Met/ zonder collectie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Met/ zonder collectie"

Transcriptie

1 Met/ zonder collectie Het museum van vandaag en morgen Domeniek Ruyters Crisisstemming Twee jaar geleden beweerde Rem Koolhaas in het Amerikaanse kunsttijdschrift Artforum (Summer 2010) dat hij het heel wel mogelijk hield dat instituten als het museum wel eens te maken zouden kunnen krijgen met wat in de fysica halfwaardetijd heet. Precies zoals radioactieve stof zou het museum met de tijd onvermijdelijk aan relevantie gaan verliezen, zo zijn vermoeden. Hoe langer het bestaat, des te onbelangrijker het wordt. Gezien de moeilijke situatie waar veel musea zich momenteel in bevinden, kun je concluderen dat Koolhaas misschien wel gelijk heeft met die veronderstelling. Teruglopende budgetten, vergrijzing van het publiek, een groeiend maatschappelijk isolement als witte tempel in zwart kleurend stedelijk gebied, verouderde verzamel- en tentoonstellingsprogramma s, toenemende uitholling van zijn wetenschappelijke functie; het lijkt soms alsof musea geen goed meer kunnen doen. Nu de politiek de kunst steeds meer een kwestie van de markt vindt, is het niet ondenkbaar dat we in de eindtijd zijn beland van wat een paar decennia geleden nog de trotse tempels van het publieke kunstbezit waren. Het is zelfs heel goed mogelijk dat er over twintig jaar de helft minder aan kunstmusea in het Westen over is. En dat wat er overblijft niet meer het algemeen belang dient, maar een particulier gesponsorde nichemarkt. Misschien is het wel goed bij aanvang van deze beschouwing er op te wijzen dat mijn perspectief op het museum nadrukkelijk is gekleurd door de Nederlandse situatie. In dit discussiestuk komen ook musea uit andere landen aan bod, zoals ik de ontwikkelingen die ik schets opgaan voor de gehele sector, maar het vertrekpunt is steeds Nederland, museumland bij uitstek, met een lange traditie van publieke musea voor moderne kunst. Elke provinciestad van inwoners heeft er een - in totaal zijn er meer dan 500 publieke musea in Nederland. Nu nog wel. Steeds vaker is er discussie over de positie van het museum, die minder stabiel lijkt dan lange tijd gedacht. Charles Esche, directeur van het Van Abbemuseum, sprak al eens openlijk over het verdwijnen van het museum zoals we dat kennen, in minder dan vijftig jaar. Ook Chris Dercon speculeerde al eens in een lezing op de mogelijke verdwijning van musea in de nabije toekomst. Vooral de middelgrote musea, van het formaat 1

2 Van Abbemuseum of M HKA, lopen in zijn ogen gevaar. De grote musea, die kunnen teren op enorme toeristenstromen, zullen de bezuinigingen van de komende tijd wel overleven. Evenals de wendbare kleintjes. Toen ik Esche enkele maanden geleden om een nadere toelichting op het mogelijke opheffen van musea vroeg, wilde hij er niet verder op ingaan. Het lag gevoelig omdat hij zelf op dat moment te maken had met de cultuuromslag die hij eerder voorspeld had. Een sociaaldemocratisch gemeenteraadslid kreeg in het najaar van 2011 bijna gedaan dat de gemeente meer inkomsten van het Van Abbemuseum zou gaan eisen en per direct het budget met meer dan een miljoen zou reduceren (20%). Het gemeenteraadslid wilde een museum dat meer toeristen zou trekken, precies zoals de succesvolle musea in Den Haag en Groningen bewezen hadden dat mogelijk was. Esche heeft dankzij steun van de wethouder (schepen) van cultuur het directe gevaar kunnen afwenden, maar er werd door de gemeente wel onderzocht of het museum wel optimaal presteert bij het streven naar eigen inkomsten. Het museum heeft inmiddels voorstellen gedaan om de eigen inkomsten te verhogen, met name via de inzet van de eigen collectie. De snel veranderende perceptie op de noodzaak van een publiek museum bij het tot bloei brengen van een gemeenschap speelt niet alleen in Nederland. In Spanje worden er al musea gesloten omdat het geld op is. En in Duitsland is er door ambtenaren eind maart het boek Kulturinfarkt gepubliceerd waarin ze suggereren dat het beter is de helft van de gesubsidieerde musea en kunsthallen te sluiten, omdat die de kloof tussen kunst en de samenleving alleen maar verdiepen. Laat de markt maar zijn werk doen, stellen ze. Politiek Tijdens een recente discussie over musea in Amsterdam in het kader van het lezingenprogramma Facing Forward wees de Duitse kunsthistoricus Hans Belting, die veel onderzoek naar musea heeft gedaan, meest recentelijk in het kader van de tentoonstelling The global museum in het ZKM in Karlsruhe (2011), erop dat je bij een discussie over musea steeds duidelijk moet maken over welk museum je spreekt. De geschiedenis van het museum is zo omvangrijk, er zijn zoveel soorten musea, zoveel historische lijnen, dat je niet specifiek genoeg kunt zijn. Hij gaf ook enkele nuttige kwalificaties. Het museum, zoals we dat tegenwoordig kennen, is nauw verbonden met het ontstaan van de moderniteit. Het is een relatief recente uitvinding, van nog pas tweehonderd jaar oud, een product van de Franse revolutie, en daarmee van de opkomst van een steeds mondiger publiek, dat de plek innam van de aristocratie. Het publiek wilde zich ook vertegenwoordigd zien in instituties, zoals het museum. Het Louvre, voormalig paleis van de koning, was het eerste grote publieke museum, dat is ontstaan na het teruggeven van de collectie van de koning aan het volk. Die herkomst en ontstaansgeschiedenis van het kunstmuseum bepalen tot op heden onze blik op deze instelling. Vooral in Europa krijgt het altijd een publieke rol toegedicht, als bindende factor binnen een gemeenschap, met vooral een beschavende taak. Het is van oudsher een opvoedkundig instituut, een wapen tegen de cultuur van de straat, tegen grofheid en onfatsoen. De vele regeltjes die in een museum gangbaar zijn (niet aanraken svp), zijn er een uitwas van. Het museum geldt daarbij als het culturele geweten van een samenleving. Althans zo is het tot voor kort graag gezien, in ieder geval door de musea zelf. Ze kregen en krijgen er veel subsidie van gemeente en rijk voor. Europese musea opereren voor een groot deel met publiek geld en hebben dientengevolge ook te maken met de politiek die hun beleid controleert. In Nederland en Noord-Europa is de situatie niet zo extreem als in de zuidelijke landen van Europa, waar met elke machtswisseling ook de directies van de musea willen wisselen. Maar ook hier heeft de politiek een grote stem binnen het museale beleid. Zelfs in Nederland waar het door de politiek aangehangen negentiende-eeuwse principe van de liberaal Thorbecke dicteert dat cultuur geen regeringszaak is, is die bemoeienis onmiskenbaar. Afgelopen jaren is de overheid via allerlei stimuleringsprogramma s waar veel geld voor beschikbaar was de initiator geweest van het stimuleren van een niet-westers tentoonstellingsprogramma. Ook heeft de Mondriaan Stichting (het huidige Mondriaan Fonds) getracht musea aan te zetten meer rekening te houden met de zwart kleurende binnensteden. Hoe ver die bemoeienis van de politiek kan gaan bleek recentelijk in Gouda waar het plaatselijke museum onder politieke dwang zijn koers verlegde. Van een nationaal opererend museum diende het een stadmuseum te worden, volledig gewijd aan de lokale cultuur. Een gevolg van die beleidswijziging was dat het museum het verantwoord vond een topstuk uit de eigen collectie, een schilderij van Marlene Dumas naar de veiling te brengen, onder luid protest van collega-musea, die volgens de onderling gemaakte afspraken recht hadden op een eerste bod. Het museum bleef bij zijn standpunt en meende dat de Dumas niet meer in de collectie paste. Met de winst uit verkoop wordt het museum gerenoveerd en heringericht als stadsmuseum. 2

3 Het lijkt erop dat de Nederlandse museumsector langzamerhand genoeg krijgt van de slinkse wijze waarop de politiek invloed uitoefent op het inhoudelijke beleid. De laatste jaren, al voor de in 2011 afgekondigde bezuinigingen, was er in Nederland de roep om de banden tussen politiek en kunst aan te halen, ondanks het altijd als heilig beschouwde Thorbecke-principe. De Mondriaan Stichting en het Fonds BKVB (beide gefusioneerd per 1 januari 2012 in Mondriaan Fonds) gingen voorop in een poging de kunstwereld ervan te doordringen dat er gewerkt moest worden aan een nieuwe maatschappelijke positionering, om een volledig isolement met alle mogelijke politieke consequenties van dien te voorkomen. Met de bezuinigingen van 2011 kunnen we vaststellen dat erger inmiddels een feit is. Canonisering Belting stipte tijdens het interview in Amsterdam ook een andere belangrijke kwestie aan. Hij noemde het museum eerst en vooral een plek van representatie en van canonisatie. Traditioneel is het museum de plek waar geschiedenis geschreven wordt. Er wordt via de aanleg van een collectie bepaald wat het beeld van een tijd wordt waar het nageslacht mee in aanraking kan komen. Bovendien worden ontwikkelingen in perspectief geplaatst. Het museum heeft zich vooral sinds de negentiende weeuw geïdentificeerd met deze classificierende taak, die door Alfred Barr in het MoMA uit de jaren twintig naar de twintigste eeuw is vertaald en voorzien van een geheel eigen genealogie. Je kunt het belang dat de gemeenschap aan die taak toekende terugzien in de positie van de gebouwen in de stad, de omvang van de organisatie in vergelijking met andere culturele instellingen, en het budget dat ervoor vrij wordt gemaakt. Tot op heden investeren overheden fors in die symbolische positie en maken elke paar decennia enorme budgetten vrij voor nieuwbouw. Dat culturele machtsvertoon neemt niet weg dat het volgens Belting de taak van het museum is om de canon voortdurend ter discussie te stellen. Een goed museum is een levend museum met een kritische inslag, ook naar zichzelf toe. Het blijkt in de praktijk een precaire balans, waar musea meer en meer moeite mee hebben. De tijd dat bijvoorbeeld het Centraal Museum in Utrecht openbare bijeenkomsten hield om aankoopvoorstellen door het publiek te laten toetsen alvorens daadwerkelijk tot aankoop over te gaan, ligt al decennia achter ons. De collecties zijn ondanks vele uitbreidingen in de musea, steeds vaker aan het zicht onttrokken en worden steeds minder vaak als zodanig ter discussie gesteld. De communicatie eromheen heeft eerder iets pocherigs, dan zelfkritisch. Ik bespeur weinig behoefte het eigen beleid van jaren eerder ter discussie te stellen. Alleen het Van Abbemuseum heeft zich daaraan gewaagd, onlangs in het langdurige programma Play Van Abbe. Er wordt alweer enige tijd gemorreld aan de positie van het museum als scherprechter van de kunst. Chris Dercon gaf onlangs in een lezing aan hoe de kunstwereld in twintig jaar tijd exponentieel groter is geworden en verspreid over tal van platforms en media die elk zeer belangrijk zijn bij de beeldvorming rond kunst. Waren musea een halve eeuw de enige musealiserende instanties, intussen zijn er talloze. Sterker, sommige platforms, zoals grote kunstmanifestaties en biënnales, lijken veel effectiever in het sturen van de beeldvorming dan de musea. Dat geldt zowel voor de presentatie van de actuele productie, het discours eromheen, als de respons erop in de media. Het zijn bovendien platforms die veel innovatiever opereren dan de logge, trage musea. Zelfs de grote musea, van het type Tate, MoMA en Centre Pompidou, hebben moeite deze dynamiek bij te houden en weten zich vaak meer volgend dan initiërend ten aanzien van vernieuwende visies op de hedendaagse kunst. Ook nu er de laatste jaren van een zekere biënnalemoeheid sprake is, gezien de hoge vlucht die dit tentoonstellingstype genomen heeft en de massaliteit ervan, blijven ze toonaangevend in het publieke debat rondom kunst en keer op keer nieuwe inzichten aandragen. Het is niet alleen de concurrentie die maakt dat musea aan gezag verliezen bij de canonisatie van de kunst. Er is ook een meer kunstinhoudelijke oorzaak. Musea zagen door de opkomst van het postmodernisme in de late jaren zeventig en jaren tachtig, de bodem onder hun soms al jaren gevolgde beleid vandaan getrokken worden. Wat ze altijd als canon hadden gezien werd ineens fel bediscussieerd. Vergeten namen uit de kunstgeschiedenis werden volop in de schijnwerpers geplaatst, en lieten zien hoezeer het museumbeleid decennia lang opgesloten heeft gezeten in een modernistische ideologie, zonder veel aandacht te besteden aan kunst die daar volgens de kunsthistorici buiten viel. Kunstenaars liepen voorop in die omslag. Ze brachten niet alleen nieuwe leermeesters naar het museum (René Magritte uit de vache periode, Francis Picabia), maar liepen ook voorop in de kritische ondervraging van het museum als modernistisch instituut. De zogeheten institutional critique, die is opgekomen in de jaren zestig, werd een massaal instrument in de jaren tachtig en de jaren negentig. Deze kritiek heeft de musea veel van hun almacht en autonomie ontnomen en doen beseffen dat ze niet alleen deel zijn van een aanmer- 3

4 kelijk complexere wereld dan ze ons lange tijd hebben doen geloven, maar ook een waarin hun woord niet langer wet is. De institional critique heeft de musea de nodige zelfrelativering gebracht, die onder meer gestalte kreeg in het uitnodigen van gastconservatoren die een ander licht op de eigen collectie wierpen. Deze gastcuratoren herformuleerden de geschiedenis die uit de collectie te destilleren valt, en gaven die soms een nieuwe richting met wat bruiklenen. In Nederland heeft zowel het Museum Boijmans van Beuningen als het Stedelijk Museum in Amsterdam in die jaren (tachtig en negentig) veel met grote gastcuratoren gewerkt, onder wie Peter Greenaway (Rotterdam), Hans Haacke (Rotterdam) en Koningin Beatrix (Amsterdam). Het is sindsdien praktijk geworden om de eigen collectie zo dynamisch mogelijk te presenteren, in steeds wisselende constellaties die uitdrukken dat er in een museum niet één geschiedenis gerepresenteerd wordt maar ontelbaar vele. Achteraf zijn de jaren tachtig en negentig te zien als een soort van losmakingsproces, vanuit de modernistische orde waar het moderne en hedendaagse kunstmuseum sinds het MoMA van directeur Alfred Barr in de jaren twintig zich in heeft bevonden. Een losmaking die bij vrijwel alle musea tot een identiteitscrisis heeft geleid, die tot op heden nog niet helemaal lijkt overwonnen. Het verlies aan gezag was vooral in de jaren negentig goed merkbaar. Niet alleen was dit de periode waarin de grote concurrent van het hedendaagse museum, de biënnale als voertuig van artistieke vernieuwing wereldwijd werd heruitgevonden en uitgroeide tot de grote smaakmaker van de kunstwereld, vooral op plaatsen waar geen museum of museumcultuur was. Het was ook de periode waarin meer en meer kunstenaars aangaven liever buiten het museum te opereren, vrij in de publieke ruimte. Onder de noemer relational aesthetics ontwikkelde zich een breed scala aan kunstpraktijken die zochten naar andere relaties met het publiek, dat vooral in de publieke ruimte werd opgezocht. Het leidde tot een kunstproductie die zich niet alleen veel democratischer toonde dan het museum ooit geweest was, maar ook een die nadrukkelijk niet te verzamelen was, zelfs per definitie onmuseaal was. Er is nog een laatste oorzaak te noemen voor het verlies aan gezag bij vooral de publieke musea. Dat is de groei van de markt, bij tegelijkertijd krimpende aankoopbudgetten voor de musea. Helen Molesworth, curator in Chicago, sprak erover in haar bijdrage aan de eerdergenoemde special van Artforum over het museum. De schaal van de artistieke productie en bijpassende platforms van vertoning relativeert elke mogelijke aankoop van een museum, zo er al geld voor is. Elke werving is een momentopname, die direct aan alle kanten wordt ingehaald door werk dat weer meer aandacht opeist. Ik herinner me een wanhopige Hal Foster die tijdens een lezing stelde dat het vrijwel onmogelijk is geworden op een serieuze manier kunstgeschiedenis te bedrijven, als niemand bereid is het met elkaar over langere tijd over hetzelfde onderwerp te hebben. Bij de musea leidt het gebrek aan consensus tot een enorme versnippering van het aanbod. De omvang van het budget en de omvang van het gebouw lijkt vaak meer normstellend. Chaos Het verlies aan canon en kunsthistorische consensus levert onder musea een kleurrijk spektakel op. Was er in de jaren tachtig in het publieke debat veel ergernis over het feit dat musea in Nederland te vaak dezelfde kunstenaars aankochten, en er beter aan deden vanuit de zogeheten Collectie Nederland te verzamelen De Collectie Nederland is een virtueel concept dat alle museumcollectie tot algemeen openbaar kunstbezit maakte en idealiter volledig uitwisselbaar. Nu is het probleem dat het verzamelbeleid bij gebrek aan consensus in de kunstwereld werkelijk alle kanten op schiet. Met gevolg eerder een te grote dan een te kleine verscheidenheid. Steeds minder musea tonen ambitie die geschiedenis als een groot verhaal te vertellen. Ze zijn langzaam maar zeker bezig te verworden tot Wunderkammer, waarin vooral verwonderd en bewonderd wordt, en minder geleerd. Als commissielid museumaankopen bij de Mondriaan Stichting mocht ik zo n acht jaar geleden alle collectieplannen van de Nederlandse musea lezen. Er was bijna geen enkel museum dat een overtuigend overkoepelend collectieplan kon overleggen. De meeste musea leverden een stuk als een lappendeken van plannetjes, genoteerd door afdelingsconservatoren die meestal niet veel verder keken dan hun eigen domeintje en geen weet leken te hebben van wat de collegaconservator verzamelde. Het gebrek aan consensus over hoe de kunstgeschiedenis te definiëren vanuit openbaar kunstbezit, uitte zich in een wilde berg van quasi-kunsthistorische redeneringen, die een evenzeer objectief sausje aan de te wensen aanwinsten moesten geven. Er was een museum dat deed aan mens en arbeid. Een ander zag de kunstgeschiedenis als een verzameling portretten en landschappen. Er was er een die realisme koppelde aan maatschappijkritiek en zichzelf een norm had gesteld door minimaal 50% werk van vrouwen te verwerven. Er was er een dat zich beperkte tot sierraden en keramiek, en heel veel die de moeite om het allegaartje uit hun depot als eenheid te presenteren had opgegeven. 4

5 De directeur was vaak de opvallende afwezige in het verhaal. Soms schreef hij een korte inleiding, vaker liet hij ook dat over aan een ondergeschikte om alleen zijn handtekening te zetten. Het feit dat de directeur de verantwoording voor de collectie aan ondergeschikten laat, lijkt me symptomatisch voor een veranderend perspectief op wat traditioneel als een de cruciale taken van het museum werd gezien: collectioneren hoort daar kennelijk niet meer zo bij. Wat bij alle kunsthistorische grilligheid van de plannen ook opviel was het onvermogen de eigen collectie aan te laten sluiten bij de hedendaagse meer geglobaliseerde visie op kunst. De meerderheid van de musea bleven zich concentreren op de westerse kunstgeschiedenis, hoewel in hun tentoonstellingsbeleid al volop Chinezen en kunstenaars uit ander regio s te zien waren. De conservatoren leefden als het ware in een andere tijd, die werd gedicteerd door de opvattingen over kunst uit de jaren dat ze zelf studeerden. Misschien is er sinds acht jaar wel iets verbeterd, maar aan de collecties valt dat nog steeds niet te zien. In geen van de collecties van de grote musea in Nederland zit veel niet-westerse kunst. Zelfs een van de meest progressieve musea van Nederland, het Van Abbemuseum is pas net begonnen. Niet zo lang geleden zag ik in het museum een plattegrond met de plekken waarvan dan de door hen aangeschafte kunst kwam. De kaart zag eruit als een wereldkaart in Er was alleen werk uit landen op het noordelijk halfrond. Er wordt aan gewerkt zei Charles Esche me, in een reactie via Twitter, nadat ik er een foto van op de website van Metropolis M had geplaatst. Maar dat zei Frank Lubbers mij eind jaren negentig ook al eens. De achterstand zal ongetwijfeld met expertise te maken hebben, die in veel musea ontbreekt. Musea moeten op zoek naar deskundigheid die ze onvoldoende in eigen huis hebben. Soms is die te vinden bij volkenkundige musea, waarvan sommige al in de jaren negentig conservatoren voor nietwesterse hedendaagse kunst hebben aangesteld. Clémentine Deliss, sinds een jaar directeur van het museum voor wereldkunst in Frankfurt heeft de banden met hedendaagse kunstenaars zelfs tot prioriteit van haar beleid gemaakt. In een vraaggesprek met Metropolis M gaf ze aan dat wat haar betreft de grens tussen haar museum en dat van een museum voor hedendaagse kunst vloeibaar was geworden. Ze hoopte op verregaande samenwerking. Een ander mogelijk antwoord is samenwerking met musea die wel al enige expertise op bepaald vlak in huis hebben. Dit soort coöperatie is de achtergrond van L internationale, een samenwerking tussen zes collecties in musea in Westen Oost-Europa en het MACBA in Barcelona. Ook het Van Abbemuseum en het M HKA maken deel uit van het netwerk. Streven is de diverse collecties sneller uit te wisselen, en opgebouwde deskundigheid te delen. De musea in Eindhoven en Antwerpen hoeven zo niet een aparte conservator op Zuid-Amerika te zetten, maar kunnen profiteren van de expertise op dit vlak bij het MACBA. Privécollecties Een bijkomend probleem met betrekking tot het verzamelen is dat de markt voor hedendaagse kunst in de afgelopen jaren zodanig is gegroeid dat die voor publieke musea met hun relatief bescheiden budgetten nauwelijks meer is bij te benen. Verzamelen met beleid is een redelijk onmogelijke opgave geworden, nu de prijzen van topkunstenaars explosief zijn gestegen. Slechts enkele musea hebben voldoende slagkracht om te halen wat ze willen hebben, maar de meerderheid is afhankelijk van gunsten. Bijvoorbeeld van galeries die het van belang vinden als werk van bepaalde kunstenaars in bepaalde collecties komt. Of van verzamelaars, die werk uit hun collectie aan de musea schenken of langdurig in bruikleen geven. Er is altijd een nauwe relatie geweest tussen musea en particuliere verzamelaars, al was het doordat veel musea gesticht zijn na overdracht van een grote collectie aan de gemeenschap. Maar die relatie is de ene periode wat prominenter geweest dan de andere. Momenteel kun je spreken van een verhoogde interesse, nu de budgetten van publieke musea fors onder druk staan. De afhankelijkheid van musea van de private sector groeit, wat hun positie in de onderhandeling met verzamelaars niet sterker maakt. Verzamelaars hebben nu eenmaal hun belangen bij het doen van een schenking, en dat strookt niet altijd met de interesse van het museum. Ze wensen een mate van zichtbaarheid die musea niet altijd kunnen garanderen. Bovendien bestaat een gift zelden alleen uit het werk dat het museum graag wil. Er zit ook vaak werk bij waar vanuit de museumcollectie bezien minder behoefte aan is. Bovendien zijn giften steeds vaker langdurige bruiklenen, met gevolg dat erfgenamen zich soms decennia nadat een werk in een museumcollectie terecht is gekomen melden voor het betreffende werk, om het alsnog te verkopen. Onlangs moest het Van Abbemuseum om die reden een wervingscampagne starten om een werk van Richard Long te kunnen behouden. Een werk dat de verzamelaar destijds nooit had kunnen verwerven zonder bemiddeling van de toenmalige directeur Rudi Fuchs. 5

6 Ondanks dit soort opspelende dilemma s hebben musea bij de krimpende budgetten geen keuze om de banden met particuliere verzamelaars aan te halen. Ook in Nederland, waar gedurende decennia maar weinig in privaat-publieke samenwerking is geïnvesteerd, wordt erkend dat de banden met deze achterban cruciaal kunnen zijn bij de versteviging van de bedding van de musea in een lokale gemeenschap. Afgelopen jaren is er in Nederlandse musea een ware explosie van presentaties van privéverzamelaars, alsof de musea iets goed te maken hebben. Je kunt je afvragen of deze koestering van het private bezit niet te laat komt nu een andere ontwikkeling onder privécollectioneurs steeds zichtbaarder wordt. Door The Wall Street Journal werd al in 2008 gesignaleerd dat privéverzamelaars steeds minder geneigd waren hun bezit aan musea te schenken, in het algemeen belang, al dan niet in eigen vleugels of wat daar verder aan wederdienst vastzat. De krant stelde vast dat meer en meer verzamelaars ervoor kozen een eigen museum te bouwen, om daar hun collectie integraal in onder te brengen. De ontwikkeling is ook in Europa zichtbaar, gezien de enorme musea die grootverzamelaars Saatchi en Pinault erop nahouden. In Duitsland staan iets meer bescheiden privémusea, en ook in België zijn voorbeelden van privéverzamelaars die hun eigen museum zijn begonnen. Zelfs Nederland beweegt mee met de trend, nu Joop van Caldenborgh besloten heeft zijn Caldic Collectie onder te brengen in een apart museum in Wassenaar, ondanks zijn jarenlange bestuursfuncties in musea in Rotterdam en Den Haag. Van Caldenborgh heeft ook nagedacht over het behoud van het museum na zijn dood, en daartoe een stichting opgericht, zodat hij niet hoeft te vrezen dat de collectie alsnog uiteenvalt. De tendens getuigt niet alleen van de enorme rijkdom van de verzamelaars, maar vooral van het verval van de publieke sector en hun kunstinstituten. Verzamelaars willen niet alleen alle aandacht op zichzelf vestigen en op hun collectie als zodanig, maar geven er ook mee aan dat de eigen collectie een beter context biedt dan die van het publieke museum. Het is daarom in meerdere opzichten een zorgelijke tendens, die maakt dat de belangrijkste kunst van een bepaalde periode steeds minder vaak in publiek bezit terecht komt en ook op termijn daar niet terecht zal komen. Daar staat tegenover dat er ook verzamelaars, of beter mecenassen zijn, die nieuwe vormen van publiek-private samenwerking initiëren. Meest prominent voorbeeld is de H+F collectie van Han Nefkens. De werken daaruit, aangekocht door Han Nefkens en diens partner, verhuizen direct door naar publieke verzamelingen op welgekozen plekken in Europa. Een andere interessante tussenvorm is het openbare archief, waar Museum Boijmans Van Beuningen aan werkt, en waar ook particulieren hun collectie kunnen onderbrengen. Vermeldenswaardig is ten slotte de opmerkelijke samenwerking tussen Harald Falckenberg en de Deichtorhallen, waarbij de hallen in feite een kunsthal zonder collectie gedurende een tiental jaar tentoonstellingen mogen maken met de collectie van Falckenberg, die zelf het salaris van de conservator betaalt. Geen van al deze initiatieven is zonder ethische bezwaren, gezien de soms tegengestelde belangen die meespelen en die juist in de publiek-private samenwerking altijd op scherp staan. Maar de rijkdom aan ideeën bewijst dat er een interessant tussengebied ontstaat tussen het klassieke publieke museum enerzijds en het klassieke private museum anderzijds. Ontzamelen Als je met enige afstand naar de ontwikkelingen kijkt, de canonieke onrust ziet en de overvolle depots, en daar tegenover het groeiende belang van het museum in zijn functie van tentoonstellingsproducent en toeristenmagneet, kun je niet anders dan concluderen dat wat altijd als het hart van de organisatie is beschouwd, langzaam maar zeker in een bijrol terecht lijkt gekomen. Ook al is elke museummedewerker het erover eens dat een museum dat niets meer verwerft ten dode opgeschreven is, men gedraagt zich er niet erg naar. Vooral vanaf de jaren negentig opereren veel musea meer als kunsthal dan als verzamelend instituut. In ieder geval naar buiten toe. Op dezelfde avond waarop Hans Belting sprak over de canoniserende rol van het museum, sprak ook Iwona Blazwick, directeur van de Whitechapel Art Gallery, over de toekomst van het museum. Meer dan als een collectie typeerde ze het museum als een gebouw. Ze had het over het museum als destiny, een bestemming in een vreemde stad. Voor haar functioneerde het altijd als een baken aan de hand waarvan ze zich kon oriënteren en het belangrijkste doel van een bezoek. Ook al was ze een professional, bovendien een die ooit in een museum werkte, op deze avond identificeerde ze zich met de belangrijkste bezoeker van dat museum: de kunsttoerist. Chris Dercon zei onlangs nog in een lezing dat onderzoek van Tate Modern uitwees dat het voor de gemiddelde bezoeker niet meer duidelijk is wat de collectie is en wat de tentoonstelling. Dat lijkt me vooral een gevolg van de manier van presenteren van de collectie in het museum. Er valt geen verschil meer in te ontdekken, alles wordt gepresenteerd als tentoonstelling, als een tijdelijke interpretatie, als een momentopname. Niets in het museum is meer blij- 6

7 vend. Ook de collectie niet. Er is geen museum meer zonder afstotingsprogramma. Toeristen maken tegenwoordig de meerderheid uit van het museumbezoek. Van de lokale functie, het bouwen aan een culturele gemeenschap, wordt het museum een factor van belang in de city marketing. Kathy Halbreich van het MoMA wees in de eerder genoemde museumspecial van Artforum op dat de opkomst van het toerisme het museum voor nieuwe problemen stelt. Niet alleen moet het zich inrichten op enorme bezoekersstromen, ook de fondsenwerving verandert. Zeker in Amerika, waar musea altijd sterk gesteund hebben op de gegoede burgerij uit de eigen regio, die daar hun maatschappelijke verantwoordelijkheid namen, ziet men zich geconfronteerd met de noodzaak tot het ontwikkelen van andere vormen van fondsenwerving. Ook in Nederland is de ombouw van het museum tot een quasi-kunsthal en toeristenmagneet in volle gang. Meest bekende voorbeelden zijn het Gemeentemuseum in Den Haag en het Groninger Museum. Den Haag trekt jaarlijks bezoekers, naar het Groninger Museum gaan de laatste jaren ongeveer bezoekers. Beide musea zetten in op meerder blockbusters per jaar, die weliswaar kostbaar zijn, maar als het goed gaat ook veel opleveren. Het Gemeentemuseum is toeristenmagneet geworden onder Wim van Krimpen, die ervaring had opgebouwd als directeur van de Kunsthal Rotterdam. Van Krimpen sprak openlijk over zijn museum als een tentoonstellingsfabriek. Onder zijn intussen beëindigde directoraat opende er elke paar weken wel weer een nieuwe presentatie die ruim werd geadverteerd in de kranten. De eigen collectie, beroemd vanwege de collectie Mondriaan en de romantici uit de negentiendeeeuwse Haagsche School, werd bijna continu op tournee gestuurd, om geld te verdienen, of als ruilobject voor weer nieuwe tijdelijke presentaties in Den Haag. In het museum was er van de collectie als collectie niet veel meer te zien. Zij was tentoonstelling geworden, en werd ook als zodanig verkocht in grote advertenties. Meest opvallend de grote aankondiging van de tentoonstelling van de Haagse School, als was het een unieke gebeurtenis. Er zat nauwelijks een bruikleen bij. De enige plek waar de collectie nog als collectie was te zien, waren de zogeheten schatkamers van het museum, een paar zalen met hoogtepunten, zonder een helder onderling verband. Er zijn maar weinig musea bereid tot een meer wezenlijke discussie over het eigen functioneren en de positie van de collectie daarin. In het Van Abbemuseum is er voor het eerst sinds de jaren zeventig en de fameuze discussiebundel Museum in Motion? uit de jaren zeventig een onderzoek gestart naar het eigen museum, onder de titel Play Van Abbe. Daarbij valt op hoe directeur Esche niet meer over het museum spreekt als een collectie maar als een archief. Wat je naar mijn idee als een nieuw voorbeeld van de alomtegenwoordige ontzamelwoede van het publieke museum zou kunnen zien. In plaats van het museum als kunsthal dient zich hier de vergelijking aan met een bibliotheek. En niets is zo aan beweging onderhevig als kennis. In de opvatting van Esche bestaat een archief uit meer dan enkel kunstwerken. Het bestaat ook uit documenten en andere zaken, die samen met de kunst getoond kunnen worden, als gelijkwaardig materiaal. Esche sluit zich daarmee aan bij figuren als Chris Dercon en Manuel Borja Villel die al langer pleiten voor het museum als kenniscentrum en discursieve ruimte. Meer dan als een plaats om te pronken met het eigen culturele bezit zou er in het museum gesproken moeten worden over de rol van kunst in de samenleving. Het is voor hen het enig mogelijk antwoord op de druk die het museum wordt opgelegd mee te gaan in de toeristenindustrie, de entertainment. Het moet weer een kritische instelling zijn. Je kunt je afvragen hoe houdbaar die positie is, aangezien die uitgaat van het bedienen van een intellectuele elite, meer dan de massa, op een moment dat juist de budgetten voor elitaire cultuur onder druk staan. Borja Villel lijkt zich daarvan bewust en geeft eerlijk toe dat hij zich zijn kritische en inhoudelijke debat alleen kan permitteren omdat zijn museum dankzij het bezit van de Guernica van Picasso bijna automatisch 2,5 miljoen bezoekers trekt. Voor het Van Abbemuseum, dat net als de meeste andere musea in Nederland veel minder publiek trekt (ongeveer ), ligt dat stukken ingewikkelder. Informatiecultuur Na jaren waarin het museum leek op te schuiven richting de vermaakindustrie van het pretpark, en tentoonstellingen meer en meer als spektakel zag, inclusief bijpassende grote namen, komt de keuze voor het museum als publiek instituut met een evenzo publieke missie over als een kritisch en demonstratief gebaar, waarmee nadrukkelijk contact wordt gezocht met de idealen van de Verlichting waaruit het museum ooit is voortgekomen. De tegenstelling tussen het museum als spektakel en het museum als kennisinstituut, roept in herinnering de tegenstelling tussen het museum en het entertainmentpark zoals Tony Bennett die beschreef in zijn beroemde boek The Birth of The Museum (Londen 1995). Hoewel het verleidelijk is deze polariteit tussen het museum 7

8 als opvoeder en het museum als entertainer door te trekken naar het heden, kun je je afvragen of het wel een juiste voorstelling van zaken is. Het museum is geen Efteling, zei Charles Esche in een recent interview in De Groene Amsterdammer. Uiteraard niet, maar het is ook geen school of academie, zoals hij zijn eigen museum een tijdje terug noemde. Het museum is van alles een beetje. Niet alleen de lering, ook het vermaak. De ervaring maakt wezenlijk onderdeel uit van zijn manier van communiceren. In die zin valt er ook voor musea te leren van de vermaakindustrie. Sommige kunstenaars hebben dat al langer in de gaten en spelen volop in op de wereld van het entertainment en de nieuwe media. Maar musea zelf houden zich er verre van. Ik verbaas me al jaren over het gebrek aan vernieuwende publieksvoorlichting in musea. De musea doen het nodige, er zijn de zaalteksten en de boekjes, en soms is er een filmpje. Maar een beetje geavanceerde multimediale introductie ontbreekt. Als je even uitzoomt, het kunstmuseum verlaat om het museale veld in bredere zin te aanschouwen, valt op dat er daar op hele andere manieren dan in de kunst gewerkt wordt aan het informeren van het publiek. Waar in de kunst het object als fetisj bewaakt wordt en nog altijd heilig is, bang als het museum is dat het aan waarde verliest, is in andere branches de cultivatie van het object al lang verlaten en onderdeel geworden van een kennisgerichte infrastructuur. Doel is het vertellen van verhalen over de cultuur en maatschappij waar de objecten uit voortgekomen zijn, niet omgekeerd. Er wordt gebruik van experience in alle mogelijke hightech varianten van beeldschermen tot geavanceerde projecties, die het publiek kennis en inzicht brengen over tal van onderwerpen. Bezoekers kunnen die verhalen naar eigen believen richten en bijsturen, om zo verder verdieping te krijgen bij de onderwerpen van hun interesse. Ik zinspeel hier niet op de ombouw van het complete museum tot een multimediaal spektakel, een pretpark. Maar ik denk dat er op het gebied van de informatieoverdracht nog een wereld te winnen is. Ik zou het ook niet raar vinden als er speciale multimediale tentoonstellingen of zelfs kunstcentra zouden komen, waarin de verhalen over kunst en maatschappij worden verteld, niet enkel aan de hand van objecten zelf, maar op alle mogelijke wijzen denkbaar. Waarom is de complete ombouw van een tentoonstelling nu afhankelijk van een Thomas Hirschhorn die op bezoek komt? Waarom doet bijna geen museum dat uit zichzelf? Waarom is kunst in de kunstmusea alleen de objectgerichte kunstgeschiedenis en zo weinig onderdeel van een bredere antropologie? Ik herinner me de jaren negentig als een moment van verregaand tentoonstellingsexperiment. Die jaren liggen alweer een decennium achter ons en iedereen lijkt teruggekeerd naar de old school white cube, de cultuur van kleine netwerken en coterietjes, de cultuur van behoud. Destijds werd de wereld toegelaten in de witte zalen, niets was heilig. Wit werd zwart, om films te vertonen, vast ging los, in presentaties die soms meer hadden van een werkvloer waar publiek in de gelegenheid werd gesteld met makers te praten. In Antwerpen werden kunstcentra omgebouwd tot laboratorium. In Parijs werd een half onttakeld kunstcentrum low key opgeleverd en gekoppeld aan een hip restaurant. Van tentoonstellingscentrum werd het entertainmentcentrum, met een uitgebreide avondprogrammering. Er zijn elementen uit die tijd overgenomen, maar het totale beeld is er een van angst en verstarring en weinig vernieuwing. Ik moet echt zoeken naar hoopvolle, laagdrempelige initiatieven, die het museum voorbereiden op een nieuwe tijd, met een nieuw publiek. In het Temporary Stedelijk waren avonden waarop geëxperimenteerd werd met nieuwe media, de zogeheten augmented reality. Heel interessant was dat nog niet, maar het initiatief valt toe te juichen. Augmented reality is een van die nieuwe informatieve lagen waar ik het over heb, die het museum als informatieve omgeving kunnen verrijken. Het gaat verder dan een audiotour. Het is eigen aan musea conservatief te zijn, terug te kijken, geobsedeerd te zijn door geschiedenis. Maar iets meer innovatie, iets meer geloof in de toekomst en een nieuw publiek zou welkom zijn. Het hoeft niet eens hightech te zijn, die informatieve wereld waar ik het over heb. Een van de leukste tentoonstellingen die ik in het afgelopen jaar heb gezien bood evenzeer wat ik bedoel: tentoonstellingsexperiment, los van de kunstfetisj, ingebed in de informatiecultuur van dit moment. In De Hallen in Haarlem presenteerde de Franse curator Pierre Leguillon de fotografie van Diane Arbus in Amerikaanse fotobladen. Getoond werden niet de vintage foto s van Arbus, zoals je die in zulke gevallen in fotografiemusea zou zien, maar heel simpel de tijdschriftpagina s. De tentoonstelling was nog goedkoop om te maken ook. Domeniek Ruyters, mei 2012 Dit stuk is geschreven als discussiestuk in opdracht van BAM. Domeniek Ruyters is hoofdredacteur voor het kunsttijdschrift Metropolis M en schrijft recensies voor de Volkskrant. 8

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 013 Cultuurnota 1997 2000 Nr. 17 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen.

Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen. Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen. Voorgedragen door Sarah van Lamsweerde en Michiel Bakker vóór het debat Wie betaalt de kunstenaar? in Casco op 9 februari 2016.

Nadere informatie

u u R RAA De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De heer drs. H. Zijlstra Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

u u R RAA De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De heer drs. H. Zijlstra Postbus 16375 2500 BJ Den Haag C R.J. Schimrnelpennincklaan 3 RAA 2517 JN Den Haag Postbus 61243 2506 AE Den Haag L t 070 3106686 f070 3614727 info@cultuur.nl www.cultuur.nl 0 u u R De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Nadere informatie

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Werken in de culturele sector 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Luc Delrue Opleiding: Communicatiewetenschappen (E)MBA Strategisch Management: Specialiteit: structureren en positioneren van een organisatie

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Museumwerkgroep. Master.Werkgroep.Moderne.en.Hedendaagse.Kunst. Kunstgeschiedenis,.Blok.1.&.2,.2011/12. Lokaal:.Drift.23,.lokaal.020...

Museumwerkgroep. Master.Werkgroep.Moderne.en.Hedendaagse.Kunst. Kunstgeschiedenis,.Blok.1.&.2,.2011/12. Lokaal:.Drift.23,.lokaal.020... Museumwerkgroep MasterWerkgroepModerneenHedendaagseKunst Kunstgeschiedenis,Blok1&2,2011/12 Lokaal:Drift23,lokaal020 Cursushandleiding DrPatrickVanRossem Tengeleide Indezewerkgroepnemenwehetmuseaaltentoonstellenvanmoderneenhedendaagsekunsttotonderwerp

Nadere informatie

Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief

Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief Archiefinstellingen aan het woord: Van Nelle s vormgevingsarchief Jantje Steenhuis, voorzitter BRAIN (Branchevereniging Archiefinstellingen Nederland) en directeur Gemeentearchief Rotterdam Die plaat voor

Nadere informatie

Lezingen Museum Vakdagen 2015, donderdag 28 mei. Lezingzaal foyer begane grond

Lezingen Museum Vakdagen 2015, donderdag 28 mei. Lezingzaal foyer begane grond Lezingen Museum Vakdagen 2015, donderdag 28 mei Lezingzaal foyer begane grond Tijd: 10.45 11.30 uur Bedrijf: Flash Services Onderwerp: Kritische communicatie: Zijn uw kunststukken, medewerkers en bezoekers

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 12 september 2006 OWB/AI-2006/12668

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 12 september 2006 OWB/AI-2006/12668 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 12 september 2006 OWB/AI-2006/12668 Onderwerp Uitvoering motie 249, Nationaal Historisch

Nadere informatie

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren,

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015 Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Wanneer we kijken naar de wereld om ons heen, dan beseffen we hoe rijk gezegend we zijn met de omgeving waarin we

Nadere informatie

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER indrukwekkend NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET OUDE MEESTERS ARENTSHUIS MODERNE GRAFIEK GROENINGEMUSEUM 31.10.2015-14.02.2016 SELECTIE 1 05.03.2016-19.06.2016

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam 1 Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam Introductie (Ik ben..., werk bij...) Ik wil jullie iets vertellen over de Canon van de Nederlandse ruimtelijke ordening. Die Canon

Nadere informatie

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 kunstliefde ruimte voor &beeldende kunst Utrechtse kunst Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 Voorwoord; In de cultuurnota 2013-2016 geeft de commissie in haar advies aan

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven JOKE REICHARDT Werkstuk voor het vak Het meesterwerk. Sleutelwerken in de westerse kunst van de 20 e en de 21

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Kijk en vergelijk Het is een trend: hedendaagse werken

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Kunstenaarshonoraria in de praktijk - Beeldende Kunst Nederland

Kunstenaarshonoraria in de praktijk - Beeldende Kunst Nederland Kunstenaarshonoraria in de praktijk - Beeldende Kunst Nederland Presentatie Cultuur in Beeld, 14 december 2015 Geraline Boonzaaijer (SiRM) Richard Geukema (PPMC) René Goudriaan (SiRM) Inhoud presentatie

Nadere informatie

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht Inleiding: dwarsverbanden tussen kunst en wetenschap Verwondering, fascinatie, nieuwsgierigheid, passie voor zowel de wetenschapper als de

Nadere informatie

Samenvatting Verzelfstandigingsplan Op 1 januari 2016 verzelfstandigt het Museum Jan Cunen. Zo luidt althans de planning. Verzelfstandiging van musea

Samenvatting Verzelfstandigingsplan Op 1 januari 2016 verzelfstandigt het Museum Jan Cunen. Zo luidt althans de planning. Verzelfstandiging van musea Samenvatting Verzelfstandigingsplan Op 1 januari 2016 verzelfstandigt het Museum Jan Cunen. Zo luidt althans de planning. Verzelfstandiging van musea is een trend die twintig jaar geleden is ingezet. Het

Nadere informatie

AANKNOPINGSPUNTEN VOOR DE LEERKRACHT BIJ EEN BEZOEK AAN HET BEELDENBOS

AANKNOPINGSPUNTEN VOOR DE LEERKRACHT BIJ EEN BEZOEK AAN HET BEELDENBOS Welkom in Odapark Even de korte geschiedenis van het park. Het gebied waarin Odapark ligt, heette voorheen Reyndersbos en werd in de volksmond Notarisberg genoemd. Eind 19e eeuw werd het aangekocht door

Nadere informatie

Lente Uitstap. Zondag 14 juni Eindhoven. Vrienden van het Stedelijk Museum & Archief Diest. 14 mei 2015

Lente Uitstap. Zondag 14 juni Eindhoven. Vrienden van het Stedelijk Museum & Archief Diest. 14 mei 2015 14 mei 2015 Lente Uitstap Vrienden van het Stedelijk Museum & Archief Diest Zondag 14 juni Eindhoven Wie nu rondkijkt in Eindhoven, kan zich bijna niet voorstellen dat het één van de oudste steden van

Nadere informatie

Centrum Beeldende Kunst Dordrecht

Centrum Beeldende Kunst Dordrecht Centrum Beeldende Kunst Dordrecht Centrum Beeldende Kunst Dordrecht Podium hedendaagse kunst en vormgeving Kunstuitleen Servicebureau voor kunstenaars Kunst in de openbare ruimte Lezingen, debatten activiteiten

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN DE TOTEMPAAL

HET VERHAAL VAN DE TOTEMPAAL HET VERHAAL VAN DE TOTEMPAAL ARC 13 - INTERIEUR De Ruyterkade 107 1011 AB Amsterdam info@kossmanndejong.nl Speciaal voor de tentoonstelling is een acht meter lange totempaal gemaakt door een groep Indiaanse

Nadere informatie

tentoonstellingen Herman Scholten: ruimte voor textiel Mondriaanhuis, Amersfoort

tentoonstellingen Herman Scholten: ruimte voor textiel Mondriaanhuis, Amersfoort tentoonstellingen 2010 : ruimte voor textiel Mondriaanhuis, Amersfoort Een mooi ding Ambacht, vormgeving, kunst 1890-2010 Museum Hilversum, Hilversum 2008 Palimpsest I Museum Waterland, Purmerend Benno

Nadere informatie

GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst 2011. Juryverslag

GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst 2011. Juryverslag GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst 2011 Juryverslag Leeuwarden, september 2011 GERRIT BENNER Prijs voor Beeldende Kunst 2011 De GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst van de provincie Fryslân is

Nadere informatie

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, The Face of Love Fotografie uit de collectie van het Rijksmuseum 13 november 15 december 2013 Het onlangs geheel gerenoveerde

Nadere informatie

ADVIES INZAKE VEILING VAN TOPSTUK UIT MUSEUMCOLLECTIE

ADVIES INZAKE VEILING VAN TOPSTUK UIT MUSEUMCOLLECTIE 1 ETHISCHE CODECOMMISSIE VOOR MUSEA ADVIES INZAKE VEILING VAN TOPSTUK UIT MUSEUMCOLLECTIE 20 juni 2011 ADVIES inzake de voorgenomen verkoop ter veiling van het schilderij The Schoolboys van Marlene Dumas

Nadere informatie

Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie

Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie Het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) is een kunsthistorisch kenniscentrum dat de collectie archief-, documentatie- en bibliotheekmateriaal

Nadere informatie

Thalys: passie voor cultuur

Thalys: passie voor cultuur Thalys: passie voor cultuur Cultuurdag Brussel Persdossier Nederland 26 mei 2011 Perscontacten Thalys International Patricia Baars & Violaine Tennstedt +32 2 504 05 99 +32 2 548 06 34 pers@thalys.com Bijl

Nadere informatie

Conservatorenopleiding als afstudeerrichting binnen het Masterprogramma Kunstgeschiedenis, Rijksuniversiteit Groningen

Conservatorenopleiding als afstudeerrichting binnen het Masterprogramma Kunstgeschiedenis, Rijksuniversiteit Groningen Conservatorenopleiding als afstudeerrichting binnen het Masterprogramma Kunstgeschiedenis, Rijksuniversiteit Groningen Algemeen Sinds september 2009 wordt binnen het Masterprogramma Kunstgeschiedenis aan

Nadere informatie

Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid drs. A.N. Molenaar (Leefbaar Rotterdam) over 'subsidieadvies Museum Rotterdam'.

Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid drs. A.N. Molenaar (Leefbaar Rotterdam) over 'subsidieadvies Museum Rotterdam'. Rotterdam, 16 oktober 2012. Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid drs. A.N. Molenaar (Leefbaar Rotterdam) over 'subsidieadvies Museum Rotterdam'. Aan de Gemeenteraad. Op

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008

PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008 PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008 Deze profielschets is tot stand gekomen nadat de gemeenteraad uitgebreid heeft ingezet op het horen van meningen over het gewenste profiel van de

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Dubbel Anders, pagina 1 van 6, april 2010 Dubbel anders Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Ange Wieberdink In opdracht van het ministerie van VWS heb ik een tiental

Nadere informatie

Speech Gerbrandy-debat

Speech Gerbrandy-debat Speech Gerbrandy-debat Goedemiddag allemaal, Woorden doen ertoe. Vandaag en toen. De woorden van premier Gerbrandy hebben een belangrijke rol gespeeld in de Nederlandse geschiedenis. Via de radio sprak

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2014. Bezoekcijfers. Totaal aantal bezoeken 2014. Van Gogh Museum 1.608.849 De Mesdag Collectie 8.076 Bibliotheek en Documentatie 371

JAARVERSLAG 2014. Bezoekcijfers. Totaal aantal bezoeken 2014. Van Gogh Museum 1.608.849 De Mesdag Collectie 8.076 Bibliotheek en Documentatie 371 1 Bezoekcijfers Totaal aantal bezoeken 2014 Van Gogh Museum 1.608.849 De Mesdag Collectie 8.076 Bibliotheek en Documentatie 371 2 De bezoekers Met een top aantal bezoekers, een spectaculair vormgegeven

Nadere informatie

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2013

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2013 stichting Er Zijn ANBI verantwoording 2013 Inhoudsopgave: 1 De naam 2 2 RSIN/fiscaal nummer 2 3 Contactgegevens 2 4 Bestuurssamenstelling en namen bestuursleden 2 5 De doelstelling 2 6 Het beleidsplan

Nadere informatie

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Officiële Opening Studio Alijn - Gent Mijnheer de burgemeester, meneer de schepen, Dames en heren,

Nadere informatie

Seminar Kiki van den Dikkenberg 1592938 Blok B 2014-2015 CMD. Hoe zou een museum meer kunnen doen met werk uit het depot?

Seminar Kiki van den Dikkenberg 1592938 Blok B 2014-2015 CMD. Hoe zou een museum meer kunnen doen met werk uit het depot? Seminar Kiki van den Dikkenberg 1592938 Blok B 2014-2015 CMD Hoe zou een museum meer kunnen doen met werk uit het depot? 1. Inleiding 2. Waarom liggen de depots vol? 3. Onzichtbare schatten 4. Voorbeelden

Nadere informatie

Investeer in mooi Nederland De schaarse ruimte in ons land is te kostbaar om te bouwen voor leegstand

Investeer in mooi Nederland De schaarse ruimte in ons land is te kostbaar om te bouwen voor leegstand Investeer in mooi Nederland De schaarse ruimte in ons land is te kostbaar om te bouwen voor leegstand De discussie over de ruimtelijke ontwikkeling van ons land maakt heftige emoties los. Over één ding

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

CURRICULUM VITAE FLEUR LAMERS PERSONALIA

CURRICULUM VITAE FLEUR LAMERS PERSONALIA CURRICULUM VITAE FLEUR LAMERS PERSONALIA Geboorteplaats: Haarlem Burgerlijke status: ongehuwd, samenwonend met partner en kind Adres: Uiterwaardenstraat 500, 1079 AZ, Amsterdam, Nederland Geboorte datum:

Nadere informatie

Factsheet over het educatieve aanbod

Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Solomon R. Guggenheim Museum in New York, in 2012 Photo: David Heald Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Cobra Museum Het Cobra Museum brengt van 5

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

AANLEIDING VOOR EEN NIEUW INITIATIEF

AANLEIDING VOOR EEN NIEUW INITIATIEF BELEIDSPLAN 2012-2015 INDEX 1 BELEID Pag. 2 1.1 Missie 1.2 Visie 1.3 Doelstellingen 2 AANLEIDING VOOR EEN NIEUW INITIATIEF Pag. 2 2.1 Een nieuwe stichting 2.2 Cultureel klimaat in Nederland 2.3 Hand in

Nadere informatie

GEGEVENS STICHTING. Postbus 256, 2170 AG SASSENHEIM RSIN nummer: 819315631 KVK nummer: 27317264 www.vandenbroekfoundation.nl www.lamlisse.

GEGEVENS STICHTING. Postbus 256, 2170 AG SASSENHEIM RSIN nummer: 819315631 KVK nummer: 27317264 www.vandenbroekfoundation.nl www.lamlisse. GEGEVENS STICHTING Naam van de stichting: Stichting VandenBroek Foundation Postadres: Postbus 256, 2170 AG SASSENHEIM RSIN nummer: 819315631 KVK nummer: 27317264 Website: www.vandenbroekfoundation.nl www.lamlisse.nl

Nadere informatie

Verbouwing Nederlands Architectuurinstituut Jo Coenen

Verbouwing Nederlands Architectuurinstituut Jo Coenen Verbouwing Nederlands Architectuurinstituut Jo Coenen Verbouwing Nederlands Architectuurinstituut Het Nederlands Architectuurinstituut (NAi) is een archief, museum, bibliotheek en cultureel podium ineen.

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben.

Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben. Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben. David Kok in gesprek met Willem Dudok Burgerparticipatie is een hot topic

Nadere informatie

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe Huis van Heek, tentoonstellingen in Rijksmuseum Twenthe en Huis Bergh Persbericht Rijksmuseum Twenthe, 12 februari 2015 De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

ECSD/U201402324 Lbr. 14/092

ECSD/U201402324 Lbr. 14/092 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft leren over cultureel ondernemen uw kenmerk ons kenmerk ECSD/U201402324 Lbr. 14/092 bijlage(n) 2 (separaat

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Jules De Bruycker te gast bij Frank Brangwyn

Jules De Bruycker te gast bij Frank Brangwyn persinfo TENTOONSTELLING 11/10/ 13 > 12/01/ 14 Arentshuis, Dijver 16 I B- 8000 Brugge Jules De Bruycker liet zich in zijn etsen met sterke lichtcontrasten inspireren door het werk van Frank Brangwyn. Deze

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie

CONTACT Sinopia Masterclass Bezoek: Damrak 243, kamer 36 post: Damrak 373 1012 ZJ Amsterdam 06-20589963 advies@sinopia.nl / www.sinopia.

CONTACT Sinopia Masterclass Bezoek: Damrak 243, kamer 36 post: Damrak 373 1012 ZJ Amsterdam 06-20589963 advies@sinopia.nl / www.sinopia. MASTERCLASSES: KUNST EN DE MARKT: BASIS Het kijken naar en kopen van kunst is leuk en biedt een interessante verdieping in het dagelijkse leven. Maar voor het kopen van kunst is behalve de eigen goede

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

// // dat BeWaRen We! Introductie. docenten. handleiding. Het museum. Het lesprogramma

// // dat BeWaRen We! Introductie. docenten. handleiding. Het museum. Het lesprogramma // dat BeWaRen We! docenten // // handleiding Introductie Het museum Museum De Lakenhal, het stedelijk museum van Leiden, dankt zijn naam aan de voormalige Laecken-halle uit 1640, waar ooit het beroemde

Nadere informatie

Zeeuws Museum Beleidsplan 2012-2106

Zeeuws Museum Beleidsplan 2012-2106 Zeeuws Museum Beleidsplan 2012-2106 Het Zeeuws Museum verbindt nieuwe generaties met het erfgoed van Zeeland. De collectie en de Zeeuwse cultuur bieden op verschillende niveaus aanknopingspunten aan huidige

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Opbouw college. Trends voorspellen binnen kunst. Wat is Casco? Definiëring kunstwereld. Casco Office for Art, Design and Theory

Opbouw college. Trends voorspellen binnen kunst. Wat is Casco? Definiëring kunstwereld. Casco Office for Art, Design and Theory Casco Office for Art, Design and Theory Jaring Dürst Britt Opbouw college I) Introductie trends-casco-kunstwereld(en) II) Trends binnen de brede kunstwereld III) Trends binnen Casco s kunstwereld IV) Terugkoppeling

Nadere informatie

HOOFDSTUK 6: MARKETINGPROGRAMMA S OM MERKMEERWAARDE OP TE BOUWEN

HOOFDSTUK 6: MARKETINGPROGRAMMA S OM MERKMEERWAARDE OP TE BOUWEN HOOFDSTUK 6: MARKETINGPROGRAMMA S OM MERKMEERWAARDE OP TE BOUWEN 1 INTRODUCTIE H:6 Dit hoofdstuk bekijkt het meest flexibele element van marketingprogramma s. Marketingcommunicatie-instrumenten zijn die

Nadere informatie

Casestudy Op de museale weegschaal. Op bezoek bij een verzamelaarsechtpaar

Casestudy Op de museale weegschaal. Op bezoek bij een verzamelaarsechtpaar Casestudy Op de museale weegschaal Op bezoek bij een verzamelaarsechtpaar 2 Casestudy Op de museale weegschaal Inleiding De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft de methodiek uit Op de museale

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

Tentoonstellingskalender 2009-2010

Tentoonstellingskalender 2009-2010 PRESS 1 Tentoonstellingskalender 2009-2010 Het Design museum Gent heeft een druk tentoonstellingsprogramma. Het accent ligt ook hier op 20ste-eeuwse vormgeving. Aansluitend bij de collecties varieert het

Nadere informatie

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Dames en heren, Het thema van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Stichting Atelier aan de Middendijk Jaarverslag 2014

Stichting Atelier aan de Middendijk Jaarverslag 2014 Stichting Atelier aan de Middendijk Jaarverslag 2014 Onze missie Het atelier draagt bij aan lokale en regionale ontwikkeling, door als laagdrempelige test- en denkplek te functioneren, waar kunst, techniek

Nadere informatie

Positionering. Conrad van Tiggelen Directeur Marketing NBTC Holland Marketing

Positionering. Conrad van Tiggelen Directeur Marketing NBTC Holland Marketing Positionering Conrad van Tiggelen Directeur Marketing NBTC Holland Marketing Agenda 1. Update Arts Holland 2. Trends 3. Arts Holland NEXT 4. Kunst Holland 5. Debat Alliantie toerisme, cultuur, ICT Innovatie

Nadere informatie

Op weg naar wendbaarheid

Op weg naar wendbaarheid Op weg naar wendbaarheid Thema: Talent 28 juni 2011 Management summary Krapper wordende arbeidsmarkt vraagt om actie Steeds meer positieve signalen zijn waarneembaar uit het Nederlandse bedrijfsleven dat

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Opera. Verzamelaar Ontdekken Theater. Kunstenaar. Reizen. Ruimdenkend Welgesteld. Dit is Anna. Goed geïnformeerd. Honger naar meer.

Opera. Verzamelaar Ontdekken Theater. Kunstenaar. Reizen. Ruimdenkend Welgesteld. Dit is Anna. Goed geïnformeerd. Honger naar meer. Dit is Anna. Zij leest Kunstbeeld als kunstfreak. Goed geïnformeerd Verzamelaar Ontdekken Theater Opera Tentoonstellingen Ruimdenkend Welgesteld Reizen Extravert Kunstenaar Creatieve hobby s Honger naar

Nadere informatie

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Vijftig dagen na de dood van Jezus, is het druk hier in Jeruzalem. Maar dat heeft met Jezus niets te maken. De meeste bezoekers van de stad weten niet eens dat hij

Nadere informatie

Henny Radijs (1915-1991)

Henny Radijs (1915-1991) Henny Radijs (1915-1991) Van pottenbakster naar keramisch kunstenares Tekst: Rob Meershoek Foto s: Kunsthandel Artentique Zoetermeer, september 2010 Alle rechten voorbehouden Vaas 1961, h. 42 cm. Inleiding

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties Erfgoed is in de nieuwe erfgoednota een breed begrip; de cultuurhistorie

Nadere informatie

Nu een paar bibliotheekbepalingen in de Wet specifiek cultuurbeleid 1994, rudimenten uit de Welzijnswet 1987 en de Bibliotheekwet 1975.

Nu een paar bibliotheekbepalingen in de Wet specifiek cultuurbeleid 1994, rudimenten uit de Welzijnswet 1987 en de Bibliotheekwet 1975. Wetsvoorstel stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen Aad van Tongeren @AadvanTongeren VOB Bibliotheekwet als kans! 17 november 2014 Waarom een nieuwe bibliotheekwet? Nu een paar bibliotheekbepalingen

Nadere informatie

Bestuur: Hans Vermeulen (voorzitter), Remmelt de Jong (penningmeester), Jan-Roel Timmer (secretaris)

Bestuur: Hans Vermeulen (voorzitter), Remmelt de Jong (penningmeester), Jan-Roel Timmer (secretaris) Beleidsplan Stichting de Middendijk 2012-2013 KvK nummer 55726550 / RSIN 851835818 Bestuur: Hans Vermeulen (voorzitter), Remmelt de Jong (penningmeester), Jan-Roel Timmer (secretaris) Doelstelling: Het

Nadere informatie

Age Friendly Museums. Een kwalitatief onderzoek naar mogelijkheden rond samenwerking tussen musea en woonzorgcentra.

Age Friendly Museums. Een kwalitatief onderzoek naar mogelijkheden rond samenwerking tussen musea en woonzorgcentra. Age Friendly Museums. Een kwalitatief onderzoek naar mogelijkheden rond samenwerking tussen musea en woonzorgcentra. O N D E R Z O E K D O O R L I Z E D E D O N C K E R, M A S T E R A G O G I S C H E W

Nadere informatie

Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012

Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012 Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012 De eerste gedachten die in mij opkomen bij Toyin Loye zijn: warm, sympathiek, hoffelijk, bescheiden en trots. Een Nigeriaanse kunstenaar met een aristocratische

Nadere informatie

Beantwoording vragen inzake overdracht van archiefmateriaal. Aan de Raad der gemeente Haarlem

Beantwoording vragen inzake overdracht van archiefmateriaal. Aan de Raad der gemeente Haarlem Raadsstuk B&W datum Sector/Afd Reg.nr(s) Onderwerp 39/2008 5 februari 2008 SBA 2008/123996 Beantwoording vragen inzake overdracht van archiefmateriaal Aan de Raad der gemeente Haarlem Ingevolge het bepaalde

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

The gradual makeover SOCIALE MISSIE. Constructie CONTOUR najaar 2007 31

The gradual makeover SOCIALE MISSIE. Constructie CONTOUR najaar 2007 31 The gradual makeover Voormalig minister Dekker van VROM spoorde woningbouwverenigingen in Den Haag aan om de gaten in de stad op te vullen. In de Boekhorststraat heeft Staedion hier haar eigen visie op

Nadere informatie

Jaarverslag z25 2010. Inhoudsopgave

Jaarverslag z25 2010. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Voorwoord... 2 Activiteiten... 3 Publiciteit... 4 SETUP:... 4 CBKU Openingsexpositie Doors of Dissociation... 4 Digital Marbles... 4 The Respons(e)ible Project... 4 UNMA... 4 L â u N a y...

Nadere informatie