Human capital voor de topsectoren van Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Human capital voor de topsectoren van Nederland"

Transcriptie

1 Human capital voor de topsectoren van Nederland Topsectoren

2 1

3 Inhoudsopgave Human capital voor de topsectoren van Nederland... 3 Aanleiding... 3 Missie & Visie... 3 Over de agenda Onderwijs & Innovatie Publiek-private samenwerking intensiveren in de regio s De vorm van het onderwijs... 5 Samenwerken in de onderwijs- en kennisketen... 6 Cross-over onderwijs... 6 Didactische competenties docenten en toepassing ICT Leven Lang Blijven Leren Competenties voor de 21 ste eeuw Om- en Bijscholing Imago & Instroom-bevordering Internationalisering Governance & Activiteiten andere partijen & topsectoren Governance Profiel trekker Activiteiten andere partijen & topsectoren

4 Human capital voor de topsectoren van Nederland Aanleiding De topsectoren zijn de sectoren waarop Nederland (internationaal) wil (blijven) excelleren en die in meer of mindere mate verbonden zijn met voor Nederland maatschappelijke vraagstukken, zoals energie, zorg en water. Het is een programmatische aanpak waarbij langs kennis- & innovatie-, export- en human capital agenda s (HCA) wordt gewerkt aan het verdienmodel en de internationale concurrentiepositie van bedrijven in Nederland. De driehoek ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen en overheid geeft richting en sturing aan deze programma s. De HCA is een kritieke succesfactor om de topsectoren in economisch opzicht te kunnen laten groeien. De topsectoren willen onderling en met partners, zoals bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen, overheden, maatschappelijke en brancheorganisaties, regionale netwerken en landsdelen, e.a., samen werken aan HCA-vraagstukken. Hierbij staat de doelstelling dat 40% van alle afgestudeerden een bèta- en technologische opleiding heeft genoten voorop. Er zijn zeer veel goede initiatieven om deze vraagstukken het hoofd te bieden, zowel binnen topsectoren als daarbuiten. De topsectoren willen de impact van initiatieven en programma s vergroten door meer en intensiever samen te werken, over de grenzen van organisaties heen. De boegbeelden hebben, samen met VNO-NCW, in februari 2015 besloten hiertoe een gezamenlijke agenda op te stellen. Missie & Visie De missie van de topsectoren is bij te dragen aan een toekomstbehendige beroepsbevolking voor een florerende economie. De topsectoren werken zowel vanuit het perspectief van bedrijven als van professionals en vakmensen. De discrepantie tussen de behoefte van bedrijven aan voldoende en goed opgeleid personeel en de beschikbaarheid staat centraal in de hca s van alle topsectoren. Daar spelen ook de ontwikkelmogelijkheden voor professionals en vakmensen zelf een belangrijke rol: hoe kunnen zij zich toekomstgericht blijven ontwikkelen? De topsectoren blijven hun individuele HCA s op inhoud, beleid en afstemming sectoraal uitvoeren. Hiervoor willen zij voor de korte termijn samen werken aan belemmeringen in de uitvoering van deze agenda s. Tegelijkertijd willen zij ruimte maken om samen de uitdagingen voor de lange termijn te vertalen naar korte- en middellange termijn activiteiten. Hier kunnen de topsectoren niet mee wachten, want de samenleving transformeert in hoog tempo, mede onder invloed van internationale ontwikkelingen en de stimulansen vanuit het Topsectorenbeleid. Mutatis mutandis betekent dit dat in de formulering van de strategie drie uitgangspunten worden gehanteerd: 1. Het identificeren van gezamenlijke thema s en partners; 2. Het versterken van de onderlinge samenwerking tussen de topsectoren en partners daarbuiten; 3. Het agenderen van de sense of urgency van human capital vanuit een common voice op beleidstafels. Over de agenda Reeds uitgevoerde analyses, zoals het WRR rapport Lerende Economie, vormen de basis van deze agenda. Daarbij zijn de belangrijkste overkoepelende agendapunten en knelpunten uit de individuele HCA's als leidraad gebruikt. Deze is opgedeeld volgens de thema s die de meeste HCA s hanteren: Onderwijs & Innovatie, Leven Lang Blijven Leren, Imago- & Instroombevordering en Internationalisering. In elk hoofdstuk wordt kort de visie van de topsectoren op het thema behandeld. In het vijfde hoofdstuk wordt een voorzet gegeven voor een overzicht van wat andere partijen doen en wat de topsectoren doen. Het is de ambitie van de topsectoren om deze agenda verder te concretiseren met een actieagenda. De topsectoren ambiëren dit te doen in samenwerking met andere relevante partijen. 3

5 1. Onderwijs & Innovatie De interactie tussen onderwijs en innovatie is volgens de topsectoren essentieel voor de Nederlandse kenniseconomie. Deze wisselwerking gaat twee kanten op. Aan de ene kant worden nieuwe inzichten overgedragen op nieuwe generaties. Aan de andere kant inspireren ervaringen met studenten onderzoekers tot nieuwe vragen en inzichten. Met andere woorden: de studenten van nu zijn de onderzoekers en werkenden van morgen, daar hebben ze de nieuwste inzichten en competenties (zie voor competenties het volgende hoofdstuk) voor nodig. Dit opleiden van werkenden geldt overigens zowel professionals als vakmensen. Geen kenniseconomie zonder ambachtseconomie. Deze economie karakteriseert zich door aandacht voor het oplossen van grote maatschappelijke problemen, dit leidt tot de creatie van maatschappelijke en culturele waarde. Om dit te aan te jagen, herkennen de topsectoren twee belangrijke thema s: het stimuleren van publiekprivate samenwerking in regio s en het stimuleren van (onderwijs)innovatie. Het is van belang dat onderwijs en topsectoren intensief samenwerken. Een goed voorbeeld zijn de laboratoriumopleidingen. Jarenlang waren hier grote tekorten in. Dit jaar is een numerus fixus geïntroduceerd omdat de instroom op peil is met de verwachtingen over de behoefte op de arbeidsmarkt. 1 Op deze manier worden grote overschotten op de arbeidsmarkt voorkomen. 1.1 Publiek-private samenwerking intensiveren in de regio s Een goede aansluiting tussen onderwijs en de steeds sneller veranderende arbeidsmarkt valt of staat met een goede samenwerking tussen kennisinstituten, onderwijsinstellingen en bedrijven. De aandacht voor de samenwerking tussen onderwijsinstellingen en (mkb-)bedrijven staat al lange tijd op de agenda. De topsectoren zijn positief over de vlucht die dit de laatste jaren heeft genomen en in veel verschillende vormen terugkomt (stages, beurzen, projecten, living labs, excellentieprogramma s, etc.). Toch blijven de topsectoren zich inzetten om de samenwerking te intensiveren. De focus ligt hier voornamelijk op het aspect innovatie: hoe kunnen we er nog meer voor zorgen dat het onderwijs de curricula afstemmen op het innovatief (mkb-)bedrijven en nieuwe kennis van kennisinstellingen? In termen van Technology Readiness Levels (1-9, 1 = fundamenteel, 9 = product), kunnen de regionale pps-en juist de hogere TRL s invullen en de time to market van kennis verkorten. In de Duurzaamheidsfabriek werken bedrijven, vo-scholen en het Da Vinci College (mbo-instelling) en de gemeente samen in een unieke duurzame combinatie van wonen, leren, werken en ontspannen. De Duurzaamheidsfabriek is in Europa het eerste gebouw dat duurzaamheidsonderwijs samen met het bedrijfsleven op een uiterst vernieuwende manier inricht. Het voorziet in leren en werk aan de duurzame technologie van de 21 e eeuw. Zij bieden regulier onderwijs, scholing voor werkenden aan en werken samen met bedrijven en kennisinstellingen, zoals TU Delft en Hogeschool Rotterdam aan praktische innovaties waar studenten volop aan bijdragen. 2 In het CIV T&U werken onderwijs en bedrijfsleven samen op de inhoud van onderwijs. De Expert Ontwikkel Teams (EOTs) werken inhoudelijke thema s uit tot innovatieve en inspirerende onderwijscontent. De onderwijscontent is bedoeld voor het reguliere onderwijs en voor cursusonderwijs, zoals bedrijfsopleidingen. 3 De centres of expertise en centra voor innovatief vakmanschap (samen kortweg: Centra) zijn een vorm van intensieve samenwerking tussen het beroepsonderwijs (mbo en hbo) en (mkb-)bedrijven. 4 Opvallend is dat zij het mkb goed weten te bereiken en daar nauw mee samenwerken. De Centra zijn 1 Vereniging Hogescholen, Numerus fixus hbo techniek (9 december 2014). 2 Zie: 3 Zie: 4 Zie voor meer informatie: 4

6 opgericht om de innovatieve infrastructuur te vormen van de topsectoren voor praktijkgericht onderzoek beroepsgericht onderwijs dat aansluit op de snel wisselende skills die gevraagd worden en om samenwerking te stimuleren zowel binnen onderwijskolommen als tussen onderwijs en (mkb- )bedrijven. 5 Daarmee vormen de Centra topsectoren in het klein in de regio, waar zowel aan human capital als innovatie gewerkt wordt. De topsectoren zien dat de Centra de basis (dat is de fysieke omgeving, onderwijsmateriaal, updaten van de expertise bij docenten, bedrijfsvoering en samenwerking met bedrijven, andere onderwijsinstellingen) verder op orde moeten brengen om in de regio s kansen te verzilveren. Uitgangspunten van de Centra zijn het reguliere onderwijs beter aan te laten sluiten bij de beroepspraktijk, partner te zijn voor een leven lang leren voor werknemers en werkzoekenden 6 en praktijkgericht te innoveren voor bedrijven. De topsectoren zien dat de Centra nog sterk in ontwikkeling zijn en dat het onderwijs stappen heeft gemaakt om het onderwijs te vernieuwen, maar nog niet klaar is. In het mbo is met het Regionaal Investeringsfonds mbo (RIF) subsidie verkrijgbaar om de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verbeteren. Dit draagt tevens bij aan de intensivering van de samenwerking. Dit is hard nodig, want voor bijvoorbeeld Energie zijn in een groot aantal regio s nog pps-en nodig om de inhoudelijke vernieuwing te vertalen naar de curricula. Terwijl Tuinbouw & Uitgangsmaterialen verder is, mede vanwege het hoge mkbniveau en haar landelijke (en virtuele) aanpak en het feit dat deze sector jaarlijks open calls voor kennis en Innovatie heeft. De topsectoren vinden dat het RIF nog sterker de hierboven geschetste lijn zou kunnen steunen waarbij synergie tussen programma s als RIF, Centra en topsectoren duidelijker verankerd moet worden. Het Centrum voor innovatief vakmanschap Creatieve Industrie (CIVCI) draagt bij aan de ontwikkeling van innovatief praktijkgericht en technisch onderwijs aan jongeren, vakmanschap, omen bijscholing, internationalisering en netwerkvorming in de Metropoolregio Amsterdam. CIVci bestaat uit 3 verschillende labs waaronder het Blue Talent Lab (Jean School, International course, Blue Lab, Werkplaats & Archive). De Jean School is een mbo-opleiding voor denim-professionals en is een samenwerking tussen het ROC van Amsterdam en House of Denim. Omdat praktijkervaring zo belangrijk is in de denim industrie, is het curriculum van de Jean School door ROC van Amsterdam in nauwe samenwerking met partners als HTNK fashion recruitment & consultancy en diverse bekende jeansmerken zoals G-star Raw, Tommy Hilfiger, Kuyichi en Pepe Jeans ontwikkeld. Deze bedrijven participeren actief in het onderwijsprogramma. Jean School studenten zijn zo altijd op de hoogte van de laatste trends, ontwikkelingen en technologieën in de branche en zijn hierdoor in staat om binnen het mbo te innoveren en excelleren. Vanwege de internationale belangstelling voor Jean School én de groeiende vraag naar denim professionals wereldwijd, start Jean School in het voorjaar van 2015 met de Jean School International Course. 7 In Tech For Future gaat het om het creëren van nieuwe kansen met het high-tech bedrijfsleven. TechForFuture springt in op vragen uit de HTSM-markt. Zo ontstaat een jonge instroom technici met kennis, creativiteit en ruime praktijkervaring dankzij specifiek onderzoek op het gebied van HTSM. Het onderzoek vindt plaats bij de bedrijven. Studenten zijn dus deels opgeleid bij een bedrijf, dat daarmee kennismaakt met een potentiële werknemer. Investeren in TechForFuture is ook investeren in de toekomst van het eigen bedrijf. Dat de samenwerking leidt tot proces- en productinnovaties, is een stimulans voor de concurrentiepositie van regionale hightech bedrijven De vorm van het onderwijs Onderwijs is van levensbelang voor het verdienvermogen van Nederland. In het rapport Naar een lerende economie stelt de WRR dat het onderwijs een essentiële rol speelt in de absorptiecapaciteit 5 AWTI, Balans, Auditcommissie Eerste Generatie Centra, Dynamiek onderweg: Auditrapportage 2014 midterm review Centres of expertise & Centra voor innovatief vakmanschap (Den Haag 2014), 7. 7 Zie: 8 Zie: 5

7 van een land, en die wordt in hoge mate bepaald door het niveau en het type onderwijs dat mensen gevolgd hebben. Gezien de Nederlandse economische structuur (geringe omvang, grote variëteit en verhoudingsgewijs een omvangrijke dienstensector) past een strategie die vooral inzet op een brede opleidingsstrategie. 9 De topsectoren dekken niet de gehele Nederlandse economie, maar maken er wel een belangrijk onderdeel van uit. 10 Toekomstgericht onderwijs is geen einddoel, maar een doorgaand proces. In overleg met het onderwijs onderzoeken de topsectoren of ze kunnen helpen om onderwijsinnovatie te versnellen op onderstaande punten. Samenwerken in de onderwijs- en kennisketen Om in te spelen op de snelheid van maatschappelijke veranderingen en vernieuwingen in bedrijven moet men steeds vaker zoeken naar nieuwe hybride samenwerkingsvormen. Samenwerkingsvormen waar snelheid in zit en waarmee gezamenlijk op thematische basis programma's ontwikkeld kunnen worden. Dit geldt de samenwerking en de aansluiting tussen vmbo-mbo-hbo-wo. Meer kennis en innovatieve ideeën die vanuit het hoger onderwijs naar het mbo stromen, zodat ze kunnen worden toegepast. De topsectoren zijn van mening dat innovatie pas echt voltooid is als er mee gewerkt wordt. Cross-over onderwijs De topsectoren willen zich samen met het onderwijs hard maken voor cross-overs binnen het onderwijs. Zodat het opleiden van een potentiële waterarchitect, energieteler of tuintechnicus mogelijk wordt. De behoefte aan cross-overs in het onderwijs ontstaan doordat technologieën crosssectoraal worden toegepast. Een van de duidelijkste voorbeelden op dit moment van cross-over technologische ontwikkelingen is afkomstig vanuit de Smart Industry agenda. De toename aan vraag naar werknemers met ICT-competenties is een van de stuwende krachten achter de ontwikkeling van een Smart Industry waar de klantvraag het productieproces gaat sturen doordat productieprocessen steeds flexibeler worden. 11 De gevolgen die dit heeft voor de competenties van mensen is dat zij wendbaar moeten zijn: makkelijk van rol (teamrol, functie en taken) wisselen. 12 De Smart industry agenda heeft gevolgen voor alle topsectoren. De klantvraag kan zowel een specifiek maatwerkonderdeel of wisselende operationele taken van een schip zijn als een specifieke vraag van zorgpersoneel, mantelzorgers en eindgebruikers. In het kader van de Smart Industry agenda zullen Smart Industry New Skills lectoren worden aangesteld in vijf regio s. Ook worden fieldlabs opgestart in diverse regio s. Fieldlabs zijn praktijkomgevingen waarin bedrijven en kennisinstellingen doelgericht Smart Industry oplossingen ontwikkelen, testen en implementeren. Ook versterken ze verbindingen met onderzoek, onderwijs en beleid op een specifiek Smart Industry thema. Een sterke verbinding met bestaande Centra is aan te bevelen zodat synergie ontstaat tussen de verschillende initiatieven. HKU heeft onlangs toestemming gekregen om de Master opleiding 'Ontwerpen, innoveren, valoriseren' te starten. Deze procedure is moeizaam verlopen: een crossdisciplinaire aanpak past nog niet goed in huidige systeem van de beoordeling van de doelmatigheid van een (master)opleiding. 13 Didactische competenties docenten en toepassing ICT De harde randvoorwaarden voor onderwijsvernieuwing en de vertaling daarvan naar het onderwijs zijn de docenten. Zij maken onderwijs op kwalitatief hoog niveau mogelijk. Docenten in het beroepsonderwijs hebben zowel expertise nodig vanuit het werkveld waar zij voor opleiden als de onderwijskundige/didactische vaardigheden om binnen het onderwijs te kunnen innoveren. Leraren in het funderend onderwijs (po en vo) hebben, naast competenties voor het ontwerpen van 9 WRR, Lerende economie, CBS, Monitor topsectoren 2014: Uitkomsten 2010, 2011 en 2012 (Den Haag 2014), FME-CWM, Smart industry: dutch industry fit for the future, Van Erp, J., Smart Industries & New Skills, 24 juli Zie: 6

8 onderwijs, vooral de didactische competenties nodig om in de klas leerlingen creatief, onderzoekend en ondernemend op te leiden. 14 Daarnaast vinden de topsectoren dat docenten de ruimte moeten krijgen binnen het onderwijssysteem de balans te vinden tussen proces- en structuurindicatoren aan de ene kant en inhouds- en uitkomstindicatoren aan de andere kant. Eén van de grootste uitdagingen waar topsectoren en onderwijs samen voor staan is de werving van docenten voor bèta-technische vakken. 15 Docenten zijn een essentieel onderdeel van de aanwas van nieuw technisch talent. In hun aanvraag voor het Regionaal Investeringsfonds MBO, schrijven de ROC s Graafschap College, Nijmegen en Rijn IJssel dat zij de komende vijf jaar 25% van hun docenten installatietechniek zien uitstromen. Tegelijkertijd verwachten zij een groei van het aantal studenten, dus er zullen eerder meer dan minder docenten nodig zijn. 16 De Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN) merkt nu al dat het lastiger wordt om docenten te werven. Directeur van het Instituut Engineering van de HAN noemt de spoeling dun bij vacatures. 17 Jan van Boekel, directeur van Techniek & ICT aan Rijn IJssel, wijdt dit aan de daling van studentenaantallen binnen de techniek van de afgelopen 15 jaar, hierdoor is het personeel van het mbo techniekonderwijs sterk aan het vergrijzen. Door de stijgende trend in studentenaantallen zijn er ook meer gekwalificeerde docenten nodig, stelt Van Boekel. In mijn cluster bijvoorbeeld bereikt de komende vijf jaar maar liefst een derde van de techniekdocenten de pensioengerechtigde leeftijd. Dit is overigens een landelijke trend. Van Boekel is van mening dat het probleem opgelost kan worden door de samenwerking tussen bedrijfsleven en onderwijs verder te versterken. Voor het bedrijfsleven is het immers van groot belang dat zij kunnen beschikken over voldoende en goed opgeleide instroom van beginnende beroepsbeoefenaars. 18 De toepassing van online learning methoden in het onderwijs heeft de potentie de uitwisselbaar en de toepasbaarheid van onderwijsmateriaal voor meerdere doelgroepen te vergroten. Het draagt daardoor in potentie substantieel bij aan het vergroten van het tempo van de vernieuwing van curricula in Nederland. TU Delft is de voorloper in Nederland en werkt in het internationale samenwerkingsverband Edx met topuniversiteiten uit de Verenigde Staten. In het hbo is onlangs een subsidieregeling van start gegaan om open en online onderwijs te stimuleren in het hoger onderwijs. 19 Dat is een goede ontwikkeling, maar valt of staat bij de didactische toepassing van online learning methoden door docenten. De mogelijkheden van mooc s en het werken met open educational resources worden bijvoorbeeld nog maar op beperkte schaal toegepast. De topsectoren vinden het Regionaal Investeringsfonds mbo (RIF) een voorbeeld waarop kansen gemist worden door de Rijksoverheid. 20 Het is geen voorwaarde in het RIF om onderwijs op een toegankelijke (voor andere doelgroepen dan jongeren en andere mbo-instellingen) en innovatieve manier te ontwikkelen. Enexis heeft een goed uitgeruste bedrijfsschool, maar is nauw samengaan werken met het roc Koning Willem I om jongeren op een goed niveau opgeleid te krijgen. Zij hebben daarbij bewust gekozen met de mbo-instellingen in de regio samen te werken om de kennis uit de bedrijfsschool beschikbaar te stellen voor het reguliere onderwijs en daarmee voor jongeren. Dit zorgt voor steeds nieuwe goed opgeleide aanwas van jonge vakmensen. 21 Ook biedt Enexis in samenwerking met het ROC Koning Willem I uitgebreide bijscholingsprogramma s in het kader van de LLL agenda. Een vergelijkbare ontwikkeling is te zien bij Bedrijfsschool De Vries Makkum in samenwerking met ROC Friese Poort OCW, Nederland 2035: trends en uitdagingen ten behoeve van Slotconferentie HO-tour. 15 UWV. Welke beroepen bieden kansen: overzicht van krapte- en overschotberoepen (2015), Rijn IJssel, Regiovisie ONE (Arnhem 2015), Uit: Herman Janssen d.d. 21 april 2015 aan Jorg van Velzen. 18 Uit: Jan van Boekel d.d. 17 april 2015 aan Jorg van Velzen. 19 https://www.surf.nl/kennis-en-innovatie/innovatieprojecten/startdatum-2014/stimuleringsregeling-open-en-online-onderwijs html 20 Zie: https://duo.nl/zakelijk/bve/bekostiging/maatwerk_muo/subsidie_regionaal_investeringsfonds_mbo.asp 21 Zie: : https://www.enexis.nl/over-enexis/nieuws/enexis-opent-nieuwe-locatie-training-opleiding-in-hoogeveen. 22 Zie: 7

9 2. Leven Lang Blijven Leren Onder dit hoofdstuk scharen de topsectoren niet alleen acties gericht op het Leven Lang Leren op zich, maar zij plaatsen dit in een breder perspectief van de veranderende eisen die een transformerende maatschappij stelt. Nederland bevindt zich in een transitieperiode. Dat is bijvoorbeeld te zien aan het aantal werkzoekenden in Nederland; dat is hoog. Tegelijkertijd neemt het aantal moeilijk vervulbare functies in technische sectoren en ICT toe. 23 Daarnaast zijn beroepen inhoudelijk sterk aan verandering onderhevig. 24 Om het hoofd te kunnen bieden aan deze veranderingen is een slag nodig in zowel het initieel als het post-initieel onderwijs. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt zijn deels voorspelbaar, deels onvoorspelbaar. Het opleiden van flexibele professionals en vakmensen is alleen daarom al van belang: mensen zijn het liefst breed inzetbaar, en hebben het vermogen om zich in verschillende competenties en disciplines verder te ontwikkelen, al naar gelang de arbeidsmarkt of hun loopbaanontwikkeling daarom vraagt. Het opleiden van flexibele professionals en vakmensen is daarom in het gezamenlijk belang van de topsectoren Competenties voor de 21 ste eeuw Het debat over competenties voor de toekomst', of 21st Century Skills wordt momenteel op vele plekken gevoerd. De relevantie van deze skills voor de toekomst wordt inmiddels breed erkend. 26 De topsectoren zetten gezamenlijk in op de ontwikkeling van competenties voor de 21 ste eeuw integraal in het onderwijs. De opdracht aan het onderwijs is om flexibele en wendbare mensen op te leiden die een goede 'algemene vorming' (=21st Century Skills) hebben gehad en daarnaast in een bepaalde discipline geschoold zijn. De zich ontwikkelende samenleving en de ontwikkeling van 21st Century Skills vraagt aan het onderwijs niet om een apart vak, maar om een integrale aanpak die een leerling in staat stellen deze competenties te ontwikkelen. 27 Ook de verkenningscommissie onder leiding van Hans Clevers en Rein Willems voor de integratie van wetenschap & technologie in het primair onderwijs pleit voor een integrale aanpak. 28 Het funderend onderwijs heeft het als socialiserende opdracht van het onderwijs opgepakt dat leerlingen van nu het succesvol worden op de arbeidsmarkt. De basis wordt gelegd in het funderend onderwijs. Daarnaast heeft het Platform Onderwijs2032 van OCW de opdracht gekregen om te adviseren over een toekomstig onderwijsaanbod. Voor deze dialoog over de toekomst van het funderend onderwijs wordt ook input van het bedrijfsleven op prijs gesteld. 29 Het Summa College werkt samen met ICT-bedrijf Cisco aan de transformatie van zorgonderwijs. De zorg is in snel tempo aan het veranderen, onder invloed van technologische ontwikkelingen. Leerlingen leren bij een wijk-leerwerkbedrijf dat zich richt op mantelzorg en toepassing van techniek daarbinnen. Zo worden bij wijkbewoners thuis en in een ruimte bij het Summa College e-healthapplicaties geïntroduceerd, met inzet van en begeleiding door studenten. Ook zijn er voorbereidingen in gang gezet voor het bouwen van een digitale community die bestaat uit senioren en studenten. Zo leren studenten competenties die nodig zijn om te werken in de veranderende zorg. 23 UWV, Sectoren. Zie ook bijvoorbeeld Chemie: tussen 2015 en 2020 jaarlijkse vraag door uitstroom, vervanging en uitbreiding van 5487 personen (894 wo, 1140, hbo en 3453 mbo). Uit: DUO Market Research, Arbeidsmarkt VNCI (2013). 24 Installateur: overschotten, maar sterke inhoudelijke verandering van het beroep, onderwijs verouderd, grote mismatch, sector economisch zwaar getroffen. Elektrotechnici mbo en hbo bij netwerkbedrijven: grote tekorten, steeds hoger niveau, investeren via bedrijfsscholen in nieuw talent, ontwikkelen programma s met onderwijs om tekorten tegen te gaan. Smart Industry verandert beroepen inhoudelijk. Bijvoorbeeld voor veranderingen in LSH: Commissie Kaljouw, Naar nieuwe zorg en zorgberoepen: de contouren (Den Haag 2015). 25 WRR, Lerende Economie, SLO, 21e eeuwse vaardigheden in het curriculum van het funderend onderwijs : een conceptueel kader (Den Haag 2015) & Ministerie van OCW (2015). Nederland 2035: trends en uitdagingen ten behoeve van Slotconferentie HO-tour. 27 Ibidem. 28 Verkenningscommissie W&T PO, Advies verkenningscommissie wetenschap & technologie primair onderwijs (Utrecht 2013). 29 Zie: 8

10 Onder invloed van technologie en demografische en sociaal-culturele veranderingen is er een toenemende behoefte aan kenniswerkers en mensen werkers, en een afnemende behoefte aan routinematige functies, zoals productiewerk. 30 Tegelijkertijd neemt de complexiteit van technische vraagstukken toe. De wisselwerking tussen technologieën, technologische innovaties en competenties hebben tot gevolg dat de verandering van competenties de bestaande beroepen ontvlechten, overbodig maken dan wel diepgaand veranderen. In 2032 zullen beroepen bestaan die we nu nog niet eens kennen. Dit betekent dat technische kennis en competenties in den brede in hoog tempo veranderen. Mensen moeten generieke skills verwerven om hiermee om te kunnen gaan: flexibiliteit, adaptiviteit, lerende attitude, weten waar kennis te vinden is, etc. Competenties voor de 21 e eeuw zijn dus hard nodig in het onderwijs. De topsectoren denken dat onderwijs en (mkb-)bedrijven intensief moeten samenwerken, om samen het hoofd te bieden aan de uitdagingen van morgen. Hogescholen en mbo-instellingen zien de noodzaak om samen te werken met bedrijven, maar voelen zich daarbij belemmerd door de wettelijke structuren. De topsectoren vinden dat de structuren te weinig experimenteerruimte bieden voor innovatieve samenwerkingen. Anderzijds moeten mbo en hbo uitgedaagd worden de beschikbare ruimte te benutten. 31 Hier is in feite het punt van het flexibel opleiden ook aan de orde: het zal onmogelijk blijven precies aan te sluiten, dus mensen moeten vooral de skills krijgen om zelf in hun loopbaan die aansluiting te behouden. De specifieke combinatie van creativiteit, technologie en ondernemerschap speelt een belangrijke rol in innovatieprocessen en is essentieel voor het vinden van oplossingen voor economische of maatschappelijke problemen in verschillende contexten. Tezamen vormen zij anticipatiecompetenties, dit wordt ook besproken in het WRR Rapport naar een lerende economie. De topsector Creatieve Industrie zou het als volgt explicieter willen maken. 32 Allereerst is er creatief vermogen nodig, het vermogen om bestaande patronen te kunnen doorbreken en vernieuwende ideeën te bedenken. Maar vernieuwing alleen is niet genoeg: een idee heeft pas een economische of maatschappelijke waarde als er een probleem mee wordt opgelost. Daar komt vaak ook de combinatie met het toepassen van technologie om de hoek kijken. Daarnaast moet het probleem kritisch kunnen onderzocht worden, moet een oplossing ontworpen worden, competenties die bij uitstek van pas komen in de bèta-technische sectoren. Om de oplossing vervolgens levensvatbaar te krijgen, is ondernemerschap nodig: werken in teamverband, aansluiting vinden op de markt, beargumenteerde beslissingen maken en risico durven nemen. Essentieel voor toekomstgericht is dat de toekomstige beroepsbevolking opgeleid wordt om problemen met o.a. gebruikmaking van (nieuwe) technologie te voorzien en voorkomen; proactief in alle zin dus. 2.2 Om- en Bijscholing Constante bijscholing is van essentieel belang voor het vergroten van de toekomstbestendigheid op het gebied van human capital. Zo heeft het niet volgen van een opleiding tijdens de loopbaan tot gevolg dat de kans op baanverlies toeneemt. Het wel volgen van opleidingen heeft positieve gevolgen voor zowel werknemer (loonsverhoging) als werkgever (verhoogde productiviteit). 33 Daarnaast neemt ook de flexibilisering op de arbeidsmarkt in snel tempo toe. Een kwart van de Nederlandse werknemers heeft geen vaste baan. Tijdens de financiële crisis is het percentage werknemers met een flexibel contract stevig opgelopen. Dit zou gezien de dynamiek en toekomstvereisten ook een wenselijke ontwikkeling kunnen zijn. De toename lijkt structureel te zijn 30 Kennisnet, Belangrijke informatie in verband met 21e-eeuwse vaardigheden, Wetenschap & Technologie en Eigentijds Onderwijs, Auditcommissie, Dynamiek onderweg: Bijlage zes Toelichting Experimentalist governance. 32 Lerende economie, WRR, Lerende economie,

11 en vaak maken werknemers niet de keuze uit overtuiging, maar uit noodzaak en uit behoefte van sectoren en samenleving. 34 De topsectoren vinden op het gebied van Leven Lang Leren (LLL) drie zaken: 1) Allereerst heeft Nederland geen echte cultuur op het gebied van LLL. Dit uit zich bijvoorbeeld in het feit dat creatieve ZZP'ers (43% van bedrijven in de creatieve industrie) 35 geen geld apart zetten voor LLL. 2) Er vindt er geen systematische afstemming van vraag en aanbod plaats. 3) LLL is geen kernopdracht van reguliere onderwijsinstellingen, terwijl zij samen met de vele private LLL-onderwijsaanbieders een belangrijke rol spelen. Dat zou wel waardevol zijn. De uitdaging is het stimuleren van samenwerken tussen het bekostigd en niet-bekostigd onderwijs (beroepsopleidingen en dergelijke) om de agenda op het gebied van LLL vorm te geven. De topsectoren willen met het onderwijs het leven lang blijven leren een gezamenlijke doelstelling maken. Leren en werken met energie 36 is een programma van het Centre of Expertise Sustainable Electric Energy (SEECE) van de Hogeschool Arnhem Nijmegen. Via Werken en Leren met Energie combineert technisch talent een baan bij een energie gerelateerd bedrijf met een opleiding Elektrotechniek of Werktuigbouwkunde op de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN). Dit traject biedt een oplossing voor bedrijven die last hbben van het groeiende arbeidstekort in de techniekbranche. Jaarlijks stromen circa 30 talenten in. BuildUpSkills is een consortium gericht op de ontwikkeling van green skills in de installatie- en bouwsector. Zij werken aan een onderwijsmodel waarbij onderwijsmateriaal, van private opleiders, kennisinstellingen en mbo-instellingen, landelijk wordt ontsloten en gratis ter beschikking wordt gesteld aan het reguliere onderwijs. OTIB, het Opleidings & Ontwikkelingsfonds voor de Technische Installatiebranche, is hier de drijvende kracht achter. In BuildUpSkills wordt de verbinding gemaakt tussen initieel en post-initieel onderwijs. De kennis die aan het zittende personeel wordt aangeboden, wordt ook opgenomen in de curricula van de reguliere mbo-instellingen Op 8.5 miljoen mensen in de beroepsbevolking zijn er inmiddels 1.2 miljoen ZZP-er. WRR, Naar een Lerende Economie. Investeren in het verdienvermogen van Nederland. (Amsterdam 2013), P. Rutten, en O. Koops, Monitor creatieve industrie 2014.(Hilversum 2014). Tegelijkertijd neemt de omvang van ondernemingen in de creatieve industrie af. De gemiddelde vestigingsgrootte is 2,2 banen, waarvan een overgroot deel ZZP-ondernemingen betreft Ziehttp://buildupskills.otib.nl/ 10

12 3. Imago & Instroom-bevordering In het Masterplan berekenden de topsectoren dat zij jaarlijks mensen nodig zouden hebben voor de bedrijven in de topsectoren zowel via directe in- als zijinstroom. 38 Bedrijven in de Nederlandse topsectoren produceren 27% van het Nederlandse BBP, bijna een vijfde van de Nederlandse werkenden is er werkzaam en de bedrijven zijn verantwoordelijk voor bijna 40% van de Nederlandse uitvoer. 39 Gedurende de crisis is het aantal werkenden in de topsectoren iets scherper gedaald dan het aantal werkenden in Nederland. De lagere werkgelegenheid, afgezet tegen een snellere toegevoegde waarde ontwikkeling, betekent echter ook dat de arbeidsproductiviteit in de topsectoren sterk is toegenomen. 40 Vanwege de behoefte aan talent, zijn bedrijven, ondanks de crisis, blijven investeren in de toekomst, dit gebeurt onder andere via publiek-private samenwerkingen, gastlessen, bedrijfsscholen en talentprogramma s (de topsectorbeurzen). 41 Ondertussen is de Nederlandse beroepsbevolking zich langzaamaan aan het herstellen van de crisis. 42 De topsectoren vinden dat er te veel een versnipperde aanpak is richting jongeren als het gaat om imago en instroombevordering eigen sector eerst. Hier kan winst uit gehaald worden door vanuit aanbod naar vraag gestuurd te gaan werken, bijvoorbeeld. Onder bèta en technologie wordt in dit plan breed verstaan: begrip van, kennis over en gevoel voor een natuurwetenschappelijke en/of technische manier van kijken naar de wereld om ons heen. Bèta en technologie-mensen zijn geen eenzijdige techneuten, maar leerlingen, studenten, werknemers en ondernemers die onderzoekend kunnen denken, enthousiast zijn over hun vak en creatief denken over toepassingen van technieken. Bèta en technologie-mensen werken als technici, onderzoekers, laboranten, ingenieurs, operators en analisten. Zij hebben de technische kennis om apparaten te bouwen en installaties te onderhouden. Zij houden technische systemen draaiend en zorgen dat nieuwe technologieën worden ontwikkeld en geïmplementeerd. Zij zoeken naar nieuwe wetenschappelijke kennis. Zij kunnen combi s maken tussen disciplines (bèta-bèta en bèta-gamma): kennis en technologie vertalen naar zinvolle innovaties op allerlei maatschappelijke gebieden, reikend van zorg en voeding tot aan duurzaamheid, energie, wonen en ontspanning. 43 Op de lange termijn kunnen tekorten aan goed bèta technisch opgeleid personeel op mbo en hboniveau verder oplopen door de studiekeuze van jongeren. Analyses van de cijfers laten zien dat de gemiddelde bèta-technische instroom op universiteiten 33% is en de uitstroom (in behaalde diploma s) 22%. 44 In het beroepsonderwijs is de gezamenlijke uitdaging van onderwijs en (mkb- )bedrijven vele malen groter. Hoewel er sprake is van een stijgende instroom bij sommige instellingen, is deze over het algemeen licht. De algemene cijfers op het hbo laten zien dat de bètatechnische instroom 20% is, terwijl het aantal behaalde diploma s op 17% staat. 45 In het mbo bleef de bèta-technische instroom over tien jaar gezien stabiel op 30% en het aantal diploma s daalde naar 30% Masterplan, UWV, Arbeidsmarktprognose (Amsterdam 2014), Panteia, Topsectoren: Beeld & ontwikkeling Update Januari 2015 (Zoetermeer 2015), Op het moment hebben de topsectoren 12 beurzenprogramma s. Cumulatief is er ,- in de beurzen geïnvesteerd sinds de start. Daarnaast werd in 2014/2015 gemiddeld per programma 3710 uur geïnvesteerd door bedrijven in de beurzen. Zie: Knelpuntennotitie verkenning topsectorbeurzen. 42 De vooruitzichten zijn nu positief voor de komende jaren. De economische groei dit jaar en in 2016 zal versnellen maar de omvang van de groei blijft in historisch opzicht wel bescheiden. De verwachting is dat de Nederlandse economie tot 2018 met 1,5% zal groeien; transport & logistiek, autobranche, agrarische sector en industrie trekken het sterkst aan in Masterplan, Platform Bèta Techniek, Facts & Figures 2014 (Den Haag 2014), In 2002 was de instroom 24% en de uitstroom 23% op universitair niveau. Het wo laat een herstel zien van een verdere daling in het aandeel bètatechniek tot Ibidem. Op het hbo was de instroom in % en de uitstroom 19%. Het hbo herstelt zich van een daling tot Techniekpact, Monitor Techniekpact 2015 (Den Haag 2015), 32. De daling van het aantal diploma s is 2% vergeleken met Als entreeopleidingen meegeteld worden, is de instroom in 2015 ten opzichte van 2005 met 1% gestegen. Deze opleidingen zijn een herlabeling van opleidingen die eerder onder de sector combinatie vielen. Dit is geen daadwerkelijke stijging van het aantal studenten. 11

13 De netwerkbedrijven hebben berekend dat zij de komende jaren een vervangingsvraag hebben van 500 medewerkers op mbo niveau en 200 medewerkers op hbo/wo niveau. Het werk bij deze bedrijven zal de komende jaren complexer worden zodat de vraag naar mbo-4 en hoger alleen maar zal toenemen. Alliander, een van de netwerkbedrijven, heeft een vervangingsvraag op dit moment van jaarlijks 80 medewerkers op mbo niveau en 30 medewerkers op hbo/wo niveau. 47 Het ROA becijferde voor de domeinen voeding en natuur/milieu een tekort van om de vervangingsvraag op te vangen op het mbo. 48 Ook op het hbo worden tekorten verwacht voor voeding. 49 Tegelijkertijd verandert de vraag van het bedrijfsleven ingrijpend. Dit draagt eveneens bij aan de kwantitatieve tekorten. In het nog te sluiten Pact Life, Food & Planet, van de topsectoren Agri & Food en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, wordt expliciete aandacht besteed aan manieren om opleidingen en bedrijfsleven samen aandacht te laten geven aan deze veranderende behoeften en trends, zodat opleidingen blijven aansluiten bij de arbeidsmarktbehoefte. 50 Uit een recent rapport van Ecorys over de maritieme arbeidsmarkt blijkt dat er momenteel weinig actuele problemen zijn met het vervullen van de vacatures, dit zal echter door vergrijzing de komende jaren veranderen. In de Scheepsbouw bestaan veel moeilijk te vullen technische vacatures. Er wordt een trend waargenomen richting hoger opgeleid technisch personeel. 51 Het mbo hoort tot de internationale top. 52 Voor de toekomst van Nederland is het echter van belang dat men niet op zijn lauweren gaat rusten. Zo laten cijfers zien dat er een gat zit tussen de toenemende behoefte aan vakmanschap en het aantal diploma s. 53 Zo blijkt uit Europees onderzoek bijvoorbeeld dat Nederland laag scoort (17,2%) op het aantal afgestudeerden met vaardigheden op technische, technologische, exact-wetenschappelijke en wiskundige opleidingen vergeleken met de EU (29,2%). 54 De behoefte richt zich vooral op een hoger niveau (niveau 3 en 4), 55 waardoor het arbeidsmarktperspectief van werknemers met mbo niveau 1 of 2 afneemt. 56 Dit is bijvoorbeeld zichtbaar in het teruglopen van het aantal plekken voor de BBL, deze daling wordt veroorzaakt door de economische crisis. 57 In de top tien grote opleidingen aan de universiteiten en hogescholen komt slechts één bètatechnische studie voor. Op plaats negen: Werktuigbouwkunde (WO) had 931 studenten in Ter vergelijking: WO Rechten en Psychologie hadden in datzelfde jaar respectievelijk 3703 en 3674 aanmeldingen ROA, de arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018, 68. Aequor berekende zelfs dat het tekort van mbo 2, 3 en 4 gediplomeerden in de branches veehouderij, teelt, bloemen- en groene detailhandel, hoveniers/groenvoorziening en voedselindustrie in 2016 opgelopen zal zijn naar , ten opzichte van in Aequor, De arbeidsmarkt in 2016: een verkenning door Aequor voor het domein voedsel, natuur & leefomgeving, Groene hbo-instellingen, Impact door samenwerking: sectorplan voor het groene hbo , A&F en T&U, Pact: Life, food & planet : onderwijs, bedrijfsleven & maatschappelijke organisaties en overheid investeren samen in toponderwijs. 51 Ecorys, De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014: sectorrapport Scheepsbouw (2015). 52 CEDEFOP, Research paper 45: on the way to 2020: data for vocational education and training policies (Luxemburg 2015) en Onderwijsinspectie, Staat van het Onderwijs: onderwijsverslag 2013/2014 (Den Haag 2015). 53 Platform, Facts & Figures, 21 en bijvoorbeeld over het belang van vakmanschap. 54 CEDEFOP, Vocational Education, UWV, Sectoren in beeld (Amsterdam 2014), FNLI, Instroombehoefte per jaar per regio. 57 OCW, Referentieraming 2014 (Den Haag 2014), PBT, Analyse techniekcijfers, 4 & 8. 12

14 4. Internationalisering Alle topsectoren opereren in een sterk internationale omgeving. Eén van de belangrijkste redenen voor het Kabinet Rutte I om de topsectoren te identificeren was de internationale positie van deze sectoren. 59 Ook op het gebied van human capital opereren de topsectoren internationaal. Op hbo- en zeker op wo-niveau is de arbeidsmarkt internationaal. Dat biedt aanvullende mogelijkheden om op deze niveaus de kwaliteit en kwantiteit van de beroepsbevolking te versterken. Zo signaleert HTSM een tekort aan promovendi. Hoewel hierover geen directe bronnen bekend zijn blijkt dit wel uit het grote aantal buitenlandse kenniswerkers, en met name PhD s, dat wordt aangenomen bij HTSM bedrijven. Ook in gesprek met directeuren R&D en Innovatie wordt deze gedachte gedeeld. 60 Per definitie gaat dit om zeer specialistische onderwerpen, zoals FLOW-Technology. Door het chronische gebrek aan Nederlandse promovendi op dit onderwerp moeten bedrijven over de grens kijken. Dat wordt nog eens versterkt doordat dergelijke bedrijven per definitie een mondiale markt bedienen. De gezamenlijke aanpak van de topsectoren richt zich onder andere op het wegnemen van belemmeringen in wetgeving voor toelaten buitenlandse studenten, buitenlandse stages, meertalig onderwijs voor internationale sectoren e.d. Internationalisering kan op drie manieren worden benaderd: 1. het aantrekken en behouden van internationaal talent; 2. het exporteren van kennis naar het buitenland via onderwijs; 3. het profileren van Nederlands talent voor het buitenland. Make it in the Netherlands heeft als doel om het percentage buitenlandse studenten dat na hun studie in Nederland een loopbaan start, te verhogen. ihrd staat voor international (individual) Human Resource Development guide. Het is een reeks intervisiemomenten die idealiter twee jaar voor het behalen van het diploma aanvangt. De intervisiegroepen bestaan uit peers gelijken- die met elkaar gemeenschappelijk hebben dat ze buitenlandse studenten zijn. Er zijn drie intervisiemomenten per jaar. Ieder van deze momenten heeft een eigen thema dat past in de studiefase waarin men zich bevindt. Tijdens de studie sluiten relevante werkgevers uit de regio zich hierbij aan. Zij pakken de intervisie op met startende, hoogopgeleide, medewerkers. Ongeacht of zij van buitenlandse of Nederlandse afkomst zijn. Daarmee is dit model tevens een springplank naar de introductiefase en persoonlijke ontwikkeling van nieuwe medewerkers. 61 In samenwerking met Vietnam zijn binnen de topsector T&U projecten opgestart op G2G en B2B gebied. Dit programma draait om kennis samenwerking (K2K). Het is gestoeld op 1. Vraagsturing vanuit Vietnam en vanuit het Nederlands bedrijfsleven die een duidelijk wens hebben om beter opgeleide werknemers in de tuinbouw hebben. 2. Het is goed ingebed in de politieke samenwerking en met Vietnamese universiteiten. 3. Een unieke groep Nederlandse kennisinstellingen werkt samen. 4. De opleiding is business gedreven. Het gaat in het project niet primair om de faciliteiten (kassen en technische apparatuur). Het cluster gaat ervoor zorgen dat er een organisatie komt met capabele staf en trainers, met een solide managementstructuur en met een duurzaam business model. Daarvoor wordt coaching en training aangeboden en worden vooral trainers opgeleid in een training-of-trainer aanpak. Die trainers gaan vervolgens tuinbouwondernemers, bedrijfsmedewerkers, maar ook studenten wegwijs maken in duurzame en technisch geavanceerde tuinbouw Zie: 60 HTSM, De HCA voor de topsector HTSM (Zoetermeer 2011), 7, Zie: 13

15 5. Governance & Activiteiten andere partijen & topsectoren 5.1 Governance De HCA coördinatoren gaan een gemeenschappelijk platform vormen waarbinnen zij samenwerken zodat hun acties elkaar versterken. Deze vorm zal nader uitgewerkt worden, het is daarbij expliciet niet de bedoeling een nieuwe management- of bestuurslaag te creëren. Er wordt er een jaarplanning gemaakt waar alle relevante activiteiten van en voor HCA s in terugkomen. Dit vraagt om extra inzet. Zoals de situatie nu al is, hebben de HCA-coördinatoren nauwelijks tijd om het hoofd te bieden aan de hoeveelheid vragen die op hen af komt. In human capital beleid gaat, vergeleken met de innovatie-kant van het topsectorenbeleid, weinig geld om. Dit maakt human capital beleid letterlijk mensenwerk. Een succesvolle HCA vraagt niet om een miljoenenbudget, maar vooral om voldoende menselijke inzet. De meest succesvolle topsectoren zijn degenen die een coördinator hebben weten aan te stellen die zich vrijwel volledig kan richten op human capital. De ervaring leert tenminste 0,6 fte. 5.2 Profiel trekker Een gezaghebbende trekker, met een duidelijke visie op de verhouding tussen (beroeps)onderwijs en arbeidsmarkt, die niet alleen praat, maar ook resultaten boekt. Bij uitstek wordt er gezocht naar iemand die geen lintjes-knipper is, maar een actief voorvechter van human capital. Idealiter combineert de trekker het werk voor de overkoepelende HCA met zijn of haar huidige werkzaamheden en kent hij of zij dus de weg binnen onderwijs, overheid en ondernemers, zoals een boegbeeld. 5.3 Activiteiten andere partijen & topsectoren In de verdere uitwerking van deze agenda naar een plan van aanpak zullen de topsectoren verkennen welke gezamenlijke activiteiten zij willen ontplooien met andere partijen die zich bezighouden met human capital, naast de eigen activiteiten om samen te werken aan een toekomstbehendige beroepsbevolking. 14

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Navigatie techniekpact

Navigatie techniekpact Navigatie techniekpact Beleidsthema s en - doelen Beleid in cijfers Beleidsinstrumentarium EZ 1 Versie oktober 2015 Beleidsthema s en doelen techniekpact Zorgen voor voldoende gekwalificeerde technici

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Human capital voor de topsectoren van Nederland. Roadmap 2016-2020

Human capital voor de topsectoren van Nederland. Roadmap 2016-2020 Human capital voor de topsectoren van Nederland Roadmap 2016-2020 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 Aanleiding 4 Missie human capital beleid 4 Doelen en aanpak 4 Bredere human capital ontwikkelingen 5 Human

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Arbeidsmarktagenda 21

Arbeidsmarktagenda 21 Arbeidsmarktagenda 21 Topsectoren en de HCA Voor de twee agrarische topsectoren is een Human Capital Agenda opgesteld met als doel, de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verbeteren, zowel

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Zuidoost. 3 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 38 scholen en 13

Infrastructuur landsdeel Zuidoost. 3 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 38 scholen en 13 Facts & Figures 24 Deel II LANDSDEEL zuidoost De Human Capital Agenda Brainport 2 vormt de basis voor het regionaal Techniekpact van het landsdeel Zuidoost, bestaande uit de provincies Noord-Brabant en

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Noord. 4 Centres of expertise (penvoerders)

Infrastructuur landsdeel Noord. 4 Centres of expertise (penvoerders) LANDSDEEL NOORD Het landsdeel Noord, bestaande uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe, heeft het Techniekpact regionaal vertaald in de Techniekagenda Noord Nederland. In de noordelijke provincies

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Noordvleugel. 5 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 31 scholen en 15

Infrastructuur landsdeel Noordvleugel. 5 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 31 scholen en 15 Facts & Figures 2 Deel II LANDSDEEL NOORDvleugel In het Techniekpact Noordvleugel hebben de provincies Noord-Holland, Flevoland en Utrecht hun bestaande techniek-, human capital- en economische agenda

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Slim samenwerken aan Smart Technology

Slim samenwerken aan Smart Technology Slim samenwerken aan Smart Technology Het CIV Smart Technology (CIV is een afkorting van Centrum voor Innovatief Vakmanschap) is een dynamisch samenwerkingsverband tussen ondernemingen, overheden en het

Nadere informatie

short-logo NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 SAMENVATTING ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING RAPPORTAGE

short-logo NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 SAMENVATTING ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING RAPPORTAGE RAPPORTAGE NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING SAMENVATTING short-logo MEI 2014 go Pagina 2 SAMENVATTING RAPPORTAGE NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING Met het doel

Nadere informatie

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17 LANDSDEEL zuidwest De regio West-Brabant is samen met de provincies Zeeland en Zuid-Holland verenigd in het landsdeel Zuidwest. In de Techniekpact-samenwerking op landsdeelniveau verbinden de zes subregio

Nadere informatie

De waarde(n) van weten

De waarde(n) van weten De waarde(n) van weten STRATEGISCHE AGENDA HOGER ONDERWIJS 2015-2025 9 oktober 2015 De HO tour Waarom veranderen? Leven en werken in een in toenemende mate onvoorspelbare, complexe en geglobaliseerde wereld.

Nadere informatie

Techniek College Rotterdam

Techniek College Rotterdam Samenwerking Albeda / Zadkine Op weg naar: Techniek College Rotterdam Kwartaallezing 26 november 2015 1 overview: Waarom Techniek College Rotterdam? en de weg tot nu toe. Beleid Focus op Vakmanschap van

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk Samenvatting Achtergrond en adviesvraag De vraag naar kenniswerkers groeit wereldwijd sterker dan ooit. Kenniswerkers zijn de hoeksteen van de samenleving geworden, en zijn in toenemende mate bepalend

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het bedrijfsleven. 3 Excellenties, De wereld digitaliseert in hoog

Nadere informatie

Opleiden: samen ervoor staan (en gaan)

Opleiden: samen ervoor staan (en gaan) Ontwikkelingen Food in het Noorden Opleiden: samen ervoor staan (en gaan) Peet Ferwerda 4 november 2014 Friesland College en Nordwin College Food MBO Food HBO In Leeuwarden 2x groen en grijs Friesland

Nadere informatie

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office)

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) ICT~Office voorspelt een groeiend tekort aan hoger opgeleide ICT-professionals voor de komende jaren. Ondanks de economische

Nadere informatie

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; kan dat wel?

Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; kan dat wel? Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; kan dat wel? 1 Waar wil ik het over hebben? Het MBO De arbeidsmarkt Jongeren Waar hebben wij het over als we het hebben over aansluiting? Mijn conclusies 2 Het MBO

Nadere informatie

MEDIAPACT 2020 Hilversum, 26 juni 2014

MEDIAPACT 2020 Hilversum, 26 juni 2014 Hilversum, 26 juni 2014 Mediapact MEDIAPACT De Nederlandse mediasector heeft een naam hoog te houden. Niet voor niets is Media & ICT een apart netwerk binnen de Nederlandse topsector creatieve industrie.

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Techniekpact; waarom, wat en hoe. Jurgen Geelhoed Projectleider Techniekpact

Techniekpact; waarom, wat en hoe. Jurgen Geelhoed Projectleider Techniekpact Techniekpact; waarom, wat en hoe Jurgen Geelhoed Projectleider Techniekpact Vraag van de technische arbeidsmarkt Waarom het techniekpact? Schaarste aan goed opgeleide technici (alle niveaus) loopt op

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Scheepsbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist Adresgegevens: Meent 93a 3011 JG Rotterdam 010 41 40 282 Voor algemene informatie over Carrièrewinkel Projecten: www.carrierewinkel.nl E-mail: info@carrierewinkel.nl

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Basisprincipe DAP 2014 Bij het Districtsactiviteitenplan 2014, hierna DAP 2014, zijn de volgende aspecten van belang: Centrale thema s 2014 Kansen grijpen

Nadere informatie

Nieuwe ronde Regionaal investeringsfonds mbo

Nieuwe ronde Regionaal investeringsfonds mbo Nieuwe ronde Regionaal investeringsfonds mbo Voor zowel studenten als werkgevers is het belangrijk dat een beroepsopleiding goed aansluit op de arbeidsmarkt. Daarom werken steeds meer scholen en bedrijven

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Nederland heeft goud in handen

Nederland heeft goud in handen Nederland heeft goud in handen De Knowledge Mile in Amsterdam is 5 en 6 november decor voor de 5e General Assembly van de Centres of expertise en Centra voor innovatief vakmanschap. Ruim 40 Centres zijn

Nadere informatie

Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting

Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting Versie 28 november 2012 In opdracht van de Brainport 2020-commissie Samenvatting Brainport 2020 heeft de ambitie om Zuidoost-Nederland

Nadere informatie

Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers

Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers Voorwoord Een wereld van verschil maken voor jong talent én voor uzelf. Wie wil dat nu niet? Niet iedereen heeft hiertoe de mogelijkheid.

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Strategie Zuyd 2014-2018

Strategie Zuyd 2014-2018 Strategie Zuyd 2014-2018 Inleiding De strategie van Zuyd voor de periode 2014-2018 is op hoofdlijnen een voortzetting van de strategie van de afgelopen jaren, aangescherpt vanuit een aantal belangrijke

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Hoofdlijnen voor het plan van aanpak voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid 2013 2014

Hoofdlijnen voor het plan van aanpak voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid 2013 2014 Hoofdlijnen voor het plan van aanpak voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid 2013 2014 Aanpak jeugdwerkloosheid In een brief van 5 maart jl. hebben de Ministeries van SZW en OCW aangegeven dat zij een

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

Hier komt uw titel te staan 1

Hier komt uw titel te staan 1 Hier komt uw titel te staan 1 Regionale visie van de 3 O s Regionale visie van de 3 O s De regionale visie vormt de basis en het uitgangspunt voor het gezamenlijk meerjarig inzetten van acties door diverse

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 200 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2008 Nr. 183 BRIEF

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Proactiviteit op de arbeidsmarkt. Minder mensen & meer beweging

Proactiviteit op de arbeidsmarkt. Minder mensen & meer beweging Proactiviteit op de arbeidsmarkt Minder mensen & meer beweging Drie belangrijke trends Op de arbeidsmarkt zijn een drietal trends te onderscheiden die van invloed zijn op de beschikbaarheid van personeel

Nadere informatie

Toekomst HR in logistiek

Toekomst HR in logistiek Toekomst HR in logistiek Seminar 13 februari 2012 Bart Banning, Sector Banker Transport en Logistiek Logistieke arbeidsmarkt, úw uitdaging! uw meest waardevolle asset is sterk in beweging ABN AMRO Sectorrapport

Nadere informatie

Quickscan ICT 2012 samenvatting

Quickscan ICT 2012 samenvatting Quickscan ICT 2012 samenvatting Vraag & aanbod personeel in de ICT sector KBB 2012.25 Curaçao, november 2013 Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven Curaçao kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Voor wie verstandig handelt! Daling personeel

Voor wie verstandig handelt! Daling personeel Daling personeel Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Invloed Conclusie Bronnen Daling personeel Het aantal medewerkers dat werkzaam is in de sector / branche zal gemiddeld genomen hoger opgeleid zijn,

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDWEST PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDWEST PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDWEST & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

TECHNIEKPACT GELDERLAND

TECHNIEKPACT GELDERLAND TECHNIEKPACT GELDERLAND Nederland is als kenniseconomie gelukkig weer terug is in de top 5 van meest concurrerende economieën in de wereld. Die positie is bereikt door innovatieve bedrijven en kennisinstellingen

Nadere informatie

economische vooruitzichten

economische vooruitzichten groei in de jaren nul (van 128.000 naar 140.000) krimp in 2010 (- 4.000 vaste krachten) afname van instroom uit onderwijs (20% in 5 jaar) toename van zij-instroom (55% in 5 jaar) tot 2009 2% minder instroom

Nadere informatie

Venturaplus. Werkplan 2016 Dit willen wij in 2016 realiseren

Venturaplus. Werkplan 2016 Dit willen wij in 2016 realiseren Venturaplus Werkplan 2016 Dit willen wij in 2016 realiseren Venturaplus is een samenwerkingsverband van werkgevers in zorg en welzijn en beroepsopleidingen in Friesland. Onze focus is de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Lesbrief. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt

Lesbrief. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt Lesbrief Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt Inleiding Het aantrekkelijke van loopbaan en burgerschap is dat het voortdurend in beweging is. Onze samenleving is dynamisch; er vinden continu veranderingen

Nadere informatie

Arbeidsmarktanalyse Logistiek Een analyse van vraag en aanbod: 2015, trends en prognoses tot 2020

Arbeidsmarktanalyse Logistiek Een analyse van vraag en aanbod: 2015, trends en prognoses tot 2020 Arbeidsmarktanalyse Logistiek Een analyse van vraag en aanbod: 2015, trends en prognoses tot 2020 Wim Verhoeven 25 mei 2016 Human Capital Agenda Logistiek Werk berust op 3 pijlers: Bevordering instroom

Nadere informatie

De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren Techniek, Economie & Handel, Zorg & Welzijn, en Landbouw

De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren Techniek, Economie & Handel, Zorg & Welzijn, en Landbouw De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren Techniek, Economie & Handel, Zorg & Welzijn, en Landbouw Colofon Titel De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren

Nadere informatie

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN Sociale innovatie doorslaggevend voor succes topsectoren: Topsectorenbeleid te eenzijdig gericht op technologische innovatie De markt dwingt bedrijven steeds sneller te innoveren

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Ontwikkelingen op de Drentse arbeidsmarkt

Ontwikkelingen op de Drentse arbeidsmarkt Ontwikkelingen op de Drentse arbeidsmarkt Bart Paashuis Janneke Gardeniers 10 maart 2011 basis voor beslissingen Opzet presentatie 1. Onderzoek 2. Aanbod op de Drentse arbeidsmarkt 3. Vraag op de Drentse

Nadere informatie

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel Instellingsbeleid doelstellingen en profiel 1 Inleiding 2 Beleid 3 Onderwijs 4 Onderzoek 5 Beroepspraktijk en regio 6 Kwaliteit is mensenwerk 7 Operational Excellence 8 Bestuur 9 Raad van Toezicht 10 Financiën

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Beleidsadvies ter vergroting aandeel meisjes en vrouwen in technische opleidingen en beroepen

Beleidsadvies ter vergroting aandeel meisjes en vrouwen in technische opleidingen en beroepen Beleidsadvies ter vergroting aandeel meisjes en vrouwen in technische opleidingen en beroepen INLEIDING Nederlandse meisjes kiezen minder vaak voor opleidingen en beroepen in bèta, techniek of ICT dan

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Welkom in TECHNUM! KwaliteitsKring Zeeland 14-02-08

Welkom in TECHNUM! KwaliteitsKring Zeeland 14-02-08 Welkom in TECHNUM! KwaliteitsKring Zeeland 14-02-08 TECHNUM in vogelvlucht Wat is Technum Welke participanten Waarom noodzakelijk Waar we voor staan Wat onze ambities zijn TECHNUM Zelfstandige onderwijsvoorziening

Nadere informatie

Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013

Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013 Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013 Snel een beeld van de Almeerse arbeidsmarkt Werkgevers krijgen de komende jaren in toenemende mate te maken met een tekort aan gekwalificeerde medewerkers. Zij

Nadere informatie

Human Capital Tafel Logistiek in Drenthe op 3 oktober 2013

Human Capital Tafel Logistiek in Drenthe op 3 oktober 2013 Human Capital Tafel Logistiek in Drenthe op 3 oktober 2013 Op 3 oktober 2013 hebben Stenden Hogeschool en de provincie Drenthe samen met Transport en Logistiek Nederland, EVO en de Kamer van Koophandel

Nadere informatie

Workshop Ondernemerschap

Workshop Ondernemerschap HBO Congres 17 april 2014 Workshop Ondernemerschap Geert-Jan Sweers Onno Bieleman - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen - Birch Consultants 1 Onderzoek en ondernemerschap Lectoraten (t=539) 90% 5% 5% Lectoraten

Nadere informatie

KWANTITATIEVE REGIOANALYSE TECHNISCH BEROEPSONDERWIJS

KWANTITATIEVE REGIOANALYSE TECHNISCH BEROEPSONDERWIJS - editie 2007 KWANTITATIEVE REGIOANALYSE TECHNISCH BEROEPSONDERWIJS REGIO MIDDEN- EN WEST-BRABANT - Samenvatting - Een initiatief van index Technocentrum Midden- en West-Brabant index Technocentrum Mozartlaan

Nadere informatie

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 - 2 - INLEIDING Twee jaar geleden kwamen de directeuren van het Jan van Brabant College in Helmond, het Strabrecht College in Geldrop en het Heerbeeck College

Nadere informatie

- Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan

- Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan - Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan Annette de Groot, directeur Utrechtzorg Erna Laclé, projectleider sectorplan IVVU, 8 september 2015 Missie Utrechtzorg Bijdragen

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Gelderland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Van denken naar doen bij A&F

Van denken naar doen bij A&F Van denken naar doen bij A&F Human Capital Agenda A&F (Regionale) economische clusters Behoeftes studenten en (potentiële) werknemers Behoeftes bedrijven A&F Aantrekkelijk werkgeverschap en imago sector

Nadere informatie

Duurzaam leren, werken en innoveren

Duurzaam leren, werken en innoveren Duurzaam leren, werken en innoveren 23 april 2015 Faculteit Bèta Sciences and Technology i.s.m. Metaalunie & FME Agenda Organisatie Faculteit Bèta Sciences & Technology en Onderwijsvisie Kennisdeling Werken,

Nadere informatie

Toptechniek en Techniekpact. Een duurzame route

Toptechniek en Techniekpact. Een duurzame route Toptechniek en Techniekpact Een duurzame route Toptechniek en Techniekpact Een duurzame route In, door en uitstroom in de Techniek Techniekpact 3 Actielijnen: Kiezen voor techniek Leren in de techniek

Nadere informatie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie Economische Zaken Doel Stimuleren van de regionale economie. Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie en de Greenports Duin- en Bollenstreek, Boskoop

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015. Samenvatting Toekomstonderzoek 2015

De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015. Samenvatting Toekomstonderzoek 2015 De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015 Samenvatting Toekomstonderzoek 2015 Ontwikkeling is breder dan alleen opleiden Hoe ziet in de toekomst de arbeidsmarkt in de mobiliteitsbranche

Nadere informatie

Personeelsvoorziening van de toekomst

Personeelsvoorziening van de toekomst Personeelsvoorziening van de toekomst een transitienetwerk voor Noordoost-Brabant Food & Feed Noordoost-Brabant Wie doet over tien jaar het werk? Waar staat uw bedrijf over tien jaar? De crisis voorbij,

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo - Algemene daling in aantal mbo-studenten. Deze daling wordt grotendeels veroorzaakt door de afname van het aantal leerwerkplekken. - Vooral

Nadere informatie

Welkom. Ontwikkelingen Rijn IJssel. Het mbo verandert De herziening van de kwalificatiestructuur. Kitty Oirbons. Decanendag 8 oktober 2015

Welkom. Ontwikkelingen Rijn IJssel. Het mbo verandert De herziening van de kwalificatiestructuur. Kitty Oirbons. Decanendag 8 oktober 2015 Welkom Decanendag 8 oktober 2015 Ontwikkelingen Rijn IJssel Kitty Oirbons lid college van bestuur 2 Het mbo verandert De herziening van de kwalificatiestructuur Inge Dietvorst 3 1 Het mbo verandert Herziening

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief Op basis van het arbeidsmarktonderzoek van Research voor Beleid en EIM Douwe Grijpstra Datum: 7 november 2007 Opbouw presentatie -Inrichting

Nadere informatie

Samenvatting. Balans van de topsectoren 2014 5

Samenvatting. Balans van de topsectoren 2014 5 Samenvatting Aanleiding In 2010 kondigde het kabinet Rutte I de topsectorenaanpak aan. Inmiddels is de aanpak een aantal jaren in uitvoering en kan er worden geleerd van de ervaringen tot nu toe. Daarom

Nadere informatie

Jij leert van de stad de stad leert van jou

Jij leert van de stad de stad leert van jou Leerstad Tiel Jij leert van de stad de stad leert van jou LA SOURCE EUROPÉENNE DE L HABITAT ( SEDHA) De Stichting Raad van Toezicht Strategisch platform SEDHA Gedeelde visie Glocal e visie Ethisch/Kwaliteits

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE

DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE HOGESCHOOL LEIDEN Inhoudsopgave 1 Hogeschool Leiden 3 De organisatie 3 De structuur 3 De thema s 4 2 4 Plaats in de organisatie 4 Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie