. Of gehoorzaamheid een kenmerk van Duitsers is, durf ik niet te zeggen, maar hij at alles op. Langzaam maar zeker kreeg hij het warmer en werd het ademhalen lastiger. Het gaat goed, zei de anesthesioloog, wellicht menend dat de symptomen psychisch waren. Maar het ging helemaal niet goed. Het werd juist erger: praten ging niet meer en Heinz begon blauw aan te lopen. De anesthesioloog werd nu toch wat nerveus. Hij riep zijn collega erbij, prikte snel een infuus en spoot een sterk antiallergiemiddel in. Dit werkte gelukkig. Hij was erg geschrokken, vertelt Heinz. Hij wilde het ook geen tweede keer proberen. Heb je er geen spijt van, dat je hieraan hebt meegewerkt?, vraag ik. Heinz haalt de schouders op. Ik had er een hoop bij te winnen. Het klinkt bijna alsof je het nog een keer zou doen Natuurlijk! Stel je voor dat het geholpen had. Geweldig toch? Dan was ik in één keer van al mijn allergieën af geweest! Foto: Michel Campfens. Uniek 17

18 Groepsconsult voor reumapatiënten Niet díé medicijnen, daar word je winderig van In een groepsconsult profiteren patiënten van elkaars vragen aan de arts. Ze leren van elkaars ervaringen en sommigen leren er ook relativeren. Als ik deze jonge mensen zie, merk ik dat het bij mij eigenlijk wel meevalt. Tegen tienen druppelen de eerste patiënten binnen. De een vrolijk babbelend over de perikelen die zij tegenkwam op weg naar het ziekenhuis, de ander schuchter een plaatsje zoekend in de kring. Bij vroege patiënten neemt de verpleegkundige alvast de bloeddruk en het gewicht op. De patiënten die niet op de files waren berekend, sluiten aan. De Gezamenlijke Medische Afspraak (GMA) voor reumapatiënten kan beginnen. ZONDER WITTE JASSEN De GMA is een nieuwe vorm van consult waarbij een groep patiënten en enkele zorgverleners zonder witte jassen een ruimte delen. Niet een individueel consult met de reuma-arts op de poli, maar een groepsconsult. Niet een tien minuten durend gesprek, maar een informatieoverdracht van anderhalf uur. Niet alleen medische feiten, maar ook ervaringsverhalen van medepatiënten. En vooral: een medisch consult met toegevoegde waarde. Meerdere keren per maand organiseert het UMC Utrecht voor zijn reumapatiënten zo n groepsconsult. Patiënten die dat willen, kunnen erheen in plaats van naar een reguliere afspraak op de polikliniek te gaan. Het is geen voorlichtingsbijeenkomst of praatgroep van lotgenoten, benadrukt reumatoloog Aike Kruize. Het draait om het medische consult. Door zo veel mogelijk informatie te delen, kan iedere patiënt daar wat extra s uithalen. Hoe vaak komt het niet voor dat een patiënt zich bij het verlaten van het ziekenhuis ineens een belangrijke vraag herinnert die hij had willen stellen? In het groepsconsult hebben patiënten langer de tijd om te bedenken of ze nog een vraag hebben. Bovendien horen ze antwoorden op vragen die ze niet zelf bedachten maar misschien wel hadden. IK WIL DANSEN De reumatoloog verruilt zijn stoel in de kring voor een plekje recht tegenover mevrouw Van de Heuvel, kijkt haar aan en vraagt naar haar klachten. De in eerste instantie timide ogende patiënte vertelt haar verhaal aan de arts, schijnbaar zonder er last van te hebben dat er nog een tiental mensen geïnteresseerd meeluistert. Ik herinner me de diagnose als de dag van gisteren 26 maart was het. Ik heb altijd veel gedanst maar kreeg de laatste tijd op steeds meer plaatsen gewrichtsklachten en m n knieën werden dik. Reuma, zo bleek. Dat was een enorme klap. Nu ben ik aan de methotrexaat. Tot mijn vreugde doet het wel wat, dat blijkt tenminste uit de cijfers. Maar eigenlijk merk ik er niks van. M n klachten spelen continu op. Het gaat mij te langzaam, ik wil dansen. Kruize stelt dat het er niet om gaat dat de cijfers beter worden: U moet zich beter voelen, dat is het doel. Dan neemt hij haar mee naar de naastgelegen onderzoekskamer. Gespreksleider Susanne Bakker haakt handig op het onderwerp in door te vragen hoeveel belang de andere patiënten hechten aan hun bloedwaarden ten opzichte van hun welbevinden. Verschillende patiënten en meegekomen begeleiders delen hun ervaringen, terwijl ze zich nog een kopje koffie inschenken. 18 Uniek Tekst: Elke Lautenbag. Foto s: Herman van Heusden.

19 Het is geen voorlichtingsbijeenkomst of praatgroep van lotgenoten Uniek 19

20 Die pot pillen die ik laatst van de dokter kreeg, gebruik ik echt niet hoor 20 Uniek

21 POT PILLEN De verpleegkundige reumaconsulent Bakker leidt het gesprek met verve. Patiënten die zichzelf graag horen praten, weet ze met respect te onderbreken. Anderen die wat minder gemakkelijk hun klachten en ervaringen met vreemden delen voelen zich op een natuurlijke manier gestimuleerd dit wel te doen. Er ontstaat een prettige veilige sfeer waarin niemand zich geremd hoeft te voelen. Alles kan gezegd worden. Die pot pillen die ik laatst van de dokter kreeg, gebruik ik echt niet hoor. Als je die stokken gewoon laat liggen, merk je vanzelf dat je ze niet meer nodig hebt. Die medicijnen moet je niet nemen, daar word je winderig van. Er wordt een nieuw onderwerp aangesneden: in hoeverre is reuma een belemmering? De levenslustige Marcel Beender heeft reactieve artritis in de knieën. Hij heeft deze zomer geprobeerd een wereldreis te maken. Dat is deels gelukt, maar ik moest hem afbreken. Te veel klachten. M n tas was te zwaar, ik had ook zo veel medicijnen mee. Die heb ik voor een groot deel weggegooid. Nu heb ik trouwens wel nieuwe nodig. Met de lachers op zijn hand wijdt hij uit over zijn aan reuma gerelateerde avonturen. KLAZIEN-UIT-ZALK-TIPS Een belangrijk voordeel van de GMA is volgens ergotherapeut en medegespreksleider Ilse Masselink dat patiënten ervaringen delen en elkaar informatie en tips geven. Dat gaat soms om tips die wij als zorgverleners niet kunnen geven, bijvoorbeeld de Klazien-uit-Zalk-tips, zoals ik ze noem: tamme kastanjes in je broek tegen gewrichtspijn of zeep in bed tegen onrustige benen. Zolang het niet schadelijk is, raden wij het niet af. Ervaringen delen is een belangrijk aspect volgens Masselink. Een arts kan een patiënt niet altijd overtuigen alle medicijnen te slikken en bepaalde dingen juist te doen of te laten. Wanneer een medepatiënt vertelt wat voor baat hij erbij heeft, kan dat de betrokkene over de streep trekken. Een ander voordeel is de relativering. Sommige patiënten hebben relatief lichte klachten waaraan ze nogal zwaar tillen. Als zij horen waar andere reumapatiënten mee worstelen, kan dat hun eigen lijden verminderen. BESCHADIGING Terwijl de dochter van een wat oudere patiënt met de schaal koekjes rondgaat, voegen reumatoloog Kruize en patiënt Van de Heuvel zich weer in het gezelschap. Mevrouw heeft gelijk. Haar reuma is zeer actief. We gaan drie soorten medicijnen verhogen om de reuma in het gareel te krijgen. Het moet tot rust komen, anders is de kans op beschadiging te groot. De patiënte is blij dat haar klachten erkend worden, maar aarzelt nog over de hoeveelheid medicijnen: Het is zo slecht voor je lichaam. De partner van een andere patiënt mengt zich in het gesprek. Wij hebben hetzelfde meegemaakt. Mijn vrouw moest echt niets weten van die medicijnen. We hebben er maanden over gewikt en gewogen. Uiteindelijk hebben we er gelukkig toch voor gekozen: we hebben er zo veel baat bij. Haar kwaliteit van leven is absoluut toegenomen. Mevrouw van de Heuvel knikt wat gerustgestelder en Kruize richt zich op de volgende patiënt. Het groepsconsult is niet voor iedere patiënt geschikt, vindt Masselink. Bijvoorbeeld niet voor patiënten met een erg complex ziektebeeld. Dan gaat er in een gezamenlijk spreekuur te veel tijd en aandacht naar die ene. Ook voor mensen die de Nederlandse taal niet goed beheersen, is de GMA niet erg zinvol. En natuurlijk willen sommigen gewoon niet, die kiezen liever voor het reguliere spreekuur. In het begin moesten we patiënten echt overhalen om eraan deel te nemen. Maar ook patiënten die in eerste instantie niet stonden te springen, zagen later de toegevoegde waarde. Niet allemaal hoor, sommigen deden een keer mee en daarna niet meer. Anderen kiezen ervoor het groepsconsult met het individuele consult af te wisselen en weer anderen zien we iedere maand bij de GMA. ONTSTEKINGSVRIJ Ook niet iedere arts is voor het groepsconsult weggelegd, vermoedt Kruize. Tijdens het reguliere spreekuur krijg je netjes je patiënten in de afgesproken volgorde achter elkaar en heeft de arts de regie. In de GMA is het mijn rol om de puur medische onderwerpen te bespreken. Op zo n manier dat de patiënt antwoord op zijn vragen krijgt, als volwaardig alternatief voor het een-op-eenconsult op de polikliniek. Daarnaast moet het voor de andere deelnemers ook duidelijk zijn. Het vraagt dan ook dat ik heel goed bij de les blijf. Het overzicht over het groepsconsult als geheel ontgaat me, omdat ik regelmatig een patiënt mee naar de behandelkamer neem. Dat is feitelijk geen enkel probleem, maar het zorgt er wel voor dat ik niet de regie heb. Het gaat dan ook om teamwork. Na afloop maken de meeste patiënten geen haast naar huis te gaan. De een schenkt nog wat te drinken in, terwijl de ander haar stokken pakt en bij de secretaresse vast een nieuwe afspraak maakt. Napraten en recepten checken wisselen elkaar af. Mevrouw Holten weet na haar uitstapje met de arts dat ze op dit moment ontstekingsvrij is. Zij moet echt even kwijt hoe goed de GMA haar heeft gedaan. Als ik al deze jonge mensen zie en hun verhalen hoor over de invloed van reuma op hun leven, voel ik me zo gelukkig. Dan merk ik dat het bij mij eigenlijk wel meevalt. In dit artikel zijn de namen van de patiënten gefingeerd. Uniek 21

22 LOPEND ONDERZOEK STAMCELTHERAPIE Stamcellen uit eigen beenmerg stimuleren de reparatie van beschadigde bloedvaten. Steeds vaker krijgen patiënten met ernstig vaatlijden daarom stamcellen ingespoten. Deze experimentele behandeling moet een naderende amputatie van een teen of been voorkomen. Omdat er nog maar weinig gedegen onderzoek naar deze behandeling is gedaan, voert het UMC Utrecht nu samen met ziekenhuizen in de regio de Juventas-studie uit. Bloedvaten zijn levensaders. Ze voorzien het lichaam van zuurstof en voedingsstoffen. Bij patiënten met ernstig vaatlijden functioneren de bloedvaten erg slecht. In tenen en benen wordt het zuurstofgebrek soms zo groot, dat ze afsterven en zwart worden. Vaatchirurg Frans Moll: In zo n vergevorderd stadium kunnen we die lichaamsdelen eigenlijk alleen maar amputeren. Een therapie hebben we niet. Wegenwacht Eind jaren negentig ontdekten onderzoekers dat beschadigde bloedvaten niet uitsluitend worden gerepareerd door de cellen die in de vaatwand aanwezig zijn. Marianne Verhaar, internist vasculaire geneeskunde: Er bleken via de bloedbaan ook speciale cellen vanuit het beenmerg naar de beschadigde vaten af te reizen. Deze zogeheten endotheel progenitor cellen (EPC s) zijn in feite stamcellen, die komen helpen bij de reparatiewerkzaamheden. De ontdekking van deze wegenwacht in het beenmerg die 22 Uniek Tekst: Pieter Lomans. Illustratie: Cover Mechanics, Eric Huijsen.

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk Visie Verpleging & Verzorging VUmc 2015 Preventie Zorg plannen Pro-actief State-of-the-art zorg Samen Zorg uitvoeren Gezamenlijk verant wo or de lijk Screening & diagnostiek Efficiënt Zinvolle ontmoeting

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Farmacotherapie en Wetenschappelijke vorming Oktober 2013

Farmacotherapie en Wetenschappelijke vorming Oktober 2013 Farmacotherapie en Wetenschappelijke vorming Oktober 2013 Inleiding Een goede kennis van farmacologie en farmacotherapie is belangrijk voor een goede behandeling. Tijdens de studie geneeskunde wordt hier

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EH Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus Diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ziekte van de stofwisseling; hierbij zit er te veel glucose in het bloed Dat kan twee oorzaken hebben: bil type 1 diabetes maakt het lichaam niet

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 016 Ziekenhuiszorg Nr. 59 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens

VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens Wat? In december 2011 zijn de organisaties van huisartsen(posten), apothekers en ziekenhuizen met de NPCF tot een akkoord gekomen

Nadere informatie

www.robinsca.nl INFORMATIEBROCHURE

www.robinsca.nl INFORMATIEBROCHURE www.robinsca.nl INFORMATIEBROCHURE Het wetenschappelijke bevolkingsonderzoek naar de vroege opsporing van hart- en vaatziekten. Overzicht studiegroepen GROEP 1: Controlegroep Komt u in de controlegroep?

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

FYSIOTHERAPIE. Revalidatieprogramma. voor COPD-patiënten ADVIES

FYSIOTHERAPIE. Revalidatieprogramma. voor COPD-patiënten ADVIES FYSIOTHERAPIE Revalidatieprogramma voor COPD-patiënten ADVIES Revalidatieprogramma voor COPD-patiënten Bij patiënten met een longaandoening is vaak meer aan de hand dan alleen een longziekte. De aandoening

Nadere informatie

Longembolie. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 1117

Longembolie. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 1117 Longembolie Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 1117 Inleiding U bent in het ziekenhuis opgenomen met een longembolie. In deze folder leest u meer over wat een longembolie is en hoe uw behandeling

Nadere informatie

Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts

Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts Nederlandse Leverpatiënten Vereniging De communicatie tussen hulpverlener en patiënt is een essentieel onderdeel van goede

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Longgeneeskunde. Pneumonie. www.catharinaziekenhuis.nl

Longgeneeskunde. Pneumonie. www.catharinaziekenhuis.nl Longgeneeskunde Pneumonie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud De opnamedag... 4 Opname via de Spoedeisende Hulp... 4 Opname via de polikliniek... 4 Op de verpleegafdeling... 4 Wat gebeurt elke ochtend...

Nadere informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie patiënteninformatie afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie U of uw naaste is opgenomen op de afdeling Intensive Care (IC). Wat kunt op deze afdeling verwachten? Wie werken er op deze afdeling?

Nadere informatie

De longverpleegkundige

De longverpleegkundige De longverpleegkundige De longverpleegkundige Van uw longarts heeft u de eerste informatie gekregen over uw aandoening en de klachten die daarmee gepaard gaan. Vervolgens heeft de longarts u verwezen naar

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG

Visie Dimence Groep op VerpleGinG en VerzorGinG Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging Visie Dimence Groep op verpleging en verzorging De zorg verandert en vindt zoveel mogelijk thuis of dichtbij huis plaats. Er worden minder mensen opgenomen

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Niet reanimeren en andere behandelbeperkingen

Niet reanimeren en andere behandelbeperkingen Niet reanimeren en andere behandelbeperkingen In deze folder leest u over de behandelbeperkingen die u kunt afspreken met uw arts. Bekende voorbeelden van een behandelbeperking zijn niet reanimeren en

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

Verminderde nierfunctie en medicijnen

Verminderde nierfunctie en medicijnen Verminderde nierfunctie en medicijnen VERMINDERDE NIERFUNCTIE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL VERMINDERDE

Nadere informatie

Een derde van de geneesmiddelengebruikers houdt geneesmiddelen over

Een derde van de geneesmiddelengebruikers houdt geneesmiddelen over Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Margreet Reitsma, Anne Brabers, Joke Korevaar, Judith de Jong, Marloes van Dijk en Liset van Dijk. Een derde van de geneesmiddelengebruikers

Nadere informatie

Verpleegkundige in opleiding

Verpleegkundige in opleiding Volg je hart, gebruik je hoofd Verpleegkundige in opleiding Opleiding verpleegkunde Zoek je zinvol werk en wil je graag voor mensen zorgen? Word dan verpleegkundige! Kom naar VUmc. Wij zijn je ideale partner

Nadere informatie

Gids voor de. oudere patiënt. behandeling van de. voor huisartsen en andere verwijzers. Tijd en aandacht voor ouderen

Gids voor de. oudere patiënt. behandeling van de. voor huisartsen en andere verwijzers. Tijd en aandacht voor ouderen Gids voor de behandeling van de oudere patiënt voor huisartsen en andere verwijzers Tijd en aandacht voor ouderen Voorwoord In dit boekje vindt u informatie over de klinisch geriater. Het is speciaal bedoeld

Nadere informatie

Groep. Operaties bij kinderen. Patiënten informatie

Groep. Operaties bij kinderen. Patiënten informatie Groep Operaties bij kinderen Patiënten informatie Inhoud 1 Welkom 3 2 Voorbereiding 3 3 Voorlichting 3 3.1 Voorlichtingsbijeenkomst 4 3.2 Wanneer 4 4 De dag vóór de opname 5 5 Nuchter 5 6 Medicijnen 5

Nadere informatie

Welkom op de dagbehandeling Interne geneeskunde. www.nwz.nl

Welkom op de dagbehandeling Interne geneeskunde. www.nwz.nl Welkom op de dagbehandeling Interne geneeskunde www.nwz.nl Inhoud Wat kunt u verwachten op de dagbehandeling interne geneeskunde? 3 Uw afspraak 4 Uw voorbereiding 4 Dag van het onderzoek of de behandeling

Nadere informatie

Iedereen heeft een verhaal

Iedereen heeft een verhaal informatie voor jongeren Iedereen heeft een verhaal > Goed om te weten als je tijdelijk naar JJC gaat Iedereen heeft een eigen verhaal. Veel verhalen gaan over waarom het niet allemaal gelopen is zoals

Nadere informatie

Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte

Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte, J. Hofstede & M. Heijmans, NIVEL, november

Nadere informatie

Uitkomst paneldiscussie Stichting Pijn bij Kanker

Uitkomst paneldiscussie Stichting Pijn bij Kanker Uitkomst paneldiscussie Stichting Pijn bij Kanker Eigen casemanager kan onnodige pijn bij kanker helpen voorkomen Kankerpatiënten lijden vaak onnodig veel pijn door fouten, onwetendheid en gebrekkige communicatie

Nadere informatie

Zorg voor de hivseropositieve

Zorg voor de hivseropositieve Zorg voor de hivseropositieve patiënt Het Radboudumc is één van de 27 hiv-behandelcentra in Nederland. Hier werkt een team van zorgverleners dat gespecialiseerd is in de behandeling en begeleiding van

Nadere informatie

Elke dag beter. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0. November 2014. elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20

Elke dag beter. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0. November 2014. elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20 Elke dag beter Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0 November 2014 elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20 Inhoud Inleiding 3 1 Wat is goede gehandicaptenzorg? 4 2

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Chirurgie. Informatie over de afdeling Heelkunde. Afdeling: Onderwerp:

Chirurgie. Informatie over de afdeling Heelkunde. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Chirurgie Informatie over de afdeling Heelkunde Informatie over de afdeling Heelkunde Wie kunt u aan uw bed verwachten Inleiding Tijdens uw verblijf op de afdeling Heelkunde zult u

Nadere informatie

COPD: uw opname van dag tot dag

COPD: uw opname van dag tot dag Longgeneeskunde COPD: uw opname van dag tot dag www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud De opnamedag (dag 0)... 4 Wat gebeurt elke ochtend... 5 Dag 1... 6 Dag 2... 7 Dag 3... 7 Dag 4... 7 Dag 5... 8 Dag 6...

Nadere informatie

COPD. Uw opname van dag tot dag. Uw Opname

COPD. Uw opname van dag tot dag. Uw Opname COPD Uw opname van dag tot dag U bent via de Spoedeisende Hulp of via de polikliniek Longziekten opgenomen in het ziekenhuis in verband met hevige benauwdheidsklachten. De toename van benauwdheidsklachten

Nadere informatie

Medicatieoverdracht. Dr. H.A.W. van Onzenoort Ziekenhuisapotheker

Medicatieoverdracht. Dr. H.A.W. van Onzenoort Ziekenhuisapotheker Medicatieoverdracht Dr. H.A.W. van Onzenoort Ziekenhuisapotheker Medicatieoverdracht: uitdaging of vanzelfspekendheid? Medicatieveiligheid Institute of Medicine To Err is Human 44.000-98.000 doden a.g.v.

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Nalaten aan het Longfonds. Een bijzondere manier om ook na uw leven iets waardevols door te geven

Nalaten aan het Longfonds. Een bijzondere manier om ook na uw leven iets waardevols door te geven Nalaten aan het Longfonds Een bijzondere manier om ook na uw leven iets waardevols door te geven Wij weten als geen ander hoe het is om te leven met een chronische longziekte Ik ben zelf astmapatiënte

Nadere informatie

WORKSHOP: DE ROL VAN DE OPENBAAR APOTHEKER IN 2025

WORKSHOP: DE ROL VAN DE OPENBAAR APOTHEKER IN 2025 WORKSHOP: DE ROL VAN DE OPENBAAR APOTHEKER IN 2025 INSPIRE klantenevenement 14 november 2013 Inhoud Farmacie 2013 Workshop scenario analyse Toekomstbeeld VJA Praktijkvoorbeelden Visiedocument Jonge Zorgverleners

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

kijk. Naar mogelijkheden. Informatie over: COPD

kijk. Naar mogelijkheden. Informatie over: COPD kijk. Informatie over: COPD Naar mogelijkheden. Uw leven zo goed mogelijk oppakken met COPD. Laurens helpt u daarbij. In deze folder leest u meer over ons aanbod. meer dan zorg COPD is een verzamelnaam

Nadere informatie

NHG-Standpunt. Farmacotherapiebeleid in de huisartsenzorg. Dokter, mag ik een recept voor...? standpunt

NHG-Standpunt. Farmacotherapiebeleid in de huisartsenzorg. Dokter, mag ik een recept voor...? standpunt NHG-Standpunt Farmacotherapiebeleid in de huisartsenzorg Dokter, mag ik een recept voor...? standpunt Schatting: jaarlijkse stijging van 11 procent voor geneesmiddelenuitgaven Andere rol voor de huisarts

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Medicijngebruik; enquête Nierpatiënten Perspectief online: www.nponline.nl

Medicijngebruik; enquête Nierpatiënten Perspectief online: www.nponline.nl Medicijngebruik; enquête Nierpatiënten Perspectief online: www.nponline.nl Samenvatting Medicijngebruik In een inventarisatie betreffende medicijngebruik onder nierpatiënten is gevraagd naar de volgende

Nadere informatie

Professor dr. E van Leeuwen Dr. W Dekkers Dr. M Dees

Professor dr. E van Leeuwen Dr. W Dekkers Dr. M Dees Professor dr. A van der Heide Dr. L van Zuylen Drs. E Geijteman Professor dr. E van Leeuwen Dr. W Dekkers Dr. M Dees Professor dr. Zuurmond Dr. R Perez Drs. B Huisman Medicatiemanagement in de laatste

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

Prenatale behandeling met dexamethason bij AGS

Prenatale behandeling met dexamethason bij AGS Prenatale behandeling met dexamethason bij AGS Bij meisjes met een ernstige vorm van het adrenogenitaal syndroom (AGS) treedt vermannelijking van de uitwendige geslachtsdelen op voor de geboorte. In deze

Nadere informatie

Opname bij COPD. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Opname bij COPD. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Opname bij COPD U bent opgenomen op de Verpleegafdeling Longziekten van Rijnstate Arnhem, omdat u last heeft van COPD. In deze folder leest u wat u van de opname kunt verwachten. Neem altijd uw verzekeringsgegevens

Nadere informatie

Nieuwsbrief. NIEUWSBRIEF Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg DECEMBER 2014. De uitdagingen in de palliatieve zorg

Nieuwsbrief. NIEUWSBRIEF Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg DECEMBER 2014. De uitdagingen in de palliatieve zorg Nieuwsbrief Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg DECEMBER 2014 INDEX Mensen in de palliatieve fase centraal...2 Project Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg...3 Eerste resultaten met hospices positief...4

Nadere informatie

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008 GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden Augustus 2008 Toelichting: De vragen zijn ingedeeld in drie onderdelen: -1- vergoedingen voor geneesmiddelen, -2- preferentiebeleid van zorgverzekeraars,

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Wat kunt u zelf doen? mca.nl Inhoudsopgave Patiëntveiligheidskaart 3 Gebruiksaanwijzing 3 Bereid uw ziekenhuisopname voor 4 Laat u ook uw naasten de brochure

Nadere informatie

Fluorescentie angiografie

Fluorescentie angiografie Centrumlocatie Fluorescentie angiografie Tijdens het spreekuur van uw oogarts is met u besproken dat voor nader onderzoek en behandeling een fluorescentie angiografie noodzakelijk is. Wat is fluorescentie

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Kwetsbare. ouderen

Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Kwetsbare. ouderen Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Kwetsbare ouderen Inhoudsopgave Factsheet Hospital Elderly Life Program (HELP) Gevolgen van een delier 3 Preventieve maatregelen 4 Inzet van geschoolde vrijwilligers

Nadere informatie

Longziekten. Patiënteninformatie. Bronchoscopie met een roesje. Slingeland Ziekenhuis

Longziekten. Patiënteninformatie. Bronchoscopie met een roesje. Slingeland Ziekenhuis Longziekten Bronchoscopie met een roesje i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen De longarts heeft met u afgesproken dat u binnenkort een bronchoscopie krijgt. Door middel van een bronchoscopisch

Nadere informatie

Compensatie eigen risico is nog onbekend

Compensatie eigen risico is nog onbekend Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (M. Reitsma-van Rooijen, J. de Jong. Compensatie eigen risico is nog onbekend Utrecht: NIVEL, 2009) worden gebruikt. U

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis. Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis. Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Waarom deze handleiding? Deze handleiding hoort bij de patiëntveiligheidskaart Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Nadere informatie

Huisartsengroep Ommen

Huisartsengroep Ommen Huisartsengroep Ommen Baron Bentinckstraat 67 P.C.M. Habets tel 456626 A.J. Lock tel 451325 Mw. M.A. Bonnes, tel 463494 Carrouselplein 6 M.P.A. Andriessen tel 451462 E.Th. van den Berg tel 451451 Mw. A.G.M.

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011

INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011 INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011 De INTERMED 1 is een instrument waarmee zorgcomplexiteit kan worden vastgesteld.

Nadere informatie

Masterclass Patiëntveiligheid III: Kwetsbare ouderen en preventie van risico s

Masterclass Patiëntveiligheid III: Kwetsbare ouderen en preventie van risico s Masterclass Patiëntveiligheid III: Kwetsbare ouderen en preventie van risico s Onderdeel van 4 sessies om Iedere patiënt altijd veilig op uw afdeling waar te maken 17 april 2012 19 juni 2012 25 september

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te gaan. Waarom deze informatie? 2 Gebruiksaanwijzing 3 Cartoon 1 bereid uw ziekenhuisopname

Nadere informatie

LANDELIJKE EN REGIONALE SCENARIO S VOOR TOEKOMST VAN ZORG EN GEZONDHEID

LANDELIJKE EN REGIONALE SCENARIO S VOOR TOEKOMST VAN ZORG EN GEZONDHEID LANDELIJKE EN REGIONALE SCENARIO S VOOR TOEKOMST VAN ZORG EN GEZONDHEID Momenteel zijn er veel veranderingen op het gebied van zorg en gezondheid. Het is daardoor moeilijk te voorspellen hoe dit veld er

Nadere informatie

Fibromusculaire dysplasie (FMD)

Fibromusculaire dysplasie (FMD) Verslag van de lezing door prof. dr. P.W. de Leeuw tijdens de FMD lotgenotenbijeenkomst van 28 november 2015 in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort, georganiseerd door FMDgroep Nederland Fibromusculaire

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Gezamenlijke aandacht voor veiligheid: cultuur van patiëntveiligheid in de apotheek

Gezamenlijke aandacht voor veiligheid: cultuur van patiëntveiligheid in de apotheek Gezamenlijke aandacht voor veiligheid: cultuur van patiëntveiligheid in de apotheek Zorg is mensenwerk en fouten maken is menselijk. Een groot deel van het werk in de apotheek is dan ook gericht op het

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Graag omlaag. Wat kunt u zelf doen?

Graag omlaag. Wat kunt u zelf doen? Hebt u hoge bloeddruk? Dat is op zichzelf geen ziekte en u hebt er waarschijnlijk niet echt last van. Maar toch is het belangrijk om uw bloeddruk omlaag te krijgen. want hoge bloeddruk kan een risico betekenen.

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Shimon Whiteson over robotica in de zorg We willen een sociaalvaardige robot maken

Shimon Whiteson over robotica in de zorg We willen een sociaalvaardige robot maken MAGAZINE winter 2013-2014 8 Shimon Whiteson over robotica in de zorg We willen een sociaalvaardige robot maken Nu al kan een robot namens iemand die ziek thuis op de bank zit naar bijvoorbeeld school of

Nadere informatie

Stop-Roken-Poli. De tweede afspraak is op de afgesproken

Stop-Roken-Poli. De tweede afspraak is op de afgesproken Stoppen met roken Als u wilt stoppen met roken heeft u binnen het ULC Dekkerswald en UMC St Radboud twee mogelijkheden: Als patiënt bestaat de mogelijkheid doorverwezen te worden door uw longarts of longverpleegkundige

Nadere informatie

Erfelijkheidsonderzoek: de procedure

Erfelijkheidsonderzoek: de procedure Erfelijkheidsonderzoek: de procedure Divisie Biomedische Genetica, afdeling Genetica Erfelijkheidsonderzoek: de procedure Wanneer erfelijkheidsonderzoek? Er is reden voor een erfelijkheidsonderzoek als:

Nadere informatie

Inhoudsopgave van de gehele gids:

Inhoudsopgave van de gehele gids: Inhoudsopgave van de gehele gids: 1. Inleiding 2. De rol van werk 3. Talent 3.1 Wat is talent en toptalent? 3.2 Hoe ontstaat een talent? 4. Talent ontdekking: Ontdek je talenten 4.1 Waaraan herken je een

Nadere informatie

Minitraining. Gezamenlijk Medisch Consult

Minitraining. Gezamenlijk Medisch Consult Minitraining Gezamenlijk Medisch Consult Esther van Mil MS verpleegkundige Jeroen Bosch Ziekenhuis Ilse Raats senior consultant CBO Programma Basisprincipes Gezamenlijk Medisch Consult Praktijkervaringen

Nadere informatie

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het?

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het? Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker wat is het en hoe werkt het? De behandeling van kinderen en jongeren met kanker vindt meestal plaats in combinatie met een klinisch onderzoek. We

Nadere informatie

Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie

Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie Januari 12 Ambient Intelligence in de zorg Matthijs Oosterbos Gezondheidszorg Technologie Avans Hogeschool Tilburg Prof. Cobbenhagenlaan 13 5037 DA Tilburg Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding... 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan 2010-2015. Slingeland Ziekenhuis

Strategisch beleidsplan 2010-2015. Slingeland Ziekenhuis Strategisch beleidsplan 2010-2015 Slingeland Ziekenhuis Voorwoord Voor u ligt de verkorte uitgave van het Strategisch Beleidsplan 2010-2015 van ons ziekenhuis. Deze uitgave is speciaal voor u als medewerker

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon

Medisch-wetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Uitgave Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postadres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag Telefoon (070) 340 79 11 Informatie Voor informatie en vragen

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 5 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 6 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Wie

Nadere informatie

MRI onderzoek. Voor wie? Waarom een MRI-onderzoek?

MRI onderzoek. Voor wie? Waarom een MRI-onderzoek? Gerichte MRI De intake Als u besluit zich te laten onderzoeken krijgt u allereerst een intakegesprek met één van de verpleegkundige onderzoekscoördinatoren van Prescan. Hij of zij neemt, namens de artsen

Nadere informatie

Electro Convulsie Therapie (ECT)

Electro Convulsie Therapie (ECT) Electro Convulsie Therapie (ECT) In overleg met uw psychiater heeft u besloten voor Electro Convulsie Therapie (ECT) als behandeling. Deze vorm van behandeling wordt toegepast bij verschillende, over

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Infoblad. Als je weet dat je een baby met een aandoening krijgt

Infoblad. Als je weet dat je een baby met een aandoening krijgt Als je weet dat je een baby met een aandoening krijgt Soms krijgen ouders tijdens de zwangerschap te horen dat hun kind een aandoening heeft. Dan volgt een moeilijke keuze: laat je het kind komen of breek

Nadere informatie

Intensive Care Informatie voor familie

Intensive Care Informatie voor familie Intensive Care Informatie voor familie Afdeling Intensive Care Locatie Veldhoven Momenteel is een familielid van u opgenomen op de afdeling Intensive Care. De behandeling wordt uitgevoerd door intensivisten

Nadere informatie

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli?

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli? INTERVIEW d.d. 28 december 2009 Coeliakiepoli Op het interview-wenslijstje van Nynke en Zara staat Dr. Luisa Mearin. Zij is kinderarts MDL in het LUMC te Leiden en heeft als eerste met haar collega s in

Nadere informatie

UMC St Radboud. Dubbeltaakonderzoek. Parkinson

UMC St Radboud. Dubbeltaakonderzoek. Parkinson UMC St Radboud Dubbeltaakonderzoek bij Parkinson Patiënteninformatie U ontvangt deze folder omdat u de polikliniek Neurologie van het UMC St Radboud te Nijmegen bezocht in verband met de ziekte van Parkinson.

Nadere informatie