Rob R, J, van Hees en Barbars

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rob R, J, van Hees en Barbars"

Transcriptie

1 Restauratietechniek - Bureau Monumenten & Archeologie Rob R, J, van Hees en Barbars id ate Zoutkristallisatie lean leiden tot ernstige aantasting van steen en metselwerlc. Dit veelvoorkomende probleem vormt bij de zorg voor monumenten een blijvend punt van aandacht. In dit artikel wordt beschreven hoe het mechanisme van zoutkristallisatie werlct en ook op welke manieren zoutkristallisatie zich manifesteert. Het grote aantal factoren dat het schadebeeld lean beïnvloeden, maalct het soms lastig om de oorzaak van het probleem te achterhalen. Van geval tot geval moet bekeken worden welic soort materiaaltechnisch onderzoek en wellc soort onderzoek naar de herkomst van vecht en zouten noodzakelijk is. lm ld toiet te ner ibts Inleiding Metselaars spreken vanouds wel van salpeter in de muur. Daarmee doelen ze eigenlijk niet alleen op nitraten (salpeter), maar op alle zouten die in metselw^erk voorkomen. Dat zijn nitraten (zout van salpeterzuur), sulfaten (zout van zwavelzuur) en chloriden (zout van zoutzuur). Het kan daarbij om vreemde, maar ook om materiaaleigen zouten gaan. Sulfaten dringen vooral in metselwerk door via het grondwater. Verder kan het stoken van steenovens met turf (in het verleden veel voorkomend bij de zogenaamde veldovens) leiden tot een hoge opname van sulfaat uit de turf. Sulfaat kan zich ook in de klei bevinden die voor baksteenproductie gebruikt is; daarbij geldt dan dat baksteen, die bij een lagere temperatuur gebakken is, een hoger sulfaatgehalte heeft. Chloriden worden onder andere afgegeven via zeewater dat direct of als aerosol inwerkt op gebouwen. Ook de muren van gebouwen die als zoutopslag dienen of hebben gediend en muren blootgesteld aan dooizout kunnen een hoge chloride belasting hebben. Nitraten kunnen voorkomen in riolen, stallen en andere plaatsen waar dierlijke uitwerpselen terechtkomen. Tenslotte kunnen ook onderhoudswerkzaamheden zorgen voor aanvoer vaii zouten. Te denken valt aan chemische gevelreiniging, de toepassing van alkahhoudende restauratiemortels en oppervlaktebehandelingen met bijvoorbeeld waterglas (een silicaat ofwel zout van kiezelzuur). Zoutschade en zoutafzetting De meest voorkomende vormen van schade ten gevolge van kristallisatie processen, in zowel de praktijk als het lab^ zijn: - poederen en (af)zanden - schilferen - exfoliatie en delaminatie Schilferen komt vooral voor wanneer het materiaal een dunne laag aan het oppervlak bezit die enigszins afwijkt van de rest van het materiaal. Wanneer deze dunne laag is verdwenen gaat de schade meestal verder in de vorm van poederen. Los hiervan kan een duidelijke en specifiek schadetype optreden wanneer behandeling met bijvoorbeeld hydrofbeermiddelen heeft plaatsgevonden: afspringen van een vrij dikke laag (spalling), meestal, maar niet altijd, de hydrofobe zone. Daarnaast kan sprake zijn van uitbloei van zouten aan het oppervlak. Kenmerkend voor uitbloei is dat het zout 'capillair', dat wil zeggen via het poriënsysteem van het materiaal (een en ander met als drijvende kracht verschillen in capillair potentiaal), naar het oppervlak wordt getransporteerd. 137

2 atb. 1 Verdampingstront met afgezette zouten K kalkmortel V afb. 2 Witte uitslag op nieuwbouwgevels C cementmortel 1 * '. ' soq ' I Wanneer zoutkristallen zich afzetten aan het oppervlak van metselwerk, is er altijd een vochtbron in het spel. Een muur kan van twee kanten de inwerking van optrekkend vocht ondervinden: onderlangs uit de grond en zijdelings vanuit het maaiveld (de aanaarding tegen de muur). Het voor optrekkend vocht kenmerkende beeld van een golvende zoutafzetting ergens in de onderste meters van een muur ontstaat doordat het optrekkende water zout afzet aan de bovengrens van de vochtige zone, het verdampingsfxont (afb. i). looi, uitloging en afzetting Een muuroppervlak kan een witte uitslag vertonen die sterk doet denken aan de bovenbeschreven zoutuitbloei. Dit probleem komt veelvuldig voor bij nieuwbouw metselwerk (afb. 2). Het gaat daarbij vaak om uitbloei van kalk of gips; de herkomst van dergelijke uitbloei kan zowel bij de mortel als bij de steen liggen. Vaak ontbrandt een strijd om de vraag waar de oorzaak van de uitbloei ligt: in de steen of in de mortel. In deze strijd kunnen aannemer en voeger betrokken raken, en zelfs de architect, die in het bestek de materialen heeft voorgeschreven. Wanneer over de hele gevel een grauwsluier optreedt, is gips veelal de oorzaak. Dit is een vervelend probleem, omdat deze afzetting van calciumsulfaat slecht in (regen)water oplost en dus moeilijk te verwijderen is. Ook oppervlakteafzettingen van andere sulfaten kunnen zich voordoen. Deze uitbloei is vaak van tijdelijke aard, omdat die wel door de regen wordt weggespoeld. Ook lastig is het wanneer vrije of niet gecarbonateerde kalk, die rijkelijk in mortels aanwezig is, op het metselwerk wordt afgezet. Aan het oppervlak gekomen, wordt de kalk door CO^ uit de lucht in calciumcarbonaat omgezet, is dan moeilijk oplosbaar en zorgt voor de nodige (in dit geval esthetische) problemen. Een hoge waterbelasting kan ook leiden tot geleidelijke uitspoeling of uitloging van mortelbestanddelen. Uitloging komt alleen voor wanneer een hoge mate van inwatering optreedt 138

3 afb. 4a Uitloging en vervolgens afzetting van kalk op het muuroppervlak afb. 4b Druipsteenvorming in de grotten van Castellana, Italië en er in het metselwerk of in het materiaal voldoende ruimte is voor het doorsijpelen van water. Dit is bijvoorbeeld het geval bij niet vol en zat gemetseld metselwerk of bij scheurtjes in beton. Als gevolg hiervan lossen mortelbestanddelen (en met name vrije kalk) op. Die deeltj es worden met de uitstroom van water via naden en scheurtjes naar het muuroppervlak getransporteerd. Karakteristiek is dat dit transport vrijwel altijd langs de voeg (of via scheurtjes) naar het oppervlak komt. De kalkdeeltj es uit de mortel vormen witte uitlopers op het muurvlak (afb. 4a). Het proces is vergelijkbaar met het vormen van druipsteen in de natuur (afb. 4b). Kristallisatie Bovengenoemde verschijnselen zijn in principe van tamelijk onschuldige aard, omdat het hier een esthetische aantasting betreft, zonder gevolgen voor de bouwtechnische lïwaliteit. Serieuzer zijn de gevolgen van zoutkristallisatie onder het oppervlak. In dit geval wordt gesproken van crypto-florescentie, wat letterlijk verborgen kristalusatie betekent. Cryptoflorescentie kan leiden tot het verpoederen, verpulveren en wegdrukken van lagen steen en mortel, wat uiteindelijk zal leiden tot een aanzienlijk verlies aan materiaal. Het transportproces Een aantal factoren is besussend voor de aard van het kristaflisatieproces. Vochtaanvoer, droogomstandigheden (temperatuur, relatieve vochtigheid en wind), alsmede materiaal-eigenschappen bepalen tezamen of zoutlcristallisatie zich aan het muuroppervlak voordoet (efflorescentie) of binnenin (crypto-florescentie). In metselwerk dat uit verschillende materialen (steen en mortel) is samengesteld, bepalen ook de eigenschappen van de combinatie van materialen waar zoutkristaüisatie zal plaatsvinden. Zo bleek bij een laboratoriumtest waar kalkvoegen en cementvoegen in combinatie met eenzelfde type baksteen werden vergeleken, dat uitbloei zich vooral via de voegen voordeed in geval van de kallonortel (afb. 3). Het proefstuk onder laat zien dat bij toepassing van een (in dit geval dichtere) cementspecie de uitbloei vooral via de stenen optrad. Ook bepaalde soorten 139

4 afb. 5a Opengebarsten voeg V qevolq van drukopbouw in de mortel als gevolg van de vorming van eeft-zwewertde-verfetftding^ calciumacetaat, zoals kan worden afgeleid uit de XRD afb. 5b XRD (röntgendiffractie) V zouten in de muur atb. / Vocht-zoütschade als gevolg van een4ekkefide-hentolwatefafveef4h-de Oeve ko om Pn Hp aan\a/p7ïnhprrj \/an gevelbehandeling kunnen kristalhsatieschade beïnvloeden. Zo wordt het effect van zoutinwerldng van binnenuit op gehydrofobeerde baksteen duidelijk bij een laboratoriumtest waarbij de stenen met zout worden belast (Van Hees en Lubelli, 2006). Het is niet toevallig dat de stenen juist achter de hydrofobe laag smk gaan, omdat op dat punt het vochttransport naar het oppervlak wordt tegengehouden. Vergelijkbare schade als in de laboratoriumtest doet zich ook voor in de praktijk. Omdat na het hydrofoberen het transport van vloeibaar water (en ook eventuele zouten) naar het muuroppervlak stilstaat, zal bij aanwezigheid van zouten de concentratie achter de hydrofobe zone net zo lang toenemen tot de steen het uiteindelijk begeeft. Andere schademeehanismen Wanneer voegwerk van traditioneel, tricalciumaluminaat (C^A) houdend, wit cement in aanraking komt met zeezout, kan de verbinding trichloride ontstaan. Trichloride is een sterk zwellende verbinding, die tot het zwellen van de voeg kan leiden (afb. sa, b). Dergelijke zwellende verbindingen kunnen ook op andere manieren ontstaan, bijvoorbeeld wanneer voor gevelreiniging gebruik wordt gemaakt van zoutzuur of azijnzuur. Azijnzuur gaat door inwerking op de mortelbestanddelen over in de verbinding calciumacetaat. Zwellende verbindingen kunnen leiden tot het openbarsten van voegen, het zwellen van metselmortel tussen de stenen en uiteindelijk zelfs tot vervorming (bol staan) van de complete gevel. Een dergelijke vorm van chemische schade treedt ook op wanneer zouten (met name sulfaten) aflïomstig uit de baksteen of uit luchtverontreiniging, een verbinding aangaan met bestanddelen van mortels, en sterk zwellende verbindingen vormen als thaumasiet of ettringiet. Door drukopbouw binnenin het materiaal kunnen scheuren ontstaan in het metselwerk of kunnen er schollen afspringen (afb. 6). Samenvattend kunnen we zeggen dat schade door zoutbelasting zich voordoet bij de aanwezigheid van een of meer vochtbronnen, zoals optrekkend vocht of een overmaat aan regenwater, en bij de aanwezigheid (van een bron) van zouten. 140

5 De schade zal ontstaan wanneer de kristalhsatiedruk van de zouten de mechanische sterkte van het materiaal overtreft. Prairtij'kvoorbeelden De synagoge in Willemstad (Curagao) behoort tot de topmonumenten van het westelijk halfrond. Vanuit de gevelkolom waaiert vochtzoutschade min of meer uit (afb. /). De oorzaak is gelegen in een lekkage aan de hemelwaterafvoer die in de kolom is opgenomen. Op Curagao doen zich vaak problemen met een hoge zoutbelasting voor.^ In het verleden werden bouwmaterialen dikwijls van het strand gehaald. Er werd gewerkt met koraalstenen, met zand dat zouten bevatte, en zelfs met zeewater om de mortels mee aan te maken. Materialen zijn daardoor vaak vergeven van de zouten. Zelfs bij een geringe mate van vochttransport ontstaan dan al problemen. Ook in de provincie Zeeland hebben monumenten te lijden van zoutkristallisatie. Als gevolg van de watersnoodramp in zijn veel historische constructies met zout belast geraakt. Het metselwerk in de kerk zichtbaar in afb. 8a, b bevat een grote hoeveelheid zeezouten die zorgvuldig restauratiewerk in korte tijd weer teniet doen. Betreldcelijk kort na restauratie trad al weer schade aan het pleisterwerk op, ondanks het feit dat er een speciale restauratiemortel was toegepast. Op Curasao bevindt zich een monumentaal pand dat in het kader van een restauratie van een speciale, beter zoutbestendige pleister werd voorzien. De eerste schade kondigde zich aan toen binnen een j aar het schilderwerk begon af te bladderen. Vervolgens nam de schade snel toe, het eerst nabij krimpscheurtjes in de pleisterlaag. Langs de scheurtjes verschenen de eerste zoutafzettingen. Hieromheen werd de mortel als het ware opgegeten en uiteindelijk resteerden complete gaten in de pleisterlaag (afb.9a,b,c). Een ander voorbeeld, in Scheveningen, maakt duidelijk hoe na restauratie opnieuw schade optreedt. Het getoonde muurvlak staat constant bloot aan zeezouten, aangevoerd als aerosol. Op de hoek is oude steen door nieuwe steen vervangen. Schade doet zich nu vooral voor 141

6 afb. 10 Zoutschade aan (hersteld) voeq- werk nabij de zee terproeven, Metselaarstoren van de Waag in Amsterdam waar de oude steen is gehandhaafd en alleen de voeg is vernieuwd (afb.io). Vanuit de oude steen werkt het opgehoopte zout in op de nieuwe voeg, die al snel wordt aangevreten en vervolgens uitspoelt. Conclusie Voor veel problemen rond zoutschade zijn intussen praktische oplossingen aan te geven. Dat wil echter niet zeggen dat het zoutschademechanisme al volledig doorgrond is.^ Om schade te verklaren kan gebruik worden gemaakt van modellen. Zo is er een model dat uitgaat van de drukopbouw die optreedt door kristallisatie.* De poriën van steen en voegen komen vol te zitten met zouten. Zo ontstaat er druk, kristallisatiedruk, die wordt omgezet in trekspanningen op de poriewanden, waardoor het materiaal uiteindelijk bezwijkt. Het optreden van chemische aantasting door zeezout waarbij kalk uit het bindmiddel zou reageren is een theorie die ook vaak gehoord wordt als verklaring voor schade door zeezout. Wanneer kalk uit het bindmiddel reageert met binnendringend zout, zou calciumchloride ontstaan, een nieuwe verbinding die gemakkelijk in water oplosbaar is. Als gevolg hiervan spoelt dit materiaal weg en blijft in de steen of mortel een gaterige strucmur achter. Deze theorie is echter sterk omstreden. Schadegevallen die het beeld van deze modellen vertonen, zijn er zeker. In afbeelding lo is te zien dat voegen deels zijn verdwenen en baksteen is verpoederd. Ondanks dit alles is er in veel praktijkgevallen echter nog steeds geen sluitende verklaring voor het de optredende zoutschade. Dat onderstreept nog eens het belang van verder (met name fundamenteel) onderzoek naar het exacte schademechanisme.^ Daar zijn zowel de fabrikanten van bouwmaterialen (produktontwikkeling) als de gebouwen en zeker de monumenten nadrukkelijk mee gediend. Aanpak zoutschade Alvorens enige maatregel te nemen is het noodzakelijk te begrijpen hoe het probleem, in dit geval de zoutschade ontstaat. Een diagnosestelling, dat wil zeggen een grondige analyse van de situatie, waaruit duidelijk wordt wat precies de oorzaak van de schade is, om welk zout of welke zouten en om welke vochtbron het gaat, is de eerste stap om tot een verantwoorde oplossing te komen. Deze moet bovendien passen bij het monument en zo goed mogelijk de instandhouding van monument en historisch materiaal waarborgen. De aanpak van zoutschade is erg afhankelijk van de omstandigheden: zo ligt het voor de hand 142

7 ontzoutinqscompressen in de Waag te Amsterdam: De Waag vi/aar de meesterproeven zich bevinden afb. 12c Poultice-materiaal op proefvlakl<en kei, inlis 1 std. Ede sde it il>et eerst de bron van vocht (en zout) aan te pakken (bijv. optrekkend vocht) en op die manier tegelijk de aanvoer van nieuwe zouten tegen te gaan. Andere maatregelen zijn bijvoorbeeld ontzouten. In simaties waar het (binnen)idimaat gereguleerd kan worden en geen vochtbron van buitenaf in het spel is, kan ingrijpen in het binnenldimaat worden overwogen. Zo kan door de relatieve vochtigheid beneden het hygroscopisch evenwichtsvochtgehalte van het in de muren aanwezige zoutmengsel te houden, het aantal kristallisatiecycli sterk worden beperkt en daarmee het schaderisico. In elk individueel geval zal echter, vaak aan de hand van nader onderzoek, moeten worden vastgesteld welke maatregel of combinatie van maatregelen het meest effectief zal zijn. We blijven hier alleen stilstaan bij het ontzouten, aan de hand van het voorbeeld van de Metselaarstoren van de Waag op de Nieuwmarkt te Amsterdam. Ofrtsouten van ele tvie'èselaciirstoren In de Metselaarstoren bevinden zich vele meesterproeven die daar vanaf de 17= eeuw zijn aangebracht door leden van het metselaarsgilde. Veel van de meesterproeven worden ernstig bedreigd door het optreden van zoutkristallisatie in het metselwerk (afb.11). In het geval van niet verplaatsbare objecten, zoals metselwerk constructies, kan ontzouting plaatsvinden door middel van compressen die op het oppervlak van het object worden aangebracht. Deze methode kan samenvattend beschreven worden als een twee stappen behandeling. In de eerste fase wordt het object nat gemaakt: het vocht wordt direct op het object verneveld of vanuit een natte compres in het object gebracht. Bedoeling is de zouten in de ondergrond op te lossen. De tweede fase is die van de extractie: de opgeloste zouten bewegen met of in het vocht, vanuit de ondergrond naar het compres. De samenstelling en daarmee de eigenschappen van het compres (ook wel poultice genoemd) dient nauwkeurig op de eigenschappen van de ondergrond te worden afgestemd. Zonder goede afstemming is het risico van mislulddng of zelfs van toename van schade reëel aanwezig. Op enkele van de zoutbelaste 'meesterproeven' in baksteenmetselwerk van de Metselaars- (of Barbara)toren van de Waag in Amsterdam werden als proef en met bevredigende resultaten verschillende typen compressen aangebracht (afb. 12a, b, c en 13). Bij de proeven werd een zoutextractie (tot 90%) over een diepte tot 7 cm bereikt door middel van twee applicaties van speciaal ontwikkelde poultices. Het zoutgehalte is hierbij bepaald door het meten van de hygroscopische vochtopname bij 97% RV. De efficiëntie verschilt per type poultice. 143

8 Metselaarstoren van de Waag te Amsterdam met vier verschillende typen compressen Extraction efficiency at different depths 100 average of 2 bricks 80 " 60 - >1 c 0 Effici E E E E E E E E E E E E E E OJ ro in <) ó cvi ró in <) V- (NJ ro m O 6 4 la cell/bentonite/sand bentonite/sand ce!l/kaolin/sand Prof.Rob P.J. van Hees is hoogleraar Conserveringstechnieken van gebouwen. Technische Univositeit D elft. Faculteit Bouwkunde en Senior Research Scientist bij TNO in Delft. Dr. Ba7-hara Lubelli, MSc. is universitair docent bij RMIT, Technische Universiteit Faculteit Bouwkunde, en onderzoeker bij TNO in Delft. Delft, Noten 1 Charola, 2002, Naldini, 2006 ^ Van Hees en Van Rijswijk, 2005 ^ Pel, 2004, Lubelli, 2006 " Correns, 1949, Scherer, 1999 = Lubelli, 2006 Hees R.PJ. van, Lubelli B., 2006, Analysis of transport of salts in restoration plasters, in: European Research on Cultural Heritage - state of the art studies, eds. Stefan Simon & Milos Drdacky, Volume 5, ITAM, Prague, pp Hees R.P.J, van, Lubelli B., Naldini S., 2010, Richtlijn voor het ontzouten van poreuze ondergronden, PCE - Praktijkreeks Cultureel Erfgoed, Aflevering 12, nr 32 Literatuur Charola A.E., 2002, Salts in the deterioration of porous materials: an overview, JAIC 39, pp Correns C.W., 1949, Growth and dissolution of crystal under linear pressure. Discussion of the Faraday Society, 5, pp Hees R.PJ. van, Rijswijk R van, 2005, Interventions In Salt Decayed Monuments At Curagao. The Example Of The Historic Synagogue, in: L.G.W. Verhoef & R. van Oers eds., Proceedings of Symposium 'Dutch Involvement in the Conservation of Cultural Heritage Overseas', Delft, Dec 2004, DUP Science, Delft, pp Lubelli B., 2006, Sodium chloride damage to porous building materials, PhD thesis. Delft University of Technology Naldini S., Hees R.RJ. van, Nijland T, 2006, Definitie van schade aan metselwerk, in PIM, Praktijkboek Instandhouding Monumenten, deel 11-4, 19 p., afl. 28 Pel L, Huinink H., Kopinga K., Hees R.RJ. van, Adan O., 2004, Efflorescence pathway diagram: Understanding salt weathering. Construction & Building Materials, Vol. 18, Issue 5, pp Scherer G., 1999, Crystallization in pores. Cement and Concrete Research 29, (8), pp

B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft

B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft Hoe kan effectieve ontzouting bereikt worden? Theorie en ervaringen uit de praktijk B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft Abstract Ontzouten door het gebruik van kompressen is een techniek

Nadere informatie

Aanpak Vochtproblematiek M a s s i e f Metselwerk. Synthese Wetenschap en Vakmanschap. Syllabus. studiedag

Aanpak Vochtproblematiek M a s s i e f Metselwerk. Synthese Wetenschap en Vakmanschap. Syllabus. studiedag Aanpak Vochtproblematiek M a s s i e f Metselwerk Synthese Wetenschap en Vakmanschap Syllabus studiedag Delft, 4 april 2007 1 2 Voorwoord Deze studiedag staat in het teken van de gedachtewisseling van

Nadere informatie

Onderzoek naar vocht en zoutbelasting van het Mikwe te Venlo

Onderzoek naar vocht en zoutbelasting van het Mikwe te Venlo Van Mourik Broekmanweg 6 Postbus 49 2600 AA Delft TNO-rapport 034-DTM-2010-04894 Onderzoek naar vocht en zoutbelasting van het Mikwe te Venlo www.tno.nl T +31 88 866 30 00 F +31 88 866 30 10 wegwijzer@tno.nl

Nadere informatie

TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen :

TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen : TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN Ongeacht de aard van de ingreep en zijn doeltreffendheid vergt het drogen van muren vrij veel tijd. Zo bijvoorbeeld bevat een muur met een dikte van 40

Nadere informatie

BEHANDELEN VAN OPTREKKEND VOCHT INJECTEREN + REPLA of HYDROMENT ZONDER INJECTIE?

BEHANDELEN VAN OPTREKKEND VOCHT INJECTEREN + REPLA of HYDROMENT ZONDER INJECTIE? BEHANDELEN VAN OPTREKKEND VOCHT INJECTEREN + REPLA of HYDROMENT ZONDER INJECTIE? De firma Hydrosolf Benelux, verdeler van Hydroment vochtregulerend stucwerk, beweert op haar website dat problemen van optrekkend

Nadere informatie

09 Kwaliteit van metselwerk 06 Voorkomen en behandelen van witte uitslag op baksteen metselwerk

09 Kwaliteit van metselwerk 06 Voorkomen en behandelen van witte uitslag op baksteen metselwerk 09 Kwaliteit van metselwerk 06 Voorkomen en behandelen van witte uitslag op baksteen metselwerk Doel Deze informatie bevat een overzicht van verschillende soorten witte uitslag of uitbloei op baksteen

Nadere informatie

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding OPSTIJGEND VOCHT Rewah nv Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding Diagnose: opstijgend vocht! - Vlekvorming - Geurhinder - Vochtig pleisterwerk - Schimmels - Zoutuitbloeiingen

Nadere informatie

Artikel naar aanleiding van 3 e bijeenkomst Kennisnetwerk Baksteenmetselwerk GEVELREINIGING VAN BAKSTEENMETSELWERK

Artikel naar aanleiding van 3 e bijeenkomst Kennisnetwerk Baksteenmetselwerk GEVELREINIGING VAN BAKSTEENMETSELWERK Artikel naar aanleiding van 3 e bijeenkomst Kennisnetwerk Baksteenmetselwerk GEVELREINIGING VAN BAKSTEENMETSELWERK Het door KNB geïnitieerde kennisnetwerk Baksteenmetselwerk discussieerde over gevelreiniging

Nadere informatie

INFOFICHE EB002 WITTE VLEKKEN OP BESTRATINGSPRODUCTEN

INFOFICHE EB002 WITTE VLEKKEN OP BESTRATINGSPRODUCTEN EBEMA NV Dijkstraat 3 Oostmalsesteenweg 204 B-3690 Zutendaal B -2310 Rijkevorsel T +32(0)89 61 00 11 T +32(0)3 312 08 47 F +32(0)89 61 31 43 F +32(0)3 311 77 00 www.ebema.com www.stone-style.com www.megategels.com

Nadere informatie

Vocht en zouten in metselwerk

Vocht en zouten in metselwerk .. R............ rdmz Rijksdienst i n f o.. restauratie en beheer. voor de Monumentenzorg........... 8... AANLEIDING TOT DEZE BROCHURE De aanwezigheid van vocht en bouwschadelijke zouten in baksteenmetselwerk

Nadere informatie

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal Inleiding In opdracht van Cultureel Erfgoed Noord-Holland heeft op 1 december 2010 een kort onderzoek plaatsgevonden naar de opbouw en datering van de lage voetmuur van de korenmolen De Nachtegaal, gelegen

Nadere informatie

SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2

SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2 SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2 Hoogwaardig injectieproduct voor de behandeling van opstijgend vocht in muren Enkel te gebruiken na raadpleging van onze technische

Nadere informatie

SCHOON METSELWERK OORZAKEN EN PREVENTIE VAN WITTE UITSLAG

SCHOON METSELWERK OORZAKEN EN PREVENTIE VAN WITTE UITSLAG SCHOON METSELWERK OORZAKEN EN PREVENTIE VAN WITTE UITSLAG Schoon metselwerk Oorzaken van witte uitbloei op baksteenmetselwerk In 1996 heeft KNB de brochure Uitslag op baksteenmetselwerk: preventie en behandeling

Nadere informatie

Nederland Vlaanderen ZOUT EN BEHOUD?

Nederland Vlaanderen ZOUT EN BEHOUD? Nederland Vlaanderen ZOUT EN BEHOUD? Bergen op Zoom 2008 WETENSCHAPPELIJK-TECHNISCHE GROEP VOOR AANBEVELINGEN INZAKE BOUWRENOVATIE EN MONUMENTENZORG NEDERLAND - VLAANDEREN K.U.Leuven p/a Mevr. Kristine

Nadere informatie

CEMENTSLUIER OP GLAS. Oorzaak, preventie en reinigingsmethode

CEMENTSLUIER OP GLAS. Oorzaak, preventie en reinigingsmethode CEMENTSLUIER OP GLAS Oorzaak, preventie en reinigingsmethode Dit document geeft achtergrond informatie over de diverse oorzaken van het ontstaan van cementsluier op glas, de preventieve maatregelen die

Nadere informatie

03 ontwerp 02 voegtypen en voegkeuze door : ir J.A. Kooren, arch bna.

03 ontwerp 02 voegtypen en voegkeuze door : ir J.A. Kooren, arch bna. 03 ontwerp 02 voegtypen en voegkeuze door : ir J.A. Kooren, arch bna. Doel Deze informatie geeft inzicht in de keuzeaspecten die een rol spelen bij het kiezen van soort en type voeg voor metselwerk. Het

Nadere informatie

basis college bouwkunde bok5

basis college bouwkunde bok5 basis college bouwkunde bok5 lesweek 7 gevels Instituut Bouwkunde & Civiele Techniek docent: ir.m.marynissen beëindiging gemetselde muren muurafdekker met minimaal 40mm overstek en voorzien van een waterhol

Nadere informatie

Rolith Chemicals. Bestaat sinds 1977. Sinds november 2003 onderdeel van de Pearl Paint Group te Lelystad. Rolith bouwchemie

Rolith Chemicals. Bestaat sinds 1977. Sinds november 2003 onderdeel van de Pearl Paint Group te Lelystad. Rolith bouwchemie Rolith Chemicals Bestaat sinds 1977 Sinds november 2003 onderdeel van de Pearl Paint Group te Lelystad Waarom Rolith producten! Producten ontwikkeld i.s.m. baksteenindustrie (al sinds 1988!) Alle producten

Nadere informatie

Beperkt warmteverliezen. Beschermt tegen wateroverlast

Beperkt warmteverliezen. Beschermt tegen wateroverlast Stopt regendoorslag Beperkt warmteverliezen Beschermt tegen wateroverlast Stormdry beschermende crème voor metselwerk Wanneer metselwerk nat wordt, wordt het koud en koude muren betekenen koude gebouwen,

Nadere informatie

5 Bouwfysische aspecten 5.05 Voorkomen en bestrijden van optrekkend vocht door: ir. J.A. Kooren, architect bna

5 Bouwfysische aspecten 5.05 Voorkomen en bestrijden van optrekkend vocht door: ir. J.A. Kooren, architect bna 5 Bouwfysische aspecten 5.05 Voorkomen en bestrijden van optrekkend vocht door: ir. J.A. Kooren, architect bna Doel Deze informatie geeft inzicht in de omstandigheden waaronder optrekkend vocht kan optreden

Nadere informatie

Bijlage 6 Toetsingscriteria grondwaterstanden stedelijk gebied 1. Hoogst toelaatbare grondwaterstand onder bebouwing met kruipruimte Als toetsingscriterium voor bebouwing met kruipruimte wordt een hoogst

Nadere informatie

historische gevels restaureren en reinigen

historische gevels restaureren en reinigen historische gevels restaureren en reinigen Ga eerst goed na wat in uw situatie mogelijk en wenselijk is Heeft u nog vragen, dan helpen onze specialisten u graag verder Deze zustergevels met recent (links)

Nadere informatie

Productnaam: Artikelnr: 21009 RC DRYGEL 74

Productnaam: Artikelnr: 21009 RC DRYGEL 74 Productnaam: Artikelnr: 21009 RC DRYGEL 74 GECONCENTREERDE INJECTIECREME OP BASIS VAN SILAAN/SILOXAAAN MENGSEL VOOR EEN DOELTREFFENDE INJECTIE BEHANDELING TEGEN OPSTIJGEND VOCHT IN MUREN Beschrijving RC

Nadere informatie

A. Hacquebord 1, B.A. Lubelli 1,2, R.P.J. van Hees 1,2

A. Hacquebord 1, B.A. Lubelli 1,2, R.P.J. van Hees 1,2 Optrekkend vocht: een woud van bestrijdingsmiddelen, -methoden en ervaringen A. Hacquebord 1, B.A. Lubelli 1,2, R.P.J. van Hees 1,2 1 TNO, Delft & 2 MIT, TU Delft Inleiding Metselwerk kan zwaar te lijden

Nadere informatie

Kalkzandsteen Door L. van der Klugt (TNO Bouw)

Kalkzandsteen Door L. van der Klugt (TNO Bouw) Door L. van der Klugt (TNO Bouw) Mestelwerk wordt in Nederland al heel lang toegepast voor de vervaardiging van gevels. Grote voordelen van metselwerk zijn de hoge duurzaamheid en het minimale onderhoud

Nadere informatie

I 130-1 Informatieblad herstel buitenpleisterwerk

I 130-1 Informatieblad herstel buitenpleisterwerk I 130-1 Informatieblad herstel buitenpleisterwerk Schoonmaken, schilderen en repareren. Tijdens onze inspectie zijn aan het buitenpleisterwerk gebreken en onvolkomenheden geconstateerd. Om verder verval

Nadere informatie

Waterdichting. Pas weber.dry inject toe. Controleer op waterdoorslag naar bovenliggende verdieping of fundering.

Waterdichting. Pas weber.dry inject toe. Controleer op waterdoorslag naar bovenliggende verdieping of fundering. binnen toepassen Controleer op waterdoorslag naar bovenliggende verdieping of fundering. Nee Bestaat de ondergrond uit baksteen, betonsteen of betonblokken? Ja Ja Pas weber.dry inject toe. A Controleer

Nadere informatie

Jahn 1976-2011 alle auteursrechten voorbehouden. Jahn. Jahn International Restauratietechnieken B.V. Voorsprong door innovatie www.jahn.

Jahn 1976-2011 alle auteursrechten voorbehouden. Jahn. Jahn International Restauratietechnieken B.V. Voorsprong door innovatie www.jahn. Jahn 1976-2011 alle auteursrechten voorbehouden. Jahn Jahn International Restauratietechnieken B.V. Voorsprong door innovatie www.jahn.nl Geachte dames en heren, Nationaal en internationaal geniet onze

Nadere informatie

Reinigen van metselwerk en beton met de hoge drukreiniger. Jaap Koek J. Koek Gevelconsultancy B.V.

Reinigen van metselwerk en beton met de hoge drukreiniger. Jaap Koek J. Koek Gevelconsultancy B.V. Reinigen van metselwerk en beton met de hoge drukreiniger Jaap Koek J. Koek Gevelconsultancy B.V. De dagelijkse praktijk: een gevel is vervuild, en nu? De dagelijkse praktijk: een gevel is vervuild, en

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Binnenhuispolluenten: hoe ze te beperken? Leefmilieu Brussel Vochtbestrijding in bouwwerken Sandrine HERINCKX CSTC - WTCB Vochtbestrijding in bouwwerken Sandrine Herinckx - 2014

Nadere informatie

Ideaal voor de badkamer. Cumen NL ESTUCO. De natuurlijke glanspleister.

Ideaal voor de badkamer. Cumen NL ESTUCO. De natuurlijke glanspleister. Ideaal voor de badkamer. Cumen NL ESTUCO De natuurlijke glanspleister. Estuco Estuco is een materiaal wat al 2000 tot 3000 jaar oud is. Het wordt gemaakt van kalk en fijne marmerkorrels van de beste en

Nadere informatie

Metselen en Voegen van Modern en Traditioneel Metselwerk

Metselen en Voegen van Modern en Traditioneel Metselwerk Metselen en Voegen van Modern en Traditioneel Metselwerk BASISTEKST VOOR HET LASTENBOEK Deze basistekst voor het lastenboek beschrijft zowel het (her)metselen als het (her)opvoegen van een gevel in modern

Nadere informatie

waterdichting hygroscopisch vocht zout kristallisatie regen 4 positieve waterdruk negatieve waterdruk spatwater zijdelings indringend vocht

waterdichting hygroscopisch vocht zout kristallisatie regen 4 positieve waterdruk negatieve waterdruk spatwater zijdelings indringend vocht Waterdichting hygroscopisch regen 4 vocht 4 zout kristallisatie 1 positieve waterdruk 2 negatieve waterdruk spatwater zijdelings indringend vocht 3 zout in oplossing optrekkend vocht 2 Waterdichting Waterdichting

Nadere informatie

BAKSTEEN AANTASTING VAN METSELWERK. Verwering van steen onder invloed van vochtveranderingen en oplosbare zouten.

BAKSTEEN AANTASTING VAN METSELWERK. Verwering van steen onder invloed van vochtveranderingen en oplosbare zouten. BAKSTEEN Verwering van steen onder invloed van vochtveranderingen en oplosbare zouten. Veel steensoorten bestaan uit een aan elkaar gekitte deeltjes. Tussen die deeltjes blijven gangetjes en holten over

Nadere informatie

Vochtproblemen in zwembaden

Vochtproblemen in zwembaden Technische Kennis Dag 2014 Vochtproblemen in zwembaden Bart Folkerts Vochtproblemen in zwembaden Wat gaan we behandelen? Vocht in constructies Optrekkend & doorslaand vocht Dampdifussie & damptransport

Nadere informatie

GECONCENTREERDE INJECTIECREME OP BASIS VAN SILAAN/SILOXAAAN MENGSEL VOOR EEN DOELTREFFENDE INJECTIE BEHANDELING TEGEN OPSTIJGEND VOCHT IN MUREN

GECONCENTREERDE INJECTIECREME OP BASIS VAN SILAAN/SILOXAAAN MENGSEL VOOR EEN DOELTREFFENDE INJECTIE BEHANDELING TEGEN OPSTIJGEND VOCHT IN MUREN NATRIC DRYGEL 74 GECONCENTREERDE INJECTIECREME OP BASIS VAN SILAAN/SILOXAAAN MENGSEL VOOR EEN DOELTREFFENDE INJECTIE BEHANDELING TEGEN OPSTIJGEND VOCHT IN MUREN Beschrijving Eigenschappen DRYGEL 74 is

Nadere informatie

Materiaaltechnische sanering van metselwerk, ter voorbereiding van een energetische renovatie

Materiaaltechnische sanering van metselwerk, ter voorbereiding van een energetische renovatie Materiaaltechnische sanering van metselwerk, ter voorbereiding van een energetische renovatie Yves Vanhellemont Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Waarom? Een energetische renovatie

Nadere informatie

Het Total Wall Concept (scheur)herstel systeem

Het Total Wall Concept (scheur)herstel systeem Reparatie methoden Het Total Wall Concept (scheur)herstel systeem Hierbij informeren wij u over de Total Wall Concept herstel methode voor gescheurd metselwerk. Door middel van het Total Wall Concept (TWC)

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

DUURZAME MONUMENTEN? kunnen en/of moeten monumenten duurzaam zijn? Architect Breakfast Session DUBO Limburg

DUURZAME MONUMENTEN? kunnen en/of moeten monumenten duurzaam zijn? Architect Breakfast Session DUBO Limburg DUURZAME MONUMENTEN? kunnen en/of moeten monumenten duurzaam zijn? Architect Breakfast Session DUBO Limburg INHOUD INHOUD Restauratie en renovatie zijn duurzaam maximaal behoud en gebruik van (historisch)

Nadere informatie

Wand-, plafond- en gevelafwerking 4941 Watergedragen muurverfsystemen

Wand-, plafond- en gevelafwerking 4941 Watergedragen muurverfsystemen Brander Afbouwprodukten 1/6 november 1998 OMSCHRIJVING ALGEMENE ASPECTEN Brander watergedragen muurverfsystemen kunnen, afhankelijk van het type muurverf, gekozen worden om technische of esthetische redenen.

Nadere informatie

GEEN ZORGEN. Het bouwproces is veelzijdig, wij ook!

GEEN ZORGEN. Het bouwproces is veelzijdig, wij ook! GEEN ZORGEN Het bouwproces is veelzijdig, wij ook! Remmers ontzorgt u n Opdrachtgevers n Architecten n Aannemers n Onderaannemers n Applicatiebedrijven Bouwen doe je samen GEEN ZORGEN Wie met de meest

Nadere informatie

Hout. Houteigenschappen 2013/12

Hout. Houteigenschappen 2013/12 2013/12 Hout Houteigenschappen Hout is een natuurproduct. Elke houtsoort heeft zijn eigen unieke eigenschappen. Deze eigenschappen kunnen echter per soort enigszins variëren. Om tot optimaal gebruik en

Nadere informatie

restauratie en beheer

restauratie en beheer .. R............ info............ M.... restauratie en beheer..... D........ Rijksdienst voor de Monumentenzorg.... Z. Het gebruik van kalkmortel........... 372003 In de huidige bouwpraktijk is het gebruik

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Duurzame veiligheid van gemetselde gevels

Duurzame veiligheid van gemetselde gevels Duurzame veiligheid van gemetselde gevels Door schade en schande wijzer? Industriedag Stichting Stapelbouw Simon Wijte Adviesbureau ir. J.G. Hageman B.V. Rijswijk Technische Commissie Stichting Stapelbouw

Nadere informatie

doelgerichte behandeling tegen optrekkend vocht

doelgerichte behandeling tegen optrekkend vocht doelgerichte behandeling tegen optrekkend vocht snel eenvoudig doeltreffend milieuvriendelijk Snel Niet boren en injecteren in stappen Bij het injecteren geen wachttijden tot verzadiging Het metselwerk

Nadere informatie

VOEGWERK. Mathieu Peters. Fontys PTH Eindhoven. Studentennummer: 2073444

VOEGWERK. Mathieu Peters. Fontys PTH Eindhoven. Studentennummer: 2073444 VOEGWERK Mathieu Peters Fontys PTH Eindhoven Studentennummer: 2073444 2013 2014 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 2 2. ALGEMEEN 2.1 Metselvoegen... 3 2.2 Voorbehandeling van de muren... 4 2.3 Keuze voegspecie...

Nadere informatie

Symposium: Gemetselde kopgevels naoorlogse hoogbouw vragen aandacht

Symposium: Gemetselde kopgevels naoorlogse hoogbouw vragen aandacht Symposium: Gemetselde kopgevels naoorlogse hoogbouw vragen aandacht Geconstateerde gebreken 17 juni 2009 Patrice de Vos Adviesbureau ir. J.G. Hageman BV Rijswijk Inhoud presentatie geconstateerde gebreken

Nadere informatie

. R... ... 5... restauratie en beheer ... D... een uitgave van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg ... Z. Oorzaken van schade aan

. R... ... 5... restauratie en beheer ... D... een uitgave van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg ... Z. Oorzaken van schade aan .. R.............. rdmz restauratie en beheer een uitgave van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. i n f o........... 5... AANLEIDING TOT DEZE BROCHURE Het herstellen van historische baksteenconstructies

Nadere informatie

DryStone Gel Combibox

DryStone Gel Combibox Product Solventvrij en gebruiksklaar injectie systeem op basis van siloxanen en silanen voor het blokkeren van opstijgend vocht. Eenvoudig in te brengen met een silicone pistool in boorgaten in een horizontale

Nadere informatie

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon HydroProtect

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon HydroProtect Titel Tekst Orange Nano Guardon HydroProtect Schade door vocht Minerale bouwmaterialen absorberen vocht, door de capillaire werking worden water en daarin opgeloste mineralen tot diep in het materiaal

Nadere informatie

Opname Rapport onderhoudsgebreken J.H. Snijdersschool Rijswijk. Module 9; Onderhoud en Beheer

Opname Rapport onderhoudsgebreken J.H. Snijdersschool Rijswijk. Module 9; Onderhoud en Beheer Opname Rapport onderhoudsgebreken J.H. Snijdersschool Rijswijk Module 9; Onderhoud en Beheer Naam auteur: Mark Wijmans & Michiel Immerzeel Academiejaar: 2010-2011 Haagse Hogeschool Technology, Innovation

Nadere informatie

Deelonderzoek. Kwaliteitseisen Metselmortels in Kalk

Deelonderzoek. Kwaliteitseisen Metselmortels in Kalk Aanpak Vochtproblematiek M a s s i e f Metselwerk Deelonderzoek Kwaliteitseisen Metselmortels in Kalk dr ir C. Groot / J. Gunneweg Delft, maart 2007 TU Delft Faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen

Nadere informatie

Hygroscopische eigenschappen

Hygroscopische eigenschappen 2013/12 Hout Hygroscopische eigenschappen Hout en vocht Hout is een natuurproduct dat na droging en verwerking gevoelig blijft voor vocht. Dit betekent dat het kan uitzetten en krimpen. Gebeurt dit ongelijkmatig,

Nadere informatie

ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra

ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra ZOUTWINNING Theorie en experiment Anneke Boonstra Een opgraving in 1983 bewees, dat er zoutproductie was in Rijswijk. (Zie Archeologische Werkgroep Rijswijk) Hieronder een verslag van de Werkgroep. ZOUT

Nadere informatie

Wand- en plafondafwerking Hoogwaardig multifunctioneel spuitpleistersysteem

Wand- en plafondafwerking Hoogwaardig multifunctioneel spuitpleistersysteem OMSCHRIJVING OPMERKING Het Brander Crystal-spuitpleistersysteem is een systeem voor het doeltreffend en economisch repareren, egaliseren en afwerken van vlakke, gladde ondergronden binnen. Het systeem

Nadere informatie

Zinvol meten: wat en waarom kanttekeningen bij de praktijk. C.A.M. Snepvangers Athene Noctua Binnenmilieuadvies

Zinvol meten: wat en waarom kanttekeningen bij de praktijk. C.A.M. Snepvangers Athene Noctua Binnenmilieuadvies Zinvol meten: wat en waarom kanttekeningen bij de praktijk C.A.M. Snepvangers Athene Noctua Binnenmilieuadvies Inhoud Samenvatting/conclusie Schrikbeeld: opnieuw problemen Visie op de adviespraktijk Handvaten

Nadere informatie

Bouw. Injectiegel op basis van silaan voor de behandeling van optrekkend vocht. Product Omschrijving

Bouw. Injectiegel op basis van silaan voor de behandeling van optrekkend vocht. Product Omschrijving Productinformatieblad Editie 23/08/2011 Identificatie nummer 02 07 01 01 003 0 000002 Versie NL: 03-02-2014 Injectiegel op basis van silaan voor de behandeling van optrekkend vocht. Product Omschrijving

Nadere informatie

Welkom op de BASIS TRAINING

Welkom op de BASIS TRAINING Welkom op de BASIS TRAINING Even voorstellen: Peter Boogaard Eigenaar Boogaard restaurateurs Adviseur/Demonstrateur Ko Gobbens Partner Boogaard restaurateurs Zelfstandig Adviseur/Verkoop Yorgo Poortvliet

Nadere informatie

Silvia Naldini Faculteit Bouwkunde, TU Delft

Silvia Naldini Faculteit Bouwkunde, TU Delft MDCS - een gebruiksvriendelijk instrument voor de diagnose van schade aan monumenten Silvia Naldini Faculteit Bouwkunde, TU Delft In de jaren negentig van de vorige eeuw ontstond het systeem MDDS (Monument

Nadere informatie

Het op de juiste manier afdichten van privé badkamers behoort in Nederland tot de weinig toegepaste werkwijzen.

Het op de juiste manier afdichten van privé badkamers behoort in Nederland tot de weinig toegepaste werkwijzen. Afdichten zeker en duurzaam Het op de juiste manier afdichten van privé badkamers behoort in Nederland tot de weinig toegepaste werkwijzen. Afdichtingen in badkamers worden over het algemeen alleen bij

Nadere informatie

Tierrafino Base is een basisleemstuc die dient als raap- en vertinlaag, alleen toepasbaar in het interieur.

Tierrafino Base is een basisleemstuc die dient als raap- en vertinlaag, alleen toepasbaar in het interieur. PRODUCT Omschrijving: Samenstelling: Verpakking: Tierrafino Base is een basisleemstuc die dient als raap- en vertinlaag, alleen toepasbaar in het interieur. Zand, klei en mogelijk stro. 25 kg zak, 1.000

Nadere informatie

Pleisterwerk. Plastering

Pleisterwerk. Plastering Aantasting Plastering R Vblad 0 1-2 1. Gevolgen van een lekke goot (rechtsboven) en een verstopte put (linksonder). poriën van hun gastheer (alle soorten poreuze steenachtige materialen) niet voldoende

Nadere informatie

Als alles glad moet verlopen. Het nieuwe Brillux pleisterassortiment

Als alles glad moet verlopen. Het nieuwe Brillux pleisterassortiment Als alles glad moet verlopen Het nieuwe Brillux pleisterassortiment Grondig vernieuwd Brillux pleister Achter elk perfect oppervlak gaat een perfecte voorbereiding schuil. Om deze belangrijke werkzaamheden

Nadere informatie

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO Gesloten vragen 1. Carolien wil de zuurgraad van een oplossing onderzoeken met twee verschillende zuur-baseindicatoren en neemt hierbij het volgende waar: I de oplossing

Nadere informatie

Wand-, plafond- en gevelafwerking Sierpleistersystemen

Wand-, plafond- en gevelafwerking Sierpleistersystemen OMSCHRIJVING Brander sierpleisters zijn bedoeld om vlakke ondergronden op een decoratieve wijze te beschermen en te verfraaien. De sierpleistersystemen zijn, afhankelijk van het type sierpleister, buiten

Nadere informatie

VOOR EIGENAREN VAN GEMEENTELIJKE- EN RIJKSMONUMENTEN TER VOORKOMING VAN MISVERSTANDEN EN MONUMENTAAL LEED U BEZIT EEN BESCHERMD MONUMENT

VOOR EIGENAREN VAN GEMEENTELIJKE- EN RIJKSMONUMENTEN TER VOORKOMING VAN MISVERSTANDEN EN MONUMENTAAL LEED U BEZIT EEN BESCHERMD MONUMENT VOOR EIGENAREN VAN GEMEENTELIJKE- EN RIJKSMONUMENTEN TER VOORKOMING VAN MISVERSTANDEN EN MONUMENTAAL LEED U BEZIT EEN BESCHERMD MONUMENT INHOUD 4 WAT IS NU EEN BESCHERMD MONUMENT? 6 WAAROM IS EEN GEBOUW

Nadere informatie

DryStone Gel Combibox

DryStone Gel Combibox Product Solventvrij en gebruiksklaar injectie systeem op basis van siloxanen en silanen voor het blokkeren van opstijgend vocht. Eenvoudig in te brengen met een kokerpistool in boorgaten in een horizontale

Nadere informatie

Stop Optrekkend vocht. met het unieke Köster

Stop Optrekkend vocht. met het unieke Köster Stop Optrekkend vocht met het unieke Köster Crisin 76 Muurtapsysteem gepatenteerd SYSTEeM Waarom is optrekkend vocht een thema voor huiseigenaren? Optrekkend vocht behoort tot de meest voorkomende aangetroffen

Nadere informatie

Productinformatieblad

Productinformatieblad weber.mix 6 in 1 is een kant-en-klare mortel geschikt voor diverse toepassingen. Ideale oplossing voor renovatieklussen en verbouwingen Vloer & wand Binnen & buiten Veelzijdig inzetbare mortel welke geschikt

Nadere informatie

Aan Van e-mail Belangstellenden Bureau Aanbestedingen aanbestedingen@leiden.nl

Aan Van e-mail Belangstellenden Bureau Aanbestedingen aanbestedingen@leiden.nl Financiële en Juridische Dienstverlening Team Juridische Dienstverlening Memo Aan Van e-mail Belangstellenden Bureau Aanbestedingen aanbestedingen@leiden.nl Onderwerp Datum: 13 oktober 2009 Nota van inlichtingen

Nadere informatie

Wand- en plafondafwerking 4934 Systeem met spuitpleisterafwerking

Wand- en plafondafwerking 4934 Systeem met spuitpleisterafwerking Brander Afbouwprodukten 1/ 5 april 2004 OMSCHRIJVING ALGEMENE ASPECTEN Branderspack S is een spuitpleister voor het doeltreffend en economisch afwerken van vlakke, gladde ondergronden binnen. De spuitpleister

Nadere informatie

Wand-, plafond- en gevelafwerking Watergedragen muurverfsystemen

Wand-, plafond- en gevelafwerking Watergedragen muurverfsystemen OMSCHRIJVING OPMERKING Brander watergedragen muurverfsystemen kunnen, afhankelijk van het type muurverf, gekozen worden om technische of esthetische redenen. Toepassing kan plaatsvinden op cement- en/of

Nadere informatie

doelgerichte behandeling tegen optrekkend vocht

doelgerichte behandeling tegen optrekkend vocht doelgerichte behandeling tegen optrekkend vocht snel eenvoudig doeltreffend milieuvriendelijk Internationaal getest door Optrekkend vocht De gevolgen van optrekkend vocht manifesteren zich als volgt: verwering

Nadere informatie

SCHADE AAN GEVELS. Mathieu Peters. Fontys PTH Eindhoven. Studentennummer: 2073444

SCHADE AAN GEVELS. Mathieu Peters. Fontys PTH Eindhoven. Studentennummer: 2073444 SCHADE AAN GEVELS Mathieu Peters Fontys PTH Eindhoven Studentennummer: 2073444 2013 2014 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 2 2. SCHADE AAN GEVELS DOOR SCHEURVORMING... 3 3. ONDERGRONDSE OORZAKEN... 4 3.1 Scheurvorming

Nadere informatie

Klasse 8: Bijtende stoffen

Klasse 8: Bijtende stoffen Klasse 8: Bijtende stoffen De bijtende stoffen (zuren en basen) kunnen afhankelijk van hun oorsprong (organisch of anorganisch) worden onderverdeeld in de volgende groepen: - anorganische zuren, zoals

Nadere informatie

NIEUW. Rigips TopStuc. Stap-voor-stap handleiding. Zelf stukadoren is nu gemakkelijker dan ooit door de unieke receptuur van Rigips TopStuc.

NIEUW. Rigips TopStuc. Stap-voor-stap handleiding. Zelf stukadoren is nu gemakkelijker dan ooit door de unieke receptuur van Rigips TopStuc. NIEUW Rigips TopStuc Stap-voor-stap handleiding Zelf stukadoren is nu gemakkelijker dan ooit door de unieke receptuur van Rigips TopStuc. www.rigips.nl DOE - HET - ZELF MET RIGIPS. DAN ZIT HET ZO! Stukadoren

Nadere informatie

Praktijktest CASOL Anti-schimmel systeem

Praktijktest CASOL Anti-schimmel systeem Praktijktest CASOL Anti-schimmel systeem Periode: 24 mei tot en met 3 september 2012 1. Het produkt: CASOL anti-schimmelsysteem Reinigt bestaande schimmels en voorkomt schimmelvorming, op 100 % biologische

Nadere informatie

Injecteren tegen opstijgend vocht

Injecteren tegen opstijgend vocht Injecteren tegen opstijgend vocht Basisprincipes Capillair opstijgend grondvocht = vocht dat uit de bodem langs deporiën in de muur opstijgt Dit kan enkel bij een ideale poriëndiameter (zoals bvb in baksteen).

Nadere informatie

KELDERBINNENAFDICHTING

KELDERBINNENAFDICHTING KELDERBINNENAFDICHTING voor beton & metselwerk Kelderbinnenafdichting ofwel afdichten aan de negatieve zijde. Een typisch voorbeeld van een afdichting aan de negatieve zijde van een constructie : - water

Nadere informatie

WATERDICHTING BALKONS EN TERRASSEN

WATERDICHTING BALKONS EN TERRASSEN WATERDICHTING BALKONS EN TERRASSEN S amenstelling : Leon Bancken Probleemomschrijving DE DIRECTE OORZAKEN VAN DE SCHADE IS ER EEN OPLOSSING? HET RD-COATINGS TERRAS- EN BALKONDICHTINGSSYSTEEM Onderzoek

Nadere informatie

Na-isolatie van muren

Na-isolatie van muren Na-isolatie van muren Aandachtspunten en kwaliteitsbewaking Joost Beke, expert-architect (joost.beke@expert-architect.be) Na-isolatie van muren Inleiding Mogelijkheden Algemene aandachtspunten Isolatietechnieken

Nadere informatie

Wand- en plafondafwerking Multifunctioneel sierpleistersysteem

Wand- en plafondafwerking Multifunctioneel sierpleistersysteem OMSCHRIJVING ALGEMENE ASPECTEN Branderbriljant is een multifunctioneel sierpleistersysteem, bedoeld om vlakke, gladde ondergronden te repareren, te egaliseren en op een industriële wijze decoratief af

Nadere informatie

Opnamerapport. Straatnaam, Plaatsnaam. Project kenmerk: 0000-R-V1. Opdrachtgever : Datum opname: - Datum rapport: - Behandeld door :

Opnamerapport. Straatnaam, Plaatsnaam. Project kenmerk: 0000-R-V1. Opdrachtgever : Datum opname: - Datum rapport: - Behandeld door : Opnamerapport Project kenmerk: 0000-R-V1 Opdrachtgever : Datum opname: - Datum rapport: - Behandeld door : Bouwstudio PelserHartman BV Veemarktkade 8 5222 AE s-hertogenbosch Project nummer : 0000 Straatnaam,

Nadere informatie

Systematische zout- en vochtverwijdering uit muren: betrouwbaar beproefd gegarandeerd!

Systematische zout- en vochtverwijdering uit muren: betrouwbaar beproefd gegarandeerd! Systematische zout- en vochtverwijdering uit muren: betrouwbaar beproefd gegarandeerd! Extreme gevolgen van vochtige muren kunnen bijvoorbeeld schimmelwoekeringen zijn. 2 Toptechniek met geld- terug- garantie:

Nadere informatie

Vervuilde lucht in huis ligt vaak aan gedrag bewoners. We ventileren veel slechter dan we denken

Vervuilde lucht in huis ligt vaak aan gedrag bewoners. We ventileren veel slechter dan we denken Vervuilde lucht in huis ligt vaak aan gedrag bewoners We ventileren veel slechter dan we denken We denken dat ventilatie in huis vanzelf goed gaat, maar onderzoek na onderzoek wijst uit dat systemen verkeerd

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

REV:02-18/07/13. RapidRoof Waterproof Anti-Skid Specificaties op hout

REV:02-18/07/13. RapidRoof Waterproof Anti-Skid Specificaties op hout REV:02-18/07/13 RapidRoof Inhoud 1. Voorbereiding 2. Aanbrenging: 3. Aanbrenging: enkel Waterproof 4. Aanbrenging: enkel Anti-Skid 5. Menghandleiding 6. Bijkomende informatie 7. Waar u op moet letten bij

Nadere informatie

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten.

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten. 1. Hard water 1.1 Wat is hard water? Wanneer water 'hard' wordt genoemd, betekent dit alleen maar dat er mineralenin zitten dan in gewoon water. Het gaat dan met name om de mineralen calcium en magnesium.

Nadere informatie

DROOG SECCO SYSTEEMPRODUCTEN VOOR EEN EENVOUDIGE VOCHTSANERING VAN BINNENUIT

DROOG SECCO SYSTEEMPRODUCTEN VOOR EEN EENVOUDIGE VOCHTSANERING VAN BINNENUIT DROOG SECCO SYSTEEMPRODUCTEN VOOR EEN EENVOUDIGE VOCHTSANERING VAN BINNENUIT 2 redstone Vochtsanering 3 SECCO SYSTEEMPRODUCTEN VOOR EEN EENVOUDIGE VOCHTSANERING VAN BINNENUIT DE REDSTONE SECCO-LIJN: Vijf

Nadere informatie

OPZOEKINGSCENTRUM VOOR DE WEGENBOUW Inrichting erkend bij toepassing van de Besluitwet van 30 januari 1947

OPZOEKINGSCENTRUM VOOR DE WEGENBOUW Inrichting erkend bij toepassing van de Besluitwet van 30 januari 1947 OPZOEKINGSCENTRUM VOOR DE WEGENBOUW Inrichting erkend bij toepassing van de Besluitwet van 30 januari 1947 SCHADECLASSI ICATIE VAN RIOLERINGSNETTEN ir. P. Vervenne ir. A. Brüll OPZOEKINGSCENTRUM VOOR DE

Nadere informatie

Algemene voorwaarden Verhoeven Montage & Onderhoud

Algemene voorwaarden Verhoeven Montage & Onderhoud Algemene voorwaarden Verhoeven Montage & Onderhoud Ad Verhoeven Verhoeven Montage & Onderhoud Algemene voorwaarden Het bouwen van een schutting, vlonder, carport, veranda,tuinhuis of overkapping houdt

Nadere informatie

Editie september 2009 Memento verpakt cement

Editie september 2009 Memento verpakt cement Editie september 2009 Memento verpakt cement tv@enci.nl - www.enci.nl Overzicht ENCI verpakt cement Cementbenaming Portlandcement 42,5 N Portlandcement 52,5 R Wit portlandcement Wit portlandkalksteencement

Nadere informatie

C o n s t r u c t i e s 1

C o n s t r u c t i e s 1 Individuele taak constructies Andreas Geldof Bouwheer: Lecobouw BVBA Architect: Hans Geldof Aannemer: Ronny Bernaert Ligging: Handzamestraat 3, 8840 Staden C onstructies 1 Opzoekingswerk WTCB, korte samenvatting

Nadere informatie

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Zeevissen blijken zo veel kalk-korrels uit te scheiden, dat ze 3 tot 15 procent bijdragen

Nadere informatie

Leveringsprogramma. Buitengevel en gevelisolatie systemen. www.flocem.nl

Leveringsprogramma. Buitengevel en gevelisolatie systemen. www.flocem.nl FloCem Leveringsprogramma Buitengevel en gevelisolatie systemen www.flocem.nl Universele mortels Lightmortel Universele lichtgewicht binnen- en buitenpleister Art.nr. 12120 grijs Lightmortel is een kant

Nadere informatie

Gevels StoMiral Traditioneel stucwerk. StoMiral Een volledig mineraal assortiment voor traditioneel stucwerk

Gevels StoMiral Traditioneel stucwerk. StoMiral Een volledig mineraal assortiment voor traditioneel stucwerk Gevels StoMiral Traditioneel stucwerk StoMiral Een volledig mineraal assortiment voor traditioneel stucwerk Het strakke stucwerk uiterlijk zoals u dat van Sto gewend bent, maar dan met een 100% minerale

Nadere informatie