Megaprojecten brengen feilen in democratie aan het licht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Megaprojecten brengen feilen in democratie aan het licht"

Transcriptie

1 III / FACULTEIT TECHNIEK, BESTUUR EN MANAGEMENT TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Ruimte: Gebruik en ontwikkeling van start Ongeveer 10% van de eerstejaars BSc Technische Bestuurskunde zijn gestart met het nieuwe domein Ruimte: Gebruik en Ontwikkeling (RGO). In het RGO-domein, dat dit academisch jaar voor het eerst wordt aangeboden, worden complexe problemen bestudeerd waarbij de ruimtelijke component domineert. Aan de orde komen vraagstukken als de locatie en inrichting van mainports, systeeminnovaties van duurzaam plannen en bouwen, de trend naar multifunctioneel ruimtegebruik, de ruimtelijke implicaties van verkeers- en ICTnetwerken en de nieuwe functie van watersystemen bij de ruimtelijke ontwikkeling. Van de overige eerstejaars TB koos 38% voor het domein Transport, Infrastructuur & Logistiek, 28% voor het domein Energie, Water & Industrie, en 24% voor het domein Informatie- & Communicatietechnologie. Onderzoeksprogramma Innovatiesystemen De activiteiten van TBM op het gebied van innovatiesystemen zijn gebundeld in een coherent onderzoeksprogramma, dat zal worden geleid door hoogleraar Economie van Innovatie, prof.dr. Alfred Kleinknecht. Zie pag. 9 Gaming bij TBM Het real-time global supply chain game van dr.ir. Alexander Verbraeck (universitair hoofddocent Systeemkunde) en zijn medewerkers werd onlangs met veel succes getest aan de Amerikaanse University of Maryland. Zie pag. 8 Chinese adviesraad huurt TBM ers in TBM ers Joop Koppenjan (universitair hoofddocent Beleidskunde) en Bert Enserink (universitair docent Beleidsanalyse) zijn door de China Council for International Co-operation on Environment and Development gevraagd zitting te nemen in de Task Force on Sustainable Urbanisation Strategies. Zie pag. 9 Nieuwe website Sinds maart is de website van TBM duidelijk herkenbaar als een site van de TU Delft. TBM is een van de eerste faculteiten die vormgeving en structuur van de facultaire site heeft aangepast aan de centrale site van de TU Delft. Zij verwacht dat door deze uniformisering de vindbaarheid van informatie wordt verbeterd. Tijdens de revisie is de inhoud van de site aangepast en uitgebreid. Zie TBM ONDERSTEUNT PARLEMENTAIR ONDERZOEK NAAR INFRASTRUCTUURPROJECTEN Megaprojecten brengen feilen in democratie aan het licht Nut en noodzaak van de Betuweroute zijn nooit ondubbelzinnig aangetoond. Het tracé van de HSL-Zuid door het Groene Hart is nog steeds omstreden en bij de aanbesteding was geen sprake van marktwerking. Bij beide megaprojecten rezen de kosten de pan uit. De commissie Duivesteijn kreeg de opdracht om voor de Tweede Kamer een toetsingskader te ontwerpen dat de kans op dergelijke missers voortaan moet reduceren. TBM ers zaten op de eerste rij, een geweldige impuls voor het onderzoek en het onderwijs aan de TU Delft. In een recent Duits onderzoek naar de capaciteit van 22 parlementen om de regering te controleren, staat Nederland op de 18e plaats. Op de laatste dag van de verhoren door de Tijdelijke Commissie Infrastructuurprojecten (TCI) op 17 september 2004, onderstreepte deze uitspraak van Rekenkamerlid Gerrit de Jong het belang van dit parlementaire onderzoek. Voor TBM-decaan Hugo Priemus, die het ondersteunende onderzoek van de commissie coördineerde, had dit rapport al eerder als een eye opener gewerkt. Ik had zelf tot voor kort het idee dat in internationaal perspectief onze democratie relatief goed functioneerde. Helemaal niet dus. Daardoor groeide bij mij het besef dat de TCI met veel meer bezig was dan met die grote projecten alleen: het ging in feite om het functioneren van de Tweede Kamer als orgaan dat de regering controleert. Nou, er zijn mindere dingen te bedenken om je tijd aan te besteden. Aanleiding Iedere burger die het binnenlandse nieuws een beetje volgt, kent de duizelingwekkende feiten: de kosten voor de aanleg van de Betuweroute stegen in veertien jaar tijd van 1,1 miljard naar 4,8 miljard, de kosten voor de HSL-Zuid verdubbelden in zeven jaar van 3,4 miljard naar 6,7 miljard. En al dat belastinggeld ging naar projecten die, op zijn zachtst gezegd, omstreden waren. De directe aanleiding voor de instelling van de TCI was de begroting 2003 van Verkeer & Waterstaat. Hierin werd een risicoreservering van 985 miljoen voor de HSL-Zuid en de Betuweroute op onduidelijke wijze gepresenteerd. Dat vond niet alleen de Tweede Kamer, maar dat vond later ook de Algemene Rekenkamer. Bovendien signaleerde de Rekenkamer dat door de ongebruikelijke constructie van een risicoreservering, de Tweede Kamer haar budgetrecht niet goed kon inzetten. De Tweede Kamer liet zich eindelijk wakker schudden. Zij nam (nog voor het rapport van de Rekenkamer was verschenen) op 20 februari 2003 de motie Hermans aan, die opriep tot een parlementair onderzoek. Op 27 november 2003 werd de TCI geïnstalleerd. Zoek uit hoe de Tweede Kamer haar grip op de besluitvorming over grote infrastructurele projecten kan vergroten en haar controle op de uitvoering kan aanscherpen. Dat was globaal de opdracht waarmee de TCI, onder voorzitterschap van PvdA-kamerlid Adri Duivesteijn, aan de slag ging. Belangrijk en leuk Dat Hugo Priemus door de commissie als onderzoekscoördinator werd gevraagd, was niet zo verwonderlijk. Hij had al veel ervaring opgedaan in wat hij zelf noemt dat eigenaardige krachtenveld tussen wetenschap en politiek. In speelde hij een grote rol in de parlementaire enquête over de bouwsubsidies: hij verrichtte enkele grote onderzoekingen voor deze commissie en werd door de commissie gehoord. Tijdens het onderzoek naar de bouwfraude in gaf hij in het actualiteitenprogramma Netwerk vervolg op pag. 2 Het multi-actor-team van de Tijdelijke Commissie Infrastructuurprojecten Zittend v.l.n.r.: drs. M.J.L. M. Hermans (LPF), G.P.J. Koopmans (CDA), drs. V.M. Kool (griffier), A.T. Duivesteijn (PvdA), C.B. Aptroot (VVD), drs. A. Slob (CU). Staand, 2e, 3e en 4e van rechts: prof.dr.ir. Hugo Priemus, drs. Martijn Leijten, dr. Joop Koppenjan (allen TBM) FOTO: MICHIEL SABLEROLLE, GOUDA regelmatig deskundig commentaar. Als decaan van een faculteit met Ontwerp en beheer van infrastructuren als een van de belangrijkste onderzoeksprogramma s, kon hij bovendien een beroep doen op hoog gekwalificeerde medewerkers die goed in het onderwerp waren ingevoerd. 1] Hij aanvaardde de opdracht met veel plezier, al dacht hij er, in verband met zijn drukke agenda, niet meer dan één dag per week aan te kunnen besteden. Het werden er uiteindelijk drie, waardoor veel weekends en vakantiedagen moesten worden opgeofferd. Bert van Wee, TBM-hoogleraar Transportbeleid en Logistieke Organisatie, die bij Priemus afwezigheid als plaatsvervanger zou optreden, constateert achteraf: Hugo vond het

2 2 TBM-Quarterly is het huisorgaan van de faculteit Techniek, Bestuur en Management van de TU Delft. Samenstelling, tekst en eindredactie Temming Tekstproducties, Delft Ontwerp en vormgeving Heike Slingerland bno, Vlaardingen Fotografie Herman Kempers, Delft Druk JB&A Grafische Communicatie, Wateringen Vertalingen Taalcentrum VU, Amsterdam Oplage NL versie 3500 ENG versie 400 Met bijdragen van Lotte Asveld Jeroen Harren René Wagenaar Faculteit Techniek, Bestuur en Management, TU Delft Jaffalaan 5 Postbus GA Delft T F E I This journal is also available in English. To receive a copy please call or send an to verschrikkelijk belangrijk en leuk werk, dus hij was er altijd, ook op de hoorzittingen. Een beetje jammer voor mij, maar zo n constante factor is natuurlijk prima voor de kwaliteit van het product. Het verleden getoetst Als onderzoekscoördinator stuurde Priemus - in nauw overleg met de griffier Vries Kool - een breed team aan. Daar maakten niet alleen de Delftse onderzoekers deel van uit, maar ook de jonge, hoogwaardige Haagse staf en andere externe onderzoekers (zoals de Utrechtse bestuurskundige en Tweede Kamer-specialist Paul t Hart). Priemus vertelt dat alle externe medewerkers eerst zelf tot object van onderzoek werden gemaakt. De AIVD lichtte ons doopceel. Daarnaast wilde de commissie zich van onze onafhankelijkheid vergewissen. Zelf had ik in het verleden als lid van de civic society publiekelijk stevige uitspraken gedaan, zowel over de Betuweroute als over de HSL- Zuid. Vanwege de grote onzekerheden rond de Betuweroute heb ik in 1993 aan de voorzitter van de Vaste Kamercommissie Verkeer en Waterstaat gemeld dat het besluit daarover onder de wet op de kansspelen zou moeten vallen. Die uitspraak werd ook in de pers geciteerd. En het was algemeen bekend dat ik een voorstander was van de zogenaamde Bos-variant voor de HSL-Zuid, het tracé langs de A4 en de A13. EINDRAPPORTAGE TIJDELIJKE COMMISSIE INFRASTRUCTUURPROJECTEN Grote projecten uitvergroot; Een infrastructuur voor besluitvorming Reconstructie Betuweroute; De besluitvorming uitvergroot Reconstructie HSL-Zuid; De besluitvorming uitvergroot Het project Zuiderzeelijn; Toetsing met terugwerkende kracht Grote Projecten: inzichten en uitgangspunten; Achtergrondstudies (ed. Hugo Priemus; 11 van de 15 bijdragen door TBM ers) - Prof.dr. Bert van Wee (ex-ante beoordeling; kwaliteit van kostenschattingen en vervoersprognoses); - Prof.mr.dr. Hans de Bruijn e.a. (informatievoorziening Tweede Kamer); - Prof.mr.dr. Hans de Bruijn & drs. Martijn Leijten (algemene kenmerken van grote infrastructuurprojecten; publiek-private samenwerking); - Prof.mr.dr. Ernst ten Heuvelhof (voorbereiding en uitvoering van grote infrastructuurprojecten; juridisch kader van ruimtelijke en milieuinpassing); - Dr.ir. John Stoop (veiligheidsborging); - Dr. Martin de Jong ( good practices in het buitenland); - Prof.dr.ir. Harry Lintsen & dr. Marie-Louise ten Horn (historische analyse van grote infrastructuurprojecten als belangenstrijd); - Prof.dr.ir. Hugo Priemus (evaluatie FES en ICES als impuls voor strategische ruimtelijk-economische investeringen). Hoorzittingen; Verslagen Zie Illustraties: Joost Swarte projecten. In een rapport over de Betuweroute had hij zich zeer kritisch uitgelaten: de milieueffecten zouden zijns inziens mager zijn en de kosten naar verhouding veel te hoog. De commissie concludeerde dat Priemus, Van Wee en hun TBM-collega s in alle gevallen neutraal, onafhankelijk en wetenschappelijk te werk waren gegaan en de commissie onbevooroordeeld konden ondersteunen. Bergen werk Tijdens het debat over het eindrapport van de TCI in de Tweede Kamer (2 en 3 maart 2005) werd de commissie door alle fractiewoordvoerders gecomplimenteerd met haar prestatie. Voor het rapport werden kwalificaties gebruikt als hoogwaardig, gedegen, grondig, doorwrocht, en eerlijk. In korte tijd is het mogelijk gebleken veel boven tafel te krijgen, sprak GroenLinks-kamerlid Duyvendak waarderend. Wie zich nog de foto herinnert van Gerd Leers (in de jaren negentig Kamerlid voor het CDA), poserend naast een metershoge stapel rapporten over de Betuweroute, kan zich een beeld vormen van de bergen werk die zowel door de commissieleden als door het ondersteunende team zijn verzet. TBM er Joop Koppenjan, universitair hoofddocent bij de sectie Beleidskunde/Organisatie & Management, kan erover meepraten. Hij was toegevoegd aan de Haagse staf om mee te werken aan de reconstructie van het project Betuweroute. In de periode tussen maart en mei 2004 moesten er enorme hoeveelheden archiefmateriaal verwerkt worden. In juni zouden de besloten gesprekken met betrokkenen plaatsvinden en op dat moment moesten de eerste casusbeschrijvingen er dus liggen. We hadden de strategie om rond interessante issues diepteloodjes te laten zakken. Zo hield ik mij bezig met de private financiering van de Betuweroute. We begonnen bovenaan, met de openbare stukken waar de Tweede Kamer over beschikte. Vervolgens zijn we steeds dieper gaan graven, eerst op het niveau van het kabinet, dan op het niveau van de stafoverleggen op de ministeries, totdat we uiteindelijk uitkwamen in de haarvaten van de projectorganisatie. In mijn onderzoek kreeg ik op het laatste moment de beschikking over de complete notulen van de SPRI, de Stuurgroep Privatisering Rail Infrastructuur die de privatisering van de Betuweroute voorbereidde. Leuk, maar het bleek om drie complete kastplanken vol ordners te gaan! Op het goede spoor Het was van begin af aan de bedoeling van de commissie om een toetsingskader op te stellen, een set van maatregelen waarmee de sturings- en controlemogelijkheden van de Tweede Kamer sterk verbeterd konden worden. Priemus: Natuurlijk was er over de projecten Betuweroute en HSL- Zuid al behoorlijk wat bekend. Maar ook over grote projecten in het algemeen was al veel wetenschappelijke literatuur verschenen. De Delftse denktank heeft, in nauwe samenwerking met andere wetenschappers en de Haagse staf, al in de eerste fase van het onderzoek veel bijgedragen aan de ontwikkeling van het toetsingskader. Door middel van achtergrond-studies (die onder verantwoordelijkheid van de auteurs in een apart deelrapport zijn verschenen) hebben wij de commissie vrij snel op het spoor gezet van de relevante issues en de actoren die daarover moesten worden gehoord. Ook hebben wij veel gehad aan de klankbordgroep (met leden als Pieter Winsemius, Joop van den Berg, Piet Rietveld en Geert Teisman), die feedback gaf op onze ideeën. Overigens was de Deense hoogleraar Infrastructuur Flyvbjerg, die ook door de commissie is gehoord, erg enthousiast over de TCI. Volgens hem gebeurt het nergens ter wereld dat omstreden infrastructuurprojecten politiek zo worden uitgediept om er lering uit te trekken. Dus er is hoop dat we de reputatie van ons parlement internationaal nog iets kunnen opvijzelen, al hangt dat natuurlijk helemaal af van de uiteindelijke reacties van de Tweede Kamer en de regering. Gebraden duiven In de beraadslagingen van de Tweede Kamer op 3 maart 2005 sprak voorzitter Adri Duivesteijn een dankwoord uit aan het adres van Hugo Priemus en zijn collega s van de TU Delft. Op hun beurt zijn de TBM ers heel erkentelijk dat de Tweede Kamer van hun diensten gebruik heeft willen maken. En dat is niet alleen omdat zij vol lof zijn over de wijze waarop voorzitter Duivesteijn en de volledige commissie zich van hun taak hebben gekweten of omdat zij zich in het eindrapport van de TCI prima kunnen vinden. Priemus: Het was voor ons een unieke kans om in het hart van de politiek door te dringen. Veel interne documenten die de commissie ter beschikking werden gesteld, zaten wij als ondersteuners met rode oortjes te lezen. We kregen echt een kijkje in de keuken. De verhoren waren buitengewoon boeiend en leverden allerlei verrassende inzichten op. Zelfs een oude rot als Ferry Mingelen, de presentator van Den Haag Vandaag, riep vrijwel dagelijks dat hij interessante dingen had geleerd. In het contract tussen de staat en de TU Delft is vastgelegd dat de TBM ers hun bevindingen (voor zover niet-vertrouwelijk van aard) in Ook Bert van Wee had een verleden. In een vorige baan bij het RIVM was hij betrokken geweest bij de ex-ante beoordeling van beide infrastructuurnationale en internationale wetenschappelijke publicaties mogen verwerken. Van die vrijheid zal ruimschoots gebruik worden gemaakt. Want in de bestaande literatuur over het verloop van grote infrastructuurprojecten is tot nu toe weinig aandacht besteed aan de rol van de Tweede Kamer. De relevante documenten vlogen ons als gebraden duiven in de mond, constateert Priemus, ik moet zeggen dat ik daar professioneel heel erg van heb genoten. En natuurlijk gaan wij er alles aan doen om ook de TBM-studenten optimaal van onze bevindingen te laten profiteren! Macha Bert van Wee was bij het RIVM vrij nauw betrokken bij de projecten die door de TCI zijn onderzocht; voor hem bevatte de reconstructies an sich inhoudelijk niet veel nieuws. Tijdens het onderzoek zijn twee dingen hem in het bijzonder opgevallen, één in positieve en één in negatieve zin. Ik was erg content met de bijdrage aan het rapport van Wim Korf, de voormalige projectdirecteur van de HSL-Zuid. Hij heeft heel open en eerlijk opgeschreven waar hij in de praktijk tegenaan is gelopen, hoe hij is omgegaan met conflicterende rollen en belangen. Door zich kwetsbaar op te stellen en door te durven reflecteren op eigen handelen, kunnen anderen weer van hem leren. Daar heb ik zeer veel bewondering voor. Aan de andere kant van het spectrum liggen bepaalde macha- bewindslieden van V&W die tegen de klippen op blijven volhouden dat ze alles goed hebben gedaan. Iedere burger die deze dossiers een beetje gevolgd heeft, had al lang het beeld dat het anders had gemoeten. Een minister die maar blijft vasthouden aan het oude standpunt, wordt niet alleen persoonlijk ongeloofwaardig, maar vergroot bovendien de kans dat de politiek in een kwaad daglicht wordt gesteld.

3 3 Kluitje in het riet Joop Koppenjan is in zijn onderzoek naar de private financieringsplannen voor de Betuweroute inderdaad gestuit op macha -gedrag bij V&W. Hij ontdekte dat de Tweede Kamer daar weinig weerwerk tegen bood en zich steeds weer met een kluitje in het riet liet sturen. Het begon allemaal met mevrouw Maij-Weggen die ferm beweerde dat er geen spa de grond in zou gaan als de exploitatie niet voor 1,5 miljard gulden privaat gefinancierd kon worden. Zij benadrukte daarbij dat private partijen zeer belangstellend waren. Wat zij echter niet zei, was dat die belangstelling vrijblijvend was. Bovendien ging het om financiële instellingen en niet om de Rotterdamse bedrijven die op de aanleg van de Betuweroute hadden aangedrongen. In feite was er dus sprake van - dure - voorfinanciering van het project en niet van een reële publiek-private samenwerking. project verbonden. De commissie heeft de resultaten namelijk naast het toetsingskader gelegd. Op basis daarvan is zij van mening dat het op dit moment niet verantwoord is om een besluit te nemen over de uitwerking van de Zuiderzeelijn via een prijsvraag. Er liggen nog te veel vragen over nut en noodzaak van het project en er is te weinig zicht op de ruimtelijke en economische meerwaarde. Martijn Leijten kan zich in de bevindingen van de TCI vinden: Het project zou kunnen worden geprioriteerd ten opzichte van andere bestedingsmaatregelen met hetzelfde doel. De Zuiderzeelijn is bedoeld om de regionale ontwikkeling van het noorden te stimuleren, maar dat kan ook op andere manieren. Een ding wil hij op de valreep nog even kwijt. TBM-onderzoekers zijn géén tegenstanders van grote infrastructuurprojecten. Ook in de toekomst zullen grote projecten nuttig en nodig zijn. Bij het ter perse gaan van dit nummer had het debat tussen de Tweede Kamer en de regering nog niet plaatsgevonden. 1] In eerste instantie de hoogleraren Bert van Wee, Ernst ten Heuvelhof en Hans de Bruijn, en de universitair hoofddocenten Martin de Jong en Joop Koppenjan. Later kwam daar promovendus Martijn Leijten bij. Tenslotte leverden ook John Stoop, Harry Lintsen en Marie-Louise ten Horn waardevolle bijdragen. De aanbevelingen van de TCI in vogelvlucht Er moet een protocol Procedure- en Informatieregeling Grote Projecten komen waarin parlement en kabinet afspraken maken over de besluitvorming en de informatievoorziening. De Wet Fonds Economische Structuurversterking moet zodanig worden gewijzigd dat de Kamer in staat is inhoud te geven aan haar budgetrecht. Grote infrastructuurprojecten moeten voortaan binnen de nieuwe Wet ruimtelijke ordening worden ontwikkeld. De kennisinfrastructuur van de Kamer moet worden versterkt (o.a. door normalisatie van het contact tussen Kamerleden en rijksambtenaren; door herijking van gedragsregels voor ingehuurde externen; door verzwaring van de positie van de commissie voor de Rijksuitgaven tot Rijksuitgaven én Grote Projecten; door de oprichting van een kennis- en controlecentrum voor de Tweede Kamer; door betere toegang van de Tweede Kamer tot de planbureaus; door de voordracht van Kamerleden als rapporteur grote projecten; door het gebruik van parlementaire hoorzittingen). Bij vragen verschuilde de minister zich steeds achter de zogenaamde vertrouwelijkheid van de informatie. Telkens weer scheepte zij de Kamer af met herhalingen van eerdere antwoorden of met verwijzingen naar toekomstige beleidsstukken, waarin de oplossing zou worden aangereikt. Van een private bijdrage aan de aanleg kwam niets terecht, want de exploitatie bleek niet rendabel. Ondertussen is het departement zelf begonnen met de traditionele voorbereiding en aanbesteding van de onder- en bovenbouw. Ook de exploitatie gebeurt in eerste instantie publiek. Uit een evaluatie die het Centraal Planbureau in opdracht van de TCI heeft uitgevoerd, blijkt dat de exploitatie misschien kostendekkend te maken is door hoge gebruiksvergoedingen aan het containervervoer te berekenen, maar dat de investeringen nooit meer worden terugverdiend. Zuiderzeelijn Tot slot speelde een TBM er een belangrijke rol bij de beproeving van het toetsingskader op een infrastructureel project dat nog in ontwikkeling is. De keuze viel op het project Zuiderzeelijn, omdat dit in veel opzichten te vergelijken is met de Betuweroute en de HSL-Zuid en omdat hiervoor door de regering al 2,75 miljard euro is gereserveerd. De reconstructie en de analyse werden uitgevoerd door TBM-promovendus Martijn Leijten. Zijn werk valt onder verantwoordelijkheid van de TU Delft; de TCI heeft vervolgens politieke conclusies aan de reconstructie en de wenselijkheid van het ORIËNTATIE, VERBREDING EN VERDIEPING IN HET ONDERWIJS Minors en Double Degrees Alle studenten die in 2006 starten met een Bacheloropleiding aan de TU Delft zullen in 2008, in het eerste semester van hun derde jaar, een zogenaamde minor volgen. Bij een aantal opleidingen profiteren de cohorten van 2004 en 2005 al van de nieuwe ontwikkeling. Getalenteerde studenten die aan deze vorm van verbreding niet genoeg hebben, kunnen in de masterfase voortaan zelfs kiezen voor een dubbele graad. Minors zijn samenhangende cursussen van 30 ECTS (het equivalent van een half jaar studie), die studenten aan hun eigen of een andere faculteit volgen. De TU Delft streeft verschillende doelstellingen na met de invoering van de minors. In de eerste plaats maken zij het onderwijs flexibeler en vergroten zij de keuzevrijheid. De studenten kunnen minors gebruiken om hun kennis en vaardigheden te verbreden of te verdiepen. Zo sluit het onderwijs meer op de individuele interessen van studenten aan en vergroot het hun kansen op de arbeidsmarkt. Een minor kan eveneens dienen als voorbereiding op de overstap naar een masteropleiding in een andere discipline (de zogenaamde schakel-minor ). Van onschatbare waarde TBM is traditioneel de faculteit die zorgdraagt voor de brede, maatschappelijke en academische vorming van TU-ingenieurs. Zij is op dit moment bezig met de ontwikkeling van een gevarieerd pakket aan minors, waarmee monodisciplinaire ingenieurs zich op verschillende wijzen kunnen voorbereiden op een loopbaan in een multidisciplinaire werkomgeving. Een TBM-minor heeft duidelijk vastgestelde eindtermen en wordt afgesloten met een opdracht waarin alle onderdelen integraal worden getoetst. Zeker voor Bachelors die een baan verkiezen boven doorstuderen, is een brede TBM-minor van onschatbare waarde. Ook voor TU-studenten die nu afhaken omdat ze de studie te technisch vinden, is een TBM-minor een mooie oplossing. Hierdoor wordt immers een substantieel deel van de opleiding gevuld met een samenhangend pakket aan alfa/gammavakken. Acht TBM-minoren Op dit moment zijn er bij TBM acht minoren in ontwikkeling op kennis- gebieden als bijvoorbeeld bestuur & bedrijf, en reflectie op techniek (zie kader). De faculteit verwacht grote belangstelling voor de minor Technische Bedrijfskunde, ook onder de eigen TB-bachelors. De minor Technologiemanagement is specifiek gericht op het beheersen van innovatieprocessen in hoogtechnologische bedrijven en is een uitstekende voorbereiding op de TBMmaster Management of Technology. In de minor Beleidsanalyse en Management wordt vooral aandacht besteed aan de analyse van grote maatschappelijke vraagstukken met een technische component. Met deze minor op zak zijn studenten goed geëquipeerd voor de TBM-master Engineering and Policy Analysis. Speciale vermelding verdient de minor Internationale Stage, waarin studenten kennis en vaardigheden opdoen om maximaal van een buitenlands studieverblijf te kunnen profiteren. Double degrees Ook in de masterfase zullen studenten zich in de toekomst sterk kunnen verbreden. TBM biedt op dit moment al zogenaamde tracks aan, coherente studiepakketten die te vergelijken zijn met minors. Een andere interessante ontwikkeling is de double degree. Met ingang van komend studiejaar bieden de faculteiten TNW en TBM getalenteerde masterstudenten de mogelijkheid om in drie jaar een dubbele graad te halen in de opleidingen Applied Physics en Management of Technology. Het standaardtraject voor monodisciplinaire ingenieurs met belangstelling voor managementfuncties is een MSc gevolgd door een MBA. Dit traject duurt langer dan het double degree programma. In business schools worden ingenieurs bovendien behandeld als studenten met deficiënties, terwijl de double degree-kandidaten aan de TU Delft alle voorrechten genieten van de excellente student. De minoren van TBM (voorlopig overzicht, conform voorstel van aan de Monitorgroep Minoren) 1. Technische Bedrijfskunde 2. Technologiemanagement 3. Economie, Technologie en Innovatie 4. Risico-analyse en Risicomanagement 5. Filosofie van de Techniek 6. Beleidsanalyse en Management 7. Human Resource Management 8. Internationale Stage

4 4 Op het VWO kozen ze allebei voor een breed vakkenpakket. Puur techniek had niet hun voorkeur, ze waren ook maatschappelijk geïnteresseerd. De een wilde eigenlijk arts worden, de ander piloot, maar het lot besliste anders. Annelies Dijkzeul en André Griffioen vonden in Technische Bestuurskunde een opleiding die prima aansloot op hun brede belangstelling. De kersverse alumna en de bijna zes jaar geleden afgestudeerde alumnus hebben nooit spijt gehad van hun studiekeuze. Annelies Dijkzeul (Lelystad, 1978) kwam met een omweg bij TB terecht. Ze werd twee maal uitgeloot voor geneeskunde en studeerde een jaar Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft. Toen zwaaide ze om naar TB omdat grote maatschappelijke vraagstukken haar toch meer bleken te boeien dan de vormgeving van een waterkoker. Inmiddels heeft ze de eindstreep bereikt. Met veel plezier kijkt ze terug op haar afstudeerpresentatie, die drie weken eerder plaatsvond. Ik had geoefend op een gemengd publiek: een TB er, een civieler en iemand die niet studeerde. Ik wilde graag dat ook mijn familie en niet- TB-vrienden mijn verhaal konden begrijpen, zonder afbreuk te doen aan de complexiteit van het onderwerp. Iedereen zei later dat mij dat goed gelukt was. Ze vonden het een sappig Twee alumni van en over Technische Bestuurskunde Annelies Dijkzeul: Bij TB ben je met actuele, spannende dingen bezig verhaal, maar hadden ook wat opgestoken van de technisch-bestuurskundige invalshoek. BV Nederland In haar afstudeeronderzoek hield Annelies Dijkzeul zich bezig met de liberalisering van infrastructuurgebonden sectoren, zoals energie, transport en telecom. Ze voerde het project uit bij Berenschot Procesmanagement, waar ze een stagecontract kreeg voor zes maanden. Het was een zeer actueel en dynamisch onderwerp. Vaak werd mijn rapport door de gebeurtenissen ingehaald en moest ik weer stukken schrappen of herschrijven. Dat was lastig, maar ik kreeg daardoor wel het gevoel dat ik iets onderzocht wat er echt toe deed, wat niet al honderd keer was uitgekauwd. Dat vind ik überhaupt de kracht van de opleiding TB. Je bent met actuele, spannende dingen bezig die heel goed zijn voor je algemene ontwikkeling. Je komt binnen met een zekere nieuwsgierigheid, maar zonder duidelijke meningen. Al gauw begin je door te krijgen hoe de BV Nederland functioneert, hoe de relaties liggen tussen de publieke en private sector en waarom besluitvorming vaak zo stroperig verloopt. Het is heel leuk om daar op den duur gevoel voor te krijgen en met verstand van zaken over te kunnen meepraten. Informatieasymmetrie Annelies besloot haar onderzoek toe te spitsen op het verschijnsel informatieasymmetrie. Toezichthouders als de OPTA of DTe moeten ervoor zorgen dat nieuwe bedrijven zonder meer tot de markt kunnen toetreden. Om dat goed te kunnen doen, hebben ze informatie nodig van de marktpartijen, maar daarin schuilt een probleem. Bedrijven hebben er vaak belang bij om die informatie achter te houden, te verdraaien of te laat te verstrekken. Als een bedrijf als NUON bijvoorbeeld beweert dat het wegens technische problemen niet in staat is om nieuwe energieleveranciers tijdig te voorzien van de meetgegevens van overstappende klanten, dan is die bewering door de toezichthouder moeilijk te controleren. Om de aard en de omvang van de informatieasymmetrie in kaart te brengen, hield Annelies een groot aantal interviews met toezichthouders, incumbents (voormalig monopolisten) en nieuwe toetreders. Dat was heel leuk om te doen. Ik werd heel serieus genomen en voelde me af en toe meer journalist dan student. Tot slot formuleerde ze een aantal aanbevelingen aan het adres van de toezichthouders. Zij ziet met name heil in een sterkere interactie tussen de partijen in het spel. Volgens mij neemt het strategisch gedrag van marktpartijen af als de toezichthouder meer als facilitator dan als politieagent optreedt. Toekomstplannen Berenschot Procesmanagement had haar graag willen houden, maar Annelies besliste anders. Ik wil eerst meer de diepte in, meer ervaring opdoen op de werkvloer in het bedrijfsleven. Ik sluit niet uit dat ik over een jaar of vijf weer terugkeer naar het strategisch advies, maar nu wil ik mijn rugzak vullen met kennis van de onderste laag van een organisatie. Mijn voorkeur gaat uit naar een baan in de energiesector, bijvoorbeeld bij Shell of NUON. En daar zou ik mij dan graag bezighouden met een maatschappelijk vraagstuk als duurzame energie. Ik ben niet geschikt voor een marketing- of een salesafdeling, daar ben ik veel te pluizig voor. Tijdens het solliciteren zit ze overigens niet stil. Ze kreeg de kans om bij de Raad voor Ruimtelijk, Milieuen Natuuronderzoek, een sectorraad van VROM, tijdelijk mee te werken aan een onderzoek naar de introductie van duurzame consumenten-goederen. En dat daarbij wordt ingezoomd op zonnepanelen, ligt natuurlijk helemaal in haar straatje. André Griffioen: Door TB had ik een voorsprong op collega s met veel meer werkervaring Technische Bestuurskunde bestond nog maar een jaar, toen André Griffioen (Schiedam, 1975) zich met vijf klasgenoten voor de opleiding inschreef. Eigenlijk had hij piloot willen worden, maar hij kwam net niet door de strenge selectie van KLM. De opleiding Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek leek hem te technisch en bovendien zou hij zich dan wel erg aan de zijlijn voelen staan. TB bleek een schot in de roos. Het gehalte aan techniek was precies goed en de bestuurskundige benadering bleek hem prima te liggen. Ik heb vooral leuke herinneringen aan het groepswerk in het tweedejaars project. Het onderwerp was warmtekrachtkoppeling en om daar meer over te weten te komen, bezochten we een flatgebouw waar die techniek werd toegepast en een energiebedrijf in Schiedam. Bij TB werd altijd veel aandacht besteed aan de relatie tussen theorie en praktijk en die benadering sprak mij aan. Eyeopener Ook kijkt André met veel waardering terug op het vak Organisatie & Management. De docenten van destijds, Hans de Bruijn (inmiddels hoogleraar O&M) en Mark van Twist (ex-tbm, nu o.a. directeur van Berenschot Procesmanagement) presenteerden de stof vaak op zeer humoristische wijze. Omdat ze ook college gaven aan professionals, zaten ze altijd vol met de prachtigste praktijkverhalen. Hun ideeën over sturing en procesmanagement bleken voor die praktijkmensen vaak een ware eyeopener te zijn, iets wat overigens niet veranderd is. In mijn baan bij de rijksoverheid heb ik cursussen moeten volgen voor beginnende beleidsmedewerkers. Onder de cursisten bevonden zich ook collega s met meer dan twintig jaar operationele werkervaring. In hun nieuwe baan als beleidsmedewerker bleken deze mensen de regels van het strategische spel volstrekt niet te beheersen. Ze hadden niet door dat beleid deels langs irrationele weg tot stand komt en ze waren niet in staat om slim te manoeuvreren in een krachtenveld van tegengestelde belangen. Door mijn opleiding TB had ik dus een voorsprong op collega s met veel meer werkervaring; voor mij waren dit meer een soort opfriscursussen. Geïntrigeerd door veiligheid André Griffioen studeerde in 1999 af op het onderwerp externe veiligheid in besluitvormingsprocessen voor nieuwe spoorinfrastructuur. Hij werkt nu als senior beleidsmedewerker bij de directie Crisisbeheersing van het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK). Het veiligheidsveld heeft mij altijd sterk geïntrigeerd. Ik koos voor een baan bij de overheid om werkelijk een bijdrage te kunnen leveren aan een grotere veiligheid. In het bedrijfleven is men daar minder mee bezig. Door mijn afstudeerbegeleider John Stoop werd ik geattendeerd op een vacature bij de directie Brandweer en Rampenbestrijding van BZK. De gespreksrondes waren al begonnen, maar ik mocht op het laatste moment nog meedoen in de procedure. Ik schreef pijlsnel een brief, werd onmiddellijk uitgenodigd voor een gesprek en drie weken later had ik de baan. Aanvankelijk hield hij zich met drie onderwerpen bezig: veiligheidseffectsrapportages, brandveiligheidsbeleid en transport- en infrastructuurveiligheid. Ook kreeg hij de verantwoordelijkheid over het financieel beheer van de afdeling, waardoor hij vertrouwd raakte met de begrotingssystematiek van de rijksoverheid. Reorganisaties Na de rampen in Enschede en Volendam kwam het beleidsveld veiligheid hoog op de bestuurlijke en politieke agenda te staan. Er moest een hoop werk worden verzet door BZK en André kreeg de kans om in allerlei interessante trajecten mee te lopen. Zo was hij bijvoorbeeld intensief betrokken bij een interdepartementaal project over tunnelveiligheid, dat was opgestart mede naar aanleiding van de ongelukken in de Mont Blanctunnel en de Sint-Gothardtunnel. Zijn takenpakket werd nogal eens gewijzigd, mede onder invloed van reorganisaties binnen het departement. Op het gebied van externe veiligheid en transportveiligheid kreeg hij steeds meer coördinerende taken. Ik ben snel senior geworden, constateert hij zelf. Bij de laatste reorganisatie schreef hij mee aan het organisatierapport voor de nieuwe directie Crisisbeheersing, waar hij nu ook werkzaam is. Rampen zijn nooit helemaal te voorkomen, is André s stellige overtuiging, crisisbeheersing richt zich daarom niet alleen op preventie, maar ook op het managen van rampen. Hoe bewerkstellig je bijvoorbeeld dat mensen zichzelf kunnen redden in rampsituaties? Er is de laatste jaren duidelijk meer geld beschikbaar gekomen voor wetenschappelijk onderzoek op het gebied van crisisbeheersing. Zo is BZK medefinancier van de TBM-leerstoel Veiligheid en Rampenbestrijding, die wordt bekleed door Ben Ale. Iedereen die klaagt dat veiligheid zo veel geld kost is, zou ik willen toevoegen: If you think safety is expensive, try an accident!

5 5 Voor docenten die Engelstalig onderwijs geven aan internationale groepen ontwikkelden TBM-medewerkers Renate Klaassen en Evelyn van de Veen een interessant cursuspakket: Principles of Teaching in English. Dit pakket wordt aangeboden door het onderwijskundig centrum FOCUS. Drie voormalig cursisten en een cursusleidster spreken over hun ervaringen. Het was een schok. Uit de course evaluation van het mastervak Design Theory and Methodology aan de faculteit Industrieel Ontwerpen (IO) bleek dat de studenten zeer tevreden waren over de inhoud van de colleges, de reader, de opdrachten en het audiovisuele materiaal. Maar op de vraag wat er nog aan de cursus verbeterd zou kunnen worden, werd frequent geantwoord: het Engels van de heer Roozenburg. Voor Norbert Roozenburg, universitair hoofddocent bij de afdeling Product Innovation Management van IO en lid van de Opleidingsdirectie, kwam deze kritiek volkomen onverwacht. Ik kon het gewoon niet geloven dat mijn Engels slecht was. Mijn naaste collega is Engelstalig, dus ik spreek die taal regelmatig. Op conferenties in het buitenland heeft niemand ooit over mijn Engels geklaagd. Toch maakten de resultaten van de evaluatie mij behoorlijk onzeker. Om erachter te komen waar nou precies het probleem lag, ben ik bij FOCUS de basisworkshop Working with Groups of International Students gaan volgen. De ingangstoets krikte mijn zelfvertrouwen weer op: ik had 95% van de antwoorden goed. Dat mijn Engels geen geweldige indruk maakte, moest dus met andere factoren te maken hebben. Concentratie Onderwijskundig medewerkers en docententrainers Evelyn van de Veen en Renate Klaassen zijn verantwoordelijk voor het cursuspakket Principles of Teaching in English. Hierin wordt geïntegreerd aandacht besteed aan zowel de talige als de didactische aspecten van Engelstalig onderwijs. Het pakket bestaat uit de genoemde basisworkshop en twee vervolgcursussen op het gebied van mondeling en schriftelijk taalgebruik. Evelyn van de Veen vertelt dat veel docenten in eerste instantie naar de basiscursus komen omdat hun Engels tekort lijkt te schieten. Tijdens de training ontdekken ze dat de effectiviteit van hun Engelstalige colleges niet alleen wordt bepaald door hun taalvaardigheid, maar vooral ook door hun didactische en interculturele vaardigheden. Een docent die matig Engels spreekt, maar goed gestructureerd en interactief lesgeeft, heeft meer succes dan iemand die de taal perfect beheerst, maar de studenten niet weet te boeien. Van dit besef raakte ook Norbert Roozenburg doordrongen. Ik gaf het gewraakte college al veel langer, maar CURSUSPAKKET VAN ONDERWIJSKUNDIG CENTRUM FOCUS VERBETERT TAALKUNDIGE, DIDACTISCHE EN INTERCULTURELE VAARDIGHEDEN DOCENTEN Naar een grotere effectiviteit van intercultureel onderwijs dan in het Nederlands. Toen ik hoorde dat ik het in het Engels moest gaan geven, dacht ik: o, leuk, dat doe ik even. Ik bereidde mij er niet speciaal op voor. Dat het een stuk vermoeiender is om in een vreemde taal les te geven, heb ik onderschat. Op een gegeven moment raak je je concentratie kwijt en moet je naar woorden zoeken. Dat gaat ten koste van de structuur van je verhaal. Ik heb geleerd dat ik mijn Engelstalige colleges veel beter moet voorbereiden. Signposts In de cursussen moeten de deelnemers regelmatig Engelse presentaties van medecursisten observeren en dan komen er allerlei interessante verschijnselen aan het licht. Evelyn van de Veen: Het is opvallend dat Nederlandse docenten in hun Engelse colleges veel minder signposts verwerken, woorden die voor de logische samenhang in het verhaal zorgen. Dat kunnen voegwoorden zijn als omdat en hoewel, maar ook woorden en woordgroepen als bijvoorbeeld, als gevolg daarvan en ten eerste, ten tweede, tot slot. Vaak hebben docenten deze woorden in het Engels niet paraat of kennen ze te weinig synoniemen. Maar als je voor anderstaligen spreekt, zijn die structuurelementen juist extra belangrijk. Gertjan de Werk, docent Duurzame Ontwikkeling bij TBM, heeft na de basiscursus ook de vervolgcursus Spoken English gevolgd. Hij vond zijn woordenschat te beperkt en het ergerde hem dat hij nooit snel to the point kon komen. Wat hij vooral waardeert, zegt hij, is dat de cursus hem heeft aangezet tot zelfstudie. Nog steeds is hij heel bewust met taalverwerving bezig. Als ik naar een Engelstalige film zit te kijken, let ik heel goed op de woordcombinaties en zinsconstructies. Wat ik daaruit oppik, probeer ik dan in mijn eigen mondelinge taalgebruik toe te passen. Ik kan heel duidelijk merken dat mijn Engels daardoor met sprongen vooruit is gegaan. Trefwoorden Ook docent Tjalling Idenburg, die in de masteropleidingen van IO de practica Usability Testing and Prototyping coördineert, is te spreken over de cursussen. Ik ben via het technisch beroepsonderwijs bij de TU Delft terechtgekomen en, zoals bekend, wordt daarin minder aandacht besteed aan de actieve beoefening van de vreemde talen. Door de cursussen van FOCUS ben ik goed op weg geholpen. Helaas krijg ik tijdens de practica weinig gelegenheid om de taal te oefenen, omdat alle buitenlandse studenten tot op heden begeleid willen worden door een full professor. Over cultuurkloof gesproken! In de groepjes die ik begeleid, zitten dus alleen maar Nederlandse studenten en dan wordt de voertaal automatisch weer Nederlands. Volgens Evelyn van de Veen is het Engels van Idenburg tijdens de cursus sterk verbeterd. Zelf herinnert hij zich, dat hij de eerste presentatie die hij moest houden helemaal had uitgeschreven. Dat gaf mij een veilig gevoel, ik kon dan tenminste ergens op terugvallen als ik vast zou lopen. Maar deze methode werkte helemaal niet. De tweede keer ging het veel beter. Omdat ik mijn verhaal van tevoren goed had voorbereid en alle belangrijke woorden had opgezocht, kon ik volstaan met het opschrijven van een paar trefwoorden. Fluisteren Een goede Engelse taalbeheersing vormt echter nog geen garantie voor goede interculturele communicatie. Van de Veen: Wij krijgen veel docenten op de cursus die zeggen dat ze het gedrag van buitenlandse studenten vaak niet goed begrijpen. Daar kunnen allerlei vervelende misverstanden uit ontstaan. Een klassiek voorbeeld is de situatie waarin twee buitenlandse studenten tijdens het college constant zitten te fluisteren. De Nederlandse docent gaat ervan uit dat het gesprek over iets anders gaat dan over de stof, maar dat hoeft niet zo te zijn. Misschien zijn deze studenten te verlegen om een vraag te stellen en gaan zij dus steeds bij elkaar te rade. Wij proberen de docenten ervan bewust te maken dat in een interculturele situatie storend gedrag vaak andere oorzaken heeft dan zij gewend zijn. Meestal zijn de studenten volstrekt te goeder trouw. Het is heel belangrijk dat je in zo n geval de communicatie met de student aangaat. Zeg duidelijk waar je je aan stoort en geef aan hoe jij dat gedrag interpreteert. Alleen dan kan er sprake zijn van echte communicatie. Door middel van rollenspellen worden de docenten hierin getraind. Gertjan de Werk vond de rollenspellen heel nuttig. Zelf speelde ik een keer een student die aan één stuk door op een hinderlijke manier vragen stelde. Als docent maak ik dit type student regelmatig mee en geloof me, het is moeilijk om je zelfbeheer- Links boven: Norbert Roozenburg: Ik heb geleerd dat ik mijn Engelstalige colleges veel beter moet voorbereiden. Rechts boven: Gertjan de Werk: Als ik naar een Engelstalige film zit te kijken, let ik heel goed op de woordcombinaties en zinsconstructies. Links onder: Tjalling Idenburg (l.): Door de cursussen van Focus ben ik goed op weg geholpen. Rechts onder: Evelyn van de Veen: Zeg duidelijk waar je je aan stoort en geef aan hoe jij dat gedrag interpreteert. sing te bewaren als je steeds wordt onderbroken. Daarom vind ik het heel goed dat wij in de gelegenheid worden gesteld om met dit soort extreme probleemsituaties te oefenen. Mij gebeurt het nu niet meer dat ik over de rooie ga, want ik spreek de student aan op zijn gedrag en handel het probleem rustig af. En dat ik daarbij wel eens naar een woord moet zoeken, daar maak ik me nu niet druk meer over. De website van het Onderwijskundig Centrum FOCUS is in ontwikkeling. Meer informatie over het cursuspakket Principles of Teaching in English vindt u op de website van Didactiek en Onderwijsontwikkeling,

6 6 Op 1 februari 2005 verwelkomde TBM professor Richard Welke van de Georgia State University op de Cor Wit-leerstoel. Deze leerstoel (genoemd naar de laatste directeur-generaal van het toenmalige staatsbedrijf PTT, nu KPN) wordt toegekend aan internationaal vermaarde onderzoekers op het gebied van telecommunicatie en informatietechnologie die zich richten op onderzoeksvragen op het raakvlak van technologie en maatschappij. Welke is een fenomeen in het slaan van bruggen: enerzijds tussen Amerikaans en Europees onderzoek op het gebied van informatiesystemen, anderzijds tussen de wetenschap en het bedrijfsleven. Veel organisaties in de private sector en in de academische wereld mogen General Motors Research Laboratories wel dankbaar zijn, want in die omgeving heeft de jonge Richard Welke zijn liefde voor computers opgedaan. Na anderhalf jaar elektrotechniek te hebben gestudeerd aan de University of Michigan, stapte hij in 1961 over naar het General Motors Institute (een particuliere universiteit), waar hij een van de eerste CAD/CAM-projecten kreeg toegewezen door de sponsor-organisatie - General Motors Research Laboratories. Hij vond het erg leuk om met de computer te werken. En al had hij een grote liefde voor alles wat elektrisch is, toch realiseerde hij zich op dat moment dat zijn interesse meer uitging naar het gebruiken van de computer dan naar het ontwerpen ervan. De basis voor een lange en succesvolle carrière in informatiesystemen en business engineering was gelegd. RICHARD WELKE BENOEMD OP COR WIT-LEERSTOEL Amerikaans-Nederlandse intermediair stimuleert business engineeringactiviteiten van TBM Simkaart Sinds die begindagen bij General Motors zijn Welke s ideeën blijkbaar niet veel veranderd. Gevraagd naar zijn affiniteit met telecommunicatie, de sector die Cor Wit beroemd maakte, antwoordt hij: Als je me zou vragen wat het verschil is tussen GSM en CDMA of een willekeurig ander type digitale draadloze technologie, dan zou ik je dat waarschijnlijk goed kunnen uitleggen. Maar ik ben niet geïnteresseerd in het ontwikkelen van het volgende protocol. Ik ben meer geïnteresseerd in het feit dat de mobiele telefoon personen en organisaties in staat stelt via informatietechnologie contact te maken met diensten die ze wensen of nodig hebben. En de ontwikkelingen in de technologie, bijvoorbeeld in de bandbreedte of de mogelijkheden van het apparaat zelf, veranderen continu de ideeën van bedrijven over hoe ze processen moeten organiseren of reorganiseren om hun diensten te verbeteren. Maar om daarover na te kunnen denken, moet je op de hoogte blijven van wat er gebeurt in de mobiele telefonie. Het is een soort omzettingskwestie. Waaraan hij schertsend toevoegt: En ik ben natuurlijk ook een gebruiker. Ik heb zelfs mijn simkaart gewijzigd van Vodafone naar KPN, om daadwerkelijk te ervaren wat Cor Wit mogelijk heeft gemaakt. Voor het eerst Het leven en de carrière van Welke vielen grotendeels samen met de opkomst van de informatietechnologie in de tweede helft van de twintigste eeuw. Hij was een van de bevoorrechte personen die een groot aantal dingen op dit gebied voor het eerst deden of gebruikten. Bij de Michigan Consolidated Gas Company werd hij de eerste commerciële gebruiker van GPSS (General Purpose Simulation System) buiten IBM. Aan het begin van de jaren zestig, herinnert professor Welke zich, vond het programmeren in het gasbedrijf nog altijd plaats met machinetalen die werkten met ponskaarten. IBM kwam toen net met on-line display terminals, die de klantenservice veel efficiënter zouden maken. Maar dat was in veel opzichten een erg grote investering. Dus vroeg het bedrijf mij om na te gaan wat ze zouden besparen als ze zouden overstappen op deze nieuwe technologie die - in operational research termen - een gewijzigd wachtrijsysteem met zich mee zou brengen. Helaas was de theorie hierachter erg beperkt, dus de enige manier om dat probleem op te lossen was door middel van simulatie. GPSS was natuurlijk helemaal nieuw voor mij, maar het lukte me een simulatiemodel te ontwikkelen en te bewijzen dat ze ongeveer 50 man servicepersoneel zouden kunnen uitsparen op het totaal van 170 dat ze toen hadden. Vanaf dat moment raakte ik gefascineerd door systeemmodellering en simulatie. Naïef Intussen was Welke weer teruggekeerd naar de University of Michigan, waar hij in 1967 (summa cum laude) zijn bachelor in industrial engineering (technische bedrijfskunde) haalde. Aan de State University of New York (SUNY) haalde hij in 1970 een MBA (met lof) en in 1975 een PhD in Managementsystemen. Tijdens zijn promotieonderzoek aan de SUNY besloot hij werk te zoeken in de buurt van Detroit, waar hij was geboren en waar zijn familie en vrienden woonden. Toen hij een baan kreeg aangeboden aan de McMaster University in Ontario in Canada, slechts een paar uur rijden van Detroit, besloot hij die aan te nemen. Het was de eerste keer (maar zeker niet de laatste) dat hij de Verenigde Staten verliet. Ik was in die tijd nog vreselijk naïef, zegt hij lachend. Ik gooide gewoon een paar spullen in de kofferbak van mijn oude auto en ik vertrok. Bij de grens vertelde ik vrolijk aan de douane-beambte dat ik in Hamilton, Ontario ging werken. O, is dat zo? antwoordde de man. Hij kon de humor er duidelijk niet van in zien. Ik had geen van de vereiste documenten en van de geschiedenis van Canada wist ik heel weinig af. Gelukkig had ik onderweg ergens gelezen dat de koningin van Engeland die dag jarig was. Toen ik daarover begon, veranderde de toon van het gesprek volledig. Voor ik het wist, was ik een legale immigrant in Canada! Sabbaticals Welke arriveerde in 1970 in Hamilton en bleef tot 1984 professor aan de McMaster s universiteit. Tijdens zijn eerste sabbatical in 1976 werd hij door de Universiteit van Tilburg uitgenodigd om een postdoctorale seminar over informatie-systemen te komen geven. Een van de deelnemers daaraan was Henk Sol, die later de founding dean van TBM zou worden, maar in die tijd nog met zijn promotie-onderzoek bezig was. Welke en zijn vrouw raakten erg gesteld op Nederland; de steden en de landschappen vonden ze prachtig en de mensen waren allervriendelijkst (alhoewel Welke wel opkeek van de vertrokken gezichten wanneer ik twee koekjes nam in plaats van één ). Hij maakte van de gelegenheid gebruik om uitgebreide banden aan te knopen met de Europese academische gemeenschap op het gebied van informatiesystemen, wat later leidde tot serieuze samenwerking tussen de Europese en Noord-Amerikaanse/Canadese onderzoeksgroepen. Tijdens zijn tweede sabbatical (in 1982) besloot Welke het bedrijfsleven in te gaan. Hij richtte Methodworks op, een bedrijf voor producten op het gebied van computerondersteunde softwareontwikkeling. Het was niet zijn eerste stap in het bedrijfsleven: van 1977 tot 1980 was hij importeur en distributeur geweest van een van de eerste series zakelijke microcomputers die in Canada werden geïntroduceerd. Dat was mijn manier om me een microcomputer van bijna $ te kunnen veroorloven. Met de winst en de korting die ik als distributeur kreeg, lukte het me als eerste in mijn buurt de trotse eigenaar te worden van een personal computer. Methodworks werd zo n groot succes dat Welke ontslag nam aan de universiteit en pas weer in 1990 in de academische wereld terugkeerde. Nederlandse bureaucratie In dat jaar verkocht hij zowel het Canadese bedrijf als het in de VS gevestigde bedrijf dat hij daarna had verworven (Meta Systems), en aanvaardde hij de leerstoel Bedrijfsinformatica aan de faculteit Bedrijfskunde van de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Dus dat betekende: weer terug naar Nederland! Het huis dat Welke in het Rotterdamse Kralingen kocht, speelt een centrale rol in zijn herinneringen aan die periode. Wat hij en zijn vrouw niet wisten, was dat Amerikanen in het algemeen een veel groter deel van hun salaris aan hun hypotheek besteden dan Nederlanders, dus ze kwamen terecht tussen de rijken (rechtbankpresidenten) en de zeer rijken (plastisch chirurgen). Er woonden daar zeker geen professoren! Iets anders wat ze niet wisten over het huis, was dat het beschikte over allerlei futuristische snufjes die hen tijdens de bezichtiging niet waren opgevallen. Na een week vol ontdekkingen (zoals automatische spoel- en föhnfaciliteiten in het toilet en een compleet kuurbad in de kelder) schrokken ze op een ochtend wakker van een vreselijk lawaai. Het bleek dat het huis was uitgerust met zonneschermen die automatisch (en nogal luidruchtig) reageerden op zonlicht. Hoe dan ook, het huis was niet wat ze ervan hadden verwacht en dat gold eigenlijk voor hun hele hernieuwde kennismaking met Nederland. De baan aan de universiteit was prima, maar Welkes vrouw had te veel vervelende ervaringen met de Nederlandse bureaucratie. In 1992 keerden ze terug naar de Verenigde Staten, waar Richard Welke de positie aanvaardde van Department Chair en hoogleraar van de afdeling Computer Information Systems van het Robinson College of Business Administration van de Georgia State University in Atlanta. Momenteel is hij directeur van het Center for Process Innovation van dit instituut. Netwerk Als men het lange cv van Welke bekijkt, vallen er twee dingen op. Het eerste is zijn uitgebreide ervaring in zowel de academische wereld als de private sector (waarin hij actief is geweest als ondernemer en adviseur) en het tweede is zijn internationale oriëntatie. Studenten van TBM en onderzoekers op het raakvlak van informatie-systemen en business engineering zullen dit jaar kunnen profiteren van de kennis en het omvangrijke internationale netwerk van de professor. In de drie maanden die hij in Delft zal doorbrengen zal hij speciale sessies doceren binnen de reguliere colleges en optreden als promotor of copromotor voor PhD-studenten van TBM. En natuurlijk gaat hij door met het werk waar hij goed in is, namelijk het versterken van de banden tussen de VS en Europa aan de ene kant en tussen de academische wereld en het bedrijfsleven aan de andere. In het interview was zijn boodschap in ieder geval duidelijk: hij heeft er zin in!

7 7 John Groenewegen, bijzonder hoogleraar Institutionele Economie aan de Erasmus Universiteit van Rotterdam, werd in 2004 voor drie jaar gedetacheerd naar TBM. Bij de sectie Economie van Infrastructuren voelt hij zich als een vis in het water. John Groenewegen (Nootdorp, 1949) begon in september 2003 bij TBM als gastdocent van de SEPAM-mastermodule Designing institutions in a global economy. Hij genoot in die tijd van een sabbatical als hoogleraar Institutionele Economie aan de Erasmus Universiteit, waar hij al sinds 1979 werkt (de laatste vier jaar ook als opleidingsdirecteur). De kennismaking met TBM beviel hem uitstekend. Wat ik heel aantrekkelijk vind aan deze faculteit is dat er werkelijk interdisciplinair onderwijs wordt gegeven. Het college Designing Institutions geef ik als econoom in nauwe samenwerking met een bestuurskundige, Joop Koppenjan. Dat dwingt ons om onze concepten op elkaar af te stemmen, zodat de student een geïntegreerd beeld krijgt. Dat is geen gemakkelijke opgave. Maar op een gegeven moment lukte dat zo goed, dat er nu zelfs een publicatie op stapel staat. Andersom was de faculteit TBM erg content met de inbreng van Groenewegen; zij zocht daarom naar middelen om de samenwerking met hem te bestendigen. Gelukkig gingen alle betrokkenen akkoord met de voorgestelde detachering vanuit de Erasmus Universiteit. John Groenewegen werd in 2004 door de TU Delft voor drie jaar benoemd tot hoogleraar Economie van Infrastructuren bij de gelijknamige sectie. Nobelprijs Het is niet verwonderlijk dat Groenewegen zich thuis voelt bij TBM. Aan de economische faculteit van de Erasmus Universiteit wordt voornamelijk mainstream economics bedreven, economie die gebaseerd is op het zogenaamde neoklassieke model. Een belangrijk kenmerk daarvan is de monodisciplinaire gerichtheid. Als institutioneel econoom interesseert Groenewegen zich juist ook voor aanpalende disciplines als bestuurskunde, rechten en sociologie. De standaardeconomie is sterk modelmatig en abstract en besteedt geen aandacht aan de invloed van de institutionele omgeving op het gedrag van economische partijen. Zij gaat uit van bepaalde aannamen, die sterk zijn beïnvloed door de Angelsaksische wereld, waaruit zij is voortgekomen. In het standaardmodel wordt verondersteld dat er veel aanbieders zijn die individueel naar maximale winst streven, dat de markten volkomen transparant zijn en dat er sprake is van goede mededingings- en eigendomswetgeving. De mainstream economie laat zien hoe markten werken die aan dit soort voorwaarden voldoen. Maar de realiteit zit natuurlijk soms heel anders in elkaar. In de jaren zeventig van de vorige eeuw begon in Amerika dan ook de mening post te Gedrag economische partijen beïnvloed door formele en informele instituties vatten dat de traditionele theorie een aantal belangrijke vraagstukken niet kon oplossen, zoals de verschillen in organisatievormen en productiviteit tussen Amerikaanse, Europese en Japanse ondernemingen. Vanaf dat moment is de institutionele economie tot ontwikkeling gekomen. De Nobelprijs in 1993 voor Douglass North, een van de grondleggers, was in dat proces een belangrijke historische mijlpaal. Formeel en informeel Het onderwijs en onderzoek van TBM richt zich op complexe multiactorsystemen, zoals infrastructuren. Bij het analyseren en ontwerpen van dit soort systemen is kennis van de institutionele economie een sine qua non, omdat instituties er een grote rol in spelen. Wat wordt er nu precies onder die term verstaan? Groenewegen: Er worden twee soorten instituties onderscheiden, formele en informele. Bij formele instituties moet je denken aan wetten en regelgeving, bijvoorbeeld op het gebied van fusies en overnames, mededinging of eigendomsrechten. Informele instituties hebben te maken met waarden en normen, bijvoorbeeld in de manier waarop men zaken doet, in de omgang met consumenten, in de relatie tussen overheid en bedrijfsleven. Tussen landen kunnen er grote institutionele verschillen bestaan. Zo is in Japan het industriële groepsdenken dominant, terwijl voor Amerikaanse bedrijven het individuele belang prevaleert. Door die totaal verschillende informele institutionele omgeving vertonen Japanse automobielfabrikanten- om een saillant voorbeeld te noemen - vaak geheel ander gedrag dan hun Amerikaanse concurrenten. Voor Groenewegen vormen de infrastructurele markten een nieuw, maar verrassend vruchtbaar toepassingsgebied, vooral omdat de Europese Unie en haar lidstaten hebben besloten om deze te liberaliseren. En hoe meer de minister overhoop haalt, zegt hij lachend, des te leuker mijn vak wordt! Geaccepteerd en controversieel Binnen de institutionele economie zijn grofweg twee, nogal uiteenlopende, stromingen te onderscheiden, met allerlei gradaties daartussen in. De eerste is door de traditionele economie algemeen geaccepteerd, de tweede leunt sterk tegen de sociale wetenschappen aan en is daardoor meer controversieel. Groenewegen: De eerste stroming houdt zich bezig met de vraag wat de meest efficiënte organisatievorm is voor een bepaalde activiteit. In deze theorie staat het begrip transactiekosten centraal. Een manco van de standaardeconomie is dat zij geen afdoende verklaring heeft voor het bestaan van verschillende organisatievormen. Een autofabrikant maakt bijvoorbeeld bepaalde onderdelen zelf, andere koopt hij met een contract over de markt en voor weer andere sluit hij een strategische alliantie. Het standaardmodel brengt deze verschillen in organisatie in verband met schaalvoordelen, maar daar hebben ze vaak niets mee te maken. De institutionele economie wijst erop dat de lagere transactiekosten hierbij de bepalende factor zijn. Als een onderneming voor een contract of een strategische alliantie kiest, dan gaat zij ervan uit dat het goedkoper is om de transactie van levering extern te coördineren. Deze vorm van institutionele economie houdt zich dus bezig met de vraag hoe transacties (van intermediair goed, van arbeid, van kapitaal, van informatie) op de meest efficiënte manier kunnen worden gecoördineerd. Aan de andere kant van het spectrum ligt de brede institutionele economie. In de meest extreme vorm houdt zij zich bezig met de verklaring en de evolutie van instituties en het gedrag van economische partijen. Deze vorm van evolutionaire institutionele economie ligt mijlenver verwijderd van de standaardeconomie met haar voorliefde voor exacte uitkomsten. In het onderwijs van Groenewegen komen zowel de geaccepteerde als de controversiële elementen van de institutionele economie aan bod. Vragen Met welke vragen houdt de institutioneel econoom zich bij TBM nu in concreto bezig? Een interessante vraag voor mij is bijvoorbeeld wat voor soort eigendomsstructuur te prefereren is in de geliberaliseerde elektriciteitssector. Moeten de elektriciteits-bedrijven in handen van private aandeelhouders komen of is een collectieve eigendomsstructuur beter? Ook houd ik mij bezig met mededingingsregels. Als ondernemingen een te groot marktaandeel dreigen te krijgen, moet de overheid hen dan dwingen tot opsplitsing? Of moet zij er rekening mee houden dat grote bedrijven meer investeren in Research & Development en dus meer bijdragen aan het innovatievermogen en de concurrentiekracht van een land? Die laatste opvatting druist overigens regelrecht in tegen het neoklassieke model. Daarin staat de gedachte centraal dat innovatie in direct verband staat met de mate van concurrentie in de sector. Estafettestokje Groenewegen is ook betrokken bij het tweedejaars Design Project van de MSc SEPAM, waarin de studenten in kleine groepjes een complex multi-actorsysteem moeten ontwerpen. Van mij leren de studenten wat het economische perspectief is op het institutional design in hun project. Want bij een complexe infrastructuur moeten er veel instituties worden ontworpen om de transacties tussen al die partijen te kunnen coördineren. Neem een HSL-Zuid, waar werk moet worden uitbesteed aan bouwondernemingen, bijvoorbeeld om een tunnel aan te leggen. Ik laat de studenten eerst zien hoe traditionele economen daar tegenaan kijken, waarna ik hen meeneem naar de institutionele economie die daar nog dicht tegen aan zit. Daarbij komt bijvoorbeeld aan de orde waarom er bij de HSL-Zuid zogenaamde Design & Construct -contracten zijn gemaakt. Dat zijn nieuwe vormen van contracten die zich, vanuit institutioneel economisch perspectief bezien, kenmerken door hoge transactiekosten. En dan gaan we nog een stapje verder. Ik laat zien dat er om de HSL een bepaald juridisch systeem is gebouwd, dat er in de bouwsector bepaalde normen en waarden worden gehanteerd die heel anders zijn dan bijvoorbeeld in de Nederlandse automobiel- of elektronicasector. Door te laten zien dat de institutionele omgeving specifieker was, kun je verklaren waarom het contract anders uitpakte dan was verwacht. En als ik daar eenmaal ben aangeland, zit ik heel dicht tegen de bestuurskunde aan en geef ik het estafettestokje door aan mijn collega s van de sectie Beleidskunde. Boodschap Vol lof is John Groenewegen over de open cultuur van de sectie waarin hij is benoemd, Economie van Infrastructuren. Niet alleen is de interne communicatie binnen de sectie heel goed, maar ook zijn er veel externe contacten. Elke vrijdag wordt er een onderzoeksseminar gehouden, waarin meestal het onderzoek van een promovendus centraal staat. Zo worden de stafleden goed op de hoogte gehouden van wat er speelt en kunnen de promovendi profiteren van hun adviezen. Maar ook worden er regelmatig mensen van buiten uitgenodigd. Dat kunnen wetenschappers zijn van andere secties, faculteiten of zelfs andere universiteiten, maar ook mensen uit de praktijk. We hebben niet zo lang geleden bijdragen gehad van professor Bob de Wit van de Maastricht School of Management en van Teus van Eck van NUON. Er is zelfs een aantal research fellows uit het bedrijfsleven bij de sectie met promotieonderzoek bezig. Wat ik ook zeer waardeer is dat de sectie jaarlijks een internationale conferentie organiseert. Dit jaar vindt de achtste editie plaats met als thema Governance of infrastructures revisited. We gaan het daarin hebben over de nieuwe rolverdeling in telecom, energie en water. Wie gaat daarin investeren, wie zorgt voor de financiering en wie bekommert zich om de publieke belangen? Alles bij elkaar moet ik bekennen dat ik nog nooit eerder in zo n stimulerende werkomgeving heb verkeerd. En dat wil wat zeggen, want ik heb niet alleen ervaring opgedaan op de Erasmus Universiteit, maar ook aan de Universiteit Leiden en ik heb nog steeds een aanstelling als hoogleraar Comparatieve Economie Frankrijk-Nederland in Utrecht. Dus mijn boodschap aan TBM is: besef wat je hebt en koester het! John Groenewegen houdt op 27 mei zijn oratie, getiteld Designing Markets in Infrastructures (15.00 uur, Aula TU Delft). De achtste jaarlijkse conferentie van de sectie Economie van Infrastructuren vindt plaats op mei (Aula Congrescentrum, TU Delft). Zie

8 8 TBM heeft de laatste jaren grote voortgang geboekt in het wetenschappelijk onderzoek naar zogenaamde serious games voor onderwijs en training. Het Global Supply Chain Game van dr.ir. Alexander Verbraeck en zijn medewerkers werd onlangs met veel succes getest aan de Amerikaanse University of Maryland. Stijn-Pieter van Houten (links) en Alexander Verbraeck Het managen van een mondiale handelsketen is geen simpele opgave. Het gaat hierbij om een complex systeem waar uiteenlopende factoren en actoren een rol in spelen. Zo moet een distributie-bedrijf met toeleveranciers en klanten over de gehele wereld, voortdurend inspelen op onvoorziene omstandigheden en onverwachte beslissingen van de partijen met wie het zaken doet. Hoe leer je studenten in een dergelijke complexe en dynamische omgeving de juiste strategieën te hanteren? Een goede theoretische basis is noodzakelijk, maar niet voldoende. Praktijkstages zijn niet voor alle studenten weggelegd. Medewerkers van de sectie Systeemkunde van TBM hebben de afgelopen vier jaar hard gewerkt aan een nieuwe onderwijs-tool: de real-time global supply chain game. Dit product is het resultaat van multidisciplinair onderzoek op het gebied van logistiek, systeemmodellering en computersimulatie. Spannend Alexander Verbraeck (universitair hoofddocent) en promovendus Stijn- Pieter van Houten zijn net terug uit Amerika, waar ze hun game hebben uitgetest op MBA-studenten van de Robert H. Smith School of Business van de University of Maryland. Verbraeck is parttime research professor aan deze instelling. Het waren spannende dagen, maar het resultaat mag er zijn: zowel de deelnemende studenten als de staf waren vol lof over het spel. Verbraeck: TBM heeft dit project samen met de University of Maryland opgezet. Wij hebben besloten om de game bij onze partner uit te testen, omdat de business school veel studenten heeft die zich in supply chain-onderwerpen specialiseren. Maar daarmee hebben we het onszelf niet gemakkelijk gemaakt, want in je eigen computerlab weet je natuurlijk veel beter de weg. Stijn-Pieter van Houten vertelt dat de demonstratie aan de decaan en de docenten op vrijdag plaats vond. Het spel zou op zondag live gaan, dus er was erg weinig tijd om de aanbevelingen van de staf te verwerken en het lab was onbemand. Tot overmaat van ramp hoorden ze dat de studenten reluctantly akkoord waren gegaan met de afwijkende locatie voor het college. In de nacht van zaterdag op zondag begon het ook nog eens te sneeuwen, waardoor de wegen spekglad waren. Ze kwamen allemaal opdagen, maar hun boodschap was crystal clear: It better be good! TBM boekt internationaal succes met Global Supply Chain Game Games in het CPS Dat TBM de laatste jaren grote voortgang heeft geboekt in het wetenschappelijk onderzoek naar zogenaamde serious games voor onderwijs en training, is nog onvoldoende bekend. In het Delftse universiteitsblad Delta van 3 februari jl. wordt de stelling van staatssecretaris Van Gennip dat het hoger onderwijs op het gebied van games kansen laat liggen uitsluitend weerlegd door te wijzen op twee opleidingen bij technische informatica. Daarmee wordt ten onrechte voorbij gegaan aan de activiteiten van het (virtuele) Centre for Process Management and Simulation (CPS), een samenwerkingsverband tussen TBM en de faculteit Sociale Wetenschappen van de Erasmus Universiteit. Het CPS ontwikkelt uiteenlopende typen simulatiespellen rondom complexe besluitvormingsprocessen, waaronder geavanceerde computergames. Alexander Verbraeck is niet alleen bestuursvoorzitter van het CPS, maar ook dé expert op het gebied van modellering en computersimulatie. Hij heeft inmiddels al bij veel afstudeerders en promovendi enthousiasme weten te wekken voor het onderwerp gaming. Spreadsheet De superkritische groep studenten ging al gauw overstag. Na een theoretische inleiding, een demonstratie van de game en een half uur proefspelen, kon het gevecht om de markt beginnen. Stijn-Pieter van Houten: Iedereen ging meteen zeer geconcentreerd aan de slag. In het spel spelen de deelnemers de rol van elkaar beconcurrerende distributiebedrijven van vier verschillende typen compu- ters op drie verschillende markten, de Amerikaanse, de Aziatische en de Europese. In Maryland hadden we 16 teams van twee personen, die we over de drie continenten hadden verdeeld. Het gedrag van de fabrikanten en de klanten werd door het spel gesimuleerd. In hun rol van distributiebedrijf moesten de studenten offertes indienen, orders afhandelen, de voorraden in de gaten houden, bestellingen plaatsen, kortom: alle handelingen verrichten die horen bij het managen van een bedrijf in de supply chain. Al gauw zag je een taakverdeling binnen de teams ontstaan. Terwijl de een op zijn eigen laptop gegevens zat in te voeren in een spreadsheet, hield de ander zich bezig met de te volgen strategie. Van tijd tot tijd gaven wij de voorlopige bedrijfsresultaten door en dan zag je sommige studenten zichtbaar balen, terwijl andere breeduit zaten te grijnzen. Het was een hele leuke, competitieve sfeer. Unique selling points De supply chain game van TBM heeft een aantal unique selling points. Verbraeck: Business games kenmerken zich over het algemeen door hun gesloten karakter. Alles ligt vast: het aantal spelers, het product, de prijzen, en ook aan het scenario kan niets worden veranderd. Onze applicatie biedt de mogelijkheid om al deze elementen te variëren. Tijdens de game kan de spelleider steeds nieuwe informatie in het spel brengen, zodat de complexiteit van de markt beter wordt gesimuleerd. Hij kan bijvoorbeeld de vraag naar het product sterk laten stijgen of dalen, een natuurramp laten plaatsvinden of de koers van een munteenheid laten kelderen. Daarnaast kan het spel via het internet worden gespeeld, door deelnemers die op verschillende locaties zitten. Dat biedt interessante mogelijkheden voor de internationalisering van het onderwijs. Een ander voordeel is dat het spel in real-time wordt gespeeld. Dat wil in dit geval zeggen dat de deelnemers direct worden geconfronteerd met de resultaten van hun beslissingen. Al vroeg in het spel krij- gen ze informatie over hun bedrijfsprestaties en hun marktaandeel, zodat het leereffect groot is. Dit is een belangrijke verbetering ten opzichte van zogenaamde turn-based internetgames, waar deelnemers om beurten input leveren, om vervolgens lang op de verwerking te moeten wachten. Van Houten voegt er nog een niet onbelangrijk detail aan toe: Je hebt voor ons spel geen dure server nodig, want het is niet zwaar. Je kunt het gewoon op een laptop draaien. Buitengewoon tevreden Stijn-Pieter van Houten heeft de Amerikaanse studenten na afloop van de test een uitgebreide vragenlijst laten invullen, waaruit nog een aantal mogelijke verbeteringen naar voren zijn gekomen. Zo bleken de news flashes, die nieuwe ontwikkelingen op de markt aankondigden, door de studenten nauwelijks te zijn opgemerkt, ook al werden ze op twee grote LCD-schermen geprojecteerd. Ook was het de deelnemers niet duidelijk dat ze onderling berichten konden uitwisselen door gebruik te maken van een -service. Dit kan deels verklaren waarom niemand op het idee was gekomen om in onderling overleg de markt te verdelen. Maar overall waren de respondenten buitengewoon tevreden over het spel, zowel over de inhoud als over de applicatie. Zij waren vrijwel unaniem van mening dat een dergelijke interactieve game veel bijdraagt aan het begrip van supply chain management concepten. Ook de staf van de Robert H. Smith School of Business was erg enthousiast over de toepasbaarheid van het spel. Een docent pleitte er zelfs voor om varianten te ontwikkelen met een toenemende moeilijkheidsgraad, zodat het spel gedurende het gehele curriculum kan worden ingezet. Een andere opperde de mogelijkheid om een spel te ontwikkelen waarin het effect van transportkeuzes centraal zou staan. Deze suggesties werden door de onderzoekers in dank aanvaard, omdat zij een scherper beeld geven van de functionele eisen waaraan de applicatie moet voldoen. Failliet Het generieke frame van de supply chain game verkeert inmiddels in een vergevorderd stadium van ontwikkeling. Promovendus Stijn-Pieter van Houten weet vrij precies welke softwareservices de applicatie moet bieden om de ontwikkeling en het gebruik van de spellen te ondersteunen. Ons uiteindelijke doel is een tool waarmee docenten heel gemakkelijk en snel zelf een spel in elkaar kunnen zetten, dat zowel in één ruimte als via het internet gespeeld kan worden. De volgende stap is het testen van een internetspel dat over een langere periode draait. Verbraeck is van mening dat het leereffect daarbij veel groter is dan bij een spel van een paar uur. Er is tijd voor discussie en je kunt de studenten rapporten laten schrijven waarin ze moeten reflecteren op de positieve en negatieve effecten van hun strategische keuzes. Sommige Amerikaanse collega s voeren in hun spellen de simulatie heel ver door: studenten die een slecht resultaat behalen met hun bedrijf of het zelfs failliet laten gaan, krijgen een onvoldoende. Maar zelf ben ik daar geen voorstander van. Ik vind die reflectie belangrijker, want alleen dan leren studenten van hun fouten. Zie ook:

9 9 TBM ERS INGEHUURD BIJ VOORBEREIDING CHINEES BELEIDSADVIES Duurzame stedelijke ontwikkeling in China TBM ers Joop Koppenjan (universitair hoofddocent Beleidskunde) en Bert Enserink (universitair docent Beleidsanalyse) zijn door de Chinese Council for International Cooperation on Environment and Development gevraagd zitting te nemen in de Task Force on Sustainable Urbanisation Strategies. Het doel is de voorbereiding van een beleidsadvies over duurzame stedelijke ontwikkeling in China. Joop Koppenjan (l.) en Bert Enserink op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing een totalitair politiek systeem op den duur moeilijk in stand te houden. Kettingreactie Wat het project erg spannend maakt, is dat Chinese onderzoekers - voor het eerst - gaan zorgen voor de input van gegevens uit field work. Tijdens het veldwerk moet in kaart worden gebracht wat er al aan private participatie is gerealiseerd. Bij welke projecten of processen heeft de Chinese overheid daar behoefte aan? Hoe wijd verbreid is dit verschijnsel en in welke vorm vindt het plaats? Enserink meldt dat er al sprake is van enige innovatie op het gebied van participatieve besluitvorming, namelijk in de vorm van public hearings. De TBM ers zouden bijvoorbeeld aanbevelingen kunnen doen voor de procedurele inbedding van deze hoorzittingen. Koppenjan heeft geconstateerd dat de snelwegen over het algemeen al privaat worden gefinancierd. Er is vooral behoefte aan privaat geld bij de elektriciteitsvoorziening en de water- zuivering, in het bijzonder in de kleine steden. Aan ons de taak om een systeem te bedenken waarmee dat private geld gegenereerd kan worden. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de verkoop van een project via een concessie. Met de inkomsten kun je dan vervolgens weer een nieuw project financieren, waardoor een kettingreactie ontstaat. Om de duurzaamheid van die projecten te garanderen moet de private betrokkenheid wel gereguleerd worden door de gemeentelijke overheid. Wij zullen ons dus ook moeten buigen over de vraag hoe de centrale overheid lokale overheden kan committeren aan milieudoelstellingen. Daar hebben wij in Nederland natuurlijk veel ervaring mee. Andersom hebben de Chinezen weer veel meer praktijkervaring met dit soort infrastructuurprojecten, dus al met al wordt het voor ons een heel interessant onderzoek, waar wij - en in ons kielzog onze studenten - veel van kunnen opsteken. In Beijing lopen veel westers geklede jongeren rond, maar ook veel geüniformeerde portiers en bewakers in van die culturele-revolutie-pakjes, vertelt Joop Koppenjan. Hij en zijn TBM-collega Bert Enserink zijn net terug uit China, waar ze in Beijing de eerste bijeenkomst bijwoonden van de Taskforce on Sustainable Urbanisation Strategies. Dit is een gemengd Chinees-internationale onderzoeksgroep die China s beleidsmakers gaat adviseren over duurzame stedelijke ontwikkeling (zie kader). De contrasten die zich in het straatbeeld van Beijing aftekenen, hebben TBM BUNDELT KENNIS IN NIEUW PROGRAMMA Innovatiesystemen Nederland wordt geplaagd door de zogenaamde innovatieparadox : wetenschappelijk staan we aan de top, maar we zijn slecht in het creëren van nieuwe bedrijvigheid. Hoe dat precies komt, is een van de vragen die centraal staan in het nieuwe onderzoeksprogramma Innovatiesystemen van TBM. Hoe ontstaat innovatie? Wat zijn bevorderende en belemmerende factoren bij haar verspreiding? Wat is het effect van innovatie op de economische prestaties van een project, een bedrijf, een markt, een regio of een land? Trouw aan haar onderzoekstraditie, kiest TBM voor de systeembenadering om deze problematiek aan te pakken. Omdat het programma wordt gekoppeld aan de MSc Management of Technology, ligt de focus op innovatie binnen projecten en ondernemingen. alles te maken met de enorme ontwikkeling die China op dit moment doormaakt. Van een overwegend agrarische, centraal geleide economie is het land bezig uit te groeien tot een industriële markteconomie van wereldformaat. Ondanks de forse toename van het BNP kampt het land echter nog steeds met een armoedevraagstuk. Ook de milieuproblematiek is groot: de hulpbronnen zijn schaars en er is veel water- en luchtvervuiling. De oplossing die de Chinese overheid voor deze problemen heeft geformuleerd is duurzame verstedelijking. Interdisciplinair en kwantitatief Innovatiesystemen zijn socio-technische systemen, die interdisciplinair onderzoek vereisen. Er zijn dan ook verschillende secties van TBM bij het programma betrokken. In de eerste plaats is dat de sectie Economie van Innovatie, die ook de programmaleider levert (prof.dr. Alfred Kleinknecht). Voorts worden er belangrijke bijdragen geleverd door de secties Technology, Strategy & Entrepreneurship en Arbeids- en Organisatiepsychologie. Er wordt samenwerking gezocht met verwante groepen aan de universiteiten van Eindhoven, Twente, Utrecht en Maastricht en met diverse kennisinstellingen in het buitenland (zoals het Fraunhofer Institute en ETH Zürich). In dit veld onderscheidt het Delftse onderzoeksprogramma zich door de interdisciplinaire benadering en door de focus op kwantitatieve methoden (zoals statistische analyses van grote databases). Binnen en tussen organisaties Het programma concentreert zich op twee groepen van factoren die een rol spelen bij innovatie: de intra-organisationele en de inter-organisationele. In de eerste groep gaat het o.a. om onderzoek naar de structuur en de organisatie van Research & Development, om kennismanagement en HRM-praktijken. In de tweede groep wordt onder meer onderzocht wat de invloed is van bepaalde interactiepatronen tussen organisaties (zoals strategische allianties, joint ventures en fusies), hoe innovatieprocessen zijn ingebed in nationale, regionale en sectorale innovatiesystemen en wat daarvan de effecten zijn. Zij heeft internationale expertise ingehuurd om dit proces zo goed mogelijk te laten verlopen. Binnen de taskforce zijn de twee TBM ers betrokken bij de uitwerking van het thema Participatory Urban Governance. Hoe kunnen burgers meer bij de besluitvorming rondom rural-urban planning betrokken worden en wat is de beste strategie om private financiering van duurzame (infrastructurele) projecten te realiseren? Een derde onderwerp waarbij hun input wordt gevraagd, is Community Management. Ambitieniveau Vanwege de totaal andere politiekbestuurlijke context wordt dit project voor Koppenjan en Enserink in menig opzicht een interessante ervaring. Het moge duidelijk zijn dat westerse beleidskundige en beleidsanalytische methoden en technieken in een éénpartijstaat niet zonder meer toepasbaar zijn. Tijdens de eerste bijeenkomst hebben wij dit punt expliciet aan de orde gesteld, vertelt Bert Enserink, uit de discussies bleek dat burgerparticipatie en private betrokkenheid op dit moment nog geen formeel beleid zijn. Dat betekent dat wij ons ambitieniveau behoorlijk moeten aanpassen. Een doelstelling als urbanisatie kan op zichzelf nooit onderwerp van participatie zijn, want dat is een vaststaand gegeven in de planning. Joop Koppenjan is zich ervan bewust dat een Chinese doelstelling als community building zowel positieve als negatieve kanten heeft. Het is de bedoeling om migranten die van het platteland naar de steden komen, te integreren in de wijkgemeenschappen. Dat lijkt een nobel streven maar natuurlijk probeert men daarmee ook beheersing te krijgen over een groep die een potentiële bedreiging vormt voor het functioneren van de stad. Beide wetenschappers zijn ervan overtuigd dat het nut heeft om als westerling ondersteuning te bieden bij de processen die op dit moment in China gaande zijn. Enserink: Door de geweldige economische opmars is China een land dat eenvoudigweg niet meer te negeren is. Die economische ontwikkeling zal zeker ook sociale en politieke consequenties hebben. Want als mensen een hoger inkomen krijgen, beter geschoold raken en mondiger worden, dan is TASK FORCE SUSTAINABLE URBANISATION STRATEGIE/TBM EN CHINA TBM ers Joop Koppenjan (universitair hoofddocent Beleidskunde) en Bert Enserink (universitair docent Beleidsanalyse) zijn door de China Council for International Co-operation on Environment and Development (CCICED) gevraagd zitting te nemen in de Task Force on Sustainable Urbanisation Strategies (TF SUS). TBM heeft de opdracht te danken aan haar intensieve samenwerking met het Zweedse Stockholm Environment Institute (SEI), dat medetrekker is van de TF SUS. Formeel is de opdrachtgever het internationale secretariaat van de CCICED in Canada. De TF SUS bestaat uit Chinese en internationale experts; de groep wordt voorgezeten door de Chinese minister Liu Jiang en de Zweedse minister voor Duurzame Ontwikkeling Mona Sahlin. Het doel is de voorbereiding van een beleidsadvies over duurzame stedelijke ontwikkeling, een advies dat in het najaar van 2005 zal worden uitgebracht aan premier, de Staatsraad en andere Chinese overheidslichamen. Het onderzoek bestaat uit vier componenten: 1. Rural-Urban Links and Drivers; 2. Regional Sustainable Resource Use; 3. Integrated Urban-Rural Growth; 4. Participatory Urban Governance. Koppenjan en Enserink zijn betrokken bij de laatste component. Het onderzoek binnen de component Participatory Urban Governance valt in drie delen uiteen: a) Participation mechanisms for rural-urban planning; b) Private involvement in sustainable rural-urban development; c) Community Management. De TBM ers gaan in dit onderzoek o.a. samenwerken met wetenschappers van de School of Public Policy and Management van de prestigieuze Tsinghua Universiteit van Beijing (de nr. 1 van China). De studievereniging van TBM, Curius, zal tijdens haar studiereis in juni een bezoek brengen aan deze universiteit. De TBM-bijdragen aan het Chinese project passen in de trend van toenemende samenwerking en uitwisseling tussen TBM en Chinese universiteiten (waaronder ook Harbin University of Science and Technology).

10 10 Op socialisten, sluit de rijen. Het rode vaandel volgen wij! Terwijl Driehuis en Dik opkomen schalt De Stem des Volks door het theater. De heren zetten zich aan tafel, pakken een krant en beginnen te lezen. Dan neemt Driehuis het woord. Zo ging het er s ochtends bij de familie Dik in Rotterdam aan toe. Iedere ochtend bij het ontbijt stond de VARA-radio aan. Wim Dik werd in 1939 geboren, studeerde elektrotechniek in Delft, werkte bij Unilever, o.a. als directeur van Unox, was enige tijd staatssecretaris van economische zaken voor D 66, trad in 1988 in dienst van de PTT, is sinds 2000 hoogleraar ICT aan de TU Delft en heeft momenteel maar liefst veertien nevenfuncties. Dit is heel in het kort het leven van deze 65-jarige machtigste ingenieur van Nederland. IJdel Wanneer gaat u het rustiger aandoen? luidt, na deze indrukwekkende introductie, de laconieke eerste vraag van Driehuis. Dik aarzelt geen moment. Nooit. Als ik in een toestand van volledige rust wordt aangetroffen, is mijn uitvaart aanstaande. Wim Dik stamt uit een rood nest. Zijn ouders waren lid van de SDAP, de voorloper van de PvdA, en zijn moeder was op latere leeftijd actief bij de Rode Vrouwen. Met humor beschrijft hij hoe hij als kleine jongen dagelijks werd gewekt door de zware Javaanse Jongens- hoest van zijn vader, gevolgd door de onvermijdelijke socialistische strijdliederen van de VARA-radio. Dik beaamt dat het politieke bewustzijn en het rechtvaardigheidsgevoel van zijn ouders hem hebben beïnvloed. Zo vindt hij het heel vanzelfsprekend dat hij zijn bestuurlijke ervaring in dienst stelt van maatschappelijke organisaties. Maar er is ook een verschil tussen hem en zijn vader. Mijn vader was een verenigingsmens, maar ik ben ijdeler. Ik vind het leuk om voorzitter te zijn. Bernhard en Claus Aan de hand van acht filmfragmenten passeren Diks leven en werken de revue. De eerste drie fragmenten hebben de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw als thema. Allereerst wordt een stukje uit de speelfilm The Longest Day vertoond, de reconstructie van de geallieerde invasie op de Normandische kust (6 juni 1944). Deze film maakte grote indruk op Dik. Ik ben eraan verslaafd. Ik heb hem ongeveer 16 keer gezien, maar hij grijpt me nog steeds aan. De oorlogsfilm is voor Driehuis aanleiding om in te gaan op de vriendschappelijke relatie die Wim Dik onderhield met prins Bernhard. Bij de bijzetting, KEES DRIEHUIS IN GESPREK MET WIM DIK Ik geloof in techniek, maar ook in marketing Op 14 december 2004, net na de deadline van de vorige TBM-Quarterly, organiseerde Studium Generale in de serie = Theater een avond met TBM-hoogleraar Wim Dik. In het Delftse theater De Veste werd hij in een setting à la VPRO s Zomergasten geïnterviewd door tv-presentator Kees Driehuis (Nova, Per Seconde Wijzer). Was u een brutaal jongetje? Ja, en ik ben niet veranderd. die enige dagen tevoren plaatsvond, was Dik een van de persoonlijke genodigden. Dat de archieven nu open gaan, interesseert hem weinig. Een ding wil hij nog wel kwijt. Door de Lockheed affaire is het koninklijk huis verkrampt geraakt. Wij hadden Claus bij de buitenlandse handel moeten kunnen inzetten, maar noch Van Agt, noch Den Uijl durfden dat aan Beatrix voor te stellen. Brutaal Nadat er wat persoonlijke oorlogsherinneringen zijn opgehaald, vraagt Driehuis: Zegt u wel eens tegen uw kinderen: je kunt wel zien dat jullie de oorlog niet hebben meegemaakt? Dik: Jawel. Wij aten alles, ook bloembollen. Er zijn grote verschillen tussen de jeugd van toen en nu, maar dat kun je de huidige generatie niet aanrekenen. Mijn broer en ik hadden twee soorten speelgoed: houten autootjes voor de zondag en een tekenblokje voor door de week. Mijn broer, die architect is geworden, tekende landschappen. Op mijn velletjes stonden 300 man tegen 300 man te vechten, een hele prestatie. Ik schrijf nog steeds heel klein. In het na-oorlogse Rotterdam speelde de kleine Wim vlakbij het Noorderkanaal, waar door de bombardementen veel open plekken waren ontstaan. Hij trok ook op met jongetjes uit de achterbuurt, van wie hij dingen leerde waar je op mijn leeftijd en in mijn functie niet echt punten mee scoort. Was u een brutaal jongetje? Ja, en ik ben niet veranderd. Dik in beeld In drie filmfragmenten figureert Wim Dik zelf. Eerst zien we hem in een documentaire van de VPRO rondlopen in de rookworstenfabriek waar hij zijn carrière in 1964 begon. Bij Unilever werd ik opgevoed in de marketing, vertelt hij, wij kregen allemaal een poster met daarop de afbeelding van Mrs. Housewife. Daar moesten we iedere dag naar kij- Mrs. Housewife betaalde de salarissen van Unilever personeel. Wim Dik: Ik geloof in techniek, maar ook in marketing. Merkartikelen moeten perfect zijn. ken en dank u tegen zeggen, want zij betaalde ons salaris. Ik geloof in techniek, maar ook in marketing. Merkartikelen moeten perfect zijn. In een hilarisch fragment uit Laat de Leeuw (1999) leert Wim Dik de Sesamstraat-kater Dikkie Dik tekenen. Hij erkent dat captains of industry zoiets niet te vaak moeten doen. Wat ze wél moeten doen, vindt Dik, is deelnemen aan het maatschappelijk debat, maar dat gebeurt naar zijn mening veel te weinig. In De Vrije Val van KPN (Zembla, 2001) zien we KPN-topman Dik tijdens de beursgang van KPN op Wall Street in In de jaren daarna brachten de overname van het Duitse E-Plus en de aanschaf van de peperdure UMTS-licentie het bedrijf in grote moeilijkheden. Dik is dan al vertrokken, tegen zijn zin, zo blijkt. Ik had nog twee jaar willen aanblijven, maar de commissarissen wilden wat anders. Staatssecretaris voor D 66 Trouw aan zijn roots, werd Wim Dik lid van de PvdA, afdeling Delft wel te verstaan. De lokale partijpolitiek ( debatteren over vuilnisophaalprestaties ) kon hem niet bekoren. Toen kwam, in augustus 1966, dat Appèl van D 66 uit. Ik las het en dacht meteen: dat is een partij voor mij. In een filmfragment uit Avro s Televizier zien we het nogal chaotisch verlopende eerste D 66-congres, waar Wim Dik als lid van het eerste uur bij aanwezig was. Nog steeds vindt hij zich grotendeels terug in het partijprogramma. Als Driehuis hem uitdaagt ( die partij stelt toch niet veel meer voor ) schiet hij in de verdediging. D 66 heeft een alerte fractie, Boris Dittrich doet goede dingen. In de kabinetten Van Agt 2 en 3 was hij voor D 66 staatssecretaris van economische zaken. In eerste instantie vroeg formateur Jan Terlouw hem om energiebeleid te gaan doen, maar dat leek Dik geen slimme gedachte. Ik was namelijk de enige D 66-er die voor kernenergie was. Echter, het daarop volgende aanbod om secretaris van buitenlandse handel te worden, nam hij met beide handen aan: Holland promotion lag nu eenmaal in zijn straatje. Na 18 maanden, na de val van het kabinet Van Agt 3, keerde hij weer terug naar Unilever. Het kamerlidmaatschap zag hij niet zitten, daarvoor beschouwde hij zichzelf teveel als een doener. Er zitten nog steeds weinig gekwalificeerde mensen uit het bedrijfsleven in de kamer, merkt Driehuis op. Wim Dik beaamt dit. Driehuis: Welk kamerlid heeft uw respect? Er volgt een iets te lange stilte. Dat is een duidelijk antwoord. Naïef Dik deed HBS-B, alhoewel hij als beste van de klas ( gewoon een kwestie van genen ) als enige een Gymnasiumadvies had gekregen. Ik vond het veel gezelliger om met de anderen mee te gaan. Vanaf de eerste klas wist ik: ik wil naar Delft. Ingenieur zijn leek mij iets geweldigs. Ik koos elektrotechniek omdat daar de leukste knullen rondliepen. Tijdens zijn studie deed hij bestuurlijke ervaring op bij een studentenvereniging, een voorbeeld dat iedere student zou moeten volgen, vindt hij. Volgens Driehuis hebben studenten daar tegenwoordig geen tijd voor. De druk om te presteren levert kleurlozere studenten op. Dik is het daar absoluut niet mee eens. Ik sta op college vaak verbaasd over wat mijn studenten allemaal van het internet halen. Ik was op hun leeftijd een naïef manneke, de studenten van tegenwoordig zijn erg bijdehand en alert, ze weten gewoon meer. De ode aan de ingenieur gaat nog even door, want Driehuis vraagt Dik zijn stelling te verdedigen dat ingenieurs het qua leiderschap en visie winnen van economen. Hij doet dat als volgt: Ingenieurs zullen eerder een leidinggevend beroep krijgen dan economen, dus zijn ze meer getraind in leiderschap. En techniek kan een grote rol spelen bij het verbeteren van de wereld, zonder techniek stroomt alleen water. Om dat met kennis en kunde te kunnen doen is visie nodig. Drummer Een kneuterig (woord van Driehuis) filmfragment over de Rotterdamse Opzomerfeesten (1986) besluit de avond. Bewoners die zelf hun buurt opknappen, met maar een klein beetje subsidie, dát zou volgens Dik veel vaker moeten gebeuren. Het individualisme is te ver doorgeschoten. Zeker mensen met een goede opleiding zouden zich verantwoordelijk moeten voelen voor de gemeenschappelijke ruimte. Als je een hogere positie bekleedt, moet je iets doen voor de samenleving. Ook de Brabantse gemeente Helvoirt plukt de vruchten van Diks overtuiging: dixielandband Grint, die ter afsluiting drie swingende nummers speelde, heeft een drummer die kan bogen op een illustere staat van dienst prof.ir. W. Dik, the one and only!

11 11 Door Lotte Asveld Hoe kan een onderzoeker zijn onafhankelijkheid bewaren als een opdrachtgever druk uitoefent? Moeten onderzoekers aan de TU Delft alle vrijheid hebben om zelf uit te maken wat ze onderzoeken? Tot op welke hoogte is de TU Delft verantwoordelijk voor wat anderen met haar kennis doen? Deze kwesties rondom technologisch onderzoek stonden centraal bij de conferentie Ethics and Technology at the Delft University of Technology, die op 30 november 2004 aan de TU Delft plaatshad. Een van de sprekers op de conferentie, prof. Marcel Stive van de faculteit Civiele Techniek (waterbouwkunde), vroeg zich af of hij altijd de traditionele weg moet bewandelen om tot het politieke besluitbastion door te dringen. Hij presenteerde op de conferentie de problemen die hij tegenkomst in zijn vakgebied. Wat te doen als je bedreiging van de kustlijn constateert en geld nodig hebt om naar een oplossing te zoeken? De moeizame CONFERENTIE ETHICS AND TECHNOLOGY: WERK AAN ETHISCHE CODE ZAL BOTTOM-UP VERLOPEN. Wat betekent ethiek voor de TU Delft? weg die loopt via fora en conferenties mag dan misschien transparant en democratisch zijn, ze levert lang niet altijd het gewenste resultaat. Een onderonsje met de minister achter gesloten deuren kan veel effectiever zijn. Het doel zou de middelen wel eens kunnen heiligen, wil Stive maar zeggen. Ethiek-infrastructuur Dinsdag 30 november 2004 presenteerden meerdere hoogleraren van verschillende vakgebieden de ethische problemen die zij in hun werk tegenkomen aan een klein maar geïnteresseerd publiek. Het platform Ethiek en Techniek organiseerde deze conferentie als aanloop naar het ontwerp en de implementatie van een ethiekinfrastructuur aan de TU Delft. Deze infrastructuur is bedoeld om onderzoekers te helpen bij problemen van ethische aard, maar ook om de reflectie en het debat over dit soort problemen een stevige plaats binnen de universiteit te geven. De bijdragen van de hoogleraren lieten zien dat de visies op ethiek en techniek van een nogal uiteenlopende aard zijn. Vangnet Prof. Patrick Dewilde (DIMES) vindt dat er fundamentele vragen over de relatie tussen ethiek en techniek braak liggen, die nog beantwoord moeten worden, terwijl prof. Karel Luyben (TNW) een veel pragmatischere positie inneemt en direct ijvert voor de institutionalisering van een TU-breed reflectie-programma. Ook prof. Leo Kouwenhoven (Kavli Institute for Nanoscience) doet meteen een concreet voorstel: namelijk het bedenken van codes of ethics voor specifieke vakgroepen. Kouwenhoven inventariseerde de ethische kwesties in zijn eigen vakgebied. Alhoewel nanotechnologie de gemoederen behoorlijk bezighoudt, vindt Kouwenhoven niet dat zijn vakgebied veel nieuwe vragen oproept. Er bestaan bijvoorbeeld al uitgebreide procedures om de veiligheid van nieuwe stoffen te garanderen. Deze procedures zullen ook voor nanotechnologische toepassingen voorlopig een adequaat vangnet bieden, meent Kouwenhoven. Bovendien staat nanotechnologie eigenlijk nog in de kinderschoenen. Het zal nog een paar decennia duren voordat nanotechnologische toepassingen wijd verbreid zijn en mogelijk problemen op gaan leveren. Gedragscodes Desalniettemin voelt Kouwenhoven zich geroepen om, samen met zijn collega s, ervoor te waken dat de ethische kwesties in zijn vakgebied ook daadwerkelijk voldoende aandacht krijgen. Een manier om dit te bereiken is het opstellen van een gedragscode die door mensen binnen het vakgebied zelf uitgewerkt wordt. Een dergelijke vakgroepspecifieke gedragscode vormt een bruikbaar instrument in het stimuleren van ethische reflectie binnen de TU Delft. Daarbij biedt het een houvast voor onderzoekers die tegen ethische problemen aanlopen. Een uitkomst van de conferentie is dan ook dat dergelijke gedragscodes voor en door de hele TU geformuleerd zouden moeten worden. Bottom-up De conferentie vormde kortom het startschot voor een specificatie van het ethisch karakter van de TU. Dat is impliciet aanwezig, maar werd niet eerder uitgewerkt. De stemprocedure waarmee de conferentie afsloot, liet zien dat de meeste deelnemers de behoefte aan zo n specificatie duidelijk onderschrijven, maar huiveren om naleving ervan af te dwingen. Het werk aan de ethische code van de TU Delft zal dan ook nadrukkelijk bottom-up verlopen. Lotte Asveld is promovenda bij de TBM-sectie Filosofie en secretaris van het platform Ethiek en Techniek Dissertaties KILIAAN VAN WEES, Intelligente voertuigen, veiligheidsregulering en aansprakelijkheid; Een onderzoek naar juridische aspecten van Advanced Driver Assistance Systems in het wegverkeer. TRAIL Thesis Series nr. T2004/10. Delft ISBN Van Wees onderzocht de juridische implicaties van elektronische rijtaakondersteunende systemen. Daarbij concentreerde hij zich op twee domeinen van rechtsregels: publiekrechtelijke veiligheidseisen en privaatrechtelijke aansprakelijkheid. ELS VAN DE KAR, Designing Mobile Information Services; An Approach for Organisations in a Value Network. Delft, ISBN Om nieuwe mobiele informatiediensten te creëren moeten organisaties samenwerken in waardenetwerken. In dit onderzoek is een ontwerpaanpak voor nieuwe diensten ontwikkeld, die o.a. werd uitgetest in het onderzoeksproject Mobile Information and Entertainment Services op de campus van de TU Delft. YVO A. SAANEN, An approach for designing robotized marine container terminals. Delft, In dit promotieonderzoek is een integrale ontwerpaanpak ontwikkeld voor gerobotiseerde zeecontainer-terminals. Onderdelen van deze aanpak zijn een stapsgewijs ontwerp van alle componenten van de terminal en een in het onderzoek ontwikkelde suite van simulatiemodellen. Ook de interactie tussen de ontwerpers en het simulatieteam dat de beslissingen ondersteunt, maakt deel uit van de ontwerpaanpak. TOM POOT, Determinanten van kennisintensieve onderzoeks- en ontwikkelingssamenwerking. Een empirisch onderzoek naar O&O-samenwerking in Nederland met een verbijzondering naar publieke en private kennisrelaties. DUP Science, Delft, ISBN Op basis van micro-economisch empirisch onderzoek verklaart Poot waarom slechts 13 % van de Nederlandse innovatieve bedrijven kiest voor het aangaan van een kennisrelatie met andere bedrijven of kennisinstellingen. Ook geeft hij antwoord op de vraag of stimulering van dergelijke samenwerking door de overheid aanbeveling verdient. CORNELIS VERSTEEGT, Holonic Control For Large Scale Automated Logistic Systems. TRAIL Thesis Series nr. T2004/9. Delft ISBN Dit onderzoek biedt een ontwerpomgeving ten behoeve van de ontwikkeling van besturingssystemen voor grootschalige geautomatiseerde transportsystemen. De ontwerpomgeving omvat, naast ontwerprichtlijnen en ondersteuningsfaciliteiten, de zogenaamde holonische structuur voor besturingssystemen. Hierin wordt zoveel mogelijk decentraal geregeld, maar blijft de mogelijkheid tot centrale aansturing bestaan. GERBEN VAN DER PANNE, Entrepreneurship and Localized Knowledge Spillovers. Evidence form 398 Innovators. ISBN x In dit onderzoek is onderzocht wat de bepalende factoren zijn voor succesvol innovatief ondernemerschap. De overwegend empirische analyses gaan uit van een originele database van Nederlandse innovatieve bedrij- ven, die zijn geselecteerd op basis van hun innovatieve marktintroducties. ZORAN STOJANOVIC, A Method for Component-Based and Service-Oriented Software Systems Engineering. Delft, ISBN Bij de bouw van complexe bedrijfsinformatiesystemen wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van componenten en web-services, omdat de systemen daarmee snel aan veranderende omstandigheden kunnen worden aangepast. In dit onderzoek is een ontwerpmethode ontwikkeld voor dit type - component-gebaseerde en service-georiënteerde - software systems engineering.

12 12 Technische Bestuurskunde Daar kun je wat mee Hoe gebruiken we techniek, nu en in de toekomst? Met de studie Technische Bestuurskunde van de TU Delft beslis jij erover mee. Technische Bestuurskunde. daar kun je wat mee. De pay-off van de TB-reclamespot sluit naadloos aan op de titel van de bestaande toekomstperspectievenfolder TB, wat kun je ermee? Aan voorlichtingsmateriaal heeft het TB nooit ontbroken, de opleiding stond op beurzen, markten en pleinen, maar de naamsbekendheid van de opleiding liet nog steeds te wensen over. Het jongeren-reclame & marketingbureau Youngworks kwam met de oplossing: gooi TB de ether in! In maart en april werden luisteraars van de populaire radiozenders Radio 538 en FunX er regelmatig op gewezen dat er nooit virusscanners nodig waren geweest als Bill Gates Technische Bestuurskunde had gestudeerd en dat alle wegen nu naar Rome zouden leiden als Julius Caesar hetzelfde had gedaan. In de pay-off viel nog twee maal de naam van de opleiding, enige spotjes later gevolgd door de uitnodiging om Technische Bestuurskunde te bezoeken tijdens de voorlichtingsdagen. Parallel aan de radiocampagne is een printcampagne ontwikkeld die ook in het wervingsjaar zal worden gebruikt om te adverteren in scholierenagenda s, jongerenbladen, posters en opleidingsspecials van dagbladen. De campagnes zijn in samenwerking met de doelgroep (hogerejaars VWOscholieren) tot stand gekomen en daar ook op uitgetest. Curius organiseert bedrijfsbezoeken voor masterstudenten De S.V.T.B. Curius is een studievereniging voor alle TBMopleidingen. Omdat uit een enquête onder (internationale) masterstudenten bleek dat deze groep vooral prijs stelt op oriënterende bedrijfsbezoeken, organiseerde Curius op 23 maart een bezoek aan KPN Mobile. Een overzicht van het Curiusprogramma door Jeroen Harren Aan het begin van het tweede semester staat de agenda van Curius weer bomvol activiteiten. En er is voor elk wat wils. Op 16 februari vond de halfjaarlijkse algemene ledenvergadering plaats. Tijdens deze vergadering presenteerde de jaarboekcommissie 12-O Clock het nieuwe - supermooie - jaarboek. Diezelfde avond had de Activiteiten Commissie op de faculteit een etentje georganiseerd rond het thema Mexico. De wraps smaakten goed en de borrel in Café Allez was ook zeer geslaagd. De eerstejaars woonden op zaterdag 19 februari met de Bachelor-commissie een opname van Grootmeesters bij, het nieuwe TV-programma van Paul Witteman. In die aflevering streden de burgemeesters van Amsterdam en Den Haag (Cohen en Deetman) om de titel beste burgemeester. In het programma werden hun carrière en levensloop besproken en dat is uiteraard zeer inspirerend voor de verse TB-student. Voor 27 april staat er nog een trip gepland naar de Tweede Kamer, waar de studenten direct hun stem kunnen laten gelden. Begin maart trok de TB-Business Tour door Nederland. Omdat overal een case werd behandeld, kwamen de studenten serieus in contact met bedrijven in allerlei interessante sectoren. Met bezoeken aan de Adviesdienst voor Verkeer en Vervoer (Rijkswaterstaat), Siemens, OPTA en Boer & Croon, werd het een zeer uitdagende trip. In de week van 14 maart vierde onze vereniging haar 12e verjaardag. Het programma omvatte o.a. een breakdance workshop, een sportieve dag met een 12-kamp, de Management Workshops (met Joop van den Ende en Miranda van Kralingen), een knallend feest in Speakers en chillen in het Tikibad. Mooie periode De Studiereiscommissie is ondertussen heel hard bezig om de reis naar China in te vullen. De route ligt inmiddels bijna vast en de Case-Studies kunnen verdeeld worden. Het vertrek is eind juni; de reis duurt 17 dagen. Studenten zijn vervolgens vrij om langer in China te blijven. Het grote aantal inschrijvingen geeft aan dat ook de studenten China wel zien zitten! Uit een enquête van Curius onder (internationale) masterstudenten van TBM blijkt o.a. dat zij graag bezoeken brengen aan bedrijven om deze beter te leren kennen. De internationale Master-Committee organiseerde op 23 maart voor hen dan ook een bezoek aan KPN-Mobile. Ook het Curius Career Event, dat plaatsvindt op 24 mei, sluit aan op de wensen van deze groep studenten. Eind mei zal De Interactie wederom een stedentrip organiseren; de geplande data hiervoor zijn 27 en 28 mei. Er zijn plannen voor een mooie buitenlandse trip, dus houdt de mededelingen in de gaten. Al met al staat Curius weer een mooie periode te wachten! V R A A G H E T T B M Deze vraag kan met een volmondig ja worden beantwoord. Het onderzoek rond ICT binnen de Faculteit TBM concentreert zich volledig op de voorwaarden waaronder het gebruik van ICT, met name binnen de publieke sector, kan worden gestimuleerd. Het is zelfs zo, dat een van de parttime medewerkers van onze Faculteit, ir. Wolter Lemstra van de sectie Economie van Infrastructuren, heeft meegeschreven aan het rapport waarnaar de lezer verwijst. De visie van PwC strookt geheel met de ideeën die ik heb verwoord in mijn in 2002 uitgesproken oratie De virtuele ambtenaar. Hierin pleit ik voor een meer op samenwerking geënte, creatieve opstelling bij het ontwikkelen van nieuwe ICT-diensten binnen de publieke sector. Twee ICT-onderzoekslijnen Het huidige ICT-gerichte onderzoek binnen TBM beweegt zich langs twee lijnen. De eerste lijn is ingebed binnen het grote Faculteitsoverstijgende onderzoeksprogramma Next Generation Infrastructures, waarbij we vooral geïnteresseerd zijn in de wijze waarop ICT kan bijdragen aan een betere benutting van vitale infrastructuren, zoals verkeer, vervoer, energie en water. Ook wordt daarin meegenomen hoe de ICT-infrastructuur zelf (met name Internet) duurzaam kan groeien (denk aan beveiliging, investeringen rond breedband, e.d.). De tweede lijn is ingebed in het TU Delft-brede ICT Research Centre, TBM-Quarterly ontving de volgende vraag: Ik las in de krant dat PricewaterhouseCoopers, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken, het Europese ICT-beleid aan een kritisch onderzoek heeft onderworpen. De belangrijkste conclusie uit het PwC-rapport (Rethinking the European ICT Agenda) is dat Europa niet zozeer de ICT-techniek moet stimuleren, maar veeleer het gebruik van ICT door de overheid, het bedrijfsleven en de consument. Wordt er aan een technische universiteit als de TU Delft onderzoek gedaan om deze nieuwe beleidskoers te ondersteunen? Het antwoord komt van ICT-hoogleraar René Wagenaar waar het accent van onze inbreng vooral ligt op vraagstukken rond de succesvolle ontwikkeling en invoering van ICT diensten binnen vitale sectoren van onze samenleving (denk aan openbare dienstverlening en veiligheid, rampenbestrijding, gezondheidszorg, etcetera). Doorvertalen en opschalen In het ICT Research Centre kunnen we dankbaar gebruik maken van de nieuwste inzichten en vindingen rond ICT-technologie, zoals die door de Faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica worden ontwikkeld. Onze rol bestaat uit het doorvertalen en opschalen van deze nieuwste technologieën naar hun bruikbaarheid in infrastructuren en diensten. Met haar focus op grootschalige multi-actorsystemen is de Faculteit TBM uniek gepositioneerd om knelpunten in het gebruik van ICT te onderzoeken. Aldus draagt zij bij aan ontwerpcriteria die kunnen leiden tot een effectiever, efficiënter en meso/macro-economisch gezien kwalitatief hogere inzet van ICT. Kortom, ons onderzoek ligt geheel in lijn met de aanbevelingen van het rapport Rethinking the European ICT Agenda! Ook een vraag op het raakvlak van techniek en bestuur, techniek en organisatie of techniek en maatschappij? Mail dan naar Het interessantste probleem wordt voorgelegd aan een specialist van TBM. De opleidingen van TBM BSc Technische Bestuurskunde (TB) MSc Systems Engineering, Policy Analysis and Management (SEPAM) MSc Management of Technology (MoT) MSc Engineering and Policy Analysis (EPA) (voltijd en deeltijd) MSc Transport, Infrastructure and Logistics (TIL) (i.s.m. de Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen en de Faculteit Werktuigbouwkunde, Maritieme Techniek en Technische Materiaalwetenschappen) MSc Information Architecture (IA) (i.s.m. de Faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica) I E T Heb je je serieus in de informatie verdiept en overweeg je bij TBM te komen studeren? Twijfel je nog of je geschikt bent en of je vooropleiding wel voldoende is? Neem dan contact op met een van onze studieadviseurs: - mw. drs. Madeleine Bos, - drs. Ton Valk,

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Economie en Bedrijfseconomie. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Economie en Bedrijfseconomie. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Economie en Bedrijfseconomie Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde ( FEWEB) Opbouw van studie door prof. dr. Henri de Groot (programmadirecteur)

Nadere informatie

Voorlichtingsdag Bedrijfskunde. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Voorlichtingsdag Bedrijfskunde. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Voorlichtingsdag Bedrijfskunde Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde PROGRAMMA Bedrijfskunde@VU: hoe, wat en waarom? Prof. dr. W.E.H. Dullaert, Opleidingsdirecteur bachelor bedrijfskunde

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde wo bedrijfskunde Goede managers komen altijd aan de bak, ook in tijden van crisis. Maar nu het herstel tegen lijkt te vallen moet je wel voorbereid zijn op verrassingen. Veel bedrijfskunde-opleidingen

Nadere informatie

MBAprogramma. MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname. TSM Business School Nederland. Lectoraat

MBAprogramma. MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname. TSM Business School Nederland. Lectoraat MBAprogramma MBA in Innovation & Technology (MIT) Polytechnic College Suriname TSM Business School Nederland Lectoraat Duurzaamheid & Ondernemerschap Dr. Paul C. J. Linders 2 Inleiding In de afgelopen

Nadere informatie

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD master city developer Ontwikkel een eigen visie Werk je in stedelijke gebiedsontwikkeling of herstructurering dan is de MCD opleiding voor jou een

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

nog geen BKO behaald met > 5 jaar ervaring EWI KO niet afgerond EWI KO afgerond ervaring

nog geen BKO behaald met > 5 jaar ervaring EWI KO niet afgerond EWI KO afgerond ervaring Docenten van EWI, professioneel en altijd beter! Inhoud: 1. Doorstroomschema: waar sta ik? 2. Overzicht met verplicht en keuzeprogramma 3. Toelichting op elk onderdeel van het overzicht Docent met < 5

Nadere informatie

Hans van Rooij VERSTAG

Hans van Rooij VERSTAG Hans van Rooij VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Leiden Leadership Programme Honours programma voor ambitieuze masterstudenten

Leiden Leadership Programme Honours programma voor ambitieuze masterstudenten Leiden Leadership Programme Honours programma voor ambitieuze masterstudenten Bij ons leer je de wereld kennen Leiden Leadership Programme Voor wie? In het Leiden Leadership Programme ontwikkel je als

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Faculteit Techniek, Bestuur en Management. Bacheloropleiding. Technische Bestuurskunde

Faculteit Techniek, Bestuur en Management. Bacheloropleiding. Technische Bestuurskunde Faculteit Techniek, Bestuur en Management Bacheloropleiding Technische Bestuurskunde Technische Bestuurskunde: techniek met beleid Heb je belangstelling voor techniek? En voor hoe je die techniek succesvol

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2010 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Slavische talen en culturen Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Inkoopmanagement & Procurement De cursus Inkoopmanagement & Procurement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Minor Goede doelen, filantropie en non-profits Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Goede doelen, filantropie en non-profits Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Goede doelen, filantropie en non-profits Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing

Nadere informatie

Samen het beste uit jezelf halen

Samen het beste uit jezelf halen Samen het beste uit jezelf halen Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag. 6 Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag.

Nadere informatie

Instituut voor Communicatie, Media & IT. Game Design & Development

Instituut voor Communicatie, Media & IT. Game Design & Development Instituut voor Communicatie, Media & IT Game Design & Development EELCO BRAAD // NIEK JONKER drs. Eelco Braad University Lecturer Game Design & Development Master of Computational Science & Scientific

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Bedrijfsovername & Bedrijfsoverdracht De cursus Bedrijfsovername & Bedrijfsoverdracht duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een

Nadere informatie

Vergelijking bachelor programma s Tilburg School of Economics and Management

Vergelijking bachelor programma s Tilburg School of Economics and Management Vergelijking bachelor programma s Tilburg School of and Business Afkorting BE EOR ECO EBE FE IBA Wat is de voertaal? Nederlands Nederlands of Engels mogelijk, vanaf 2 e jaar Engels Engels Nederlands, vanaf

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Lean- & Proces Management De cursus Lean & Process Management duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

EEN LEVEN LANG LEREN

EEN LEVEN LANG LEREN EEN LEVEN LANG LEREN Martin van der Dong, 48 allround operator mengvoeder Agrifirm, Meppel Waarom ben je een EVC-traject gaan volgen? Wat was je motivatie? Mijn werkgever Agrifirm besloot om voor alle

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Post HBO Inkoopmanagement & Procurement De Post HBO opleiding Inkoopmanagement & Procurement duurt onge veer 5 maanden en omvat 10 colleges van 3 uur. U volgt de opleiding met 10-15 studenten in Utrecht.

Nadere informatie

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 1 Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik

Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik Stef Weijers, Lector Logistiek en Allianties, HAN 31 januari 2013 Anno 2012 In Logistiek is 15% van de bedrijven wel

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding

Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding Faculteit der Exacte Wetenschappen Onderwijs- en examenregeling van de bacheloropleiding Bedrijfswiskunde en Informatica Deel B Preambule In dit document wordt een A en een B gedeelte onderscheiden. In

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Agile & Scrum Projectmanagement De cursus Agile & Scrum Projectmanagement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Schakelen Bouwkunde TU Delft. dr.ir. Remon Rooij. BSc Bouwkunde opleidingscoördinator voorzitter inschalingscommissie. april 2015

Schakelen Bouwkunde TU Delft. dr.ir. Remon Rooij. BSc Bouwkunde opleidingscoördinator voorzitter inschalingscommissie. april 2015 Schakelen Bouwkunde TU Delft dr.ir. Remon Rooij BSc Bouwkunde opleidingscoördinator voorzitter inschalingscommissie april 2015 1 Inhoud 1. Uitganspunten schakelen 2. Schakelsemester voor HBO BK 3. HBO/WO

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

Jan de Laat OVERSTAG

Jan de Laat OVERSTAG Jan de Laat VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van teksten

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL)

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Dr An Vanderhelst I. Een korte inleiding en beschrijving van het project Het volgende rapport is een verslag

Nadere informatie

Reflectie Verslag. 25 januari. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam

Reflectie Verslag. 25 januari. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam Reflectie Verslag 25 januari 2013 Het reflectie verslag met nabeschouwing en beoordelingen over de stage van Simon Karman bij het bedrijf Sticky Studios. Game Developement Informatica Hogeschool v. Amsterdam

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

Blok 1 - Voeding en ziekte

Blok 1 - Voeding en ziekte Reflectie jaar 2 Algemeen Nadat ik mijn propedeuse heb behaald kon ik mij in het volgende studiejaar compleet richten op het begin van de hoofdfase. Ik heb in het tweede jaar veel geleerd en mijzelf verder

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus IT & Process Management De cursus IT & Process Management duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Sinds de introductie in 2001 van lectoraten in het Nederlandse hoger beroepsonderwijs wordt aan hogescholen steeds meer gezondheidsonderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat dit niet alleen

Nadere informatie

Reisverslag. Yayouk Eva Willems. VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University. 23 mei 2015

Reisverslag. Yayouk Eva Willems. VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University. 23 mei 2015 Reisverslag Yayouk Eva Willems VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University 23 mei 2015 Research project Clinical and Developmental Psychopathology Supervisor: Prof. Dr. M. Bartels Second

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... Stap : Wat Kan ik? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

Grondslagen van de marketing

Grondslagen van de marketing Case 2 Mercedes België wordt klantvriendelijker Grondslagen van de marketing Case 2 Mercedes België wordt klantvriendelijker Lic. Jan Baccarne MM Deze case is een aanvulling bij Grondslagen van de marketing

Nadere informatie

UITNODIGING. 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT 5 JUNI ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY SAVE THE DATE

UITNODIGING. 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT 5 JUNI ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY SAVE THE DATE ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY EXECUTIVE EDUCATION AND ORGANISATIONAL DEVELOPMENT SAVE THE DATE 5 JUNI 14:00-17:30 RSM Open Programmes UITNODIGING 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT

Nadere informatie

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent NTERVIEW In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze Doen waar je goed in bent Ieder mens moet regelmatig keuzes maken. Dat begint al met de keuze voor een bepaalde school, een studie of een opleiding.

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

Minor in het buitenland 2016-2017 Mogelijkheden bij de opleiding Geneeskunde

Minor in het buitenland 2016-2017 Mogelijkheden bij de opleiding Geneeskunde Internationalisering Minor in het buitenland 2016-2017 Mogelijkheden bij de opleiding Geneeskunde Minor algemeen Alle studenten van de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) volgen in het derde Bachelorjaar

Nadere informatie

52 responses in 260 results

52 responses in 260 results Van: Secretariaat Vrouw&Zorg Onderwerp: Evaluatie CTG Scholingsdag --3 Datum: 3 februari 4 9:5:45 GMT+: EVALUATIE CTG scholingsdag -3 No data to display. Huidige functie 5 responses

Nadere informatie

DT d.d. OR d.d. B&W d.d. OR d.d. Raad Raadsdocumenten. 11 maart 2014 RIB 2014/29. Voortgang en vervolgstappen Leerstoel C2C Universiteit Twente

DT d.d. OR d.d. B&W d.d. OR d.d. Raad Raadsdocumenten. 11 maart 2014 RIB 2014/29. Voortgang en vervolgstappen Leerstoel C2C Universiteit Twente zaak_id bericht_nummer Collegevoorstel bericht_id zaak_zaaknummer Ruimte en Economie Regnr B&W dd 11 maart 2014 Openbaar Programma Ja, zonder beperkingen Innovatieve en excellente stad DT dd OR dd B&W

Nadere informatie

Center for Organisation Development in Hospitals

Center for Organisation Development in Hospitals instituut Beleid & Management Gezondheidszorg Center for Organisation Development in Hospitals Het Center for Organisation Development in Hospitals is een samenwerkingsverband van het instituut Beleid

Nadere informatie

SWOT. Werkblad 1 Sterke punten. 1.Omgevingsgericht heid

SWOT. Werkblad 1 Sterke punten. 1.Omgevingsgericht heid SWOT Werkblad 1 Sterke punten Sterke punten 1.Omgevingsgericht heid 2. Vermogen tot groei en vernieuwing Voorbeelden Ik ben echt iemand die midden in de maatschappij staat. Ik heb veel interesses binnen

Nadere informatie

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting)

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Structuurrapport Leerstoel Bestuursrecht 1 Algemene informatie Titel: Bestuursrecht Titel in het Engels: Administrative Law Afdeling: Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Omvang: 1.0 fte

Nadere informatie

Minor Goede doelen, filantropie en non-profits Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Goede doelen, filantropie en non-profits Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Goede doelen, filantropie en non-profits Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave

Nadere informatie

Where innovation starts. Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde

Where innovation starts. Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde Where innovation starts Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde TU/e Bachelor College De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) bundelt haar bacheloronderwijs in het Bachelor College. Als student

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

interview Duurzame relatie bedrijf-opleidingsinstituut verhoogt rendement Joseph Kessels

interview Duurzame relatie bedrijf-opleidingsinstituut verhoogt rendement Joseph Kessels interview Joseph Kessels Duurzame relatie bedrijf-opleidingsinstituut verhoogt rendement Hoe zet je als industrieel bedrijf het opleiden van medewerkers strategisch in, zodat dit bijdraagt aan je organisatiedoelstellingen?

Nadere informatie

Niet de afkomst, maar de toekomst! Inhouse-dag Erasmus MC Rotterdam Beeldvormingscampagne Kleur in de Zorg. 25 november 2010, Rotterdam

Niet de afkomst, maar de toekomst! Inhouse-dag Erasmus MC Rotterdam Beeldvormingscampagne Kleur in de Zorg. 25 november 2010, Rotterdam Niet de afkomst, maar de toekomst! Inhouse-dag Erasmus MC Rotterdam Beeldvormingscampagne Kleur in de Zorg 25 november 2010, Rotterdam 1 Kleur in de Zorg Projectleider: Yasmin Seddiki Fotografie: Mladen

Nadere informatie

creating tomorrow Logistiek en economie Hva techniek

creating tomorrow Logistiek en economie Hva techniek creating tomorrow 2013 2014 Logistiek en economie Hva techniek HVA TECHNIEK Logistiek en Economie 2013-2014 Het muziekfestival staat op de kalender, de artiesten zijn geboekt. Maar hoe komen al die onderdelen

Nadere informatie

Medewerkers Betrokkenheid Scan

Medewerkers Betrokkenheid Scan www.breinvoorkeuren.nl Breinvoorkeuren NBI Medewerkers Betrokkenheid Scan Groenewege 144 Noordwijkerhout, 2211EP KvK: 28105672, BTW: NL 0858 09 287 B01 Triodosbank: NL 65 TRIO 0786 8146 59 Telefoon: 06

Nadere informatie

& control. opleiding

& control. opleiding VU post- GRADUATE school of accounting & control opleiding Controlling (RC/EMFC) De VU-opleiding tot Executive Master of Finance and Control (RC) Allround Controller bedrijfseconomisch geweten en adviseur

Nadere informatie

Aanbod trainingen & workshops. Maart 2011

Aanbod trainingen & workshops. Maart 2011 Aanbod trainingen & workshops Maart 2011 In deze brochure: Onze aanpak p. 3 Aanbod trainingen en workshops p. 4 De trainers p. 6 Publicaties p. 7 Contact Hendrikx & Van der Heijden Postbus 1400 5602 BK

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture Pilot Naam Instelling Vak naam Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2 Verrijke weblectures VU Inleiding Sociale Wetenschappen Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Variant Collegeweblecture

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit?

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Naam opleiding: Industrieel Ontwerpen Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014 Growth & Reflection Growth & Reflection Opleverdatum: 18 juni 2014 Multimediaal Reclamebureau 2013/2014 Inleiding Er zit alweer een half jaar bij MMR op en ik heb weer veel nieuwe dingen geleerd en nieuwe

Nadere informatie

Mijn buitenlandse studie-ervaring

Mijn buitenlandse studie-ervaring Mijn buitenlandse studie-ervaring Waarom niet in het buitenland studeren? Al tijdens het secundair onderwijs kriebbelde het al bij mij om ergens anders verder te studeren. Namelijk, op mijn 17 jaar had

Nadere informatie

Vacature: medewerker internationaal secretariaat. Bedrijfsinformatie:

Vacature: medewerker internationaal secretariaat. Bedrijfsinformatie: Vacature: medewerker internationaal secretariaat Bedrijfsinformatie: Het Internationaal Secretariaat (IS) staat onder leiding van Marije Laffeber, Internationaal Secretaris van de PvdA. Het IS draagt zorg

Nadere informatie

Master in de meertalige communicatie

Master in de meertalige communicatie BRUSSEL t Master in de meertalige communicatie Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Portfolio Miguel Agterberg

Portfolio Miguel Agterberg Portfolio Miguel Agterberg Portfolio Miguel Agterberg Student: Miguel Agterberg Studenten nummer: 12109886 Datum: 3-6-2013 Klas en practicumgroep: 2P2R.a Voorwoord In dit portfolio zal ik bijhouden wat

Nadere informatie

Hoe creëert u vooruitgang?

Hoe creëert u vooruitgang? Hoe creëert u vooruitgang? advies & interim training & coaching opleiding & loopbaan assessments Erkende kwaliteit Advance Groep maakt zich sinds haar oprichting sterk voor de kwaliteit van haar consultants,

Nadere informatie

Nota Universiteitsraad

Nota Universiteitsraad Nota Universiteitsraad UR nummer 15/073 Aan : College van Bestuur Van : Universiteitsraad Onderwerp : Engelse spreekvaardigheid van docenten Status : Ter bespreking Behandeling in : Commissie OOS, 9 juni

Nadere informatie

Apple Fanboy. Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C. De intro. De opdracht. Proces

Apple Fanboy. Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C. De intro. De opdracht. Proces Apple Fanboy Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C De intro Welkom in het verslag van de Apple fanboy, ik ben Jippe Joosten en ik ben enorm fan van Apple. Ik ben nu 21 jaar oud

Nadere informatie

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een vakcollege techniek vakcollege zorg en welzijn vakcollege economie en ondernemen vakcollege media, vormgeving en ICT mavo mavo + havo vwo gymnasium vwo + entreprenasium technasium Volgend schooljaar naar

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Franciscaans Studiecentrum

Franciscaans Studiecentrum Minor Christelijke spiritualiteit Cursus Het goede leven. Franciscaanse spiritualiteit over duurzaamheid, zorg en leiderschap Minor Christelijke Spiritualiteit Het (FSC) doet wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Selectie van maatwerkprogramma s

Selectie van maatwerkprogramma s Selectie van maatwerkprogramma s Onderwerp Opdrachtgevers Reacties van deelnemers Actualiteiten bestuursrecht Ministerie van Justitie, Aruba (2012) Zeer onderhoudende docent! Heerlijk om bij hem les te

Nadere informatie

MMVP. 3 MMVP2SLB1 1 O V/O 15

MMVP. 3 MMVP2SLB1 1 O V/O 15 Studiejaar 1 Periode 1 Blok 1: Oriëntatie op markt Kerncompetentie(s): 1, 2, 3, 6, 7, 8, 9, 10 Integrale opdracht 1 - Project (MKT/Onderzoek) Integrale opdracht 1 - Project (CMV-proces) Integrale opdracht

Nadere informatie