BELGOSPACE ACTIVITEITENVERSLAG INTERPROFESSIONELE BELGISCHE VERENIGING VOOR RUIMTEVAARTACTIVITEITEN (VZW opgericht in 1962)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BELGOSPACE ACTIVITEITENVERSLAG 2009. INTERPROFESSIONELE BELGISCHE VERENIGING VOOR RUIMTEVAARTACTIVITEITEN (VZW opgericht in 1962)"

Transcriptie

1 BELGOSPACE INTERPROFESSIONELE BELGISCHE VERENIGING VOOR RUIMTEVAARTACTIVITEITEN (VZW opgericht in 1962) ACTIVITEITENVERSLAG 2009 Belgospace A. Reyerslaan 80 B-1030 Brussel Tel Fax

2 INHOUDSTAFEL BELGOSPACE Algemene informatie pagina 3 Samenstelling van de Raad van Bestuur van Belgospace pagina 4 tijdens het boekjaar 2010 INLEIDING 1. Boodschap van de Voorzitter pagina 6 EERSTE DEEL: TECHNISCH ARTIKEL 2. Newtec pagina 8 TWEEDE DEEL: TECHNISCH RAPPORT 3. Activiteiten van de bedrijven in 2009 pagina Draagraketten pagina Man Space Transportation Programme (MSTP) pagina International Space Station (ISS) pagina Telecommunicatie pagina Navigatie pagina Aardobservatie pagina Technologisch onderzoek pagina Wetenschappelijke programma's pagina Satellieten pagina Ruimtevaarttoepassingen pagina Varia pagina Vooruitzichten pagina 81 2

3 BELGOSPACE Belgospace is de Belgische vereniging van de ruimtevaartindustrie, die de meeste Belgische ruimtevaartbedrijven verenigt. Belgospace, onder de vorm van een VZW, werd op verzoek van de Regering in 1962 opgericht met het oog op coördinatie van de activiteiten. De eerste activiteit van Belgospace was de realisatie van een geleidingsstation in Australië in opdracht van de organisatie ELDO. Sindsdien is Belgospace een industrieel forum geworden waar de gemeenschappelijke problemen aan bod komen en de grote industriële oriëntaties van het Belgische ruimtevaartbeleid worden besproken. Sinds 2004 heeft de Algemene ledenvergadering beslist om de toegang tot de vereniging uit te breiden voor onderwijsinstellingen die in België een activiteit uitoefenen in nauw verband met de ruimtevaartsector en die over belangrijke technologische verworven kennis beschikken. Door de aansluiting van de academische wereld hoopt Belgospace zijn representativiteit van de sector te verbeteren en zo de globale belangen van de sector nog efficiënter te kunnen verdedigen. De leden: Cegelec, SA Gillam-Fei, SA Newtec Cy OIP Sensor Systems S.A.B.C.A., SA/NV Sonaca, SA Space Applications Services, NV/SA Spacebel SA/NV Techspace Aero, SA Thales Alenia Space ETCA, SA QinetiQ Space, NV Koninklijke Militaire School 3

4 SAMENSTELLING VAN DE RAAD VAN BESTUUR VAN BELGOSPACE TIJDENS HET BOEKJAAR 2010 a. Effectieve bestuurders, de hh. R. PELLICHERO Voorzitter van Belgospace Voorzitter van de Raad van Bestuur van S.A.B.C.A., SA/NV D. BREYNAERT Vice-Voorzitter van Belgospace Chief Technical Officer (CTO) van NEWTEC CY T. du PRE WERSON Vice-Voorzitter van Belgospace Gedelegeerd Bestuurder - Algemeen Directeur van SPACEBEL, SA/NV D. VAN DE VEN Directeur van Belgospace Directeur van Agoria, vzw b. Plaatsvervangende bestuurders, de hh. G. DEDEURWAERDER Marketing Manager van S.A.B.C.A., SA/NV F. PREUD HOMME Commercial director van QinetiQ Space NV/SA J-M PRATX Gedelegeerd Bestuurder, Algemeen Directeur van THALES ALENIA SPACE ETCA, SA/NV 4

5 PROBA2 5

6 1 BOODSCHAP VAN DE VOORZITTER Hoewel 2009 wereldwijd een zwart jaar was voor de economie, is de ruimtevaartsector er toch in geslaagd om de moeilijkheden onder controle te houden en zelfs succesvolle operaties te laten optekenen. In onze bedrijfstak wordt echter over het algemeen op lange termijn geïnvesteerd. De crisis van 2009 zou dan ook een impact kunnen hebben als ze de opkomende landen de kans biedt om hun ontwikkeling sneller voort te zetten dan wij. 1. In de sector van de draagraketten, een van de domeinen waarin België uitblinkt, was 2009 een succesvol jaar met voor het eerst zeven ARIANE 5-lanceringen en een ongeëvenaarde dienstverlening in de hele wereld, met bestellingen goed voor meer dan 50% van de markt en een orderboek dat gevuld is voor de volgende drie jaren. De dollarkoers bleef zorgen baren: eerdere dekkingen maakten het dan wel mogelijk om het hoofd te bieden aan de koersdaling, maar in 2009 konden geen voordelige nieuwe dekkingen worden afgesloten. Belangrijke discussies moeten gevoerd worden over het operationeel houden van het ARIANE-programma. Hetzelfde geldt voor noodzakelijke nieuwe ontwikkelingen zoals ARIANE 5 Evolution of ARIANE 6 met als doel het leiderschap van ARIANE voor lanceerdiensten in de hele wereld te behouden, ondanks de opgang van enkele nieuwe spelers. Voor België is het ARIANE-programma het resultaat van een coherente en gezamenlijke ontwikkelingsstrategie die al meer dan twintig jaar door het Federaal Wetenschapsbeleid en de industrie wordt gevolgd. Hierdoor beschikt ons land over unieke knowhow in Europa die onmisbaar is in de sector van draagraketten. Dankzij de VEGA-draagraket, waarvan de ontwikkeling afloopt, zal het Europese gamma draagraketten worden uitgebreid en zullen Europese institutionele satellieten kunnen worden gelanceerd. Ook hier is de Belgische bijdrage uitermate relevant en zal ze de komende jaren een spitstechnologische activiteit voortbrengen. 2. Een ander Belgisch speerpunt in de ruimtevaartsector zijn de kleine satellieten, waarvoor ons land aan de top staat. De exploitatie en het succesvolle gebruik van PROBA 1 en 2 bevestigden de voordelen van kleine satellieten zowel voor aardobservatie als wetenschappelijke missies en de perfecte technologische beheersing van deze goedkopere satellieten door de Belgische industrie. De opstart van de PROBA V missie en de later geplande missie ALTIUS bevestigen de voortzetting van de strategie die door het Federaal Wetenschapsbeleid, ESA en de Belgische industrie gevolgd wordt. Deze toekomstige uitdagende missies zullen aantonen dat de mogelijkheden van kleine satellieten nog veel breder zijn dan momenteel aangenomen wordt, wat bevestigd wordt door de groeiende interesse wereldwijd voor dit type van missies. Deze successen mogen de successen niet aan het oog onttrekken die de Belgische ruimtevaartindustrie op de markt van commerciële systemen van ruimtevaartcommunicatie behaald heeft, gestuwd door de HDTV uitzendingen en de broadband access of het nu gaat om levering van on board satellietmateriaal of de installatie van grondsystemen. Dankzij deze successen is er bijkomende industriële deelname van ons land aan grote Europese programma's." Eveneens in het domein van de satellieten, zal MUSIS aan Defensie een continuïteit bezorgen met zijn globale veiligheids- en informatie middelen en zal MUSIS België positioneren in het centrum van de naties die inspanningen leveren om een veiligheids- en defensie beleid op te stellen. Het is dus zeer belangrijk en noodzakelijk dat België nu zijn deelname bevestigd aan MUSIS opdat de bijdrage van onze bedrijven en test centra van de sector voor dit programma kan gewaarborgd blijven. 6

7 Ten slotte moet ook de aandacht worden gevestigd op de geslaagde missie van Frank DE WINNE, de eerste niet-amerikaanse commandant van het internationale ruimtestation. Zijn steun in de politiek en de media zal bijdragen tot een grotere belangstelling voor wetenschap, want de nood in ons land is groot. Ik wil hem hierbij dan ook feliciteren met zijn missie. Ik ben ervan overtuigd dat de persoonlijke inzet van Frank DE WINNE om bekendheid te geven aan bemande ruimtemissies heel wat jongeren zal aanzetten om mee te bouwen aan de exploratiedroom van de mensheid die de ouderen onder ons ervaren hebben toen Neil Armstrong op de maan wandelde. 3. Ook binnen de telecommunicatie- en navigatiesector werpt de gezamenlijke ontwikkelingsstrategie voor nieuwe producten die door het Federaal Wetenschapsbeleid en de industrie gevolgd wordt, zijn vruchten af met nieuwe competitieve producten voor HDTV en Internet Broadband Access. Het is belangrijk dat blijvend wordt geïnvesteerd in de toekomst om de rol van België en zijn competenties in deze sector te ontwikkelen. Hoewel de huidige politieke onrust kan leiden tot enige vertraging, blijft het moedige besluit van minister van Wetenschapsbeleid Sabine LARUELLE om het ruimtevaartbudget op te trekken, uitzicht bieden op een beloftevolle toekomst. De ruimtevaartstrategie wordt al vele jaren geleid door het Federaal Wetenschapsbeleid, onder de operationele verantwoordelijkheid van mevrouw Monique WAGNER. Iedereen die in de ruimtevaartsector meetelt, kent en waardeert mevrouw WAGNER. Dankzij haar zin voor compromis en het vertrouwen dat de spelers in de ruimtevaartsector in haar stellen, staat België aan de top onder de middelgrote landen in de ruimtevaart. Samen met alle leden van BELGOSPACE ben ik haar erkentelijk voor haar moedige en vastberaden optreden. Nu zij met pensioen gaat, kan ik stellen dat zij deel uitmaakt van de groep mensen die van België een ruimtevaartnatie hebben gemaakt die wordt erkend en benijd. Minister LARUELLE heeft heel recentelijk mevrouw Agnès GRANDJEAN benoemd als opvolgster van mevrouw Wagner. Mevrouw GRANDJEAN geniet al grote bekendheid in de ruimtevaartwereld van de ESA maar ook bij de Europese Commissie dankzij het Galileo-programma. Door haar kennis van de sector en de duidelijke standpunten die ze vurig verdedigt, heeft ze nu al een benijdenswaardige reputatie. Ik ben ervan overtuigd dat zij een dynamische strategie zal volgen om de Belgische ruimtevaartsector verder te ontwikkelen en in naam van iedereen wil ik haar bedanken voor haar persoonlijke inzet. Ik hoop dat er snel een oplossing komt voor de huidige politieke perikelen en dat de economische en sociale problemen zullen worden behandeld met de prioriteit die ze verdienen. Zo kan de ruimtevaartsector blijven rekenen op de steun van de politieke wereld en van de administratie om zijn succes en zijn ontwikkeling veilig te stellen. Remo Pellichero Voorzitter Belgospace 7

8 2 TECHNISCHE TEKST NEWTEC 2009 was een annus horribilis voor de Belgische economie. In 2010 zien we tekenen van herstel, al blijft de werkloosheid nog steeds toenemen. Voor Newtec was 2009 echter het beste jaar ooit. Onze omzet is met bijna 20% gestegen, waardoor we voor het eerst de grens van 50 miljoen euro hebben doorbroken. Die omzetgroei en de versterking van ons imago van technologische koploper in de wereld van satellietcommunicatie hebben we te danken aan onze continue focus op technologische innovatie, een aangepaste marketingstrategie en wereldwijde verkoopsinspanningen. In 2009 hebben we twee belangrijke innovatieprijzen gewonnen: die van de World Teleport Association in Washington (voor onze FleACMtechnologie) en nog een andere prijs (voor onze MENOS-technologie: Multimedia Exchange Network Over Satellite) tijdens de International Broadcasting Conference in Amsterdam. Dat is het belangrijkste congres in de broadcastingindustrie. We zijn er trots op te kunnen zeggen dat dagelijks meer dan 2 miljard mensen tv-kijken dankzij onze transmissietechnologieën, die door tv-zenders overal ter wereld worden gebruikt. Newtec is actief in een geglobaliseerde markt en moet daarbij voornamelijk opboksen tegen veel grotere Amerikaanse concurrenten, die vaak lucratieve contracten hebben met het Amerikaanse leger. De ARTES-programma s en de daaruit voortvloeiende financiële steun vanwege het Federaal Wetenschapsbeleid en ESA zijn noodzakelijk om ons te helpen investeren in nieuwe, innovatieve oplossingen en technologieën. In onze R&D-afdelingen werken meer dan 100 collega s, op een totaal van bijna 275 personeelsleden. Zonder deze ESA ARTES-programma s zou Newtec niet competitief kunnen zijn op wereldschaal. Vermits wij moeten concurreren met bedrijven van buiten de Europese Unie zijn de hoge loonkosten in België een zware handicap. Dat probleem moet worden aangepakt op politiek niveau om onze lokale economie een positieve toekomst te garanderen. Het Belgisch Federaal Wetenschapsbeleid en ESA hebben de voorbije jaren uitstekend werk verricht met hun inspanningen om bedrijven te ondersteunen bij de uitbouw van hun strategie en marktpositionering. We hopen oprecht dat deze bedrijven in de toekomst verder kunnen rekenen op steun en hulpmiddelen vanwege de nationale en Europese politiek en overheidsorganen, om zich zo te blijven ontwikkelen van kleine en middelgrote bedrijven tot internationale spelers. Auteur : Serge Van Herck, CEO Newtec. 8

9 3 ACTIVITEITEN VAN DE BEDRIJVEN IN DRAAGRAKETTEN ARIANE 5 CEGELEC Eind 2008 heeft Cegelec in samenwerking met de maatschappij Werum (Duitsland) de renovatie van de motorproefbank P5 van het DLR (Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt) in Lampoldhausen (Duitsland) beëindigd. Deze nieuwe proefbank wordt voortaan door het DLR gebruikt om de Vulcain-motor te testen, die zich in de eerste trap van de Ariane-raket bevindt. Deze testen, die in het kader van het project ARTA worden verwezenlijkt, hebben als doel om wijzigingen en evoluties aan de motor aangebracht, te valideren. Tijdens 2009, niet minder dan 6 testcampagnes werden verwezenlijkt. Tijdens de eerste testcampagnes geleid door het DLR, gaf Cegelec zijn technische steun aan de gebruikers om hun te helpen het gebruik van dit nieuwe werktuig te vervolmaken. Parallel met deze testactiviteiten, verwezenlijkt Cegelec eveneens het preventief en correctief onderhoud van het systeem. Inrichting van het MCS2000 systeem op het landschap van DLR in Lampoldshausen De technische hoofdvoorwaarden zijn de volgende: Verzameling en archivering van 1024 logische ingangen, verworven om de milliseconde. Sturing van 512 logische uitgangen. Verzameling en archivering van 608 analoge, laagfrequente ingangen, verworven om de milliseconde. Sturing van 32 analoge uitgangen. Verzameling en archivering van 128 analoge, hoogfrequente ingangen, verworven met een snelheid van stalen per seconde. Sturing en bediening mogelijk vanuit 12 bedieningsposten. Opslag en verwerking van de gearchiveerde gegevens tijdens de proeven. 9

10 Het real-time -gedeelte (front-end-processors, verwerkingsprocessors) wordt rond het systeem MCS2000 (Measurement & Control System) van Cegelec georganiseerd. Werum neemt hierbij de functies van koppeling tussen mens en machine en systeemconfiguratie voor haar rekening. De MCS2000 is een gedecentraliseerd meet- en stuursysteem: Open systeem, dat continu evolueert in functie van de behoeften van de klanten en de technologische ontwikkelingen. Werkt met diverse hardware (PCI, cpci, PXI, VME) en software (Windows XP, XPE, CE, RTX, VxWorks). Beschikt over een hele reeks in/uitgangen en communicatiekanalen: o Standaard in/uitgangen. o Conditionering van de in/uitgangen. o Snelle gegevensverzameling (tot punten/sec.). o Industriële interfaces (Ethernet IP, Profibus, Modbus, ). o Gespecialiseerde interfaces (1553, IRIG, ). Geïntegreerde, krachtige configuratie- en programmeersoftware, die een zeer grote flexibiliteit toelaat bij het configureren van de apparatuur en het programmeren van de proeftoepassingen. Deze zeer intuïtieve software beschikt onder andere over krachtige programmeertalen (IEC 1131 FBD, SFC, ST). Zet alle middelen in om goede proefresultaten te verkrijgen: o Kalibrering van de in/uitgangen en conditioneringen. o Archivering in reële tijd van de verzamelde gegevens. o Datering in reële tijd. o Synchronisatie. Laat stuur- en meetbanken toe, gaande van de eenvoudigste (een industriële PC en enkele in/uitgangen) tot de meest ingewikkelde configuratie (diverse front-end-processors, verwerkingsprocessors, databanken, onderling verbonden via een redundant netwerk met reflectief geheugen). S.A.B.C.A. S.A.B.C.A. staat op het punt om de productie af te ronden van de reeksen onderdelen van de draagraket voor het 'onderste composiet'-onderdeel van de productieschijf van dertig draagraketten (PA). Tegelijk is het bedrijf begonnen met de productie van dezelfde elementen voor de volgende productieschijf van vijfendertig draagraketten (PB). - Structuurelementen: - voormantel (JAV) - achtermantel (JAR) voor elke stuwmotor met vaste brandstof (EAP) - Servosturingen: - GAT (activeringsgroep straalpijp) voor elke stuwmotor met vaste brandstof (EAP) - GAM (activeringsgroep motor) voor de centrale cryogene trap (EPC) - De rol van de systemen voor de activering van de straalpijp en de motor bestaat erin om de draagraket in een stabiel evenwicht te houden en tegelijk de door de boordcomputer vastgelegde baan te laten volgen. - Pneumatische houders (PCP) voor de EPC. Ter herinnering: al deze elementen zijn ontwikkeld door de engineering van S.A.B.C.A. die blijft zorgen voor permanente kwalificering: - de JAR ondersteunt en houdt het geheel van de raket samen voor het opstijgen - de JAV brengt via de DIAS-demper de volledige stuwkracht van de twee stuwmotoren met vaste brandstof over op het centrale gedeelte en dempt daarbij de trillingen. Ontwerp en realisatie komen voor rekening van S.A.B.C.A. en zijn een wereldpremière. - de GAT-servosturingen van 380 bar behoren tot de krachtigste of zijn misschien wel de krachtigste die ooit voor de ruimtevaart zijn ontworpen en gerealiseerd. Wat de cryogene bovenste trap (ESC-A) betreft, realiseert S.A.B.C.A. bovendien de twee hierna beschreven elementen. 10

11 GHSM (hydraulische servomotorgroep) De GHSM, die in het kader van het Ariane 4-programma werd ontwikkeld en gebruikt, wordt nu ingezet voor de sturing van de straalpijp van de motor van de cryogene bovenste trap van de Ariane 5 (ESC-A). ARF (Acceleration Rocket Frame) Het ARF, ontwikkeld door S.A.B.C.A., is een draagframe voor twee stuwraketten van de derde trap van de Ariane 5-draagraket (versie ESC-A, met een bovenste cryogene trap). Dit frame bestaat voornamelijk uit een kader dat de raketten ondersteunt, een aerodynamische kap en twee flenzen voorzien van een pyrotechnisch ontkoppelingssysteem waardoor het ARF na zijn werking kan worden losgekoppeld. S.A.B.C.A. heeft de productie afgerond van de GHSM's en de ARF's van de PA-schijf (vijfentwintig exemplaren elk) voor de ECA-trap en is de productie gestart van dezelfde elementen voor de volgende schijf van vijfendertig draagraketten (PB). Ariane 5 - Acceleration Rocket Frame A5ME TVAS (A5 Mid-life Evolution - Thrust Vector Actuation System) In het kader van de voorbereiding van een modernisering op de helft van de levensduur van de A5-draagraket, die gericht is op de ontwikkeling van een herontsteekbare bovenste cryogene trap, heeft S.A.B.C.A., in partnership met TAS ETCA, de opdracht gekregen om de technologie verder te ontwikkelen gericht op de redundantie van elektromechanische systemen voor het richten van de straalpijp van dit soort motor, waarvan een demonstratiemodel - de VINCI-motor al verschillende jaren op de testbank ligt. Deze technologie van motoren die opnieuw kunnen worden ontstoken, maakt het de bovenste trap van de draagraket mogelijk om de satellieten die hij bij zich heeft te begeleiden tot hun transferbaan. Op die manier moeten de satellieten hun eigen energiebron niet aanspreken om hun juiste positie te bereiken. Bijgevolg wordt hun levensduur verlengd, wat zeker een belangrijke factor vormt waardoor de draagraketten van de nieuwe generatie zich onderscheiden. Deze activiteiten passen in het kader van een voorbereidend contract dat de ESA eind december aankondigde aan ASTRIUM-ST, dat verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van de herontsteekbare bovenste cryogene trap. Dit moet uitmonden in een voorstel van ontwikkelingsprogramma dat zal worden voorgelegd aan de volgende ministeriële conferentie. Dankzij zijn recente ervaring in het VEGA-programma kreeg S.A.B.C.A. de verantwoordelijkheid voor het subsysteem waarmee de straalpijp van de motor wordt gestuurd. 11

12 In 2009 zijn gedurende zes maanden de betrokken industriëlen en bouwheren samengekomen bij ASTRIUM- ST (Les Mureaux). S.A.B.C.A. heeft er met name de resultaten voorgesteld van zijn onderzoek ter zake, gebaseerd op het principe van pannetolerantie van de elektrische motor en zijn vermogenselektronica. De technologieontwikkelingsactiviteiten zullen in 2010 worden voortgezet en zullen worden gekenmerkt door twee reviews: de SSCR (Stage& System Critical Review), gepland in april of mei, en de start van de ontwikkeling (KOM), gepland in oktober Aan de hand van de SSCR moet op basis van de voorgestelde resultaten een uitspraak worden gedaan over de voortzetting van de technologieontwikkelingsactiviteiten met als doel om het TRL (Technology Readiness Level) te verhogen van de nieuwe technologische oplossingen die aan het begin van hun ontwikkeling staan. TECHSPACE AERO Productie Ariane 5 De uitrusting van Techspace Aero, die wordt geïntegreerd in de centrale cryogene trap van de Ariane 5, heeft diverse functies die verband houden met de voortstuwing van de draagraket zoals het vullen met stuwstoffen, de koeling, de voeding en de mengselverhouding van de stuwstoffen in de Vulcain 2-motor die een stuwkracht van 136 ton heeft. Het werk van de afgelopen jaren m.b.t. het hetegasventiel maakte het mogelijk om de duur van het afstellen van de motor aan de grond aanzienlijk te verkorten. Bovendien werd het PB-productiecontract ondertekend waardoor het productietempo van zeven reeksen per jaar kon worden voortgezet. Daarnaast werd ook het contract voor de levering van hydraulische actuatoren voor de regeling van de Vulcain-motor aan de grond hernieuwd. 12

13 THALES ALENIA SPACE ETCA In 2009 is Thales Alenia Space ETCA doorgegaan met de productie van boordelektronicakasten voor de draagraket Ariane 5 van klant Astrium. De laatste uitrustingsgoederen van het PA-contract van 30 draagraketten werden dat jaar geleverd. Ze zijn bedoeld om de elektriciteit aan boord van de draagraket te verdelen en om de raket zelf te sturen, door het veranderen van de positie van de hydraulische en elektrische straalpijpen ervan. Ook moeten ze de opdrachten doorgeven voor het afstoten van trappen van de draagraket en van de beschermende kap, waaronder de satelliet schuilgaat en zo nodig ook de opdracht aan de draagraket om zichzelf te vernietigen, als ze gevaarlijk van haar baan zou afwijken. Daarnaast heeft Thales Alenia Space ETCA met Astrium in 2009 ook een overeenkomst ondertekend voor diezelfde vluchtelektronicakasten voor de volgende Ariane 5-raketten van het lot PB, die tussen 2010 en 2014 gelanceerd zullen worden. Het gaat om 35 draagraketten van het type ECA (met een cryogene bovenste trap) die in staat zijn om een massa tot 10 ton in een geostationaire baan te brengen. Die overeenkomst is de grootste die de onderneming ooit aanging en als dusdanig een bewijs van het vertrouwen dat Astrium en Arianespace al dertig jaar stellen in Thales Alenia Space ETCA. In 2009 is Thales Alenia Space ETCA dus begonnen met de productie van 21 elektronische uitrustingsgoederen voor elk van de 35 draagraketten van het PB-lot. Nieuw daarbij is dat Thales Alenia Space ETCA zich voortaan ook bezighoudt met de productie en het upgraden van de componenten voor 2 elektronische kaarten van de inertiële navigatiesystemen van de Ariane 5. Die kaarten maken het mogelijk om in realtime de positie van de draagraket en de evolutie van haar snelheid te berekenen. Inertiële navigatiesysteem van Ariane 5 In het kader van zijn partnerschap met ASTRIUM ST met het oog op het elektrische en softwaresysteem van de draagraket ARIANE, heeft Thales Alenia Space ETCA tal van stappen gezet in de voorbereidende fasen voorafgaand aan de validering van de PB-versie van de draagraket (boord en grond), alsook bij de analyse van de volgende upgrades van de vluchtelektronica. Verder is Thales Alenia Space ETCA zich ondertussen ook blijven bezighouden met het onderhoud, de exploitatie en het voortbestaan van de informatica- en controle- en sturingssystemen (controlebanken) van de lanceringssystemen voor de Ariane 5. Het is daarbij de bedoeling om de informaticasystemen voor de integratie van de draagraket operationeel te houden, in te staan voor de lanceercampagnes en de evoluties te garanderen die ervoor zorgen dat de veiligheid, de beschikbaarheid en de betrouwbaarheid van de lanceringen voortdurend verbeteren. 13

14 Dit wordt tot een goed einde gebracht door de inspanningen van een team van 20 medewerkers van Thales Alenia Space ETCA, die permanent op de lanceerbasis van Ariane in Kourou, Frans-Guyana gestationeerd zijn en een gelijkwaardig team dat in Charleroi betrokken is bij de ontwikkeling van de evoluties. De onderneming heeft parallel hieraan zes nieuwe contracten in de wacht gesleept voor het upgrademanagement van de controlebanken en de elektronica die ze levert voor de Ariane 5. Tot slot, wat de cijfers betreft, heeft Thales Alenia Space ETCA in uitrustingsonderdelen geproduceerd voor de PA- en PB-loten van de Ariane 5 en met succes 7 Ariane 5-lanceringen begeleid, wat een recordaantal is voor deze draagraket! 14

15 DE ANDERE DRAAGRAKETTEN S.A.B.C.A. VEGA - Structuur In 2006 voerde S.A.B.C.A. de ontwikkeling en de kwalificatietests van de structuur tussen de trappen 0/1 uit. Een trillingstest en een test m.b.t. de mechanische sterkte bevestigden alle prognoses die uit de digitale modellen naar voren waren gekomen. De kwalificatiebeoordeling werd in 2007 met succes uitgevoerd. In de loop van 2008 leverde S.A.B.C.A. aan Kourou het eerste exemplaar bestemd voor systeemtests en werd het eerste vluchtexemplaar gebouwd. In 2009 gaf ELV S.A.B.C.A. de opdracht om een studie uit te voeren naar een systeem om de draagraket te koppelen aan zijn voertuig voor het transport voor de vlucht. Dit systeem is ontwikkeld en gevalideerd. Intussen zijn de eerste vluchtstructuur en de daarmee verbonden uitrusting klaar voor de eerste vlucht. Mantel tussen trappen 0/1 tijdens bewerking VEGA - Mechatronica Er moet aan worden herinnerd dat verschillende terugkoppelingsrondes tussen het systeem (ELV en Europropulsion) en het subsysteem (S.A.B.C.A.) het mogelijk hebben gemaakt om de TVC's (Thrust Vector Control) van de vier trappen van de draagraket te rationaliseren en te optimaliseren. Het TVC-subsysteem dat door S.A.B.C.A. is ontwikkeld, verzekert de stabiliteit van de draagraket en het volgen van zijn baan. Het subsysteem bevat voor elke trap: de besturingselektronica, rechtstreeks verbonden met de boordcomputer (OBC) met een 1553-bus de vermogenselektronica de elektromechanische actuatoren de energiebron (lithiumionbatterij) 15

16 Er moet op worden gewezen dat het hart van de besturingselektronica wordt gevormd door een specifieke microprocessor die werd ontwikkeld door S.A.B.C.A., de HBRISC2, die berekend is op de ruimte (ESA GSTP2- contract). Deze processor biedt alle functies en interfaces die nodig zijn om elektrische motoren van allerlei types optimaal te besturen. Dit is een Belgisch/Europees product, waardoor er geen problemen zijn met buitenlandse licenties. Dankzij dit programma evolueert S.A.B.C.A. van leverancier van uitrusting (de elektrohydraulische servosturingen van Ariane 5) naar een subsysteembouwer (subsystemen voor het sturen van de straalpijpen). In april 2009 vond de geslaagde tweede kwalificatiebanklancering van de motor met vaste propergols Z9A plaats. In dat jaar werd ook de kwalificatiecampagne van de TVC's van de vier trappen gestart. De kwalificatiebeoordelingen van de TVC's zullen in het eerste trimester van 2010 worden uitgevoerd. De vluchtmodellen van de TVC's van de vier trappen werden in 2009 geassembleerd met het oog op een eerste vlucht eind Ze zullen worden opgeleverd na het einde van de kwalificatiecampagne en geleverd in de eerste helft van Testbanklancering in Sardinië van de Zefiro-motor uitgerust met de TVC van S.A.B.C.A. 16

17 SONACA EXPERT EXPERT is een ruimtetuig voor het testen van de condities bij een terugkeer in de atmosfeer. Het toestel heeft een twaalftal wetenschappelijke experimenten aan boord. Het doel is om de kennis te verbeteren en aerothermische rekenmodellen op punt stellen voor het efficiënter ontwerpen van ruimtevoertuigen. Dit is heel belangrijk want de terugkeer in de atmosfeer na een ruimte missie blijft de meest kritische fase. SONACA en SABCA, ontwikkelden in samenwerking, het geheel van de «koude» structuur. Dit is het geheel van de structuur, uitgezonderd het hitteschild. Sinds de Preliminary Design review (PDR) in 2006 zijn verschillende fases van het ontwikkelingstraject doorlopen tot aan het volledig ontwerp, voorgesteld tijdens een Critical Design Review (CDR) eind Na deze review was het project gedurende het eerste semester van 2009 op stand-by gezet wegens budgettaire onzekerheden. Vervolgens is het contract tussen ESA en TAS-I getekend en is het project officieel heropgestart in september Dankzij een enorme inzet van beide partijen zijn SONACA en SABCA erin geslaagd om de elementen van het ruimtetuig te produceren en de project milestone Mandatory Inspection Point (MIP) Before Assembly te behalen op 17 december De levering van de constructie is voorzien voor eind maart 2010 met de bedoeling om het ruimtetuig te lanceren met behulp van een VOLNA raket in oktober IXV Het project IXV (Intermediate Experimental Vehicle) is een samenwerking tussen ESA en TAS-I. Het project wordt geleid door ESA en uitgevoerd door TAS. Het doel van dit ruimtetuig is om nieuwe technologie op het vlak van terugkeer in de atmosfeer te testend. SONACA heeft de fase B1 voor het ontwerp van de structuur van het ruimtetuig met succes afgesloten tijdens de Preliminary Design Review (PDR) in New launchers: Advanced Thrust Frame (ATF) In het kader van ESA FLTP hebben SONACA en SABCA samengewerkt aan de ontwikkeling van een composieten prototype structuur voor de bevestiging van de motoren (thrust frame). Het ontwerp van deze structuur is bedoeld voor de nieuwe generatie van lanceer voertuigen. In de loop van 2009 hebben beide bedrijven de structuur geproduceerd. De bijdrage ven SONACA bestond erin om de krachtinleidingsonderdelen te ontwerpen en produceren met behulp van de RTM (resin transfer moulding) techniek en het geheel te assembleren door middel van een structurele verlijming. Het concept van het Advanced Thrust Frame werd gevalideerd door mechanische testen, uitgevoerd bij SABCA in mei

18 New launchers: Cryo Upper Stage Technology (CUST) Gedurende de eerste maanden van 2009 heeft SONACA vernieuwde composiet concepten onderzocht die gebruikt kunnen worden bij de teugelverbinding van de binnenverdieping en de koolstofvezel reservoirs. Een eerste fase is afgesloten met succes in april 2009 door een TPDR (Tailored Preliminary Design Review). Door een samensmelting van het programma, deel uitmakend van ASTRIUM-EADS als Prime systeem referentie, zal de activiteit vervolgd worden in SPACE APPLICATIONS SERVICES EXPERT European EXPerimental re-entry Testbed Aansluitend aan vroeger werk in het kader van EXPERT voerde Space Applications Services in 2008 activiteiten in fase C/D en werden operationele procedures opgesteld met het oog op de lanceringscampagne, post-flight recovery en verwerkingsactiviteiten. Een post-cdr (Critical Design Review) voertuig- en missieconfiguratie werd bestudeerd met het oog op het opstellen van de EXPERT-gebruikershandleiding. IXV Intermediate experimental Vehicle In 2008 verrichtte Space Applications Services, als enige Belgische niveau 1-subcontractor van de IXVhoofdcontractor, omvangrijk werk in fase B2-C1 van het IXV onder het Future Launcher Preparatory Programme (FLPP) van de ESA. Hierbij werden het missieontwerp, de voertuigoperaties, de operaties op de lanceersite en post-flight analyseactiviteiten gedefinieerd vanuit het standpunt van het grondsegment, met als resultaat de Preliminary Design Review. TECHSPACE AERO Nieuwe bovenste trap en Vinci-motor Wat de nieuwe ontwikkelingen betreft, werkte Techspace Aero voort aan de technologie m.b.t. de cryogene kleppen van de Vinci-motor van de bovenste trap, die opnieuw kan worden ontstoken. Het werk in het kader van dit programma werd in 2009 volledig hervat. Het geheel van de afsluit- en sturingskleppen van de nieuwe motor met 180 kn stuwkracht werd toevertrouwd aan Techspace Aero, waarmee de volgende functies worden bestreken: inspuiting in de kamer, koeling, ontgassing, bypass van de turbines en elektropneumatische sturing van de actuatoren, zowel wat waterstof als vloeibare zuurstof betreft. Bovendien werd aan Techspace Aero gevraagd om alle elektromagnetische kleppen voor de sturing van de Vinci-motor te ontwikkelen. Dit biedt grote vooruitzichten wat betreft de uitrusting van de bovenste trap (ESCB). In Europa werd met de Vinci-motor in 2007 een motor van het 'expander'-type voor het eerst opnieuw ontstoken. De eerste twee Vinci-motoren hebben samen meer dan seconden gewerkt, wat voor een deel voor rekening komt van de goede prestaties van de uitrusting van Techspace Aero. 18

19 Uitrusting voor toekomstige draagraketten De vloeibare-stuwstofmotoren voor de centrale trappen van de toekomstige lanceersystemen (vanaf 2020) of nog hun herbruikbare aanloopmotoren moeten een probleemloze werking garanderen maar mogen ook geen grote maintenance vergen wat betreft de herbruikbare systemen, waarbij sprake is van zo'n vijftig retourvluchten (vanaf 2030). Dat is de ambitieuze doelstelling die vandaag algemeen wordt erkend en waarvoor nieuwe technologieën moeten worden ontwikkeld, in het bijzonder voor de organen waarmee de voortstuwing wordt gestuurd. Het werk in het kader van dit programma hield om te beginnen in dat de technische domeinen moesten worden geïdentificeerd en onderzocht waarvoor de huidige technologieën al dan niet toereikend zijn om de vastgelegde doelstellingen te halen. Er werden ook voorafgaande technologische tests uitgevoerd, waaronder dichtheidstests bij hele hoge druk (600 kg/cm 2 ). Doel was om het onderzoek voor het komende decennium, met name voor een demonstratiemodel met een stuwkracht van 200 ton (HTE), beter te oriënteren. In juli 2009 ging de fase van start met betrekking tot de voorbereidende review van de definitie van de motor met getrapte verbranding. Naast de uitrusting werkte Techspace Aero ook aan nieuwe numerieke modellen voor het Health Monitoring System, waarmee onregelmatigheden en storingen kunnen worden vastgesteld en real time diagnoses kunnen worden uitgevoerd. 19

20 Elektrische kleppen en nieuwe technologische demonstratiemodellen Dankzij de meer elektrisch georiënteerde technologie die wordt ontwikkeld voor de voortstuwingsorganen, zorgt deze uitrusting voor een fijne regeling van de uitstroom en aanzienlijke flexibiliteit bij het gebruik van vloeibarestuwstofmotoren, met een minimale impact op de elektronische architectuur van het systeem. Een GSTPproject werd met succes uitgevoerd tot en met de eerste validatietests van een klep waarmee de mengselverhouding wordt geregeld, met als eerste toepassing het demonstratiemodel Vulcain X van het CNES. Met dit project worden een grotere werkingsflexibiliteit, minder mechanische beperkingen, lagere kosten en een scheiding van functies beoogd. De tests vonden in 2009 plaats en zullen in de eerste helft van 2010 worden voortgezet. Nu al kan worden gesteld dat de doelstellingen ruimschoots zijn gehaald. THALES ALENIA SPACE ETCA Soyoez In 2009 heeft Thales Alenia Space ETCA de inontvangstneming op zich genomen van 3 backupkits voor de Russische Soyoez-draagraketten, die vanaf 2010 vanuit Frans-Guyana zullen vertrekken. Daarna is onderhandeld over de levering van 3 nieuwe backupkits en heeft de onderneming twee nieuwe overeenkomsten afgesloten voor de verbinding van de draagraket en haar satellieten met de grond: - netwerk van telemetrieantennes op de lanceerplaats voor de verbinding met de grondstations van Guyana - telemetriecommunicatie tussen de satellieten en de grond om zich tot aan het opstijgen van de goede gezondheid ervan te verzekeren. Ter herinnering, Thales Alenia Space ETCA is verantwoordelijk voor het backupsubsysteem voor de Soyoez en zal de komende vijftien jaar de uitrusting voor dat subsysteem leveren, a rato van twee tot vier draagraketten per jaar. Het gaat om radarreflectoren, ontvangers voor de afstandsbediening, batterijen en antennes, schakelkasten, voedingen en bijkomende uitrusting. Tegelijkertijd verzekert de onderneming in Samara (Rusland), vóór de integratie van de uitrusting in de draagraket, de validering van elk backupsubsysteem op de testbank. Ze is op de lanceerbasis in Frans-Guyana ook verantwoordelijk voor de installatie van de antennes voor de interface met de telemetrie-infrastructuur van het Ruimtecentrum 20

21 Integratie van een Soyoez VEGA Thales Alenia Space ETCA is ook betrokken bij het avontuur van de toekomstige draagraket Vega, bestemd om vanuit Frans-Guyana kleinere satellieten in een baan rond de aarde te brengen. De onderneming heeft zich in 2009 beziggehouden met de omgevingstests voor de sturingsorganen van de draagraket. Ook de elektronische uitrusting van het inertiële navigatiesysteem zal in Charleroi geproduceerd worden. Testapparatuur In 2009, heeft Thales Alenia Space ETCA de bestelling ontvangen voor 2 testbanken: een eerste voor het subsysteem voor de vermogenscontrole van LISA Pathfinder 2 en een tweede voor de aardobservatiesatelliet Sentinel 3. Parallel daarmee heeft de onderneming ook de Power SCOE geleverd (Specific Check-Out Equipment) voor het programma van de telecommunicatieconstellatie Globalstar2. 21

22 3.2 MSTP - MAN SPACE TRANSPORTATION PROGRAMME SPACE APPLICATIONS SERVICES Mens-machine-interfacetechnologie De ontwikkeling van mens-machine-interfacetechnologie werd voortgezet met verbeterde collaborative engineering tools en -processen die ook buiten het domein van de ruimtevaart, in luchtvaarttoepassingen, zijn gebruikt. HMI-CSTS HMI voor het Crew Space Transportation System, uitgevoerd voor ESA/ESTEC HME. In het kader van het HMI-CSTS-project werden prototypes gemaakt van Human Machine Interfacecomponenten (HMI) voor de cockpit van de Soyuz TMA- en KLIPER-ruimtecapsules en voor de monitoring- en controlesystemen in het controlecentrum voor de grondoperaties. De missies betroffen voornamelijk het transport van de bemanning van en naar het ISS, met een evolutie naar maan- en verkenningsmissies. Het HMI-CSTS-project omvatte onder meer een studie van de accommodatie van de bemanning, ergonomie, gebruiksvriendelijkheid, analyse van het situationeel bewustzijn, het ontwerp van display- en controlesoftware en hardware voor de verwerking van de gegevens van het voertuig. Het project leverde een HMIdemonstratiemodel op met twee verschillende elementen, elk met een eigen ontwikkelingsproces: het HMI-subsysteem van het demonstratiemodel, ontwikkeld volgens het ESA-handboek voor HMIontwikkeling de simulator van het demonstratiemodel, gebaseerd op een missiesimulatiekader dat gegevens levert aan de HMI en HMI-commando's verwerkt. De missiesimulator ondersteunt de definitie van de rollen van de actoren op een interactieve manier, zodat de taken en verantwoordelijkheden van alle actoren snel kunnen worden geëvalueerd en gewijzigd. Dit kan worden gebruikt als een hulpmiddel bij de definitie van de HMI. Het project ging van start in 2005 en werd afgerond in juni Crew Space Transportation System (CSTS) Crew Avionics Subsystem Bread Boarding In het kader van het Space Transportation System bestudeerde Space Applications Services het concept van een Crew Avionics Subsystem (CAS) voor bemande capsules. Het CAS is een systeem voor operationele support en elektronische display dat het mogelijk maakt om de ruimtecapsules en hun operaties te monitoren, te controleren en te beheren. 22

23 De voornaamste doelstellingen van het Crew Avionics Subsystem zijn om de veiligheid, gebruiksvriendelijkheid, flexibiliteit en het situationeel bewustzijn te verbeteren t.o.v. de huidige systemen en tegelijk om te komen tot een betrouwbaar en robuust systeem. Dit subsysteem maakt het de bemanning mogelijk om de capsule goed te volgen, te beheren en te besturen dankzij een efficiënte elektronische display en een operationeel supportsysteem dat efficiënt situationeel bewustzijn en beslissingsondersteuning biedt. Tegelijk wordt de werklast geminimaliseerd door gebruik te maken van state-of-the-art multimodale HMI-technologieën. Deze activiteit leidde tot de ontwikkeling en de set-up van een avionicaplatform (software en hardware) en applicatiesoftware om te bepalen welke resources nodig zijn om de interactie tussen de bemanning en de capsulesystemen en het succes van single pilot-missies te verbeteren. Dit werd gerealiseerd dankzij: de ontwikkeling van representatieve avionica-architectuur om de realtime beeldvorming op de geïntegreerde computer te evalueren. de analyse van een aantal moderne HMI-technologieën om de voordelen van HMI-apparatuur (aanraakscherm, displays en aanwijsapparatuur) en -technologieën en hun ergonomie te identificeren. de demonstratie van een concept voor verbeterde procedurevisualisatie met focus op single pilotoperaties, waarbij de werklast wordt verminderd en tegelijk het situationeel bewustzijn wordt behouden. Het bread boarding platform is ontworpen rond een avionicacomputer, die een representatief platform biedt voor realtime integratie en prestatieanalyse van kritische applicaties. De testfaciliteiten zijn gebaseerd op een Cross Development Environment die een schaalbare omgeving biedt voor de ondersteuning van softwareontwikkeling, tests en debugging. Voorts bieden simulatiemogelijkheden een interface met het systeem. Het huidige platform is te zien in de afbeelding hieronder. Avionics computer vxworks RTOS Digital buses SVGA i/f Application software I/f with CDE Through SVGA i/f CDE Eclipse based Simulator Dit project ging van start in januari 2008 en zal na een jaar worden afgerond. SPACEBEL EXPERT De missie EXPERT (ESA) heeft tot doel de studie van de atmosferische terugkeer door middel van een vrijgemaakte experimentele capsule op een ballistische baan. De hoofdrol van de vlucht software is het registreren van de meetgegevens die door de verschillende laadvermogens tijdens de twintig minuten vlucht en vooral tijdens de re-entry zelf geleverd werden, in het wijdlopend massa geheugen. 23

24 De faciliteiten van functionele validatie maken het mogelijk om de vlucht software te valideren in een omgeving die representatief is voor de boordcomputer en het laadvermogen. Spacebel is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de onboard software en de faciliteiten van functionele validatie voor rekening van Thales. Na een schorsing van het programma gedurende enkele maanden, werd de uitvoeringsfase midden 2009 hervat met productie-activiteiten en testen. De integratie is voorzien in 2010 met een lancering gepland tegen eind van het jaar. THALES ALENIA SPACE ETCA De programma s EXPERT en IXV Thales Alenia Space ETCA heeft in 2009 zijn werkzaamheden voor het Expert-programma voortgezet. De onderneming moet daarvoor een PCDU leveren (Power Conditioning and Distribution Unit), de apparatuur voor de conditionering en de verdeling van de energie, alsook een testbank waarmee in de stadia van de integratie en de lancering de hele ruimtevaartelektronica van de experimentele Expert-capsule kan getest worden. Via het programma bestudeert de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA de terugkeer in de atmosfeer van een experimentele capsule. Thales Alenia Space ETCA zal ook deelnemen aan het programma IXV voor de analyse en het ontwerp van de testapparatuur. QINETIQ SPACE International berthing docking mechanism IBDM IBDM is een docking-berthing systeem dat ontwikkeld wordt voor het koppelen van ruimtetuigen aan het ISS of voor het koppelen van modules in het kader van interplanetaire missies. IBDM is uniek gezien het voorziet in een soft-docking functie, belangrijk bij het koppelen aan ISS om bv. lopende micrograviteitsexperimenten niet te verstoren. De soft-docking wordt mogelijk gemaakt door een platform met 6 vrijheidsgraden, dat zorgt voor de uitlijning en het uitdempen van de relatieve beweging tussen de 2 voertuigen. Verder voorziet het systeem zowel in een docking functie (2 free-flying voertuigen) als een berthing functie (voertuigen staan stil relatief t.o.v. elkaar; bv wanneer de robotarm van het Space Station gebruikt wordt). 24

25 In 2009 werden extensieve soft-docking testen verder uitgevoerd en werd het latch systeem verder geoptimaliseerd om grotere krachten te weerstaan in een compacter volume. Een gerelateerde studie voor het gebruik van de dual-fault tolerant IBDM in toekomstige exploratiemissies, zoals CSTS (Crew Space Transprotation System) werd afgewerkt. IBDM 6 DOF platform IBDM Latch Subsystem 25

26 3.3 INTERNATIONAL SPACE STATION SPACE APPLICATIONS SERVICES ACES-grondsegment EM-fase ACES (Atomic Clock Ensemble in Space) betreft ESA-apparatuur (payload) die in het kader van een experiment aan de buitenkant van de Columbus-module van het Internationaal Ruimtestation ISS zal worden geïnstalleerd. Het gaat om complexe apparatuur met hoogtechnologische instrumenten en subsystemen. Het hart van ACES bestaat uit een lasergekoelde cesiumatoomklok (Projet d Horloge Atomique par Refroidissement d Atomes en Orbite - PHARAO), die wordt gecombineerd met een waterstofmaserklok (Space Hydrogen Maser - SHM). Het signaal van de ACES-klok voegt de goede frequentiestabiliteit op korte en middellange termijn van de SHM samen met de stabiliteit en nauwkeurigheid op lange termijn van een primaire frequentiestandaard gebaseerd op gekoelde cesiumatomen. De vergelijking van de klokken (PHARAO vs. SHM) en de signaaldistributie worden verzorgd door het zogenaamde Frequency Comparison and Distribution Package (FCDP). De gegevensverwerking daarentegen wordt gestuurd door de external PayLoad Computer (XPLC). Een van de voornaamste doelstellingen van de ACES-missie is het verzekeren van een stabiele en nauwkeurige tijdsbepaling aan boord, die kan gebruikt worden voor zowel ruimte-grond- als grondgrondvergelijkingen van frequentiestandaarden. De stabiele en accurate overdracht van tijd en frequentie wordt verkregen door gebruik te maken van een speciaal daarvoor ontwikkelde state-of-the-art-microgolfverbinding (Microwave Link - MWL). Deze verbinding is niet alleen nodig om ACES te karakteriseren maar ook om algemene relativiteitstests van groot wetenschappelijk belang uit te voeren. Uniek aan ACES (in vergelijking met andere apparatuur bedoeld voor experimenten aan boord van het ISS) is de opstelling van het grondsegment: dit bestaat uit het missiecontrolecentrum in het Cadmos (CNES, Toulouse) en tot 35 MWL-terminals in kloklaboratoria over de hele wereld. De grondterminals genereren zelf wetenschappelijke gegevens als gevolg van grond-ruimteklokvergelijkingen. Space Applications Services is als onderaannemer van Astrium betrokken bij het ontwerp en de implementatie van het ACES-grondsegment. 26

27 De in 2009 uitgevoerde taken maken deel uit van de voorbereidende ontwerpfase en betreffen o.a.: het leveren van ondersteuning bij het ontwerp op systeemniveau (System Level Design Support) om de functies en de vereisten voor de faciliteiten samen te voegen. het leveren van deskundige ondersteuning bij het afsluiten van acties die zijn voortgevloeid uit de tussentijdse beoordeling van het grondsegment betreffende de ACES Microwave Link Ground Terminals Console, de Archive Server, de External Applications Server en de Data Server en het bijdragen tot het geheel van grondsegmentoperaties, onderhoud en redundantieconcepten. het definiëren van de vereisten, de architectuur en de interface voor de ACES Microwave Terminals Console die het beheer van de MWL-grondterminals verzekert. het definiëren van de vereisten, de architectuur en de interface voor de Archive Server, die instaat voor de opslag en de toegankelijkheid van alle ACES-gegevens (grond en ruimte). het definiëren van de vereisten, de architectuur en de interface voor de External Applications Server, die instaat voor de distributie van zowel realtime als gearchiveerde gegevens naar wetenschappers, de payload developer en de internationale ACES-werkgroep (IWG). het ondersteunen en het garanderen van het succes van de ACES Ground Segment Preliminary Design Review (PDR). ISS-operaties Nu Columbus zijn plaats had gevonden als Europees laboratorium van het ISS, voerde het personeel van Space Applications Services het hele jaar door wetenschappelijke operaties uit voor B.USOC en Erasmus USOC. De B.USOC-operaties werden uitgevoerd in nauwe samenwerking met het Belgisch Instituut voor Ruimte-Aeronomie (BIRA) terwijl de Erasmus USOC-operaties gezamenlijk worden gerealiseerd door Space Applications Services en het NLR (Nederlands Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium). Consoleoperatoren controleren en bedienen de instrumenten voor de experimenten dagelijks volgens de richtlijnen van de wetenschappers. Ze leveren ook de noodzakelijke input voor planning en operationele producten aan de internationale ISS-partners. De operaties worden gecoördineerd door het Columbus-controlecentrum bij München. 27

28 Het voornaamste operationele werk werd verricht op de externe platforms van Columbus. Bij benadering 15 dagen per maand werkte B.USOC de klok rond aan SOLAR. De teams van Erasmus USOC werkten dan weer de klok rond aan EuTEF tot deze payload meeging met de Discovery-shuttle in september (STS128/17Amissie). SOLAR is een zonneobservatorium met drie instrumenten om de zonnestraling te meten (SOLSPEC, SOVIM en SOLACES). Er zijn wetenschappers in België, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland. EuTEF (European Technology Exposure Facility) integreert negen technologiegeoriënteerde instrumenten die aan de ruimte moeten worden blootgesteld. Er waren wetenschappers uit heel Europa. Van april tot juni voerden beide USOC's operaties uit op de EDR/PCDF, eveneens 24 uur per dag en zeven dagen per week. Dit experiment is gericht op proteïnekristallisatie en werd uitgevoerd voor Belgische en Spaanse wetenschappers. Het was de eerste Europese payload waarvoor een concept voor telewetenschap werd uitgewerkt en met succes werd toegepast. Door een nauw contact met de wetenschappers en snelle toegang tot het instrument was dit een unieke ervaring. Ten slotte leidde B.USOC de uitvoering van een aantal kortere educatieve experimenten die hoofdzakelijk door Frank De Winne werden verricht: Les-2 en EPO-3. Doel van deze experimenten was om een aantal fundamentele natuurkundige experimenten op het vlak van microzwaartekracht uit te voeren en te verklaren als onderdeel van een educatief programma voor Europese schoolkinderen. Naast de uitvoering van operaties waren beide USOC's ook betrokken bij de voorbereiding van toekomstige experimenten: FOCUS, KID, ERB-2, FASTER, SCDF, DIRSOL en VIP-GRAN. Het gaat hier om de definitie, de voorbereiding en de validatie van alle operationele concepten en producten alsook de training en de certificatie van de payload-operatoren en de grondcontrollers. Dankzij dit tweede activiteitenjaar bleef het Space Applications Services operatieteam (grondcontrollers en operatoren) unieke expertise verwerven op het vlak van realtime operaties. Deze expertise zal in 2010 en daarna worden gevaloriseerd aangezien het hele jaar zal worden gewerkt aan SOLAR en verschillende nieuwe experimenten. SPACEBEL EUROPEAN ROBOTIC ARM Het systeem van voorbereiding en training geassocieerd met de robotarm (Mission Preparation and Training Equipment) zal gebruikt worden voor de missie voorbereiding, de training van operatoren, ondersteuning van de missie en de beoordeling daarvan. Het omvat een subsysteem genaamd "On- Line Support and Assessment Mission", die in 2009 werd goedgekeurd bij Spacebel en geleverd aan het Nederlandse Dutch Space, hoofdaannemer van het project. Nieuwe versies van de mens-machine-interface en het trainingssysteem (Refresher Trainer) van de kosmonauten aan de bediening van de arm, werden eveneens aan het nederlandse Dutch Space geleverd Hun ontvangst is begin 2010 gepland. 28

BELGOSPACE ACTIVITEITENVERSLAG 2007. INTERPROFESSIONELE BELGISCHE VERENIGING VOOR RUIMTEVAARTACTIVITEITEN (VZW opgericht in 1962)

BELGOSPACE ACTIVITEITENVERSLAG 2007. INTERPROFESSIONELE BELGISCHE VERENIGING VOOR RUIMTEVAARTACTIVITEITEN (VZW opgericht in 1962) BELGOSPACE INTERPROFESSIONELE BELGISCHE VERENIGING VOOR RUIMTEVAARTACTIVITEITEN (VZW opgericht in 1962) ACTIVITEITENVERSLAG 2007 Belgospace A. Reyerslaan 80 B-1030 Brussel Tel. +32 2 706 79 50 Fax +32

Nadere informatie

SOCIETE ANONYME BELGE DE CONSTRUCTIONS AERONAUTIQUES. RPM Bruxelles T.V.A. BE 0405 770 992 B.T.W. RPR Brussel SABCA JAARLIJKS COMMUNIQUE 2011

SOCIETE ANONYME BELGE DE CONSTRUCTIONS AERONAUTIQUES. RPM Bruxelles T.V.A. BE 0405 770 992 B.T.W. RPR Brussel SABCA JAARLIJKS COMMUNIQUE 2011 SABCA JAARLIJKS COMMUNIQUE 2011 Op 28 maart 2012 is de Raad van Bestuur samengekomen onder voorzitterschap van de Heer Remo Pellichero ten einde de rekeningen van het boekjaar 2011 af te sluiten, welke

Nadere informatie

CENTUM CS 3000 Revisie 3.04

CENTUM CS 3000 Revisie 3.04 CENTUM CS 3000 Revisie 3.04 In de loop van september 2003 werd de nieuwe revisie 3.04 van Centum CS 3000 gelanceerd. Hieronder vindt u een introductie van de nieuwe functies : Centum CS 3000 R3 : geperfectioneerd,

Nadere informatie

Innovatie voor systeemintegratie

Innovatie voor systeemintegratie Innovatie voor systeemintegratie PERFORMANCE MADE SMARTER PR-backplane Een gebruiksvriendelijke en betrouwbare montageoplossing tussen het DCS/PLC/SIS-systeem en isolatoren/i.s. interfaces TEMPERATUUR

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend.

Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend. Priva blue id & Top control 8 Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend. Priva Blue ID & Top Control 8 Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend. Nooit eerder waren gebruiksgemak, snelheid en betrouwbaarheid

Nadere informatie

Interactief, real time security management

Interactief, real time security management P2000 en P2000LE SECURITY MANAGEMENT SYSTEEM Interactief, real time security management P2000 Security Management Systeem Schaalbaar, intuïtief en eenvoudig in gebruik Het Johnson Controls P2000 security

Nadere informatie

De nieuwe Hydrovar generatie: Toegenomen flexibiliteit en besturing

De nieuwe Hydrovar generatie: Toegenomen flexibiliteit en besturing De nieuwe Hydrovar generatie: Toegenomen flexibiliteit en besturing De nieuwe generatie Hydrovar drukverhogingssets brengt pompen naar een hoger niveau van flexibiliteit en efficiëntie. Montage op de

Nadere informatie

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Vanaf Planon Accelerator 6.0 en Planon Software Suite Release 2014 Een innovatieve specialist met dertig jaar ervaring in het IWMSdomein Een partner die

Nadere informatie

THEME Competence Matrix - Mechatronics

THEME Competence Matrix - Mechatronics COMPETENTIEGEGIED COMPETENTIE ONTWIKKELINGSSTAPPEN 1. Onderhouden van systemen en borgen van de betrouwbaarheid Hij/zij kan het elementaire onderhoud van machines en systemen, volgens planning uitvoeren.

Nadere informatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie SpaceBillboard Onze missie is om mensen te inspireren en ruimtevaartonderzoek te steunen, door het eerste reclamepaneel ooit in de ruimte te lanceren. Korte beschrijving van het project SpaceBillboard

Nadere informatie

Ontzorgen Met alle denkbare diensten

Ontzorgen Met alle denkbare diensten In 1993 zijn Frank Scholten en Dion Awater een bedrijf gestart, omdat zij een duidelijke visie hadden op de IT-wereld: IT moet eenvoudiger! Samen met een aantal gedreven vakmensen begonnen zij aan hun

Nadere informatie

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT

Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Slimmer samenwerken met SharePoint Workflows voor SharePoint met forms en data K2 VOOR SHAREPOINT Workflows, forms, reports en data WAAROM KIEZEN VOOR K2? Of u nu workflows moet maken voor items in SharePoint

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Nieuw: controllers van Syel Europe

Nieuw: controllers van Syel Europe INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Nieuw: controllers van Syel Europe De compacte controller die intelligent én voordelig is. voor seriebouw en klantspecifieke toepassingen voor complexe berekeningen én eenvoudige

Nadere informatie

de juiste persoon op de juiste tijd, de juiste plaats, met de juiste informatie

de juiste persoon op de juiste tijd, de juiste plaats, met de juiste informatie waarschuw de juiste persoon op de juiste tijd, de juiste plaats, met de juiste informatie Alarm supervisie... Operator oproep... Informatie transmissie... Interventie opvolging... MAXIMALE FLEXIBILITEIT

Nadere informatie

Veelzijdigheid is de beste oplossing Het nieuwe Managementsysteem 5 voor sociale alarmering

Veelzijdigheid is de beste oplossing Het nieuwe Managementsysteem 5 voor sociale alarmering Veelzijdigheid is de beste oplossing Het nieuwe Managementsysteem 5 voor sociale alarmering 2 Ruim baan voor meer efficiency Een goede basis leidt tot succes Een onmiddellijke reactie op noodoproepen,

Nadere informatie

Inleiding. Inleiding. Een goede Missie, Visie en Strategie (MVS) bestaat uit twee gedeelten: Strategie Ontwikkeling en Strategie Implementatie.

Inleiding. Inleiding. Een goede Missie, Visie en Strategie (MVS) bestaat uit twee gedeelten: Strategie Ontwikkeling en Strategie Implementatie. Inleiding Inleiding Veel bedrijven hebben wel eens een Visie, Missie en Strategie uitgewerkt. Maar slechts weinig bedrijven hebben er ook daadwerkelijk voordeel van. Bij veel bedrijven is het niet meer

Nadere informatie

Studiedag WKK - IBGE. Opvolging en onderhoud van een WKK : Niet onoverkomelijk IBGE-BIMBIM. 7 juni 2007

Studiedag WKK - IBGE. Opvolging en onderhoud van een WKK : Niet onoverkomelijk IBGE-BIMBIM. 7 juni 2007 Studiedag WKK - IBGE 7 juni 2007 IBGE-BIMBIM Opvolging en onderhoud van een WKK : Niet onoverkomelijk Door J.P. VAN WINGEN Gedelegeerd bestuurder E. VAN WINGEN NV WKK financieel WKK 1 MWe Investering :

Nadere informatie

IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT

IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT IN-LINE pompen MET HOOG RENDEMENT grundfos IN-LINE POMPEN TP, TPD, TPE, TPED MET DE TP/TPE BIEDT GRUNDFOS EEN UITGEBREIDE SERIE INLINE POMPEN MET HOOG RENDEMENT Een grote diversiteit aan toepassingen Gebruik

Nadere informatie

Introductie. Met Flowcode software ontwikkelt u snel en gemakkelijk de meest complexe elektronische en elektromechanische systemen.

Introductie. Met Flowcode software ontwikkelt u snel en gemakkelijk de meest complexe elektronische en elektromechanische systemen. Introductie Met software ontwikkelt u snel en gemakkelijk de meest complexe elektronische en elektromechanische systemen. is een van 's werelds meest geavanceerde ontwikkelomgevingen voor elektronica en

Nadere informatie

Vijeo Citect. Kies voor Schneider Electric en houd optimale grip op uw producties. Een uitgebreid pakket: Vijeo plus HMI/SCADA

Vijeo Citect. Kies voor Schneider Electric en houd optimale grip op uw producties. Een uitgebreid pakket: Vijeo plus HMI/SCADA Vijeo Citect Kies voor Schneider Electric en houd optimale grip op uw producties Optimale communicatie dankzij de zorgvuldig gekozen koppelingen met apparatuur van Schneider Electric is dit de ideale partner

Nadere informatie

CMM 3: levert het wat op?

CMM 3: levert het wat op? CMM 3: levert het wat op? Philips Analytical De noodzaak en voordelen van Software Process Improvement Wie is Philips Analytical? Waarom is voor ons software proces verbetering zo essentieel? Hoe hebben

Nadere informatie

Renault ontwikkelt een wereldwijd plan ter verbetering van de servicekwaliteit in het net

Renault ontwikkelt een wereldwijd plan ter verbetering van de servicekwaliteit in het net 2 oktober 2007 Renault ontwikkelt een wereldwijd plan ter verbetering van de servicekwaliteit in het net. Sinds de lancering van het Renault Contract 2009 in februari 2006 ontwikkelt Renault een wereldwijd

Nadere informatie

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 SOC Maakindustrie & Made Different Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 Agoria: federatie van de technologische industrie 1.700 ondernemingen 10 domeinen Information and Communication

Nadere informatie

HART en 4 20 ma integreren in een PROFIBUS-installaties

HART en 4 20 ma integreren in een PROFIBUS-installaties PROFIBUS Nederland PROFIBUS, PROFINET HART en 4 20 ma integreren in een PROFIBUS-installaties Edegem, 8 juni 2010 De reden De reden voor het initiëren van zo n project kan het verbeteren van de productie

Nadere informatie

Avondseminar. Making Testing Matter Simulatie en Model-Based Testen. Nspyre nodigt u uit voor het Technology Seminar:

Avondseminar. Making Testing Matter Simulatie en Model-Based Testen. Nspyre nodigt u uit voor het Technology Seminar: Avondseminar Nspyre nodigt u uit voor het Technology Seminar: Making Testing Matter Simulatie en Model-Based Testen Dinsdag 27 maart 2012 - Auditorium Einstein High Tech Campus Eindhoven Avondseminar over

Nadere informatie

HART en 4 20 ma integreren in een PROFIBUS-installaties

HART en 4 20 ma integreren in een PROFIBUS-installaties HART en 4 20 ma integreren in een PROFIBUS-installaties Edeg, 12 november 2009 De reden De reden voor het initiëren van zo n project kan het verbeteren van de productie en of veiligheid zijn. De Nationale

Nadere informatie

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting

ATLEC. Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum. State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting ATLEC Ondersteunende Technologie Leren via Eenvormig Curriculum State of the Art en Onderzoeksanalyse Samenvatting WP nummer WP titel Status WP2 State of the Art en Onderzoeksanalyse F Project startdatum

Nadere informatie

Remote maintenance 4.0

Remote maintenance 4.0 Locatie A Locatie B Remote maintenance 4.0 Onderwerpen 1 2 3 Uitleg Remote maintenance 4.0 Verschillende manieren van Remote maintenance Remote maintenance als een service 4 Twee voorbeelden van mogelijke

Nadere informatie

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Wereldwijde veranderingen vereisen nieuwe manieren van denken en doen op het gebied van wereldwijde megatrends Demografische veranderingen Globale

Nadere informatie

Meten is weten! Nauwkeurig inzicht stroomverbruik en efficiënt energiemanagement

Meten is weten! Nauwkeurig inzicht stroomverbruik en efficiënt energiemanagement Meten is weten! Nauwkeurig inzicht stroomverbruik en efficiënt energiemanagement Who s talking? Alfred Rombeek Saia-Burgess Benelux B.V. www.saia-pcd.com/nl Controls specialisten Integratie toonaangevende

Nadere informatie

Medical Services Textile Services Logistic Services. Logistieke dienstverlening voor de medische industrie

Medical Services Textile Services Logistic Services. Logistieke dienstverlening voor de medische industrie Medical Services Textile Services Logistic Services Logistieke dienstverlening voor de medische industrie Facts & Figures Geïntegreerd procesmanagement STERIMA-VANGUARD wil de first in mind regionale en

Nadere informatie

UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE.

UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE. UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE. Dat is onze belofte. DeRoovers heeft een brede ervaring op het gebied van product ontwikkeling. Een rode draad in deze ervaring

Nadere informatie

SCHÄFER ORBITER SYSTEEM. Veilig - Snel - Intelligent

SCHÄFER ORBITER SYSTEEM. Veilig - Snel - Intelligent SCHÄFER ORBITER SYSTEEM Veilig - Snel - Intelligent 2 OVERZICHT SYSTEMEN Compacte Dynamische Opslagsystemen De wens om optimaal gebruik te maken van de beschikbare ruimte, zonder in te boeten aan efficiëntie

Nadere informatie

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Socio-technisch systemen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Systeem categoriën Technische op computer gesteunde systemen Systemen die HW en SW bevatten, maar waar

Nadere informatie

Invoice Processing CANON BUSINESS SERVICES

Invoice Processing CANON BUSINESS SERVICES Invoice Processing CANON BUSINESS SERVICES Invoice Processing Marktinzicht Proces Steeds meer processen worden gedigitaliseerd. Wereldwijd worden er al meer dan 15 miljard facturen elektronisch verzonden

Nadere informatie

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules ML13.027 2013-01-31 FHI Future Technology Today 2013 1 Waar staan wij voor? intelligente elektronica voor meet- en regeltechniek fysica in hard en software tot uiting

Nadere informatie

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam Laser codeersystemen Veilig, flexibel, duurzaam lasersystem INDUSTRIËLE GOEDEREN cosmetica CHEMICALIËN kleur verwijderen hygiëne producten PHARMACEUTISCHE PRODUCTEN CONSUMENTEN GOEDEREN MEDISCHE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

De controletoren van Brussel-Nationaal. Voor een optimale veiligheid van het luchtverkeer

De controletoren van Brussel-Nationaal. Voor een optimale veiligheid van het luchtverkeer De controletoren van Brussel-Nationaal Voor een optimale veiligheid van het luchtverkeer Belgocontrol is een autonoom overheidsbedrijf met als opdracht de veiligheid van het luchtverkeer in het burgerlijk

Nadere informatie

De PROFIBUS & PROFINET dag 2009. Edegem, 10 juni 2009

De PROFIBUS & PROFINET dag 2009. Edegem, 10 juni 2009 De PROFIBUS & PROFINET dag 2009 Edegem, 10 juni 2009 Wat is PROFIBUS? Ronald Poosen PI Competence Center ACRO 2 Waarom PROFIBUS - Centrale PLC - Sensoren/Actuatoren - Gebaseerd op 4-20mA of 0-10V technologie

Nadere informatie

Inkjet codeersystemen

Inkjet codeersystemen Inkjet codeersystemen Betrouwbaar, efficiënt, nauwkeurig alphajet CONSUMENTEN GOEDEREN cosmetica BARCODE CHEMICALIËN farmaceutica bouwmaterialen INDUSTRIËLE GOEDEREN elektronica componenten voedingsmiddelen

Nadere informatie

5000 Serie Modulaire brandmeldcentrale Net zo flexibel als uw ideeën

5000 Serie Modulaire brandmeldcentrale Net zo flexibel als uw ideeën 5000 Serie Modulaire brandmeldcentrale Net zo flexibel als uw ideeën 2 U hoeft zich geen zorgen meer te maken met de 5000 Serie Modulaire brandmeldcentrale Het systeem wordt gedefinieerd door uw wensen

Nadere informatie

ROYAL DIRKZWAGER. Royal Dirkzwager The Maritime Information and Service Provider - www.dirkzwager.com - Royal Dirkzwager The Maritime

ROYAL DIRKZWAGER. Royal Dirkzwager The Maritime Information and Service Provider - www.dirkzwager.com - Royal Dirkzwager The Maritime ROYAL DIRKZWAGER Software AG Partnerdag 2015 Ton de Jong Business Unit Manager ICT Onderwerpen Wat is en doet Royal Dirkzwager Business case: van AIS data naar informatie Waarom Apama? Van Lijnen op Zee

Nadere informatie

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Industry 4.0 Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Internet of Things: de evolutie Vandaag, 2016, groeit

Nadere informatie

Kleine satellieten made in Belgium

Kleine satellieten made in Belgium Kleine satellieten made in Belgium Is de trend in de satellietindustrie vergelijkbaar met deze in de elektronica : is miniaturisatie de toekomst? Hoewel er wereldwijd activiteiten lopen om steeds kleinere

Nadere informatie

Technische Opleidingen

Technische Opleidingen Technische Opleidingen Elauma Waagmeester Technische opleidingen Niet alleen bij nieuwbouw, maar ook bij revisies en storingen is het belangrijk om voldoende kennis van de verschillende systemen in huis

Nadere informatie

SOLUSCOPE 3. indrukwekkende prestaties in 20 minuten

SOLUSCOPE 3. indrukwekkende prestaties in 20 minuten SOLUSCOPE 3 indrukwekkende prestaties in 20 minuten SOLUSCOPE 3 Een Snel systeem... voor efficiënte reiniging Een complete cyclus in 20 minuten OPTIMALE BEHANDELINGSTIJD VOOR REINIGING EN DESINFECTIE De

Nadere informatie

SVHT-IT. Mission statement

SVHT-IT. Mission statement SVHT-IT Mission statement Wij leveren oplossingen en diensten aan het MKB op het gebied van ICT, waarbij service, flexibiliteit en een persoonlijke relatie met de klant voorop staan SVHT-IT is een onderneming

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 27 februari 2009

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 27 februari 2009 > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-Generaal Bezuidenhoutseweg 20 Postbus 20101 2500 EC Den Haag

Nadere informatie

m.b.v. digitale certificaten en PKI Versie: mei 2002 Beknopte Dienstbeschrijving beveiligen van e-mail

m.b.v. digitale certificaten en PKI Versie: mei 2002 Beknopte Dienstbeschrijving beveiligen van e-mail Beknopte dienstbeschrijving Beveiligen van e-mail m.b.v. digitale certificaten en PKI Document: Versie: mei 2002 Beknopte Dienstbeschrijving beveiligen van e-mail Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Snel te

Nadere informatie

Business Process Management

Business Process Management Business Process Management Prof. dr. Manu De Backer Universiteit Antwerpen Katholieke Universiteit Leuven Hogeschool Gent Wat is een bedrijfsproces? Een verzameling van (logisch) gerelateerde taken die

Nadere informatie

Lucht ARIANEXT NIEUW GAMMA WARMTEPOMPEN

Lucht ARIANEXT NIEUW GAMMA WARMTEPOMPEN Lucht ARIANEXT NIEUW GAMMA WARMTEPOMPEN Persmap Januari 2014 ARIANEXT, EEN COMPLEET GAMMA WARMTEPOMPEN VOOR ENERGIEZUINIGE WONINGEN Chaffoteaux vergroot zijn gamma multi-energiesystemen voor de verwarming

Nadere informatie

KONINKLIJKE NEDERLANDSE BOND van FILATELISTENVERENIGINGEN. RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1

KONINKLIJKE NEDERLANDSE BOND van FILATELISTENVERENIGINGEN. RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1 RICHTLIJNEN ASTROFILATELIE Pag. 1 1. TENTOONSTELLINGEN MET WEDSTRIJDKARAKTER 1.1 Zie voor de elementaire inhoud GREV 1.1-1.4, SREV 1.4.1. Deze richtlijnen zijn bedoeld om zowel de juryleden als de inzenders

Nadere informatie

Fresco Consult BVBA Organisatie & functie-analyse. Vacature:.NET Developer (junior)

Fresco Consult BVBA Organisatie & functie-analyse. Vacature:.NET Developer (junior) Fresco Consult BVBA Organisatie & functie-analyse Romaric Croes 27 Mei 2013 Contents Fresco Consult BVBA... 1 Missie... 1 Informatie over de openstaande betrekking... 1 Titel... 1 Plaats in de organisatie...

Nadere informatie

Uitdagingen bij de ontwikkeling van draadloze producten D&E event FHI ( s Hertogenbosch) 9 oktober 2013

Uitdagingen bij de ontwikkeling van draadloze producten D&E event FHI ( s Hertogenbosch) 9 oktober 2013 Uitdagingen bij de ontwikkeling van draadloze producten D&E event FHI ( s Hertogenbosch) 9 oktober 2013 Uitdagingen bij de ontwikkeling van draadloze producten Welkom Productontwikkelproces volgen: Inhoud

Nadere informatie

EIGENSCHAPPEN CONVERGED HARDWARE

EIGENSCHAPPEN CONVERGED HARDWARE EIGENSCHAPPEN CONVERGED HARDWARE Eigenschappen Converged Hardware 1 van 8 Document Informatie Versie Datum Omschrijving Auteur(s) 0.1 29-09-2015 Draft Remco Nijkamp 0.2 29-09-2015 Volgende Versie opgesteld

Nadere informatie

Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn!

Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Ready to go Pagina 1 van 12 Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Copyright Pagina 2015, 2 van 12 perbit bv Alle rechten zijn gereserveerd.

Nadere informatie

SugarCRM Commercial open source CRM software

SugarCRM Commercial open source CRM software SugarCRM Commercial open source CRM software Tom Symoens Wat is CRM? CRM is een bedrijfsstrategie met als doel het identificeren, werven en behouden van klanten. CRM vertrekt van de relatie met uw klanten,

Nadere informatie

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac. Software Mobiliteit Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.be/~tjdhondt p. 1 Overzicht Stelling Objecttechnologie Distributie Mobiliteit Evolutie Besluit p.

Nadere informatie

ABB b.v. 12 februari 2015. Slide 1

ABB b.v. 12 februari 2015. Slide 1 Slide 1 Arnold Kroon, ABB b.v. FHI PPA dag 12-02-2015 FHI - PPA dag Operator Efficiency Slide 2 Sessie Operator Efficiency Agenda Intro Operator Efficiency Wat beïnvloedt de operator? Werkplek Omgeving

Nadere informatie

Schaalbaarheid is de beste oplossing Het nieuwe Managementsysteem voor Sociale Alarmering 7 Professional

Schaalbaarheid is de beste oplossing Het nieuwe Managementsysteem voor Sociale Alarmering 7 Professional Schaalbaarheid is de beste oplossing Het nieuwe Professional 2 Efficiency door aanpassing Ideale oplossingen voor uw succes Om onmiddellijke reacties op noodoproepen, snelle service en naadloze communicatie

Nadere informatie

Professional Services

Professional Services Professional Services Winning deals together with Alcadis Professional Services Experience Center Het Experience Center biedt Alcadis alle faciliteiten om partners te informeren over Wi-Fi, IP-connectiviteit

Nadere informatie

OPERATIONELE CLUSTERING Globale clients kunnen informatie van meerdere systemen weergeven

OPERATIONELE CLUSTERING Globale clients kunnen informatie van meerdere systemen weergeven OPERATIONELE CLUSTERING Globale clients kunnen informatie van meerdere systemen weergeven Beheert u een gedistribueerd systeem met meerdere controlepunten? Wilt u al uw controle op één plaats kunnen centraliseren?

Nadere informatie

De verborgen kosten van capaciteitsupgrades van datacenters verminderen

De verborgen kosten van capaciteitsupgrades van datacenters verminderen De verborgen kosten van capaciteitsupgrades van datacenters verminderen Door Richard Sawyer White Paper #73 Samenvatting Het upgraden van de capaciteit van klassieke UPS-systemen kan leiden tot verborgen

Nadere informatie

Beleef het nieuwe Klantverwijssysteem

Beleef het nieuwe Klantverwijssysteem Beleef het nieuwe Klantverwijssysteem BLOOM is een klantverwijssysteem ontwikkeld op basis van de laatste technologieën en behoeftes uit de markt. Bloom is een krachtig, slim en gebruiksvriendelijk klantverwijssysteem

Nadere informatie

Hoge beschikbaarheid bij Lips Textielservices Johan Westerduin, Transfer Solutions

Hoge beschikbaarheid bij Lips Textielservices Johan Westerduin, Transfer Solutions Hoge beschikbaarheid bij Lips Textielservices Johan Westerduin, Transfer Solutions 22 April, 2010 Woerden, Nederland Introductie Transfer Solutions Transfer Solutions is een gespecialiseerde

Nadere informatie

ProduPlus. Wat is ProduPlus

ProduPlus. Wat is ProduPlus ProduPlus Wat is ProduPlus ProduPlus is een machine monitoring systeem welke ook functies heeft voor order registratie, product data beheer en preventief onderhoud. ProduPlus is ontwikkeld voor gebruik

Nadere informatie

Departement industriële wetenschappen en technologie

Departement industriële wetenschappen en technologie Departement industriële wetenschappen en technologie Universitaire Campus, gebouw B B-3590 DIEPENBEEK Tel.: 011-23 07 90 Fax: 011-23 07 99 Aansturen en testen van een hybride infrarood beeldopnemer Abstract

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

PLAN VOOR ULTRASNEL INTERNET IN BELGIË 2015-2020

PLAN VOOR ULTRASNEL INTERNET IN BELGIË 2015-2020 PLAN VOOR ULTRASNEL INTERNET IN BELGIË 2015-2020 België speelt momenteel een voortrekkersrol in het uitrollen van nieuwe technologieën voor ultrasnel internet. De Belgische overheid moet er alles aan doen

Nadere informatie

LogTag Recorders. Praxas B.V. www.praxas.com info@praxas.com +31 (0)76 5040 268 7

LogTag Recorders. Praxas B.V. www.praxas.com info@praxas.com +31 (0)76 5040 268 7 7 staat voor levering van hoge prestaties, hoge kwaliteit en scherpgeprijsde elektronische recorders. is ontworpen om aan de wereldwijde vraag naar hoog presterende recorders te voldoen. Het combineren

Nadere informatie

ENERGIE-EFFICIËNTE D-LINE WASMACHINES

ENERGIE-EFFICIËNTE D-LINE WASMACHINES ENERGIE-EFFICIËNTE D-LINE WASMACHINES ENERGIE-EFFICIËNTE D-LINE WASMACHINES Wij van IPSO geloven in hogere efficiëntie. Dit betekent dat we op zoek gaan naar intelligente oplossingen die afval verminderen,

Nadere informatie

Einde ondersteuning Windows XP 9 april 2014: wat te doen?

Einde ondersteuning Windows XP 9 april 2014: wat te doen? Einde ondersteuning Windows XP 9 april 2014: wat te doen? Door Brecht SCHAMP Product Specialist Industrial Networks & Security Context Volgens IMS Research zijn de afgelopen jaren meer dan een miljoen

Nadere informatie

1.200. Uw draaibank. Het is tijd om gebruik te maken van het volledige potentieel van uw machine. seconden klauw snelwissel

1.200. Uw draaibank. Het is tijd om gebruik te maken van het volledige potentieel van uw machine. seconden klauw snelwissel Machinebouwers sinds 1991 Voor enkelstuks en kleine series Nederlandse ontwikkeling Eigen besturing Fabrieksservice STYLE besturing Eenvoudig en snel programmeren 2014 SCHUNK GmbH & Co. KG Handbediendeklauwplaat

Nadere informatie

Innovaties door nieuwe ontwikkelingen

Innovaties door nieuwe ontwikkelingen IO Link dag - 2 juni 2015 IO-Link Festo: Benno Brinkers & Jeroen Mars Mogelijkheden van IO- Link Type producten Communicatie & installatie Integratie van signalen Machineveiligheid Demo Wie is Festo? Opgericht

Nadere informatie

De TRUMPF 3D laser systemen. Van applicatie ontwikkeling tot en met productie

De TRUMPF 3D laser systemen. Van applicatie ontwikkeling tot en met productie De TRUMPF 3D laser systemen STAP IN DE 3D WERELD VAN TRUMPF: Van applicatie ontwikkeling tot en met productie Met de TRUMPF TruLaser Robot en de TRUMPF TruLaser Cell bieden wij u op het gebied van lasersnijden

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

MC3-SC stappenregelaar Ultieme controle over pers- en zuigdruk. World leaders in process control.

MC3-SC stappenregelaar Ultieme controle over pers- en zuigdruk. World leaders in process control. MC3-SC stappenregelaar Ultieme controle over pers- en zuigdruk World leaders in process control. Perfecte zuig- en persdrukregeling met de nieuwe MC3-SC Een koelinstallatie is het hart van ieder koel-

Nadere informatie

Partnership en duurzame samenwerking

Partnership en duurzame samenwerking Siemens Healthcare Partnership en duurzame samenwerking Kees Smaling CEO Siemens Healthcare Nederland Restricted Siemens 2013 All rights reserved. Partnership is een hot Page 2 Managed Equipment Service

Nadere informatie

Migratie op Niveau 2 & 3 van een Smeermiddelmengsysteem @ Chevron Gent

Migratie op Niveau 2 & 3 van een Smeermiddelmengsysteem @ Chevron Gent SUCCESVERHAAL Migratie op Niveau 2 & 3 van een Smeermiddelmengsysteem @ Chevron Gent DCS-migratie verloopt soepel ondanks technische uitdagingen Locatie: België Besteldatum: juni 2010 Voltooiing: september

Nadere informatie

"Wij zijn creatieve denkers met kennis van industriële automatisering" JB Systems Westlandseweg 190 3131 HX Vlaardingen Postbus 108 3130 AC Vlaardingen T +31 10 460 80 60 F +31 10 460 80 00 info@jbsystems.nl

Nadere informatie

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken REKENHOF Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken STRATEGISCH PLAN 2010-2014 2 Inleiding Dit document stelt de resultaten voor van de strategische planning van het Rekenhof voor de periode 2010-2014.

Nadere informatie

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica. Titel van het project: Rolnummerherkenning van op een kraan

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica. Titel van het project: Rolnummerherkenning van op een kraan HoGent Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica Titel van het project: Rolnummerherkenning van op een kraan Datum: 17/11/12 Naam student: Cédric Verstraeten Interne promotor: Tim De Pauw In samenwerking

Nadere informatie

BLIJVEND STRUCTUREEL TEKORT AAN DIGITAL EXPERTS!

BLIJVEND STRUCTUREEL TEKORT AAN DIGITAL EXPERTS! ICT BLIJVEND STRUCTUREEL TEKORT AAN DIGITAL EXPERTS! Persconferentie 4 juni 2013 AXA Brussel Agenda 1. Resultaten van de enquête 2013 over de arbeidsmarkt voor digital experts 2. AXA 3. Actiepunten en

Nadere informatie

PLANON E-LEARNINGSERVICE. Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen

PLANON E-LEARNINGSERVICE. Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen PLANON E-LEARNINGSERVICE Breid uw kennis van Planon uit met realtime toegang tot innovatieve e-learningcursussen De Planon e-learningservice biedt onder meer de volgende modules: Algemene e-learning Domeinspecifieke

Nadere informatie

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Federaal Plan Armoedebestrijding Reactie van BAPN vzw BAPN vzw Belgisch Netwerk Armoedebestrijding Vooruitgangstraat 333/6 1030

Nadere informatie

10 redenen om te virtualiseren. Met virtualisatie breek je de directe link tussen de fysieke infrastructuur en de applicaties die erop draaien.

10 redenen om te virtualiseren. Met virtualisatie breek je de directe link tussen de fysieke infrastructuur en de applicaties die erop draaien. 10 redenen om te virtualiseren Wat betekent virtualiseren? Met virtualisatie bij computers wordt over het algemeen bedoeld dat meerdere besturingssystemen tegelijkertijd op één computer kunnen draaien.

Nadere informatie

Sterk in innovatie Kennis op hoog niveau Maximale ondersteuning

Sterk in innovatie Kennis op hoog niveau Maximale ondersteuning Sterk in innovatie Kennis op hoog niveau Maximale ondersteuning Baanbreke X2com X2com levert professionele telecom diensten aan bedrijven en instellingen. Dat doen we via een sterk netwerk van meer dan

Nadere informatie

Hekwerk Dakrandbeveiliging van technische platte daken niet toegankelijk voor het publiek en randbeveiliging van industriële installaties

Hekwerk Dakrandbeveiliging van technische platte daken niet toegankelijk voor het publiek en randbeveiliging van industriële installaties DAKRANDBEVEILIGING Ons vak, uw veiligheid Hekwerk Dakrandbeveiliging van technische platte daken niet toegankelijk voor het publiek en randbeveiliging van industriële installaties Vaste of zelfdragende

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZ/08/195 ADVIES NR 08/18 VAN 2 DECEMBER 2008 BETREFFENDE DE AANVRAAG VAN DE LANDSBOND DER CHRISTELIJKE MUTUALITEITEN

Nadere informatie

Schuurkenspad 7 5986 PD Beringe Tel: 0031-773078900 Fax: 0031-773074014. Introductie

Schuurkenspad 7 5986 PD Beringe Tel: 0031-773078900 Fax: 0031-773074014. Introductie Introductie Panbo Systems is het meest innovatieve bedrijf in de champignonindustrie op het gebied van constructie, klimaat beheersing en consultancy. Met meer dan twintig jaar ervaring en projecten over

Nadere informatie

Transport en logistiek CSN950 Dimensioner Uitstekende meetprestatie Krachtige, ingebouwde processor Naadloze connectiviteit

Transport en logistiek CSN950 Dimensioner Uitstekende meetprestatie Krachtige, ingebouwde processor Naadloze connectiviteit Transport en logistiek CSN950 Dimensioner Uitstekende meetprestatie Krachtige, ingebouwde processor Naadloze connectiviteit Nieuwe Standaard voor rentabiliteit, efficiëntie en flexibiliteit Transport en

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

AANVRAAG TOT MACHTIGING VOOR DE BEDIENING VAN EEN RUIMTEVOORWERP. ingediend op 28 april 2014

AANVRAAG TOT MACHTIGING VOOR DE BEDIENING VAN EEN RUIMTEVOORWERP. ingediend op 28 april 2014 AANVRAAG TOT MACHTIGING VOOR DE BEDIENING VAN EEN RUIMTEVOORWERP ingediend op 28 april 2014 1. Operator remarques INSTITUT VON KARMAN POUR LA DYNAMIQUE DES De hoedanigheid van FLUIDES, ivzw operator wordt

Nadere informatie

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services van KPN Afdelingen smelten samen, markten verschuiven, klanten willen

Nadere informatie

Care for Systems. Inter Service Level Agreements

Care for Systems. Inter Service Level Agreements Care for Systems Inter Service Level Agreements Service: maximale beschikbaarheid Wat gebeurt er als de AV-installatie uitvalt in uw meldkamer, vergaderruimte of operatiekamer? Wat is de impact op de geplande

Nadere informatie

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS 26 november 2014 Aart Bitter@ISGcom.nl www.information-security-governance.com Disaster Recovery Plan 2 The Bitter Brew Case To Brew or not to Brew, That s

Nadere informatie

Het is een verticaal geïntegreerd bedrijf, dat zowel actief is in de productie van grondstoffen en halffabrikaten als van afgewerkte producten.

Het is een verticaal geïntegreerd bedrijf, dat zowel actief is in de productie van grondstoffen en halffabrikaten als van afgewerkte producten. Referenties Beaulieu International Group De klant Beaulieu International Group is een Belgische industriële groep die ontstond in de zomer van 2005 uit de fusie van vijf zelfstandige takken van de voormalige

Nadere informatie