ABC van de. het. turf. 5 eeuwen. turfwinning. tussen Antwerpen en Breda

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ABC van de. het. turf. 5 eeuwen. turfwinning. tussen Antwerpen en Breda"

Transcriptie

1 5 eeuwen turfwinning tussen Antwerpen en Breda het ABC van de turf

2

3

4

5

6 2 Proloog Geen moer te zien? Lang voor er nog maar sprake is van België, Nederland of Vlaanderen wordt er gedurende bijna 5 eeuwen turf gewonnen in de driehoek Antwerpen - Geertruidenberg Willemstad. In 1263 gaat bij Halsteren (Noord-Brabant) de spade voor het eerst in het veen. De laatste turfschuiten varen in 1733 vanuit de Nol in de Kalmthoutse heide naar Roosendaal. In 1743 krijgt Breda de laatste turf vanuit de Ma(a)tjes bij Nieuwmoer. In de zoektocht naar brandstoffen wordt een hele landschapslaag afgegraven. Tastbare getuigen van het turfverleden zoals het samenhangende geheel van turfvaarten, nederzettingen van veenarbeiders, uitvoerhavens, bruggen en aquaducten verdwijnen samen met de veenlaag. Aan de oppervlakte komt het onder het veen verborgen zand, kenmerkend voor de Kempen. Moeilijk om voor te stellen dat dit gebied met zijn zandwegen, dennenbossen, hei een voormalig veengebied was. Bovendien vinden geografen en bodemkundigen voornamelijk zandbodems en bijna geen veenbodems. 500 jaar verdwenen geschiedenis wordt teruggevonden door speurwerk in onder andere oude archieven maar ook in het landschap. Historisch-geografen zoals Karel Leenders leggen door dit detectivewerk de turfgeschiedenis laagje voor laagje bloot. Een inleiding tot 5 eeuwen turfgeschiedenis. oud archiefstuk Stefan Dewickere

7 1. Een energie- landschap 3 In de meeste bodems wordt organisch materiaal zoals plantenresten door bacteriën afgebroken tot humus. Voor dit proces hebben bacteriën zuurstof nodig. Op gronden waar het regenwater niet in de bodem kan dringen en waar het water bovendien niet kan wegstromen ontstaan natte bodems en plasjes die dichtgroeien met riet, zegges en andere moerasplanten. In die natte omstandigheden vergaat het afgestorven plantmateriaal niet maar stapelt het zich op waardoor er een veenlaag wordt gevormd. Alle bodemporiën zijn immers gevuld met water. In dit bodemwater kan slechts zeer weinig zuurstof oplossen. Naarmate de veenlaag dikker wordt, verandert het plantendek en wil er uiteindelijk alleen nog maar veenmos groeien. Deze veenmossen vormen dikke kussens die het regenwater vasthouden en daardoor hoog boven de omgeving uit kunnen groeien. Dit veen wordt in de 12e eeuw essentieel voor de welvarende textiel- en handelssteden in het graafschap Vlaanderen. De enorme vraag naar hout voor huizen- en scheepsbouw en verwarming in deze steden zorgt voor een verregaande aantasting van de uitgestrekte bossen van de Graaf van Vlaanderen. Rond 1300 stijgt de bevolking snel en is door de sterke groei van steden zoals Brugge en Gent de vraag naar brandstof groter dan het aanbod. In de vroege Middeleeuwen is hout de enige brandstof die voorhanden is. Hout wordt schaarser en er komen strenge beperkingen op het kappen van hout. De ontdek- king van steenkool, aardolie en aardgas laat nog eeuwen op zich wachten. Turf dient zich aan als nieuwe brandstof. Tussen Antwerpen, Turnhout, Geertruidenberg en Willemstad moet een aanzienlijke hoeveelheid veen aanwezig geweest zijn. Een oppervlakte van ongeveer 1200 vierkante kilometer werd bedekt door veen. Ondernemers starten met de ontginning van het veen. De regio verandert grondig. Een dun bevolkte streek met veel woeste gronden groeit aanvankelijk vanuit twee primaire groeipolen, enerzijds de uitstralingszone van Antwerpen langs de Schelde stroomafwaarts naar het noorden en oostwaarts de Kempen in en anderzijds de groeipool van Dordrecht langs de Maas naar het oosten. Secundaire groeipolen zoals Hoogstraten, Turnhout, Geertruidenberg, Breda en Bergen op Zoom zijn alle, uitgezonderd Geertruidenberg, op Antwerpen gericht. Tal van dorpen en gehuchten zoals Nieuwmoer, Achtmaal, Vaartkant en Vleet worden uit de grond gestampt door de veenwinning. Bij de afgraving tbv. Natuurgebied t Gastels Laag (NL) in 1995 kwamen deze sporen van turfgraven aan het oppervlak Ben Steffen Kobe Van Looveren

8 4 Machinale veenontginning in veenpark Orvelte (NL) Heemkundige kring Swerter Scive

9 2. Van veen tot bruin goud, turf 5 Turf is gedroogd veen. Een pas gedolven veenkluit bevat immers teveel water om als brandstof dienst te kunnen doen. Het is dus bijgevolg nodig om het veen te laten drogen tot turf. Van veen turf maken is een schijnbaar bedrieglijk eenvoudig proces. Dit proces van turfmaken reconstrueren is omwille van verschillende redenen een huzarenstukje. In de driehoek Antwerpen - Geertruidenberg Willemstad krijgt zoals eerder aangehaald Breda in 1743 de laatste turf vanuit de Ma(a)tjes: dit is dus al bijna 300 jaar geleden. Beter gedocumenteerd is de turfwinning in Groningen en Drenthe. Pas rond 1980 sluit ten oosten van Emmen de laatste commerciële turfwinning. Van de turfwinning in voorgenoemde provincies is dan ook heel wat meer historisch materiaal terug te vinden. Het schilderij door Jacobus Sibrandi Mancadan schildert halverwege de 17e eeuw een veenderij is in Groningen. De didactische schoolplaten geven een beeld van de veenwinning in Drenthe. Voor de grensregio Zuidwest-Brabant- Antwerpen zijn er twee zeer bijzondere getuigenissen van veenwinning. De enige foto van turfwinning in de regio wordt vermoedelijk genomen in 1897 bij Moerstraten (ongeveer 150 jaar na de laatste grote industriële veenwinning). Recenter zijn bij het afgraven van de bovenste bodemlaag in het kader van natuurtechnische milieubouw in het natuurgebied t Gastels Laag sporen blootgelegd van veenwinning. Voornamelijk puzzelstukjes uit oude archieven zorgen voor een correct en volledig beeld van de turfwinning. In het landschap herinneren verschillende toponiemen zoals de bijvoorbeeld Moerstraatseweg, de Keetheuvel en Vaartkant aan het rijke turfverleden. De oude turfvaarten geven eveneens lijnvormig bewijs voor de turftransporten. De werkwijzes om turf te produceren kunnen sterk verschillend zijn van plaats tot plaats. Uit laagveen moet het kletsnatte veen letterlijk opgebaggerd worden. Bij de veenwinning uit hoogveen wordt het veen droog gestoken. Naarmate de veenwinning grootschaliger wordt, breidt het pallet aan verschillende typische bewerkingen met telkens specifieke werktuigen uit. Een bloemlezing hiervan vind je in deel 2 van het turf- ABC. Momenteel wordt er nog steeds turf gewonnen in Europa. De in tuinen en bloembakken gebruikte potgrond heeft als belangrijkste bestanddeel turf. Deze turf komt voornamelijk van Ierland, Zweden en de Baltische Staten. In Ierland en Siberië wordt op heel grote schaal turf gewonnen die daar direct opgestookt wordt in elektriciteitscentrales.

10 6 3. In het spoor van de turf In de veengebieden woont afgezien van de turfarbeiders bijna niemand. De turf wordt pas nuttig op plaatsen waar wel veel mensen wonen: in de dorpen maar vooral in de steden. Er is dus een transportprobleem: de turf moet naar de verbruiker gebracht worden en die woont vaak erg ver weg. Kleine lokale afnemers in de naburige gehuchten halen veelal hun zelf gedolven portie turf met behulp van ossenkarren. De grote afnemers wonen echter in Brugge, Gent en Antwerpen, de drie grote turfmarkten voor deze streek. Daarnaast zijn er nog een twintigtal kleinere turfmarkten zoals onder andere Bergen op Zoom, Breda en Roosendaal. Op deze plaatsen komt de turf per turfschuit aan. Deze worden door turfarbeiders getrokken op de vaartkanten van de turfkanalen. Omdat de turfschuiten in lange konvooien door het landschap glijden zijn de turfkanalen liefst zo recht mogelijk. De aanleg van een turfkanaal in een zandige bodem is niet eenvoudig. Met behulp van allerlei kunstwerken zoals spuien, aquaducten, duikers, houwers, komt de turf op de schuiten al drijvend op de lokale afzetmarkten aan. De grotere turfvaarten hebben zich in de regio geleidelijk ontwikkeld tot een turfvaartstelsel. De aanleg gebeurt stap voor stap onder impuls van nieuwe locaties waar veen wordt ontgonnen. In totaal is er ongeveer 300 kilometer aan turfhoofdvaarten gegraven in 5 eeuwen turfgeschiedenis. Vanuit de grotere uitvoerhavens zoals onder Bergen op Zoom, Roosendaal en Breda wordt de lading op grotere bemande zeewaardige zeilschepen verder vervoerd naar de grote afnemers in Brugge, Gent of Antwerpen. Waar het land verveende, vergaarde het geduldig rijkdom. Een eeuwenlang sparen. Met schop en kruiwagen ging men later op zoek, Stak af, liet drogen en gooide een blokje op het vuur. Warmte uit de grond. Een oude turfvaart door een woonwijk Stefan Dewickere Zo is het landschap hier laag na laag verveld Geert de Kockere

11 4. De hoofdrolspelers van de turf 7 Voor hard labeur zoals turfwinning is een klein leger aan arbeiders nodig. Moerdelvers reizen dan ook tot 50 kilometer naar de moervelden. Tijdens de week verblijven de moerarbeiders daarom in ter plaatse opgetrokken tijdelijke bouwsels. In de driehoek Antwerpen - Geertruidenberg Willemstad werken bonkers, kaardezetters, keetmeiden en vele anderen zij aan zij voor de moerkopers aan de grootschalige afgraving van meer dan 1200 vierkante kilometers veengrond. Omwille van de grootschaligheid is de organisatie complex. Aanvankelijk kopen moerkopers van adelijke komaf gebruiksrechten op gronden van hertogen en abdijheren. Na verloop van tijd treden ook de lagere adel en de meer gegoede klassen tot de moerconcessiemarkt. Op veel kleinere schaal baggeren boeren hun eigen turf bij elkaar voor huishoudelijk gebruik. In deel 4 krijg je een overzicht van de verhoudingen tussen moerbazen, landeigenaars, moerpachter, keetmeiden en moerdelvers. Een korte kennismaking met de hoofdrolspelers van het turfverhaal. Marina Van Aert

12 8

13 9 Epiloog geen moer meer aan? Een landschap en zijn bewoners zijn het resultaat van hun verleden. Met het verdwijnen van de venige landschapslaag hebben de inwoners ook een stukje van hun landschapsgeschiedenis verloren en dus ook een stukje van hun identiteit. Gedetailleerd onderzoek van oude archieven, kaarten en toponiemen vulde het gat van 5 eeuwen veengeschiedenis. Door dit speurwerk krijgen toponiemen, oude turfvaarten en de laatste restjes veen in de regio een hernieuwde betekenis: landschapsrelicten als oude turfvaarten, vennen en natuurgebieden hebben immers naast de historische waarde eveneens een grote natuur- en recreatieve waarde. Zicht op De Reten tussen Moeren en Buisssche Heide (NL): een oud turfgebied

14 10 Deel 1 Turf: energiebron in bosarm landschap Vanaf de middeleeuwen is turf zowel voor industrieën zoals brouwerijen en steenbakkerijen als voor gezinnen een courant gebruikte brandstof. De ontdekking van steenkool, aardolie en aardgas laat nog eeuwen op zich wachten. Bovendien komen er beperkingen op het kappen van hout. Door houtkap en beweiding ziet de Graaf van Vlaanderen zijn bossen snel achteruit gaan met als gevolg een verbod op de verdere aantasting van de bossen. Door de toenemende bevolking en de groei van de steden breidt ondertussen het boomloze heideareaal zich in de Kempen uit. Voor de energievoorziening is men aangewezen op turf.

15 11 Heemkundige kring Swerter Scive

16 12 Bosturf In de potstal wordt naast heideplagsel eveneens strooisel uit bossen gebruikt. Dit plantaardig materiaal vermengt zich in de stal met de mest van de dieren. Voor de opkomst van kunstmeststoffen rond 1900 worden op deze manier de akkers bemest. Het bosstrooisel wordt ook wel misleidend bosturf genoemd. Bosveen Typisch voor veengebieden is de kletsnatte bodem. Onder zulke omstandigheden kan er zich broekbos ontwikkelen met wilg of els. Het plantenafval stapelt zich op tot een veenlaag. Grote bomen die omwaaien zitten vaak nog in grote stukken (kienhout) in het veenpakket. Bosveen is dan ook minder geschikt voor de productie van turf. Boomstronken maken het steken van turf immers onmogelijk. Brand(stof) Turf is niet alleen in de middeleeuwen maar ook nog lang daarna de brandstof voor verwarming en industrie. Turf krijgt daarom ook wel de naam brand. De gronden waar boeren turf haalden worden soms De Brand of De Branden genoemd. Een andere vaak gebruikte benaming voor deze veengronden is moer of moeren. Gezeten en gezonken moer Moer is een ander woord voor de veenlaag die kan weggegraven of weggebaggerd worden om er vervolgens turf van te maken. Het woord moer wordt ook gebruikt voor een veengebied. Moer betekent eveneens turf (moerturf) geproduceerd uit echt veen. Gezonken moer zit onder water en moet gebaggerd worden. Gezeten moer zit boven water. Heiturf In tegenstelling tot moerturf is het bij heiturf niet altijd duidelijk of het nu gaat over turf voor in de haard of om plaggen voor in de stal. In oude bronnen komen de woorden dunne turf, heiplaggen, schabturf en schatturf naast heiturf voor. Was heiturf vroeger in Kalmthout een ander woord voor heischab? Heischab (of heischat) is dunne turf, die op de heide gestoken wordt. Heideplaggen daarentegen hebben als functie de dieren op stal droog te houden door het mengen van structuurrijk materiaal met de mest. Dat mengsel werd dan later als mest op de akkers gebracht. Hele moer, volle moer, rauwe moer De hele of volle moer is een nog niet aangesneden veengebied. Alvorens veen ontgonnen kan worden, moet eerst alle plantengroei verwijderd worden. Een veengebied wat nog begroeid is met lang heidekruid of gagel wordt ook wel een rauwe moer genoemd. Wist je dat veen een prima plek is om dierenfossielen te bewaren? Omdat er in veen weinig of geen zuurstof zit worden zowel planten-als dierenresten moeilijk of niet afgebroken. In de Goorkens in Zundert werd een mammoet gevonden. Bovendien worden stuifmeelkorrels goed bewaard in veen. Op deze manier kan er een reconstructie gemaakt worden van de historische plantengroei.

17 13 Veenmoeras in de Ma(a)tjes Kobe Van Looveren

18 14 Hoogveen Veen ontstaat enkel onder natte omstandigheden. De planten die op zo n natte bodem groeien sterven uiteindelijk af. In drogere condities worden deze planten met behulp van zuurstof door bacteriën afgebroken en omgezet naar humus. Omdat de bodem in moerasgebieden verzadigd is met water, is de hoeveelheid zuurstof in de bodem en dus ook voor de bacteriën zeer beperkt. Gevolg: de afgestorven planten worden niet afgebroken en stapelen zich op tot een veenlaag. Afhankelijk van de oorsprong van het water spreken we van hoogveen of van laagveen. Hoogveen krijgt enkel watertoevoer via neerslag. De plantengroei bestaat voornamelijk uit veenmos (Sphagnum). Hoogveen heeft een bruine tot zwarte kleur en is op sommige plekken in duizenden jaren uitgegroeid tot een pakket van wel vijf of zes meter dikte. Laagveen Laagveen wordt alleen onder water gevormd en krijgt dus zijn watertoevoer van het grondwater. Laagveen bestaat uit afgestorven resten van moerasplanten en bomen. Laagveen is een pakket op elkaar gepakte, onverteerde resten van planten zoals zegges en riet. Als je het van dichtbij bekijkt kan je er moeiteloos zaden, stukjes stengel, bladeren en soms zelfs insecten in herkennen. Ook komen er resten van grotere planten in voor, zoals stukken bast, wortels of zelfs wel hele boomstammen. Het veen heeft een bruine of soms zwarte kleur. Zodra veen uit het water gehaald wordt, begint het te verteren tot humus. Eénmaal boven de grondwaterspiegel vindt er geen veenvorming meer plaats, tenzij veenmos (Sphagnum) gaat groeien. Lokaal kan er dus op laagveen hoogveenvorming plaatsvinden. Veen voor stumpers in de Stompaertshoek Tussen 1365 en 1465 stelt de abdij van Tongerlo kleine kaveltjes ter beschikking om te ontvenen voor de boeren uit de omgeving van Kalmthout in de Stompaertshoek. Een stomper is een oud woord voor stumper, sukkel, iemand die het niet breed heeft, wat mogelijk op deze boeren van toepassing was. De te ontginnen plek lag afgelegen in de heide, in een uithoek. Mogelijk is hoek vervangen door ven nadat hier een grote waterplas was achtergebleven na de turfontginning. Door verschrijvingen kan Stompaerts omgevormd zijn tot Stappers. Vanaf 1681 treffen we de naam Stappersven aan. Momenteel is het Stappersven één van de vele vennen in het centrale heidegebied van de Grenspark Zoom- Kalmthoutse Heide. Vennen kunnen ontstaan wanneer regenwater blijft staan op een ondoordringbare laag in door de wind uitgeblazen duinpannen, waar vaak zand of veen werd gewonnen. Alle vennen in het Grenspark worden uitsluitend gevoed door regenwater. Hoogveen is laagveen dat overkookt tot een bult in het landschap

19 15 Wist je dat er in het grenspark De Zoom- Kalmthoutse heide aan de oostelijke rand van het centrale heidegebied enkele prachtige vennen liggen. Het grootste van deze vennen is het Stappersven. Het Stappersven is ontstaan nadat de venige bovenlaag werd weggegraven voor turfwinning. Dit titanenwerk gebeurde door de boeren van Kalmthout in de periode Stefan Dewickere

20 16 Moergat Na het ontginnen van de moer, het veen, ontstaat een laagte in het terrein, het moergat. Turf Turf is gedroogd veen. Een pas gedolven veenkluit of een kwak bagger bevat immers teveel water om als brandstof dienst te kunnen doen. Na het winnen van veen is het bijgevolg nodig om het veen te laten drogen tot turf. Eénmaal droog is de turf compacter. In de Middeleeuwen zijn de turfblokjes gedroogd ongeveer 10 op 10 op 10 cm groot. Latere turf heeft de vorm van een forse baksteen. Turfveld Een turfveld is een terrein waar turf gestoken of gebaggerd wordt. Veenmos (Spaghnum) Veenmossen vormen dikke kussens die het regenwater vasthouden. Ze kunnen tot 20x hun drooggewicht aan water kunnen vasthouden. Veenmossen zuigen zich daarbij als een spons vol met regenwater. Hierdoor kan de waterspiegel van het hoogveengebied boven de lokale grondwaterstand uitstijgen. Dit voorkomt dat de mossen uitdrogen. Veenmossen hebben genoeg aan de weinige voedingsstoffen in het regenwater. Omdat de leefomstandigheden zo bijzonder zijn groeien in hoogveen maar enkele andere plantensoorten. Op hoger gelegen plaatsen komt wollegras voor en op drogere plaatsen diverse heidesoorten. Vene en venne De oorsprong van het woord veen komt van het Middeleeuwse vene. Dit woord is vooral in het graafschap Holland gebruikt. In 1213 wordt het gebied tussen Steelhoven en Standhazen, ten westen van Geertruidenberg, als vene getypeerd. Dit woord komt in Vlaanderen niet voor. In Vlaanderen wordt voornamelijk het woord moer gebruikt. Opvallend is dat de weinige plaatsen waar in het toenmalige Holland moer vermeld werd, nu alle in de provincie Noord-Brabant gelegen zijn. In het Brabantse wordt in de Middeleeuwen ook wel het woord venne gebruikt voor een veengebied. Voor waterplassen in bos en hei wordt het woord mere gebruikt en in de 17e en 18e eeuw het woord blik of bleek. Pas in de 18 en 19e eeuw worden deze waterpartijen ven genoemd. Witte en zwarte turf Omdat een veenlaag nooit homogeen is, worden de verschillende soorten turf benoemd volgens hun kwaliteit. Grofweg zijn er twee soorten turf te onderscheiden: witte turf en zwarte turf. De zwarte turf is het oudste en heeft bijgevolg per turfblokje de grootste hoeveelheid aan brandbaar materiaal. Voor de meer donkere (zwarte) turfsoorten zijn bijvoorbeeld benamingen als bagger, derdeling, derdeputs, kliet, klot, slagturf, speteling en spletting in gebruik geweest. Witte turf is ondieper gelegen, jong en van mindere kwaliteit. Voor witte turf worden onder andere volgende benamingen gebruikt: witte moer, almode, grauwe turf, vleet, luif, boventurf, Wildert en woeste grond Niet in cultuur gebrachte grond zoals bos, heide, stuifduinen, venen en andere ruigte worden eeuwenlang ook wel woeste grond of vroente genoemd. Deze woeste gronden hadden wel degelijk hun nut: de veengebieden voor de turfwinning en de heide voor zowel begrazing als voor het afsteken van heideplaggen voor de potstal. Het oudere woord wildert duidt eveneens op niet ontgonnen grond. Het Latijnse equivalent van deze woorden is wastina wat zoveel betekent als woestijne. In de naam Wuustwezel zit ook dit woest. Spreekwoorden Vele woorden en spreekwoorden vinden hun oorsprong in de turf. Enkele voorbeelden: een dikke turf geen moer om geven turven naar de venen sturen as is verbrandde turf geen turf hoog zijn die in t veen zit ziet op geen turfje beter één turf in de keuken dan duizend in het veenland.

21 veenmos (Spaghnum) Heemkundige kring Swerter Scive 17

22 18 Deel 2 Van veen tot turf: het proces van de turfwinning De wijze waarop turf geproduceerd wordt kan sterk verschillen van plaats tot plaats. Toch kunnen we het proces van de turfwinning beschrijven aan de hand van 4 werkwoorden: winnen, drogen, op kloten zetten en porren. Met winnen bedoelen we het uitgraven en het in de gepaste vorm snijden van veen. Bij het drogen verliezen de veenblokken 60 % van hun gewicht en worden ze turf. Om de turf tegen de werking van regen of vorst te beschermen, wordt de aangedroogde turf op hopen of kloten gestapeld. Tot slot wordt de turf op de schepen geladen. Dit laden wordt ook wel porren genoemd. Jacobus Sibrandi Mancadan schilderde in de 17e eeuw een veenderij

23 19

24 20 Afvlaggen Vooraleer gestart kan worden met de eigenlijke turfwinning moet de plantengroei bovenop de veenlaag verwijderd worden. Met de vlagzeis wordt niet alleen het bovengronds gedeelte van de plant verwijderd maar eveneens de oppervlakkige wortels. Deze dunne zode, de vlag, wordt na drogen onder de dieren in de stal gegooid. Het werkwoord afvlaggen wordt ook gebruikt in de betekenis van het verwijderen van de bovenste veenlaag. Baggerbeugel, moerbeugel Arbeiders baggeren laagveen op met een moerbeugel Bij de ontginning van laagveen wordt veen uit het water gebaggerd met behulp van een bagger- of moerbeugel. Het is een ijzeren scheplepel met een bodem van geknoopt koord en een lange (3 meter en meer) houten steel in het ijzeren huis. Bij het van onder water bovenhalen van het veen loopt het water er door het net uit. De bovengehaalde natte moer wordt vervolgens op het legveld of de bank uitgespreid en daar aangestampt of geslagen. Op deze manier wordt heel wat water uitgedreven. De bagger compacteert hierdoor. Rest nog het drogen in de wind en tenslotte het snijden van mooie turfjes. Dit type turf heeft de benaming kliet, klot, bagger of slagturf. Berrie Om de in kloten gestapelde turfjes naar de turfschuiten te versjouwen komt een draagberrie van pas. Delven van veen Als turf gewonnen wordt vanuit hoogveen dan spreken we van delven van veen. Het veen wordt in het droge gestoken. De gewonnen turf wordt ook wel delfturf genoemd. Derdeling / derdeputs Turf geproduceerd uit veen dat 3 put diep gedolven wordt, krijgt de benaming derdeling of derdeputs. Deze turf behoort tot de kwaliteitsklasse zwarte turf. Greef Het op maat steken van de turf geschiedt met de turfgreef. De klos zorgt er voor dat er steeds even diep wordt gestoken. De greef is best te beschrijven als een korte schop met zeer breed halfcirkelvormig blad. In 1339 werd dit werkinstrument afgebeeld in het wapen van Van der Dilft, een adelijk moerkoper. greef

25 21 Hopen of kloten Gestoken turf en in zekere mate aangedroogde baggerturf wordt te drogen gezet in kleine hoopjes (kattepoten) en als ze verder gedroogd zijn in grotere hopen (vimmen). Indien de turf daarna niet in grote hopen of kloten zou gestapeld worden dan zouden zon, regen en winterse vrieskou maar weinig overlaten van de turf. De turf wordt zo gelegd dat de drogende wind er goed doorheen kan blazen. Het op bijenkorf-vormige hopen zetten van de gedroogde turf werd in Mol opmijten genoemd. In Meer, Meerle en Kalmthout werd er gesproken van de moer stuiken. In Hallaar werd de moer opgeboerd. Kattepoten, kattepootjes Turf wordt gedroogd in 3 stappen. De eerste stap is het in kattepootjes zetten van de te drogen turf. De ene turf wordt hierbij op één van zijn smalle zijden overlangs op de grond gezet; een tweede turf, derde, vierde en vijfde turf staan overeind in hun volle lengte schuin in het midden tegen de eerste centrale turf aan. De turven raken elkaar alleen aan de bovenkant van de eerste centrale turf. Op deze manier heeft de wind vrij spel om de turven langs alle kanten te drogen. Bij dikke turf worden vier turven schuin tegen elkaar gezet met één turf er bovenop. De uitdrukking in kattepootjes staan betekent dat turf op deze manier staat te drogen. Er wordt ook wel gesproken van het veen te drogen zetten in de spreyen. Dit wordt ook wel spreyen genoemd. De tweede stap is het zetten van de aangedroogde turf in vimmen of hoop- jes. De derde en laatste stap in het drogen is het maken van een grote hoop (kloten). Klomplaarzen Bij ontginning van laagveen komen klomplaarzen van pas. Dit schoeisel bestaat uit een klassieke houten klomp waaraan met een aaneengesloten rij spijkers een lederen bovenstuk wordt vastgenageld. De klompen worden meestal gemaakt van hout van populier of wilg. Resultaat: een laars waarmee je in het water kan staan zonder natte voeten te krijgen. Klotschupje Met een klotschupje verdelen de turfarbeiders de uitgespreide bagger over het legveld. Klotslager,slagijzer Slachgeerde, slaggetuig, slagroei, baggerijzer, moerijzer, moerroei, moerpen, klotslager en slagijzer zijn allemaal verschillende woorden voor eenzelfde werktuig om de uitgespreide bagger mee tot klotturf te slaan. Na het opbaggeren van het veen wordt het verspreid over het legveld. Door er met een riek, mesthaak en/of hooivork in te roeren, door het te treden en door er water over te gieten wordt het bagger fijngemaakt tot een brei, de moer-

26 22 sprei. Met het slagijzer wordt die brei tenslotte in rechthoekjes geslagen. De bagger is met dit soort van groot mes tot klotturfjes geslagen. Veldnamen als slagveld duiden in de regio dus niet op Middeleeuwse veldslagen, maar op plaatsen waar de bagger tot turf verwerkt wordt. Toponiemen zijn een soort van plaatsnamen in de letterlijke zin van het woord. Maar ook stukken land krijgen gewoonlijk een naam. In zo n geval spreken we van veldnamen. Kruiwagen Naast berries worden eveneens houten kruiwagens gebruikt om de turfjes te verplaatsen van de kloten naar de turfschepen. Kordewagen Dit is een oude benaming van een wagen of kar, meestal meerwielig, die voortgeduwd wordt. Kordewagen kan ook duiden op een éénwielig voertuig met twee handbomen, met andere woorden een kruiwagen. Plijnschepel De turfarbeiders beschikken over een ruim arsenaal aan verschillende gereedschappen. De werktuigen zijn te plaatsen onder de groepen graaf-, steek- en hakwerktuigen met als gezamenlijk doel het vrijmaken of vormen van de turf. De plijnschepel heeft hoogst waarschijnlijk dezelfde functie als voorgenoemde greef, namelijk het steken van turf. Kobe Van Looveren

27 23 Put Wanneer een middeleeuwer spreekt van een put diep dan wordt daar de minimale graafdiepte in de veenlaag mee bedoeld. Dit komt overeen met een kleine 20 centimeter. Schel, zandschel, schom Plek waar het veen heel dun is of waar de zandondergrond er zelfs doorheen steekt. De moerkopers peilen altijd hoe dik het veen is om een miskoop (bijvoorbeeld door zo n zandschel) te voorkomen. Schietschop Een schietschup of schietschop hanteert de turfarbeider om door harde turf te steken. Deze schop met schuine steel heeft wat weg van een bovenmaats bijl. Schol Een heidevlag, ook schol genoemd, is de dunne zode die voor de turfwinning met een vlagzeis wordt afgestoken. Sjabberteflik Met het op maat steken van de turf met de turfgreef worden turfblokken losgesneden van elkaar. Rest nog het losmaken van de onderkant van de turfblokken. Dit gebeurt met een steekschop met een spitse punt en aan weerszijden twee opstaande vleugels, de turfbot of de vapeur, ook wel sjabberteflik genoemd. Sjabberteflik

28 24 Trapper Na het uit elkaar leggen van de natte moer op het legveld door de bonker is het aan de trapper om al of niet met treeborden aan de voeten de natte turf effen en vast te trappen. Hoe compacter, hoe beter de turf. Treeborden Om de natte turf effen te trappen gebruiken de trappers brede platen onder hun voeten, de treeborden. Dit zijn voetplankjes van 40 tot 50 cm lang en ongeveer 15 cm breed. De gladde holle onderkant van de treeborden is beschilderd met onder andere menie. Dit om het vastkleven van het veenslik te voorkomen. Menie is een oranje tot roodbruine rot- en roestwerende grondverf. Turfkar Turf wordt vervoerd zowel over water met behulp van turfschuiten en turfvaarten als over land. Transport over de vaak korte afstanden over land geschiedt meestal met de turfkar. Turfbijl Deze dunne, schuine bijl werkt nog vastzittende turfgrond tot afzonderlijke turven van elkaar. Turfdelven Wanneer het veen voldoende ontwaterd wordt, kan je met een turfbijl netjes blokken turf uitsteken, in de Middeleeuwen ook delven genoemd. Dieper gelegen veen kan je niet ontwateren en moet bijgevolg gebaggerd worden. Vapeur Dit werktuig met opstaande zijkanten steekt de zijkant van dikke turfblokken los. De vapeur wordt ook wel sjabberteflik genoemd. Vimmen de driehoekige rechtopstaande kant aan beide zijden van de vapeur. Met vimmen wordt ook gedoeld op hoopjes van ongeveer 5 tonnen groot turven. Het is niet erg duidelijk hoe groot deze tonnen waren. Dit is het voorlaatste stapelstadium van de turf. Vlagzeis Treeborden Heemkundige kring Swerter Scive Turfslaan, slaan Opgebaggerd veen (bagger) wordt eerst op een vlak terrein dat bank, plein of slagveld genoemd uitgespreid. Om uit dat natte spul het water te verdrijven en blokjes van 15 bij 15 cm te krijgen wordt er met een slagijzer op het veen geslagen. Ook kon men er over gaan lopen: (aan)trappen, treden. Daarna was de turf nog lang niet klaar: drogen, stapelen en verder drogen zijn de volgende stappen. Met de vlagzeis wordt de bovenste zode van de heide losgemaakt. Het werkinstrument lijkt op een kruising tussen een hak en een zeis.

29 25 Turfblokken in veenpark Orvelte Heemkundige kring Swerter Scive

30 26 Deel 3 Het vervoeren van turf: de turfvaarten Langs een ingenieus netwerk aan bevaarbare kanalen gaat de turf van producent naar consument. In de veengebieden woont immers bijna niemand uitgezonderd de turfarbeiders. De afnemers wonen in dorpen en steden. Grotere afnemers zoals fabrieken laten hun brandstof vanuit grote commerciële turfgraverijen door smalle lange onbemande schuiten over turfvaarten tot de grote uitvoerhavens zoals Bergen op Zoom, Roosendaal en Breda brengen. Daar wordt de lading op grotere bemande zeewaardige zeilschepen overgeladen. Tussen 1250 en 1750 moet er in het gebied tussen Willemstand, Geertruidenberg en Antwerpen ongeveer 300 kilometer aan hoofdvaarten gelegen hebben.

31 27

32 28 Aquaduct Een anthoofd is een oude benaming voor loskade. De woorden opslag, hoofden en turfhoofd zijn eveneens oude benamingen met dezelfde betekenis. In de moeren gaat het om de kop van het turfveld tegen de vaart. Daar wordt de turf klaargezet om op de schuit geladen te worden. Aan het eind van de turfvaart is het de overslaghaven: de turf gaat uit de schuit op de kant, wordt gemeten en verkocht, en wordt in zeegaande schepen geladen. Holle vaart Hoofdvaart De turfvaart vanaf de overslaghaven naar de moeren. Vanuit de hoofdvaart worden er verder zijvaarten ( krukvaarten ) gegraven naar de verder gelegen te ontginnen moeren. Hool, heul Een hool of heul is een ander woord voor duiker. Anthoofd, opslag, hoofd, turfhoofd De turfvaarten bestaan niet alleen maar uit een uitgegraven water. Heel wat kunstwerken zoals spuien, wisselkommen, bruggen, aquaducten, duikers en waterreservoirs moeten bijdragen tot het goed functioneren van deze vaarten. Beken en beekvalleien worden op sommige plekken zelfs overbrugd door middel van een aquaduct. Dit is slechts gebeurd op enkele plaatsen. Vaak wordt gekozen voor een gemakkelijkere oplossing: met behulp van een duiker wordt de bestaande beek die gekruist moet worden onder de vaart geleid. Brouwersmoeren Brouwers hebben vaak zoveel turf als brandstof nodig dat ze vaak zelf moerkoper worden. In de loop der eeuwen zijn verschillende turfvaarten ontstaan maar ook verdwenen. Reeds afgegraven gebieden waar geen turfwinning meer mogelijk is hebben geen vaart meer nodig tenzij de achtergelegen moer in exploitatie is. Een holle vaart is een niet meer gebruikte turfvaart die is drooggevallen en als een holle weg in het landschap ligt. Houwer Om de turfvaarten van voldoende water te voorzien wordt indien nodig water binnengelaten vanuit de waterreservoirs of de houwers. Naarmate het veen verder ontgonnen wordt krijgen de vaarten immers steeds minder watertoevoer. Aanvankelijk doen bestaande waterpartijen dienst als houwer. In een later stadium worden in de laaggelegen en reeds uitgedolven moeren waterreservoirs aangelegd. Op deze nieuwe waterbekkens wateren de nog aanwezige moeren en de nieuw gevormde heide af. Op deze manier wordt een bufferwatervoorraad opgebouwd.

33 29 De Oude Turfvaarstestraat in Nispen (NL). Tussen 1610 en 1680 lag hier een 12m lang stenen aquaduct waarover de turfvaart vanuit de Nol naar Roosendaal de beek overstak Stefan Dewickere

34 30 Krukvaart, dwarsvaart, veer Naast hoofdvaarten zijn tal van zijvaarten in gebruik. Bij het verder aansnijden van het veen in nieuwe te ontginnen gebieden wordt er vaak een waterverbinding gegraven naar de hoofdvaart. Tal van zijvaarten splitsen zich van de hoofdvaarten af in de moeren. Een groep zijvaarten krijgt de benaming veer. Misschien is dit woord gekozen omdat het vaartenpatroon gezien werd als een vogelveer, met een centrale pen (de hoofdvaart) waaraan de kleine veertjes (de zijvaarten) zitten. Krukvaarten zijn zijvaarten die vaak bijna loodrecht op de hoofdvaart staan. Gezien de lengte van de schuiten op de vaarten (tot 20 meter!), zijn hoeken van 90 te mijden en dus weinig voorkomend. De volgende twee soorten aansluitingen komen blijkbaar wel veel voor: schuine aansluitingen waarbij de vaart onder een hoek van 30 tot 50 graden van de hoofdvaart aftakte en aansluitingen door middel van kleine bochten. Ben Steffen

35 Turfvaarten in de 13e tot 18e eeuw 31

36 32 Het organisch gegroeide turfvaartenstelsel Het netwerk aan vaarten bestond uit 20 grotere en kleinere turfvaarstelsels. Aanvankelijk bediende de vaart de eerste ter plaatse of in de nabijheid in exploitatie genomen moer. In de voorwaarden bij de toelating tot het ontginnen van de moer stond vaak dat latere moerconcessies hun turfvaart op de oudere vaart mochten aansluiten. Samen met de uitbreiding van de moerontginningen groeide het turfvaartenstelsel mee. In de loop van de geschiedenis verschenen en verdwenen de turfvaarten. De Roosendaalse Vaart (van Nieuwmoer naar Roosendaal) en de Mikvaart (van Nieuwmoer naar Wildert) zijn twee voormalige turfvaarten die nog steeds water bevatten. De Mikvaart of de Vertakkingsvaart verbindt het voormalige turfwinningsgebied de Nol met de vaart van Nieuwmoer naar Roosendaal. De Nol is momenteel een natuurgebied gelegen in het noordelijke deel van de Kalmthoutse Heide. Vele andere voormalige turfvaarten fungeren momenteel als perceelsgrens of weg. Een groot gedeelte van de voormalige turfvaarten zijn niet meer te vinden in het landschap. Last Om de grootte van de vracht op een turfschuit aan te geven wordt de eenheid last gebruikt. Een last is een inhoudsmaat en komt overeen met ongeveer 10,7 m³ of ongeveer turfjes van elk 1 dm³ grootte. Loskade Het gedroogde veen, de turf, wordt verzameld op brede stapelplaatsen. Praktisch zijn deze stapelplaatsen te vinden aan het einde van een ontginningsstrook, de moerkavel. Deze stapelplaatsen hebben eveneens de functie van loskade. Op deze plek wordt de turf in de schuiten geladen en verscheept. Tussen de ontginningstroken zijn geen loskades voorzien. De smalle ondiepe scheidingssloten tussen de kavels zijn immers niet breed genoeg voor schuiten en hebben enkel een ontwaterende functie. Deze noemt men ook wel riolen of reyolen. Meer, blik, bleek, ven Een waterplas in een veengebied kreeg de naam meer. In de 16-18e eeuw sprak men eerder van blik. In deze periode kwam ook het hedendaagse woord ven in omloop als benaming voor een waterplas. Momenteel is het veen grotendeels verdwenen zodat we nu bij het woord ven aan een waterplas in een heide- of bosgebied denken. Deze waterpartijen doen bij de veenwinning dienst als waterreservoirs of houwer voor de turfvaarten. Ontwatering Voor het afgraven van een veengebied kan beginnen, moet het ontwaterd en ontsloten worden met een turfvaart. René Peeters Profielopmeting van een turfvaart Overdrage Overdrage is een West-Vlaams woord voor de constructie waarmee schepen of turfschuiten over een waterscheiding getrokken kunnen worden. In het gebied van Klundert en Moerdijk werd het woord overdrage gebruikt als naam voor het 13e eeuws verdwenen dorpje. Overslaghaven Haven waar de turf in grote schepen geladen wordt.

37 33 Wist je dat sommige vaartkanten verbreed en geasfalteerd zijn? Vaak zijn ze in dat geval in gebruik als verbindingsweg. De vaart zelf is soms verdwenen of veranderd in een gewone sloot. De Lepelstraat en de Scham bij Nieuwmoer lopen bijna evenwijdig met de Roosendaalse Vaart. Tussen beide straten duidt de kleine verspringing op het historische gegeven dat de Lepelstraat gelegen is op het oeverpad (linkeroever). Ter hoogte van de huidige Blikstraat was er eveneens een pad maar dan gelegen op de rechteroever. Op dit pad ligt de Scham. Vandaar de verspringing. De vaart lag met andere woorden tussen de huidige Lepelstraat en de Scham. Twee huidige straten (Scham en Lepelstraat) in Kalmthout (B) verspringen door vroegere vaartkanten Stefan Dewickere

38 34 Pleyt, (turf)schuit, vlet wordt opgetrokken om schuiten en water te laten passeren. In kleine uitvoering zijn de spuien ook gebruikt om de watertoevoer uit de waterreservoirs (houwers) naar de turfvaart te regelen. Tot aan de eerste spui wordt een flinke hoeveelheid water doorgelaten. Het konvooi met beladen turfschuiten neemt vervolgens van spui tot spui zijn eigen water mee. Prof. Schutte Kleine platbodems waarmee de turf uit de moeren naar de overslaghaven vervoerd wordt. Deze scheepjes zijn 16 meter lang en ongeveer 3 meter breed. Tegen het eind van de turfwinning (1750) zijn de schepen ongeveer 19 meter lang, 3 meter breed en 1 meter diep. Gezien de breedte van de turfvaarten zijn deze scheepjes erg smal. Deze scheepjes worden vanaf de vaartkanten getrokken of geduwd door mensen. Rucphen Betekent rauw of nog niet aangesneden veen. Rucphen is een gemeente in Noord-Brabant. Spui Om te voorkomen dat het water te snel zou weglopen uit de vaart zijn om de 800 meter sluisjes of spuien voorzien. Een te lage waterstand zou het varen onmogelijk maken voor de turfschepen. Deze eenvoudige sluisjes hebben slechts één deur. Deze deur Spuiloopje Een spuiloopje is het kanaaltje van het waterreservoir naar de turfvaart. Met de spuiloop en een kleine spui wordt de waterstand in de turfvaart geregeld. Turfhoofd Het turfhoofd of de uitvoerhaven (overslaghaven) is de plaats waar de turf vanuit de turfschuiten overgebracht wordt naar de zeewaardige zeilschepen. Ook wordt daar de hoeveelheid turf gemeten, verkocht en wordt er belasting van betaald. Turfvaart, vlettenvaart, vaart De kanalen waarover turf vervoerd wordt tot aan de overslaghavens. Bij de aanleg van de vaart van Huijbergen naar Roosendaal werd voorgeschreven dat deze 3,7 meter breed en 2 meter diep moest zijn. Langs de vaart ligt altijd een vaartkant. Dit is een pad voor diegenen die de schuiten moeten trekken. Kobe Van Looveren Op enkele plaatsen zijn de turfvaarten mét hun vaartkanten bewaard gebleven. Elders is er alleen nog een lange rechte sloot, of helemaal niets meer. Turfvaarten kunnen beschouwd worden als de voorlopers van onze kanalen.

39 Vaartgeld Voor het gebruik van de turfvaart dient er betaald te worden. Deze betaling wordt onder andere gebruikt voor het onderhoud van de vaart (de kanten, de spuien en bruggen) 35 Vaartmeester De hele financiële en soms ook juridische verantwoordelijkheid op een bepaalde turfvaart ligt in de handen van de vaartmeester. De inkomsten komen van het vaartgeld, betaald door de gebruikers van de turfvaarten. Uitgaven gaan naar het onderhoud van de vaarten. Dit houdt zowel het onderhoud van de kunstwerken zoals bijvoorbeeld spuien, bruggen en aquaducten, in als het onderhoud van de oevers. Eveneens houdt de vaartmeester, als een soort van boekhouder van de turfvaart, de rekeningen zorgvuldig bij. De logistieke organisatie van het turfvervoer ligt bij de spoyweerder. Veer Zijvaart van een hoofdturfvaart. De turfvaarten zijn zo smal dat ze met behulp van bruggen kunnen worden overgestoken. Vlettijd De afgesproken dag en uur waarop het konvooi van 25 tot 75 schuiten gaat varen van de moer tot aan de overslaghaven of terug. De oude turfvaart is nu een beek Kobe Van Looveren

40 36 Wist je dat De huidige Brugstraat in Roosendaal (NL) was vroeger een turfvaart Ben Steffen de hoofdstraat richting station in Roosendaal, de Brugstraat, vroeger een turfvaart was? Die vaart liep midden door het station! In de 16e eeuw zou de turfproductie maximaal zijn geweest met Roosendaal als centrum waar de turfschuiten werden gelost en vervolgens werd overgeslagen op zeewaardige schepen. Langs de Roosendaalse Vliet raakte turf tot in Londen.

41 37 Vletting Voeder, voer Ziel Zoveel turf of hooi of mest die je in één keer rijden kon vervoeren, dus zoveel als er op de kar ging. Een voeder is een transporteenheid en zou overeenkomen met ongeveer 300 turfjes van 1 dm³. Wisselkom Stefan Dewickere De smalle doorsnede van de turfvaart en de specifieke waterhuishouding maken een transport in konvooi noodzakelijk. Zo n sliert aan met touwen verbonden platbodems heeft bijgevolg een lengte van 500 tot 1500 meter. Om de schuiten te transporteren over de smalle turfvaarten is een grote hoeveelheid water vanuit de waterreservoirs nodig. Met het water dient zuinig omgesprongen te worden. Dat het transport zo geconcentreerd wordt, hangt samen met de noodzaak om met de schuiten een grote hoeveelheid water mee te sturen. Dat water is tevoren verzameld in de waterreservoirs. Ook voor het opvaren van de schuiten is veel water nodig: ook dit gebeurt bijgevolg in konvooi. Het opvaren gebeurt vaak met een lading mest of zout. Deze hele operatie wordt ook wel een vletting genoemd. Meestal zijn de turfvaarten maar net breed genoeg om één schuit door te laten. Als er een schuit in problemen komt, is het van belang deze uit een konvooi te kunnen nemen. Eveneens komt het voor dat de op en afgaande vloten elkaar tegenkomen op de turfvaart. Omwille deze redenen worden verbredingen of wisselkommen in de turfvaart aangelegd. Wist je dat... de beroemde waterrijke stad Venetië in Italië als inspiratiebron is gebruikt voor de naamgeving van een straat ten noorden van Nieuwmoer? In dit gebied splitsten de vaarten van de Roosendaalse Vaart af, waardoor er hier tal van kanaaltjes waren. Op plaatsen waar de turfvaart een beek kruist is het nodig om de beek met een duiker onder de vaart te leiden. In de streek ten zuiden van Roosendaal worden de duikers zielen genoemd. In de gemeente Kalmthout verwijzen straatnamen als Het Ziel, De Vletlaan en de Turfvaartlaan naar de turfvoorgeschiedenis van deze gemeente.

42 38

43 : Deze landbouwweg in Essen (B) was vroeger de Oude Moervaart Stefan Dewickere 39

44 40 Deel 4 De organisatie van de turfwinning: Een kennismaking met de hoofdrolspelers van het turfverhaal In 1263 wordt bij Halsteren (Noord-Brabant) de eerste spade in het veen gestoken. Na dit wapenfeit winnen moerarbeiders gedurende bijna 5 eeuwen turf tot zo goed als alle veen weggegraven is. In de driehoek Antwerpen - Geertruidenberg Willemstad werken bonkers, kaardezetters, keetmeiden en vele anderen zij aan zij voor de moerkopers aan de industriële ontginning van de veengronden. Op veel kleinere schaal steken en baggeren boeren hun eigen turf bij elkaar voor huishoudelijk gebruik. Een korte kennismaking met de hoofdrolspelers van het turfverhaal.

45 41

46 42 Bonker Moer kan droog of nat ontgonnen worden. Bij het baggeren van natte moer moet de veenbrij uit elkaar gespreid worden voor snelle droging. Deze zware klus is weggelegd voor de bonker. Boerenkuil Naast de grootschalige winning van turf zijn kleine turfgebruikers actief om hun eigen huisbrand bij elkaar te steken of te baggeren. Dit gebeurt in tegenstelling tot de grootschalige industriële turfwinning weinig systematisch. De boerenkuil is de plaats waar de boer/turfsteker zijn turf haalt. Concessiehouders Grootschalige turfwinning vindt meestal plaats onder vorm van concessies. Dit is een vergunning die de concessiehouder het monopolie geeft voor veenwinning in een bepaald gebied. Dit is vergelijkbaar met oliefirma s die momenteel een concessie kopen om op de Noordzee naar olie te boren. Het winnen van het veen gebeurde hierbij onder (strenge) voorwaarden. Zowel kloosters, stedelijke instellingen, edellieden als gewone mensen kochten een moerconcessie. Vaak vormden de mensen daarvoor een compagnie. Delver, veendelver, moerdelver de arbeiders die in kleine ploegen het veen weggraven. Turfsteken in het Halsters Laag in Voor zover geweten de enige foto van turfsteken in Noord-Brabant Gemoerden Het kopen van een moerconcessie gebeurt vaak door een groep van mensen, de turfcompagnie. De leden hiervan worden gemoerden genoemd. Hoofdmoer en volgermoer Verschillen in dikte en samenstelling van het te ontginnen veen zorgen ervoor dat je stukken hebt met goede kwaliteit, de hoofdmoer, en stukken van mindere kwaliteit, de volgermoer. Om ook de stukken moergrond met veen van minder kwaliteit verkocht te krijgen moeten kopers altijd een stuk hoofdmoer en een stuk volgermoer kopen. Het winnen van veen gebeurt zowel in de hoofdmoer als in de volgermoer onder strikte voorwaarden. Wordt hier niet aan voldaan in de volgermoer dan verliest de concessiehouder ook al zijn rechten op de hoofdmoer. Kaardezetter Om van het ontgonnen veen brandbare turf te maken moet er zo veel mogelijk water uit. Hiervoor worden de pas uitgedolven turfblokjes op kleine hoopjes gezet door de kaardezetter. Keethond De hond die de turfkeet bewaakt wanneer de arbeiders naar het werk of in de kerk zijn. Iemand moet er de kleren, knapzakken en beddengoed bewaken. Keetmeid of maakster Een moerconcessie wordt ontgonnen door verschillende kleine teams bestaande uit 5 personen en een keethond. Het team bestaat uit 4 mannen, de turfdelvers, en meestal één vrouw, de keetmeid of de maakster. Ze zorgt onder andere voor het eten. De naam maakster wijst erop dat ze ook zorgt dat de turfjes op een nette manier uit de gedroogde bagger gevormd worden. Keet De ploeg turfwerkers en de keethond verblijven in eenvoudige houten of uit plaggen gebouwde hutjes. Op of nabij de moer wordt een plek gezocht waar de keten van de delvers kunnen staan. Een zandopduiking of de berm van de vaart zijn heel geschikte plekjes om dienst te doen als keetveld of keetheuvel te dienen.

47 43 Wist je dat de Keetheuvel een benaming is van het duin in de bocht van de Verbindingsstraat in Kalmthout? De Keetheuvel lag ooit als een dwarsduin over de weg heen en werd vermoedelijk gebruikt als plek voor de tijdelijke woningen van de turfarbeiders. De naam keten komt trouwens in heel wat toponiemen terug: de Ketenbaan bij de Steenoven tussen Oosterhout en Rijen, de Hegse Keten bij de Klappenberg te Etten of de Hollandse Keten, een hoge rug bij de Grote Lokker tussen Sprundel en Rijsbergen. De keetheuvel in de Kalmthoutse heide (B) ten zuidwesten van het Stappersven

48 44 Keuren van gemoerden reglement waarin alles geregeld wordt rond het turfgraven, het verschepen van de turf, het gebruik van de vaart, de verkoop van de turf enzoverder. Lastgeld Op de gewonnen turf dient belasting te worden betaald aan de lokale en regionale heren. De grootte van deze belasting is afhankelijk van de hoeveelheid turf. Deels omwille van deze reden wordt de turf niet rechtstreeks van de kleine turfschuiten overgeladen naar grotere schepen. De turf wordt eerst op het hoofd gezet. Op deze plek wordt gemeten hoeveel last het is en waarschijnlijk ook per soort gesorteerd. In een kantoortje wordt zowel lastgeld (een bedrag per last) als vaartgeld betaald. Lavei, laveibos Een lavei of een laveibos is een aan een paal opengehangen takkenbos die heen en weer bewogen kan worden. De moerbaas of de moerman geeft door het heen en weer bewegen van deze takkenbos het signaal aan de turfstekers dat ze mogen stoppen met werken. Een straat bij Achtmaal heet Laveibos en daar woonde inderdaad ooit een moerman. Moerbaas, moerman De moerbaas kan je vergelijken met een hedendaagse ploegbaas in een fabriek. Hij houdt toezicht op de werkzaamheden van de arbeiders in het moer en is in dienst van de moerkoper. Moercijns Om moer te mogen delven moet jaarlijks door de moerkoper een cijns worden betaald aan de heer van wie hij de concessie houdt. Dit geldt ook voor de boeren die een stukje moer gebruiken. Als de moer (letterlijk) uitgeput is, stopt men met betalen. Als straf volgt dan onteigening. Moergerecht Kleine vergrijpen en kleine conflicten worden op de moer zelf berecht in een soort van eigen rechtbank, het moergerecht. Moerondernemers krijgen van de landsheer hiervoor de rol van zowel politie als rechter. Turfarbeiders zijn vaak ruw volk, ver van huis aan het werk. Om daarbij een beetje de orde te kunnen handhaven, mochten de moerondernemers als politie en politierechter spelen. Ernstigere delicten worden berecht in het normale gerecht van de streek. Moerkavel Voor er wordt overgegaan tot het verkopen van de moeren worden de gronden opgemeten en verdeeld in moerkavels. De hoeken worden soms aangegeven met kuilen, met twee korte greppels die elkaar kruisen of de letter L vormen. De oppervlakte tussen de merktekens wordt opgemeten en in kaart gebracht. Op het hoofd van de moerkavel wordt de turf gestapeld. Idealerwijs komen de moerkavels uit op een turfvaart zodat de turf rechtstreeks op de turfschuiten kan geladen worden. Moerkoper Gronden die niet in privéhanden zijn, behoren in de Middeleeuwen toe aan landsheren, graven of hertogen. Van deze lokale heren kunnen moerkopers de rechten voor het delven van turf kopen. De gronden zelf blijven eigendom van de lokale heren. Deze moerkopers komen veelal uit de lagere adel of gegoede klassen. In het begin van de veenontginning zijn bij de moerkopers ook nogal wat kloosters en zelfs stadshospitalen. De moerkoper staat in voor de turfontginning maar laat het vuile werk over aan zijn arbeiders of aan een moerpachter. In het geval van een moerpachter is het hoogst waarschijnlijk dat deze wel tussen de arbeiders staat als soort van moerbaas. De inkomsten van de verkoop van de turf dient onder andere om de arbeiders te betalen. Raaien Voor een moerconcessie verkocht wordt aan een moerkoper moet het gebied verkend en gemeten worden. Deze taak is weggelegd voor de landmeters. In het geval van een ongerepte moer is dit geen eenvoudige klus. Raaien is het landmeten in de moeren. De landmeters starten met het uitzetten van zeer lange rechte lijnen of raaien die gericht.

VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6

VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6 VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6 Brieven schrijven Deze activiteit is gebaseerd op de briefwisseling tussen Vincent van Gogh en zijn broer Theo. Voorbereiding: Zorg voor een plaat/foto van een landschap.

Nadere informatie

Iets over de geschiedenis van de turfwinning bij Appelscha

Iets over de geschiedenis van de turfwinning bij Appelscha Et bru 1 ne go old HET BRUINE GOUD Iets over de geschiedenis van de turfwinning bij Appelscha STICHTING STELLINGWARVER SCHRIEVERSRONTE info@stellingwarfs.nl www.stellingwarver-schrieversronte.nl De Riemsloot2.indd

Nadere informatie

Cultuurhistorische Fietsroute Langs Turfvaarten, Vennen en Venen (49 kilometer) Roosendaal was vijf eeuwen lang (1250 1750) een belangrijk centrum

Cultuurhistorische Fietsroute Langs Turfvaarten, Vennen en Venen (49 kilometer) Roosendaal was vijf eeuwen lang (1250 1750) een belangrijk centrum Cultuurhistorische Fietsroute Langs Turfvaarten, Vennen en Venen (49 kilometer) Roosendaal was vijf eeuwen lang (1250 1750) een belangrijk centrum voor turfwinning, turftransport en turfhandel in de regio

Nadere informatie

Plaggen- en boerenturfgereedschap in Noord-Twente

Plaggen- en boerenturfgereedschap in Noord-Twente M. Hesselink-van de Riet Twentse Taalbank Plaggen- en boerenturfgereedschap in Noord-Twente Bij het eerste lustrum van Heemkunde Albergen zag de Jaarboekredactie op de bij die gelegenheid ingerichte tentoonstelling

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

1) Het veen werd in het huidige zandgebied weggegraven om er turf van te maken, vooral tussen 1250-1750.

1) Het veen werd in het huidige zandgebied weggegraven om er turf van te maken, vooral tussen 1250-1750. Archeologie van het veen: een onontgonnen onderwerp K.A.H.W. Leenders versie 21 november 2013 Archeologen zijn blijkbaar onvoldoende bedacht op de niet-standaard fenomenen die samenhangen met het verdwenen

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Lijnden, na*e verveners werden droge verveners.

Lijnden, na*e verveners werden droge verveners. Lijnden, na*e verveners werden droge verveners. Maar werd het lelijke eendje ook die mooie zwaan? Joop Baars, vrijdag 9 november, Cruquius Museum Turf - Hoogveenturf Prima brandstof voor ovens, brouwerijen

Nadere informatie

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo Inhoudsopgave Deel 3: De schaapskudde van Hoog-Buurlo 1. Aanmeldgegevens 2. Achtergrondinformatie Hoog-Buurlo

Nadere informatie

Het Stadskanaal, bevaren door houten en ijzeren schepen

Het Stadskanaal, bevaren door houten en ijzeren schepen Het Stadskanaal, bevaren door houten en ijzeren schepen Het laatste stuk onontgonnen gebied in het zuid-oosten van de provincie Groningen was niet in handen van de provincie maar van de stad Groningen.

Nadere informatie

De bodemverontreiniging

De bodemverontreiniging Les 8.1 Vervuilde grond? 1.Graven : een gat in de grond maken. 5. Boren: met een boor ergens een gat in maken. Dat kan in de grond, maar ook in metaal, hout of gesteente. 2. Afgraven: grond of aarde weghalen

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

Tussen Rijn en Lek 1986 3. - Dl.20 3-20- Het waren deze elementen die, in balans, het karakter van dit land-schap bepaalden. Als straks de mens, door de ontginning van dit gebieddie balans verbreekt, zal

Nadere informatie

Na de uiteenzetting van Christ Buiks over de enorme bergen die er in de Baronie te beklimmen zijn, daal ik met u af in s lands diepste krochten.

Na de uiteenzetting van Christ Buiks over de enorme bergen die er in de Baronie te beklimmen zijn, daal ik met u af in s lands diepste krochten. HOOG EN LAAG IN DE BARONIE Karel Leenders LAAG Na de uiteenzetting van Christ Buiks over de enorme bergen die er in de Baronie te beklimmen zijn, daal ik met u af in s lands diepste krochten. Laag Laagten

Nadere informatie

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Doelgroep: groepen 5 t/m 8 Plaats: Zoek een interessant terrein. Vooral een plek met hoogteverschillen geeft leuke vergelijkingsmogelijkheden.

Nadere informatie

wonen met het buitengebied als achtertuin 4 riante bouwkavels in Welberg

wonen met het buitengebied als achtertuin 4 riante bouwkavels in Welberg Hoogstraat Welberg wonen met het buitengebied als achtertuin 4 riante bouwkavels in Welberg ruime bouwkavels in landelijk Brabant Welberg ligt in de gemeente Steenbergen in het westen van Brabant. De rustige,

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Datum laag water Lauwersoog Naam Locatie/hulpmiddel Locatie(detail) Begeleiders 19-4-2015 18:06 Heffezand Wad/Schip Op het wad tussen Simonszand en de kust 2-5-2015

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

zicht op ruimte in Wouw

zicht op ruimte in Wouw zicht op ruimte in Wouw Zelf bouwen in Brabant Wonen in een van de oudste dorpen van Brabant. In Wouw verkoopt Ruimte voor Ruimte 3 royale bouwkavels waarop u een huis naar eigen ontwerp kunt bouwen. Zelf

Nadere informatie

2-2-2015. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P. Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan.

2-2-2015. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P. Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan. Houtbouw en funderingen in de Zaanstreek 1000-1900 P Kleij, gemeentelijk archeoloog Zaanstad, Wormerland en Oostzaan Opzet verhaal: 1 Ontginning van de Zaanstreek 2 Houtbouw 3 Funderingen 1 Ontginning

Nadere informatie

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:??????

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Koning Willem Alexanderkanaal Een beleefroute voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Tekst: Bert Dijenborgh - Foto s: Dianne Dijenborgh 12 Drenthe MagazinE 1216-DM31_ ALEXANDERKANAAL.indd

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Les 5 Een goede bodem

Les 5 Een goede bodem Pagina 1 Les 5 Een goede bodem 1 Bodemsoorten-/Composthooples Er zijn verschillende soorten grond in Nederland. Elke soort grond is anders. Sommige planten houden van arme, voedingsloze grond en anderen

Nadere informatie

DROGE TURF EN NATTE VOETEN

DROGE TURF EN NATTE VOETEN DROG TURF ATT VOT Leerkrachten boekje aam: Groep: De Grond onder je voeten In ederland zijn vier soorten grond: - löss - zand - klei - veen Löss, zand en klei ontstaat door het afbrokkelen en verplaatsen

Nadere informatie

HOE IK EEN BALG MAAK

HOE IK EEN BALG MAAK HOE IK EEN BALG MAAK Gespreid over verschillende jaren, bouwde ik houten camera s. De grootste uitdaging was het zelf maken van een balg. Om het geheim hiervan te achterhalen, ontlede ik enkele oude balgen.

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol

Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol Drs. Ing. L.M. Scholtens in opdracht van: Gemeente Emmen, Dienst Beleid Afdeling Fysiek Ruimtelijke Ontwikkeling December 2009 Het landschap

Nadere informatie

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Gent 25c De Minnemeersbrug lag in het verlengde van de Goudstraat Goudstr /Beersteeg

Nadere informatie

Stappenplannen Schutting plaatsen

Stappenplannen Schutting plaatsen Stappenplannen Schutting plaatsen Type tuinafscheidingen Draadafscheiding Een draadafscheiding kan redelijk snel geplaatst worden. Dit is één van de goedkoopste en meest onderhoudsvriendelijke tuinafscheidingen.

Nadere informatie

4 verschillende kweekmethoden

4 verschillende kweekmethoden 4 verschillende kweekmethoden Kweken met turfpotjes Turfpotjes zijn gemaakt van een samengeperst mengsel van houtvezels, turf en kalkzandsteen (natuurlijke voedingsstoffen). Deze zijn biologisch afbreekbaar

Nadere informatie

WERKBLAD pingo. naam. Heel lang geleden was het hier erg koud. Dat noemen we de ijstijd. Er waren heuvels, heel bijzondere heuvels.

WERKBLAD pingo. naam. Heel lang geleden was het hier erg koud. Dat noemen we de ijstijd. Er waren heuvels, heel bijzondere heuvels. WERKBLAD pingo Heb je wel eens gehoord van een pingo? Pingo betekent heuvel die groeit. Het is een woord uit de taal van de Eskimo s of Inuït. Dat lijkt ver weg, maar pingo s zijn heel dichtbij geweest!

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Roestig land. De Wijstgronden

Roestig land. De Wijstgronden Roestig land De Wijstgronden Verslag van de lezing en excursie van Professor R. T. van Balen en Nico Ettema voor de Werkgroep Geologie en Landschap. Bedafse Bergen, Uden. 10.00-1600 uur. Een mooie herfstdag.

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken?

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken? De bodem doorgrond Wat? Voor Leeftijd wie? Duur: Prijs: begeleid actief atelier Basisonderwijs 2 uur 90 per groep van max. 20 lln. Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En

Nadere informatie

Experiment in Düppel en ons museum met de dubbele pot- of indirecte methode, tussen 1991 en 1995

Experiment in Düppel en ons museum met de dubbele pot- of indirecte methode, tussen 1991 en 1995 Experiment in Düppel en ons museum met de dubbele pot- of indirecte methode, tussen 1991 en 1995 Vondsten bij opgravingen in o.a. Dűppel toonden grondkuilen, die duidelijk gebruikt waren om teer te winnen

Nadere informatie

De teelt van zonnebloemen

De teelt van zonnebloemen De teelt van zonnebloemen De zonnebloem heeft als wetenschappelijke naam: Helianthus annuus. Deze naam komt van de Griekse woorden voor zon (helios) en bloem (anthos). De plant behoort tot de grote familie

Nadere informatie

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1.

Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). Figuur 1. Een Archeologisch Bureauonderzoek voor het bestemmingsplan De Grift 3 in Nieuwleusen (gemeente Dalfsen, Overijssel). (Steekproef 2006-03/18, ISSN 1871-269X) Inleiding Voor De Lange, Bureau voor Stedebouw

Nadere informatie

Houtaantasting onder water -stopt het ooit-

Houtaantasting onder water -stopt het ooit- Houtaantasting onder water - stopt het ooit - René Klaassen 17 januari 2012 7 de nationale houten heipalendag Inleiding-1, tekst Beste mensen, Op de nationale houten heipalendag is houtaantasting natuurlijk

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I

Eindexamen aardrijkskunde havo 2005-I Natuur en milieu Opgave 6 bron 13 Fragment van een deel van de topografische kaart van Noord-Brabant rond 1990 vrij naar: Staatsbosbeheer, het land van Peel en Maas, Roermond, 1996 1p 18 Welk deel van

Nadere informatie

Vijver aanleggen. Nummer 13

Vijver aanleggen. Nummer 13 Nummer 13 Art.nr. 910147 In deze KlusZo beschrijven we stapsgewijs waar u rekening mee moet houden als u een vijver gaat aanleggen. We beginnen met de voorbereiding: welke soort vijver past bij uw tuin

Nadere informatie

Braziliaanse regenwoud. Jesse Klever. Groep 7

Braziliaanse regenwoud. Jesse Klever. Groep 7 Braziliaanse regenwoud Jesse Klever Groep 7 Voorwoord Ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik dit een heel interessant onderwerp vind. We hebben er al op school over gesproken en het leek mij wel een leuk

Nadere informatie

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer ANTWOORDENBLAD 5.8 TOPONIEMEN Leerdoelen: Je begrijpt waarom bepaalde kenmerken en elementen van het historische cultuurlandschap behouden worden. Je weet dat toponiemen informatie kunnen geven over het

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7.

Antwoorden. 1 helder. 3 goed fout. 4 eigen antwoord. 5 Het was een heldere dag. We liepen over. 2 noordelijk. kopieerblad Woordenschat 7. kopieerblad Woordenschat 7.2 1 Voelt de zon overal even warm aan? 1 helder als er buiten veel licht is en er geen wolken zijn de vlakte een grondgebied dat groot en plat is weerkaatsen licht of geluid

Nadere informatie

Een andere mogelijke betekenis is dat het zou gaan over een verheffing naast de Zenne

Een andere mogelijke betekenis is dat het zou gaan over een verheffing naast de Zenne Heffen: Verklaring naam Heffen: Eerste maal vermelding in 1088 Heffena = Heffe en A Wil zeggen bezinksel en water Mogelijke betekenis: modderbeek of moerasgebied Een andere mogelijke betekenis is dat het

Nadere informatie

Verkenning RV Rijnland van mogelijke vaarverbindingen Vlietland Rotte

Verkenning RV Rijnland van mogelijke vaarverbindingen Vlietland Rotte Bijlage 1 bij zienswijze RV Rijnland Verkenning RV Rijnland van mogelijke vaarverbindingen Vlietland Rotte 1. Historie De ontwikkeling van de vaarweg van Rotterdam via de Rotte noordwaarts en die via Delft

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Van Kogge tot Coaster

Van Kogge tot Coaster Van Kogge tot Coaster Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 12-15 jaar Welkom in het Noordelijk Scheepvaartmuseum! Met deze speurtocht kun je het museum bezoeken en allerlei vragen

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Richtingen, coördinaten en oriënteren

Richtingen, coördinaten en oriënteren 1 Richtingen, coördinaten en oriënteren Amundsenvendel Ermelo 2001 H USKY PUBLICATIES E r m e l o Pagina 2 Pagina 11 Inhoudsopgave Richtingen 3 De kaart schaal 4 Plaatsbepaling op de kaart het coördinatensysteem

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Baksteen. Wat is baksteen en hoe wordt baksteen gemaakt?

Baksteen. Wat is baksteen en hoe wordt baksteen gemaakt? Baksteen Wat is baksteen en hoe wordt baksteen gemaakt? De klei : Klei is in de loop van duizenden jaren ontstaan. Door plantengroei, ijs en temperatuurwisselingen wordt natuursteen vergruisd, zo ontstaan

Nadere informatie

Handleiding bouw barrière voor amfibieën

Handleiding bouw barrière voor amfibieën Handleiding bouw barrière voor amfibieën Natuurpunt Hyla-werkgroep regio Beneden-Nete Colofon : Deze brochure is een uitgave van Natuurpunt Hyla-werkgroep regio Beneden-Nete Coördinatie, en eindredactie

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem.

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem. Alle huizen zonder steen. In de Middeleeuwen is het dorp Boxtel ontstaan. Het dorp was klein. Rond 1100 lag er een motteheuvel met daarnaast een paar voorraadschuren. Beiden werden door water omsloten.

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. wiskunde CSE KB. tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB. wiskunde CSE KB. tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur wiskunde CSE KB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

en nog andere straten moest nog worden aangelegd.

en nog andere straten moest nog worden aangelegd. In de Belle Epoque had de Brabantstraat en de Brabantdam. De Brabantstraat liep van de Vogelmarkt tot aan het François Laurentplein. Deze straat is een van de oudste van Gent want werd reeds vermeld in

Nadere informatie

Film en. Een boerendorp. Thema 2 Vergelijken. Les 2.1 Een film over Willem Adriaensz. WOORDWEB: Een boerendorp. Woordweb : filmen

Film en. Een boerendorp. Thema 2 Vergelijken. Les 2.1 Een film over Willem Adriaensz. WOORDWEB: Een boerendorp. Woordweb : filmen Les 2.1 Een film over Willem Adriaensz WOORDWEB: Een boerendorp 1. Een boerendorp : een dorp met boerderijen 2. Leem: een soort grond die op klei lijkt. Leem wordt tussen het hout gesmeerd, waarna het

Nadere informatie

Ontdekkingstocht duin, bos en strand

Ontdekkingstocht duin, bos en strand Ontdekkingstocht duin, bos en strand Opdracht 1 Het noorden van de kaart Start deze ontdekkingstocht op de parkeerplaats van Ecomare. Om te weten of je goed loopt, is het belangrijk dat je de kaart goed

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

genieten in een groen buitengebied

genieten in een groen buitengebied Broekstraat Oirschot genieten in een groen buitengebied 2 riante bouwkavels in Oirschot ruime bouwkavels in landelijk Brabant De gemeente Oirschot telt maar liefst 320 Rijks- en gemeentelijke monumenten

Nadere informatie

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven Locatie: Best en Aarle Periode: NEO, BRONS, IJZ, ROM, XME, NT Complextype: ELA, GC, GVX, IX, IPER, NX, NHP, XXX. Soort onderzoek: opgraving Jaartal onderzoek:2011 en 2012 Datum vondst:2011 en 2012 Uitvoerder:

Nadere informatie

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij.

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Waxinelichtje en een glas - Een waxinelichtje - Een schoteltje - Een lucifer - Een glas Zet in het midden van de kring een schoteltje neer met

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal!

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Nieuwe Vaarroute! Open vanaf juni 2013 De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Vanaf juni 2013 is Nederland een prachtige vaarverbinding rijker: De Veenvaart. Deze nieuwe route voert door de Drentse en

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering :

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Deze wandeling, "porte Aïve" genoemd, is als het ware een speleologische uitstap : ze neemt u mee naar de rotsmeanders van de kalksteenrichel. Op

Nadere informatie

Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot?

Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot? Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot? Loop een rondje om het ven; ga over het dammetje. Let ook op hoogteverschillen. Materialen: Neem het kompas. Raadsel

Nadere informatie

9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, Prachtige oorspronkelijke stukken van beken

9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, Prachtige oorspronkelijke stukken van beken Prachtige oorspronkelijke stukken van beken 9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, doordat daar de werking van de elementen goed zichtbaar is, of omdat de sfeer er gewoonweg sprookjesachtig

Nadere informatie

Ontdek het verborgen verleden van Schokland

Ontdek het verborgen verleden van Schokland Ontdek het verborgen verleden van Schokland Methodelink bij het lespakket Archeoroute Schokland De culturen en landschappen op Schokland vormen een veelzijdig onderwerp voor uw les in de groepen 6, 7 en

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2008 wiskunde CSE GL en TL tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur

Examen VMBO-GL en TL 2008 wiskunde CSE GL en TL tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur Examen VMBO-GL en TL 2008 wiskunde CSE GL en TL tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten

Nadere informatie

Definitief ontwerp voor het park Glaskloksingel. Harnaschpolder Delft November 2013

Definitief ontwerp voor het park Glaskloksingel. Harnaschpolder Delft November 2013 Definitief ontwerp voor het park Glaskloksingel Harnaschpolder Delft November 2013 Het park is op te vatten als een interactie tussen deze ingrediënten die allemaal gelijkwaardig zijn en te samen het object

Nadere informatie

2.4 Transport. Figuur 21 : Dichtheid van de drie types vee op het niveau van de clusters

2.4 Transport. Figuur 21 : Dichtheid van de drie types vee op het niveau van de clusters IV. Beschrijving van de drijvende krachten en Analyse van druk en impact Figuur 21 : Dichtheid van de drie types vee op het niveau van de clusters 15 100 Aantal per ha BLO (runderen en varkens) 12 9 6

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie