Docentenhandleiding vmbo kgt deel 3. Inhoudsopgave... 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Docentenhandleiding vmbo kgt deel 3. Inhoudsopgave... 1"

Transcriptie

1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Algemeen... 2 Werken met Nectar... 3 Hoe werkt 3 vmbo bovenbouw?... 3 Differentiatie... 4 Toetsing... 5 Planning vmbo bovenbouw... 6 De hoofdstukken inhoudelijk... 7 Hoofdstuk 1 Vier rijken vergelijken... 8 Hoofdstuk 2 Planten, dieren, mensen Hoofdstuk 3 Voortplanting Hoofdstuk 4 Waarnemen Hoofdstuk 5 Mens en milieu Hoofdstuk 6 Ademen en eten Examenprogramma VMBO Biologie Toelichting Het examen De eindtermen van het kerndeel De eindtermen van het verrijkingsdeel Adressenlijst Nectar vmbo 3 kgt 1

2 Algemeen De docentenhandleiding van de tweede editie van Nectar is, net als de leerlingenboeken, vernieuwd. De handleiding is niet alleen geactualiseerd, maar wordt via de website van Nectar aangeboden. De informatie van de handleiding blijft op deze manier actueel. Dit document is een uitgeprinte versie van de belangrijkste onderdelen van de digitale docentenhandleiding. Andere onderdelen als werkbladen voor de leerlingen en actuele informatie (zoals errata) kunt u vinden in de overige rubrieken van de docentenhandleiding op Methode opbouw vmbo basis 1 vmbo kgt 1 vmbo gt/h/v 1 vmbo basis 2 vmbo kgt 2 havo/ vwo 2 vmbo basis 3 vmbo kgt 3 vmbo basis 4 vmbo kgt 4 havo deel 1 vwo deel 1 havo deel 2 vwo deel 2 vwo deel 3 Nectar bestaat voor de vmbo bovenbouw uit de volgende componenten: leerboek werkboek met de i-module NectarNet op uitwerkingenboek toetsenboek (inclusief toetsen op cd-rom) (digitale) docentenhandleiding Basis en kgt In Nectar tweede editie is vanaf klas 3 een scheiding aangebracht tussen basis en kgt leerlingen. Het basisboek heeft een lager niveau van teksten en opdrachten. Er wordt gebruik gemaakt van eenvoudig taalgebruik. De hoofdstukken in de delen 3 gaan qua onderwerpen wel gelijk op. Nectar vmbo 3 kgt 2

3 Werken met Nectar Zelfstandig leren Nectar is bij uitstek een methode om zelfstandig aan te werken. Leerlingen kunnen zich zelf de leerstof eigen maken. Dat betekent het zelfstandig bestuderen van de hoofdstukken met uitzondering van Onderzoek. Bij Onderzoek zullen leerlingen een beroep op u doen of op uw TOA in uw rol als begeleider of organisator. Toch zorgen ook hier de doelgerichte opdrachten en duidelijk omschreven eisen aan het eindresultaat ervoor dat leerlingen veel zelf kunnen doen. De mate waarin u kiest voor zelfwerkzaamheid, is aan u. U bepaalt in hoeverre de leerling verantwoordelijkheid draagt voor zijn eigen leren. Nectar geeft u in ieder geval de mogelijkheid die verantwoordelijkheid gaandeweg meer bij de leerling te leggen. Welke andere werkvormen zijn mogelijk met Nectar? Klassikaal lesgeven, groepswerk, werken in tweetallen Nectar stelt u uiteraard in staat de verschillende onderdelen van de methode ook klassikaal te behandelen. Soms is het effectiever om vragen en opdrachten in tweetallen (zelfstandig) te laten maken. Daarnaast kunt u besluiten vragen en opdrachten klassikaal te bespreken, u kunt dit ook individueel laten doen. Dit kan uitstekend met behulp van het uitwerkingenboek. Het uitwerkingenboek bevat niet alleen de antwoorden, maar zonodig ook een toelichting op het antwoord. In de praktijk laten docenten die kiezen voor zelfstandig werken het gebruik van de boeken vaak vrij. Een leerling leert van de goede antwoorden en bij misbruik benadeelt hij alleen zichzelf. Misbruik doet zich in de praktijk overigens weinig voor. Als het plaatsvindt, is het na een schriftelijke overhoring of proefwerk vaak afgelopen! Hoe werkt 3 vmbo bovenbouw? Structuur van het leerboek kgt Inhoudsopgave Hoe werk je met Nectar? Hoofdstukken 1 t/m 6 Coach A Toetsen maken Hierin staan tips over het leren en maken van toetsen. Coach B Examen Hierin staan tips over de voorbereiding op het examen. Examenvragen staan per hoofdstuk in het werkboek. Checklists vaardigheden De checklists met vaardigheden specifiek voor biologie staan in het leerboek. De overige checklists staan op NectarNet. Begrippenlijst Referentielijst Structuur van een hoofdstuk kgt Hoofdstukopening Overzicht van de leerdoelen en kennismaking met iemand die biologie in zijn werk gebruikt Paragrafen Leerstof met leesteksten en bronnen. Kernvragen zijn de kapstok van de paragraaf. Voor de opdrachten wordt verwezen naar het werkboek. ICT opdrachten (in WB) In het werkboek zijn opdrachten opgenomen waarmee een controle plaats kan vinden of leerlingen NectarNet wel of niet gedaan hebben. Onderzoek Hierin staan opdrachten voor: Nectar vmbo 3 kgt 3

4 Beroep in beeld Samenvatting Belangrijke begrippen Test jezelf (in WB en/of NectarNet) Leren doe het eens zo (in WB) Examenvragen (in WB) Verdieping onderzoek doen, het doen van proeven, werkstuk maken, enz Geeft informatie over beroepen en welke opleiding daarvoor nodig is. Geeft inzicht in wat de leerling zelf kan en wil. Hier komen de kernvragen terug met de antwoorden erop. Uitleg belangrijke begrippen Bij basis: Test jezelf per paragraaf! Als de leerling de test jezelf goed heeft gedaan kan de verdieping gedaan worden. Als dit niet het geval is kan Leren doe het eens zo gemaakt worden. Extra hulp bij lastige onderdelen van de stof. Het spoort de leerlingen aan om op een andere manier met de stof bezig te zijn Voor examentraining Hier wordt dieper ingegaan op (een deel van) de leerstof uit het hoofdstuk. Differentiatie Bij Nectar kan op verschillende manieren differentiatie tussen leerlingen plaatsvinden die met hetzelfde deel werken: differentiatie naar niveau, naar tempo, naar interesse en naar leerstijl. Differentiatie naar niveau U kunt differentiëren naar niveau met behulp van de verschillende vraagniveaus die zijn aangegeven in de werkboeken. Vragen met een driehoekje zijn van een hoger niveau. Verder kunt u differentiëren met de Verdiepingen bij de paragrafen van een hoofdstuk. In deel 4kgt komen twee hoofdstukken voor die alleen voor de gt leerlingen geschreven zijn (H11 en H12, stof van het verrijkingsdeel). Daarnaast is H6 nogmaals opgenomen in 4 kgt zodat kaderleerlingen dit hoofdstuk in leerjaar 3 of 4 kunnen doen. Met deze middelen kunt u leerlingen in een heterogeen samengestelde groep verschillende leerroutes laten volgen. Differentiatie naar tempo Tempoverschillen tussen (groepen) leerlingen kunt u opvangen met de onderdelen Onderzoek, Beroep in Beeld en Verdieping. De inhoudelijke kerndoelen staan in de basisstof. De Verdiepingen bevatten uitbreidingen van die stof op een hoger niveau. In de onderdelen buiten de paragrafen komen alle vaardigheden meermalen aan de orde. U kunt per hoofdstuk dus een keuze maken, afhankelijk van uw voorbereidingsmogelijkheden, uw interesse en die van uw leerlingen en het gewenste tempo. Differentiatie naar interesse Uw keuze uit de opdrachten van Onderzoek kunt u afstemmen op uw eigen interesse en die van uw leerlingen. Hetzelfde geldt voor de beslissing om wel of niet Beroep in Beeld van een hoofdstuk te doen. Differentiatie naar leerstijl Nectar vmbo 3 kgt 4

5 Om tegemoet te komen aan de verschillen in leerstijl in een groep bevat Nectar verschillende soorten opdrachten en vraagvormen. Nectar bevat afwisselend vragen die leerlingen informatie laten halen uit tekst of uit bronnen, gesloten vragen, open vragen, zelf onderzoek doen, verschillende werkvormen, zelf samenvatten et cetera. Deze variatie in vragen en opdrachten wordt ondersteund door een vaste structuur; hierdoor raken uw leerlingen het overzicht niet kwijt. Het is altijd duidelijk wat er van hen wordt verwacht. Toetsing In het werkboek is aan het eind van elk hoofdstuk een diagnostische toets opgenomen: de Test Jezelf. Het is de bedoeling dat de leerlingen de diagnostische toets maken na de leerstof van het hoofdstuk geleerd te hebben. Naast de Test Jezelf in het werkboek is er ook een diagnostische toets op NectarNet beschikbaar. In het toetsenboek zijn per hoofdstuk twee eindtoetsen opgenomen. De vragen van deze A en de B toets zijn verschillend, maar qua niveau zijn de A en B toets grotendeels gelijk. Niet alleen de basisstof wordt getoetst, ook de verdiepingen bij de paragrafen én de overige leerstof; Onderzoek en Beroep in Beeld komen in de toetsen aan de orde. Voor de leerlingen zijn antwoordbladen in het toetsenboek opgenomen, waarop zij de antwoorden noteren. Voor de docent is een correctiemodel bijgevoegd. Ter verantwoording is bij ieder hoofdstuk een toetsmatrijs opgenomen, waarin de verdeling van de vragen over verschillende niveaus van beheersing van de leerstof is weergegeven. Nectar vmbo 3 kgt 5

6 Planning vmbo bovenbouw In welke leerjaren biologie gegeven wordt, verschilt sterk per school. Tevens verschilt het aantal lesuren per week sterk. Voor de bovenbouw van het vmbo heeft Nectar twee delen. Deel 3 kan in de derde klas gebruikt worden en deel 4 in de vierde klas. In beide leerjaren is 2 lesuren per week voldoende om de stof goed door te werken. Maar het is ook mogelijk om beide delen anders in te zetten, afhankelijk van het aantal uren biologie in leerjaar 3 en 4. Hieronder worden voorbeelden gegeven van hoe deel 3 kgt kan worden ingezet in klas 3 bij 2 lesuren biologie per week. Daarbij is uitgegaan van 35 werkelijke lesweken per schooljaar (dus 70 lesuren). 3 kgt Hoe werk je met Nectar 1 uur 6 hoofdstukken(4x8 + 2x7= 46 uur) 46 uur Toetsen 9 uur Praktische opdrachten 6 uur Coach / examenvragen 4 uur Handelingsdeel 2 uur Eigen invulling 2 uur Totaal 70 uur Per hoofdstuk (5 paragrafen) 8 uur voor: Hoofdstukopening 0,25 uur 5 paragrafen 5 uur Samenvatting + Test jezelf 0,75 uur Leren doe het eens zo / Verdieping 1 uur Onderzoek / Beroep in beeld 1 uur Totaal 8 uur De paragrafen per hoofdstuk bevatten de kernstof (alle inhoudelijke eindtermen). Deze paragrafen moeten dus in ieder geval aan bod komen. Als er minder lesuren beschikbaar zijn dan in het bovenstaande voorbeeld, dan moet u een keuze maken uit de overige onderdelen. Om alle vaardigheden uit de eindtermen aan bod te laten komen, zullen de leerlingen in ieder geval stukken uit Onderzoek moeten doen. U kunt overwegen om de leerlingen meer leerstof zelfstandig (thuis) te laten doorwerken. Met Nectar kan dat uitstekend. De inzet van het uitwerkingenboek kan lestijd besparen. U kunt ook lestijd besparen door de ICT in uw lessen in te zetten als vervanging van opdrachten in de paragrafen uit het werkboek. Een overzicht hiervan staat per deel op de digitale docentenhandleiding op Deze ICT opdrachten bij de paragrafen kunt u gezamenlijk met de leerlingen op school maken, u kunt de leerlingen ook thuis met de extra lesstof laten oefenen. Leerlingen hebben zowel thuis als op school toegang tot NectarNet door middel van het adres dat voor in het boek staat opgenomen (http://kgt3.nectar.wolters.nl). De digitale Test Jezelf is dezelfde toets als in het werkboek en kan ook in plaats van de Test Jezelf in het werkboek gemaakt worden. Uiteraard staat het u vrij andere keuzes met betrekking tot de boeken en de ICT te maken. Nectar vmbo 3 kgt 6

7 De hoofdstukken inhoudelijk Bij elk hoofdstuk vindt u de informatie die nodig is om dat hoofdstuk te kunnen starten. Bij Wat moet de leerling kennen en kunnen? zijn de leerdoelen van het betreffende hoofdstuk beknopt weergeven. Met behulp van deze informatie ziet u in één oogopslag hoeveel nieuwe informatie elke paragraaf bevat. Ook ziet u welke vaardigheden in Onderzoek geoefend worden. U kunt vervolgens beslissen welke begrippen, processen en/of vaardigheden extra aandacht of klassikale uitleg behoeven. Aansluitend treft u een overzicht van de eindtermen aan die in het hoofdstuk aan de orde komen. Ook leest u hoe het hoofdstuk samenhangt met de andere hoofdstukken in het boek en met andere vakken uit de basisvorming. De complete tekst van de eindtermen vindt u op pagina 48 van deze handleiding. In de rubriek Vooraf regelen staat exact beschreven wat er voor de practica nodig is. U of uw TOA kunt deze lijsten gebruiken om de practica voor te bereiden. De rubriek Tips en Trucs bevat verschillende lessuggesties per hoofdstuk. Het gaat allereerst om zaken die geen of weinig voorbereidingstijd vragen. Deze zijn bedoeld om afwisseling in de lessen te brengen en om studievaardigheden, algemene vakoverstijgende vaardigheden en houdingsdoelen met de leerlingen te oefenen. Ook zijn er Tips en Trucs die wat meer (les)tijd vragen, bijvoorbeeld voor vakoverstijgende projecten. Daarnaast zijn hier suggesties vermeld om film, video, software, internet en dergelijke in uw les in te zetten. Nectar vmbo 3 kgt 7

8 Hoofdstuk 1 Vier rijken vergelijken Wat moet de leerling kennen en kunnen? Hoofdstuk 1 3 vmbo kgt 1.1 De tuin De verscheidenheid aan organismen komt aan de orde en hun onderlinge afhankelijkheid via de voedselkringloop. De tuin dient hierbij als concreet voorbeeld. De vier rijken worden geïntroduceerd en de levenskenmerken van organismen genoemd. 1.2 Planten Behandeld worden de diversiteit aan planten, de bouw en stevigheid van planten, en de structuur van de plantencel. 1.3 Dieren Behandeld worden de diversiteit van dieren, hun bouw en stevigheid, en de structuur van de dierlijke cel. De verschillende organisatieniveaus binnen het organisme (cel, weefsel, orgaan, orgaanstelsel) worden genoemd. 1.4 Schimmels en bacteriën Kenmerken van organismen behorende tot deze twee rijken worden behandeld, inclusief hun celbouw. Aan de orde komt ook het belang van deze organismen voor de mensheid: zowel de positieve (hun rol in de voedselkringloop, productie van voedsel en medicijnen) als negatieve aspecten (veroorzaking van ziekte en voedselbederf) worden belicht. Alles wat de leerling moet kennen & kunnen staat in het onderstaande overzicht: paragraaf de leerling is in staat om begrippen vaardigheden/attitudes 1.1 Aan te geven hoe organismen in vier rijken ingedeeld worden. De levenskenmerken van organismen op te noemen. De stoffen te noemen die planten opnemen. De voedselkringloop uit te leggen. 1.2 De verscheidenheid aan planten aan te geven door middel van voorbeelden. De organen van een plant op te noemen en hun taken (functies) te benoemen. De onderdelen van een plantencel te benoemen in een tekening, en hun functies aan te geven. Uit te leggen hoe kruidachtige en houtachtige planten stevigheid verkrijgen. 1.3 De opbouw van een dier uit verschillende organisatieniveaus: cellen, weefsels, organen en orgaanstelsels, aan te geven. De onderdelen van de dierlijke cel te benoemen in een tekening. Aan te geven hoe (zoog)dieren stevigheid verkrijgen. organismen, levenskenmerken, rijk, plantenrijk, dierenrijk, schimmelrijk, bacteriënrijk, voedselkringloop, anorganische stoffen, glucose, fotosynthese, organische stoffen, verbranding, producenten, consumenten, afvaleters, reducenten, mineralen organen, weefsels, cellen, celwand, cellulose, vezels, celmembraan, cytoplasma, celkern, DNA, bladgroenkorrels, vacuole, kruidachtige plant, houtachtige plant, houtstof organen, orgaanstelsel, weefsel, celkern, cytoplasma, celmembraan, skelet, inwendig skelet, uitwendig skelet, chitine, eencellige, Vertegenwoordigers van de vier rijken herkennen. Een kringloop kunnen tekenen en de overdracht van stoffen daarin aangeven. Rekenen. Anatomische tekeningen verklaren en onderdelen benoemen. Rekenen. Meten. Informatie uit een proefopstelling halen. Tekenen. Anatomische tekeningen verklaren en onderdelen benoemen. Rekenen. Tekenen volgens de tekenregels. Nectar vmbo 3 kgt 8

9 Met voorbeelden de diversiteit in het dierenrijk aan te geven. 1.4 De bouw van schimmels en bacteriën uit te leggen. De onderdelen van hun cellen te benoemen in een tekening. De verspreiding en voortplanting van schimmels en bacteriën te beschrijven. De rol van schimmels en bacteriën in de natuur te noemen. Voorbeelden van het belang van schimmels en bacteriën voor de mens te geven: veroorzaking van ziektes en voedselvergiftiging, hun gebruik bij de bereiding van voedsel en medicijnen. Aan te geven hoe de mens voedselbederf kan tegengaan. spore, zwamvlok, mycelium, vruchtlichaam, paddestoel, conserveren, steriliseren, pasteuriseren, bestralen, invriezen, drogen, vacuüm verpakken, conserveringsmiddelen, penicilline, gist, biotechniek, genetische modificatie Anatomische tekeningen verklaren en onderdelen benoemen. Rekenen. Grafiek maken aan de hand van een tabel met gegevens. Werking van schimmels en bacteriën in het dagelijks leven herkennen. Verdieping Uit te leggen waardoor gaatjes ontstaan. Te omschrijven waardoor xylitol gaatjes voorkomt. Aan te geven wat paddo s zijn en wat ze doen. Onderzoek de leerling is in staat om vaardigheden Informatie uit een diagram aflezen. Zelf een onderzoek ontwerpen. Op internet informatie zoeken. A B C D E Met behulp van de microscoop te onderzoeken welke verschillen er zijn tussen cellen van planten en dieren. Te onderzoeken wat het effect van zout op cellen is. De aanwezigheid van bacteriën aan te tonen door middel van het opzetten van een bacteriekweek. De aanwezigheid van bacteriën aan te tonen door middel van het opzetten van een bacteriekweek. Met een proefopstelling compost te maken. Verantwoord omgaan met apparatuur en instructies. De microscoop gebruiken. Een preparaat maken. Tekenen volgens de tekenregels. Verantwoord omgaan met apparatuur en instructies. De microscoop gebruiken. Een preparaat maken. Tekenen volgens de tekenregels. Een proef uitvoeren. Hygiënisch werken. Waarnemingen doen tijdens een langlopend experiment. Loep of binoculair gebruiken. Een experiment opzetten. Samenwerken en overleggen. Een proefopstelling bouwen. Een verslag schrijven. Behandelde Eindtermen Hoofdstuk 1 3 vmbo kgt paragraaf/onderzoek eindtermen 1.1 K 3.2, K 3.7, K 4.1, K K 2.5, K 3.2, K 3.4, K 3.7, K 4.1, K 4.2, K 4.3, K K 2.5, K 3.2, K 3.4, K 3.5, K 3.7, K 4.1, K 4.2, K 4.3, K 4.5, K K 2.5, K 3.2, K 3.4, K 3.7, K 4.2, K 4.3, K 5.1, K 5.2, K 5.3 Onderzoek A K 2.1, K 2.3, K 3.6, K 3.7, K 3.8, K 3.9 Onderzoek B K 2.1, K 2.3, K 2.7, K 3.6, K 3.7, K 3.9 Onderzoek C K 2.1, K 2.3, K 2.7, K 3.6, K 3.7, K 3.9 Onderzoek D K 2.1, K 2.3, K 3.6, K 3.9 Onderzoek E K 2.1, K 2.3, K 3.6, K 3.9 Nectar vmbo 3 kgt 9

10 Samenhang Hoofdstuk 1 maakt de variatie in levensvormen duidelijk, met aandacht voor de basale kenmerken van organismen uit de vier hoofdgroeperingen en hun cellen. En zo is hoofdstuk 1 een aanloop naar de volgende hoofdstukken, waarin meer kennis aangedragen wordt betreffende planten (hoofdstuk 2), de fysiologie van de mens (hoofdstukken 3 en 4), en mens en milieu (hoofdstuk 5). Samenhang met andere vakken Belangrijk is vooral de samenhang met de andere exacte vakken (wiskunde, scheikunde, natuurkunde) m.b.t. het opzetten en uitvoeren van onderzoeksopdrachten; voorts met aardrijkskunde voor wat betreft het milieu, en maatschappijleer: de maatschappelijke gevolgen van biotechnologie. Vooraf regelen Bij de proefjes wordt er in het algemeen van uitgegaan dat de leerlingen in tweetallen werken in een klas van 30 leerlingen. Hoofdstuk 1 3 vmbo kgt Benodigde materialen Onderzoek A 15 microscopen 30 objectglazen 30 dekglazen 15 pipetten 15 pincetten takjes waterpest 15 plastic roerstaafjes water Onderzoek B 15 microscopen 15 objectglazen 15 dekglazen 15 messen 15 pincetten 30 bekerglazen kraanwater zout water rode uien blaadjes sla of andijvie Onderzoek C 30 steriele petrischalen met daarin een kweekvoedingsbodem voor bacteriën 15 viltstiften plakband Onderzoek D 15 schaaltjes 15 stukken boterham water 15 loepen of binoculairs Nectar vmbo 3 kgt 10

11 Onderzoek E 45 1 ½ liter limonadeflessen (goed doorzichtig) groen afval 15 scharen of messen Tips en trucs Hoofdstuk 1 3 vmbo kgt 1 U laat de leerlingen in de eerste les een opstel schrijven, waarin zij zo goed mogelijk proberen op te schrijven wat ze in de onderbouw hebben gedaan aan biologie. Ook schrijven ze iets op over hun hobby s, favoriete popband en dergelijke. Doel: snel een indruk krijgen van de voorkennis van uw leerlingen en een kennismaking waarbij elke leerling aan bod kan komen. Bovendien heeft u materiaal waar u nog eens in kunt kijken bij volgende lesvoorbereidingen, bijvoorbeeld wanneer u wilt weten welke leerlingen iets aan sport doen. 2 U kunt de leerlingen ook een opstel laten schrijven over wat ze verwachten van het vak gedurende de komende twee jaar, welke onderwerpen aan bod zullen komen volgens hen, wat ze graag zouden willen leren, waarvoor ze het vak in de toekomst nodig denken te hebben, etc. Dit opstel kunt u in hun examendossier stoppen. Doel: leerlingen oriënteren zich op het vak biologie in de bovenbouw. 3 Vanaf de eerste les, voor de duur van hoofdstuk 1, behangt u de wand van het klaslokaal met de wandplaten die u voorradig hebt over de variatie in levensvormen. Ook zet u bijvoorbeeld plastic modellen neer van diverse organismen. Doel: de leerlingen krijgen een indruk van de rijkheid aan levensvormen. 4 Laat de leerlingen aan het eind van het hoofdstuk een overzichtsposter maken op een vel A3 papier. Ze verdelen daarbij het A3 papier in vier even grote vlakken. Ieder vlak vertegenwoordigt een van de vier Rijken. In ieder vlak wordt een grote tekening gemaakt van de cel die hoort bij het betreffende Rijk. De leerlingen zetten de onderdelen erbij en schrijven nog kort enkele kenmerken van de cel eronder. Zo ontstaat er een overzicht van de verschillen in de vier cellen van de Rijken. 5 U besteedt aandacht aan de indeling van het dierenrijk (en het plantenrijk). U maakt daarvoor een tentoonstelling in het lokaal met wat er te zien valt in het dieren- en plantenrijk. De leerlingen laat u met behulp van een aantal opdrachten (met betrekking tot goed waarnemen en eventueel tekenen) een rondgang maken. Doel: u laat een onderwerp aan bod komen dat goed waarnemen en indelen in groepen bij biologie illustreert. De leerlingen oefenen in zorgvuldig waarnemen en tekenen. 6 U kunt uw leerlingen ook opdragen een collage te maken van een ecosysteem (te denken valt aan het bos, een meer, enz.) met behulp van illustraties uit de bladen. Doel: leerlingen enthousiast maken en leren zich te presenteren. 7 U laat de leerlingen een natuurgetrouwe en schematische tekening van een door hen bekeken levensvorm inleveren. Eventueel geeft u een cijfer. Doel: oefenen met tekenen volgens de tekenregels. 8 Laat de leerlingen stengeldelen van kruidachtige en houtachtige planten verzamelen en met elkaar vergelijken. De leerlingen kunnen verschillen en overeenkomsten noteren en eventueel een tekening maken. Gebruik een aantal van de takken om het experiment van Bron 13 in de klas uit voeren. 9 De leerlingen maken een overzicht van de verschillende groepen van het dierenrijk. Daarbij onderzoeken ze de verschillen in stevigheid van de dieren. Hier kan gebruik gemaakt worden van informatie van het internet. Als er voldoende materiaal op school aanwezig is kunnen de leerlingen daarover ook een kleine tentoonstelling inrichten. Nectar vmbo 3 kgt 11

12 10 Laat leerlingen een paddestoel bekijken. De champignon is hiervoor geschikt. Het mycelium is met behulp van een loep te bestuderen. Verder kan de paddestoel dwars en overlangs doorgesneden worden. Van een plaatje (lamel) kan een microscopisch preparaat gemaakt worden, zodat de sporen bestudeerd kunnen worden (daarvoor dient men wel te wachten tot de onderkant van de champignon zwart is geworden). Doel: leerlingen oefenen in waarnemen en het vastleggen van waarnemingen. 11 Bij tuincentra maar ook bij bezoekerscentra van natuurbeschermingsorganisaties (Natuurmonumenten, boswachterijen) zijn soms kweekbakken te koop met kweekaarde voor champignons of andere eetbare paddestoelen en geënt met de schimmel. Door de aanwijzingen op de bijbehorende handleiding te volgen is het zeer eenvoudig om paddestoelen te kweken. 12 Laat leerlingen petrischalen met voedingsbodem op verschillende plaatsen in de school een kwartier open neerzetten en ze daarna afsluiten. De schalen gaan een aantal dagen (tot een week) in een stoof. Daarna vergelijken de leerlingen de schalen met elkaar en letten op het aantal kolonies en het soort kolonies. Van tevoren bespreken de leerlingen met elkaar op welke plekken de schalen geplaatst moeten worden en stellen ze hypotheses op over de hoeveelheid bacteriën op een bepaalde plek. Doel: leerlingen oefenen met het opstellen van hypotheses en het doen van waarnemingen. 13 U laat de leerlingen zelf yoghurt maken door een theelepel yoghurt aan een liter melk toe te voegen en de melk na afdekken weg te zetten in de (broed)stoof bij Celsius. Na 24 uur is het resultaat al waar te nemen. Vervolgens moeten de leerlingen bedenken hoe ze aan kunnen tonen dat alleen levende bacteriën voor de yoghurtvorming kunnen zorgen en dat de invloed van de temperatuur op het proces van belang is. 14 U benut dit hoofdstuk om de leerlingen naar de mediatheek/schoolbibliotheek te sturen. U geeft de leerlingen zoekopdrachten mee, bijvoorbeeld zoeken op een trefwoord uit hoofdstuk 1. De leerlingen doen schriftelijk of mondeling (aan elkaar) verslag. Doel: de leerlingen maken meteen aan het begin van het schooljaar kennis met de mediatheek/ schoolbibliotheek en hoe daar informatie te vinden. Suggesties additionele hulpmiddelen 15 Een algemene suggestie t.a.v. video s: in sommige tv-gidsen en dagbladen treft u per dag een kolom aan waarin alle programma s m.b.t. natuur en milieu opgenomen zijn. U neemt programma s op waar u in de loop van het jaar gebruik van wilt maken. 16 Een bestellijst voor alle materialen voor practica is te vinden op de website van Nectar. <[logo Nectarnet]> 17 Sesam, Atlas bij de biologie, Bosch en Keuning, Deel 1, 1970 ISBN X Deel 2, 1971 ISBN Deze boekjes zijn misschien nog in de ramsj te koop. Ze bieden veel achtergrondinformatie met duidelijke tekeningen en schema s. Goed te gebruiken bij het voorbereiden van een bepaald onderwerp. Vooral deel 1 bevat veel informatie die geschikt is voor mavo/vmbo: bouw van de cel, celprocessen, eencellige organismen (bacteriën en protozoën), plantaardige en dierlijke cellen, weefsels (bij planten en bij dieren), organen van de plant, orgaanstelsels bij dieren en ecologie. In deel 2 staan onderwerpen die ook bij de volgende hoofdstukken te gebruiken zijn (zintuigen, hormoonstelsel, zenuwstelsel). 18 Edith Lammerts van Bueren e.a., Toen was er DNA... en wat moeten we ermee?, Indigo, Zeist, ISBN Dit boek brengt op een voor leken toegankelijke manier de hele ontwikkeling van de biotechnologie in woord en beeld: de wetenschappelijke feiten, de medische en industriële toepassingen, de mogelijkheden Nectar vmbo 3 kgt 12

13 en de risico s. De auteurs, die vaak in de gentechnologie werkzaam zijn, zijn geen uitgesproken voor- of tegen-standers van de gentechnologische ontwikkelingen. In het boek uiten ze hun vragen, twijfels en verwachtingen over het onderwerp. Niet alleen de voor- en nadelen, maar vooral ook de onderliggende vragen die vanuit allerlei gezichtspunten gesteld worden. Met veel illustraties. 19 W.P.M. Hoekstra, Een wereld vol bacteriën, Uitgeverij Nieuwezijds, 1999, ISBN In dit boek wordt beschreven wat bacteriën zijn, hoe ze zich op aarde handhaven, hoe ze zich verspreiden en hoe ze flexibel inspelen op wisselende omstandigheden, op welke wijze we ze kunnen gebruiken en hoezeer ze ons leven van alledag beïnvloeden. Daarnaast wil dit boek het gevoel oproepen dat de ontdekker Antoni van Leeuwenhoek deed spreken over bacteriën als de kleijne wonderen. Het leuke van dit boek is dat het vol met kleine verhalen staat over bacteriën. 20 Alderwegen-de Vries, A.P. c.s., 1988, Practicum Biologie, ISBN In dit boek is theorie opgenomen over het doen van onderzoek; het behandelt onder andere de problemen die leerlingen tegenkomen bij het microscopiseren en geeft hiervoor oplossingen. 21 Griethuysen-Elfers, H. van, c.s., 1991, Practicum Biologie 2, ISBN X. Dit boek is een vervolg op Practicum Biologie en bevat voorbeelden van anatomische practica en practica met bloed, enzymen, voeding en stofwisseling. 22 Gentherapie, Cahier bio-wetenschappen en maatschappij, 18e jaargang no. 2 Bij gentherapie wordt gebruikgemaakt van verschillende biologische technieken. Diverse mogelijkheden worden onderzocht bij mensen met een erfelijke ziekte en vooral bij patiënten met kanker. In dit cahier wordt een overzicht gegeven van de stand van zaken op het moment van verschijnen van dit cahier. Aandacht krijgen ook maatschappelijke aspecten, zoals veiligheid, financiering van onderzoek en octrooibescherming. 23 Gist, Cahier bio-wetenschappen en maatschappij, 20e jaargang no. 3 Wat hebben oliebollen, bier en insuline met elkaar gemeen? Een micro-organisme als producent. Stammen van de gist Saccharomyces cerevisiae, beter bekend als bakkersgist, zorgen van oudsher voor koolstofdioxide in deeg, voor alcohol en smaakstoffen in bier of andere alcoholische dranken en tegenwoordig ook voor farmaceutische eiwitten. Bij opheldering van processen in cellen van planten, dieren en mensen is bakkersgist een geliefd model voor onderzoekers. 24 Joost Tinbergen, Jan Bakker, Theunis Piersma en Jos van den Broek, De onvrije natuur, KNNV Uitgeverij, gebonden, ISBN De onvrije natuur is een bloemlezing uit modern ecologisch veldonderzoek. Dieren en planten lijken onbekommerd te leven in de natuur, maar het tegendeel is waar. Om te overleven, zijn zij vaak aan strakke regels gebonden. Voortdurend zijn er beslissingen nodig: veel of weinig nakomelingen produceren, vroeger of later eieren leggen, wegtrekken of achterblijven, één keer broeden of meerdere keren. De vele keuzes van organismen bepalen de overlevingskans en het voortplantingssucces; de fitness. De beslissingen zijn belangrijk in de strijd om het bestaan. Deze strijd wordt door veldbiologen in hun onderzoek op de voet gevolgd. Over sommige onderzoeken is al gepubliceerd in tijdschriften zoals Natuur en Techniek en Bionieuws. Het is een leuk boek. Je kunt heel goed aparte hoofdstukken gebruiken als verdieping bij de lessen ecologie. 25 Habob, Handboek voor het onderwijs in de praktische biologie (NVON-ledenservice). Dit boek bevat recepten en methodieken voor het biologiepracticum. Oorspronkelijk uitgegeven bij uitgeverij Muusses, nu nog te verkrijgen bij de NVON-ledenservice. Bevat regels, tabellen, oplossen en verdunnen, recepten, cultuurmedia enzovoorts. Nog steeds goed te gebruiken. 26 Biobits onderbouw, Teleac/NOT Tijdsduur van elk blok is 10 minuten. Blok 13: Tekening Nectar vmbo 3 kgt 13

14 Getoond wordt wat je nodig hebt om een goede biologische tekening te maken. Vervolgens wordt, aan de hand van het tekenen van bladeren, getoond hoe je een natuurgetrouwe en een schematische tekening maakt. Blok 14: De microscoop, gebruik van het apparaat Behandeld worden de onderdelen van de microscoop, het maken van een preparaat en het werken met de microscoop. Blok 17: Schimmels Blok 19: Celonderzoek Getoond worden hoe droge en natte preparaten gemaakt worden. Duidelijke beelden van deze preparaten onder de microscoop. De celonderdelen worden benoemd. Ook wordt getoond hoe je een goede tekening van deze preparaten maakt. Blok 20: Eencelligen In dit blok wordt de vormenrijkdom onder de eencelligen getoond: kiezelwieren en andere wieren, eencellige diertjes en dergelijke. Blok 41: Waterinsecten De organismen in een watermilieu (biotoop vijver) vormen een levensgemeenschap, waarin insecten een belangrijke rol spelen. Gaat over voedselweb en voedselketens, producenten en fotosynthese en aanpassingen van waterbewoners aan het watermilieu. Blok 44: Beek Stromend water vereist speciale aanpassingen van de erin levende organismen, zoals de muskusrat en de otter. Het kanaliseren van beken heeft effect op het waterbeheer. Het gaat bij dit blok ook over voedselketens van abiotische factoren in de beek. 27 Biobits bovenbouw, Teleac/NOT In deze serie is een goede instructie voor het gebruik van de microscoop. De serie bestaat uit videobanden met kopieerbare werkbladen en is te verkrijgen bij NOT/Teleac. De serie van 1 t/m 12 behandelt de basisvaardigheden die nodig zijn bij het uitvoeren van proeven en experimenten. Blok 25 t/m 36 borduurt hier op voort. Blok 13: Microscopen: Gebruik van het apparaat Blok 14: Bonen: Gaat over de boon als voedingsplant, over genetische manipulatie en stikstofbinding Blok 27: Dierlijke en plantaardige cel Bloemwater bevat na verloop van tijd eencellige organismen. Te zien is hoe een preparaat van pantoffeldiertjes in bloemwater wordt gemaakt. Daarna wordt voorgedaan hoe je een preparaat maakt van plantaardige en dierlijke cellen. Kleuren doe je om celorganellen beter zichtbaar te maken. De onderdelen van de plantaardige en dierlijke cel komen aan de orde. Blok 31: Bacteriën zijn overal Bacteriën zijn overal en worden meestal in verband gebracht met ziektes. De meeste bacteriën zijn niet ziekteverwekkend. Bacteriën zijn zo klein, dat ze nauwelijks met de gewone microscoop waar te nemen zijn. Je kunt ze wel zichtbaar maken door ze op agar-platen uit te laten groeien tot kolonies. De methode om dat te doen wordt voorgedaan. Af en toe is deze film een beetje moeilijk voor het vmbo. Blok 32: Biotechnologie Fermentatie van levensmiddelen door middel van micro-organismen. Zo ontstaan wijn, bier, boter, kaas en yoghurt. Getoond wordt hoe je yoghurt en zuurkool kunt maken. De film is af en toe moeilijk door het gebruik van chemische formules. 28 Serie Een rondje DNA, Educatieve omroep in samenwerking met de stichting PWT (Stichting publieksvoorlichting Wetenschap en Techniek). Elke aflevering duurt ongeveer 10 minuten Deel 5: Gentherapie Gentherapie is misschien een mogelijkheid bij de bestrijding van kanker. Geprobeerd wordt de beenmergcellen zodanig te veranderen, dat ze geen last hebben van chemotherapie. Nectar vmbo 3 kgt 14

15 29 Er zijn bij de uitgeverij Zorn leerling-boekjes te bestellen over allerlei onderwerpen. Deze boekjes zijn gratis. Alleen de portokosten moeten betaald worden. Interessant bij dit hoofdstuk zijn: Biotechnologie en voedselproductie (vijf boekjes), Aardappel, wereldvoedsel, Champignons en andere eetbare paddestoelen, Over ecosystemen en de mens. Het belang van natuurlijk evenwicht. Nectar vmbo 3 kgt 15

16 Hoofdstuk 2 Planten, dieren, mensen Wat moet de leerling kennen en kunnen? Hoofdstuk 2 3 vmbo kgt 2.1 Namen Aan de orde komen het determineren van planten en dieren en het gebruik van zoekkaarten en determineertabellen. Ook wordt uitgelegd wat een soort is en waardoor eigenschappen van een soort bepaald worden. 2.2 Plantenorganen De bouw en functie van de bladeren, stengel, wortel en bloemen worden besproken. Ook komt aan de orde welke delen van planten gegeten worden en welke voedingsstoffen erin zitten. 2.3 Aanpassingen In deze paragraaf wordt uitgelegd hoe planten en dieren aan hun omgeving aangepast kunnen zijn. Van een aantal planten en dieren worden aanpassingen behandeld. Aan de orde komen onder andere camouflage, regeling van de lichaamstemperatuur en bouw van snavels en het gebit. 2.4 Samen eten Het begrip ecosysteem wordt uitgelegd aan de hand van de biotische en abiotische factoren. Vervolgens worden de voedselrelaties in een ecosysteem behandeld waarbij de begrippen voedselketen, voedselweb en voedselpiramide aan de orde komen. 2.5 Samen leven In deze paragraaf wordt duidelijk gemaakt waarom planten, dieren en mensen niet zonder elkaar kunnen leven. Er wordt uitgelegd hoe energie vrijkomt bij de verbranding. Vervolgens wordt het doorgeven van biomassa in de voedselketen behandeld. Tot slot komen ook de koolstofkringloop en de stikstofkringloop aan bod. Alles wat de leerling moet kennen & kunnen staat in het onderstaande overzicht: pgrf De leerling is in staat om begrippen Vaardigheden/attitudes 2.1 Aan te geven wat kenmerken van planten en dieren zijn en hoe ze de naam van een plant of dier kunne bepalen. Met behulp van determineertabellen of zoekbladen de naam op te zoeken van planten- en diersoorten. Uit te leggen waaruit chromosomen bestaan en wat erfelijke eigenschappen zijn. Het begrip soort toe te lichten. kenmerken, determineren, zoekkaart, determineertabel, flora, chromosomen, erfelijke eigenschappen, soort Zoekbladen en determineertabellen gebruiken. Onderdelen in een anatomische tekening herkennen en benoemen. 2.2 Delen van planten te benoemen in een tekening. Aan te geven welke functie(s) de verschillende plantenorganen hebben. Uit te leggen welke delen van een plant worden gegeten en aan te geven welke voedingsstoffen er in deze delen zitten. 2.3 Uit te leggen hoe planten aan hun omgeving aangepast kunnen zijn. Aan te geven welke aanpassingen er bij dieren zijn. Te omschrijven hoe de opperhuid, waslaagje, blad, bladgroenkorrels, huidmondjes, stengel, vaatbundels, houtvaten, bastvaten, organische stoffen, wortels, wortelharen, knol, bol, rokken, zetmeel, bloem, meeldraad, stuifmeel, stamper, eicellen, vrucht, zaden, kiempje voorjaarbloeiers, wortelrozet, camouflage Onderdelen in een anatomische tekening herkennen en benoemen. Relaties leggen planten en voedsel in het dagelijks leven. Uit biologische bronnen relevante informatie halen. Nectar vmbo 3 kgt 16

17 lichaamstemperatuur van dieren geregeld wordt. Verschillende soorten snavels te noemen en hun functie uit te leggen. 2.4 Aan te geven wat biotische en abiotische factoren zijn. Uit te leggen wat een ecosysteem is. De begrippen voedselketen en voedselweb toe te lichten. Te omschrijven hoe de piramide van aantallen er uit ziet. 2.5 Aan te geven wat de samenhang tussen fotosynthese en verbranding is. Uit te leggen hoe bij verbranding energie ontstaat. Te beschrijven hoe biomassa in de voedselketen doorgegeven wordt. Uit te leggen hoe koolstof en stikstof in een kringloop doorgegeven worden. Verdieping Uit te leggen hoe planten in een jas op steenwol kunnen groeien. Te beschrijven wat belangrijk is bij het kweken in kassen en hoe groeiomstandigheden in de kassen optimaal gemaakt kunnen worden. Aan te geven hoe verandering van temperatuur invloed kan hebben op voedselrelaties. biotische factoren, abiotische factoren, ecosysteem, individuen, populatie, voedselketen, voedselweb, piramide van aantallen verbranding, piramide van biomassa, biomassa, koolstofkringloop, stikstofkringloop Grafiek tekenen. Voedselpiramide tekenen. Een kringloop tekenen. Schema s interpreteren en invullen. Biomassa-piramide tekenen. Grafiek lezen. Een voedselpiramide tekenen. onderzoek De leerling is in staat om vaardigheden A Onder de microscoop de vaatbundels in een preparaat op te zoeken en te tekenen. Verantwoord omgaan met apparatuur en instructies. Met de microscoop werken. Biologische tekening maken B Zelf suiker uit suikerbieten te halen. Samenwerken, taken verdelen. Een proef uitvoeren. C D Een proefopstelling te maken en deze te variëren om verband te zien tussen de onderzoeksfactor en het proefresultaat Een posterpresentatie te maken over aanpassingen van een plant of dier aan de omgeving. Een experiment opzetten. Samenwerken en overleggen. Een proefopstelling bouwen. Een verslag schrijven. Samenwerken. Informatie opzoeken. Een poster maken. Posters beoordelen. Behandelde Eindtermen Hoofdstuk 2 3 vmbo kgt paragraaf / onderzoek eindtermen 2.1 K 3.7, K 3.8, K K 3.2, K K 3.2, K K 3.2, K 6.5, K K 3.2, K 6.5 Onderzoek A K 2.1, K 2.3, K 3.6, K 3.8, K 3.9, K 6.4 Onderzoek B K 2.1, K 2.4, K 2.6, K 2.7, K 3.1, K 3.2 Nectar vmbo 3 kgt 17

18 Onderzoek C K 2.1, K 2.3, K 2.6, K 3.2, K 3.6 Onderzoek D K 2.3, K 3.6, K 3.8, K 3.9 Samenhang Hoofdstuk 2 hangt samen hoofdstuk 1, 3, 5 en 6. Er wordt ingegaan op de kringloop van stoffen (vervolg op hoofdstuk 1). In hoofdstuk 3 wordt verder ingegaan op de voortplanting bij planten. De aanpassingen van dieren aan hun voedsel wordt verder in hoofdstuk 6 behandeld. En tot slot de invloeden van abiotische en biotische factoren op organismen komen in hoofdstuk 5 verder aan bod. Samenhang met andere vakken Belangrijk is vooral de samenhang met de andere exacte vakken, maar vooral met natuurkunde (de energieomzettingen) en scheikunde (de chemische omzettingen). Vooraf regelen Hoofdstuk 2 3 vmbo kgt Benodigde materialen Onderzoek A 15 microscopen 15 preparaten van doorsnede van stengel 15 potloden tekenpapier Onderzoek B 15 stukken suikerbiet 15 kaasraspen 30 grote bekerglazen 15 gasbranders 15 standaarden of elektrische plaatjes of theelichtjes 15 filterhouder 15 koffiefilterzakjes 15 roerstaafje kristalsuiker Onderzoek C 15 hoge bekerglazen 15 trechters 15 maatcylinders 25 ml 15 statieven 15 statiefklemmen 15 cabombaplantjes 15 lampen water Onderzoek D Het is handig om alvast wat titels van boeken die als naslagwerk gebruikt kunnen worden bij de hand te hebben. Ook is het handig om alvast op internet naar sites te kijken, waar de leerlingen wat aan hebben. Tips en trucs Nectar vmbo 3 kgt 18

19 Hoofdstuk 2 3 vmbo kgt 1 Laat met behulp van een flora een aantal zelf meegebrachte planten determineren. Gemakkelijker is het om zelf planten uit gemakkelijk te determineren families mee te nemen (kruisbloemigen, vlinderbloemigen en composieten). Als u niet te hoge eisen stelt aan de determinatie zelf (niet tot op de soort determineren) is het een opdracht die verduidelijkt wat determineren eigenlijk inhoudt. 2 Ga met de leerlingen naar buiten en ga in het veld een aantal planten samen met ze determineren. Laat de leerlingen vervolgens de bloem met blad drogen en op internet nog extra informatie over zoeken. 3 Ga niet alleen planten met de leerlingen determineren maar laat ze ook bodem- of waterdieren determineren. 4 Start een paragraaf met het doen van de opdracht uit Onderzoek die aan het begin van de paragraaf vermeld staat. Door een paragraaf te starten met deze opdrachten geeft u aan hoe belangrijk het doen van experimenten is in de biologie. Bovendien leren veel leerlingen door eerst te doen (experimenteren) en daarna daarover na te denken (theorie). Door te starten met proefjes komt u aan hun favoriete manier van leren tegemoet. 5 Ga, om de gedachten over het onderwerp aanpassing te bepalen, met de klas na welke aanpassingen dieren en planten nodig hebben in bepaalde ecosystemen. Kies vooral uit extreme ecosystemen: de diepzee, de poolgebieden, het hooggebergte, de woestijn, een moeras enzovoorts. Laat de leerlingen eerst bepalen welke problemen een organisme in zo n ecosysteem heeft en laat hen vervolgens aanpassingen bedenken. Kom vervolgens met concrete voorbeelden van organismen in dergelijke ecosystemen om te kijken of het klopt wat ze hebben bedacht. Doel: concretiseren van het begrip aanpassingen en motiveren voor het onderwerp. 6 Laat de leerlingen tijdens een excursie naar een dierentuin een soort onderzoekje doen naar aanpassingen van bepaalde planten of dieren. Dierentuinen hebben hier vaak veel informatie over (ook op internet). Vervolgens kunnen de leerlingen dit uitwerken en er een posterpresentatie van maken. 7 Laat leerlingen uitzoeken welke delen van planten ze eten als ze iets plantaardigs eten. Laat ze kiezen uit: wortel, stengel, blad, bloem, vrucht, en zaad. Kom eventueel zelf eerst met voorbeelden om hen op gang te helpen. Doel: voorkennis activeren. 8 Demonstreer verbrandingsproefjes of laat ze door de leerlingen zelf uitvoeren. Bijvoorbeeld kaarsje in een potje, kaarsje in een potje met kalkwater om koolstofdioxide aan te tonen, uit- en inademingslucht door kalkwater leiden, kaarsje laten branden in gewone lucht en in uitademingslucht. Laat, want het is een vorm van herhaling uit de onderbouw, telkens een hypothese formuleren over de uitkomst van de proef. Doel: Ophalen van kennis en oefenen met het opstellen van hypotheses. 9 Laat de leerlingen met de microscoop onderdelen van de plant bestuderen. Bijvoorbeeld: huidmondjes: Zelfmaakpreparaat van prei hierin zijn veel huidmondjes te zien, maar ze zijn wel erg klein. Krulvaren geeft huidmondjes zoals ze schematisch worden afgebeeld. Vaatbundels: kant-en-klaar preparaten van een dwarsdoorsnede van stengels. Blad: kant-en-klaar preparaten van seringenblad. Wortelharen: zelfmaakpreparaat van ontkiemde tuinkers. Houtvaten met spiralen: kroonblaadjes van muur, deze kun je zo onder de microscoop leggen. In plaats van de opperhuid van het blad af te halen kun je ook de onderzijde van het blad insmeren met blanke nagellak. De nagellak kun je gemakkelijk weer van het blad afhalen en onder de microscoop kun je heel duidelijk de afdrukken van de cellen en de huidmondjes zien. Ook of de huidmondjes open of dicht waren. 10 Ga met de leerlingen extra oefenen met determineren en het werken met zoekkaarten. Zoekkaarten zijn onder andere te bestellen bij Nectar vmbo 3 kgt 19

20 Suggesties additionele hulpmiddelen 11 Cd-rom De Noordzee is een educatieve multimedia cd-rom, waar makkelijk toegankelijke informatie over de rol van de zee in transport, visserij, vervuiling, recreatie en beleid te vinden is. Aspecten zoals biologie, getijden, stoffen en processen in het water, onderzoek, ontwikkelingen en internationale afspraken worden behandeld. Het navigeren door de Noordzee is eenvoudig: muisklikken leiden naar de diverse onderwerpen, geïllustreerd met foto s en (onderwater)video s. Hyperlinks verbinden de teksten van de onderwerpen onderling. Ooit was deze cdrom verkrijgbaar bij Natuur en Techniek; informatie bij de ETI-Universiteit van Amsterdam. 12 Cd-rom De Vleet. De Vleet is een uitgave van Ecomare, centrum voor de Wadden en Noordzee. Deze encyclopedie gaat over de natuur en het milieu op en rond de zee. Talloze teksten, foto s, geluidsfragmenten, tekeningen, kaarten en literatuurverwijzingen geven informatie over alle mogelijke aspecten van de zee, de getijdengebieden en de kust. Via hyperlinks kan men moeiteloos van het ene naar het andere onderwerp springen, zoeken op (vrije) trefwoorden, stukjes afdrukken en dergelijke. De Vleet wordt voortdurend aangevuld en bijgesteld. Daarom verschijnt er elk halfjaar een nieuwe, geheel bijgewerkte editie van deze cd-rom. 13 Cd-rom Vogels van Europa. Deze cd-rom is een belangrijke bron van informatie over 447 vogelsoorten. De cd-rom bevat gedetailleerde beschrijvingen, fraaie kleurenafbeeldingen, geluidsopnamen van de soorten, afbeeldingen van eieren, video-opnamen en interactieve verspreidingskaarten die de zomer- en winterverspreidingen en de standvogels weergeven. Een identificatiesleutel met silhouetten en een quiz die de vogelkennis van de gebruiker test en een geïllustreerd woordenboek maken de cd-rom compleet. Informatie bij ETI, Universiteit van Amsterdam. 14 Cd-rom De interactieve Flora van Nederland en Vlaanderen, Nova Zembla. Met deze cd-rom kunt u niet alleen determineren, maar ook gegevens opzoeken in de encyclopedie, uitzoeken waar een bepaalde plantensoort voorkomt en een diashow maken van de foto s die in de flora te vinden zijn. Het determineren start met een scherm, waarbij u een ecotoop kunt aanwijzen, de plaats waar u de plant gevonden heeft. Als u die niet weet, kunt u ook starten met onbekend of gecultiveerd. De ecotoop is zichtbaar te maken door met het vergrootglas de bijbehorende knop aan te tikken. Dan gaat het determineren door kenmerken uit schermen te kiezen en de selectie daardoor steeds te verkleinen. De grootte van de selectie is te zien aan een teller boven aan het scherm. Er is een veelheid aan kenmerken, dus het is zinvol om alleen die kenmerken te kiezen die echt duidelijk zijn. Soms is een keuze onverenigbaar met vorige keuzes en wordt u voorgesteld een stap terug te gaan. Als de teller op 1 staat is de determinatie geëindigd en is de plant gevonden. Als het niet lukt om de teller op 1 te krijgen, kunt u de planten uit de selectie een voor een bekijken en vergelijken met de te determineren plant. Bij grote plantenfamilies (de grassen bijvoorbeeld of families, waarbij de verschillen tussen de soorten heel klein zijn), wordt soms gebruikgemaakt van dichotome sleutels om tot op de soort te determineren. Het programma vraagt dan of dat akkoord is. 15 Cd-rom Heukels Interactieve Flora van Nederland, ETI, Natuur en Techniek, Kosmos-Z&K, uitgevers. Deze cd-rom is gebaseerd op de Flora van Heukels als boek. De cd-rom bevat dezelfde soorten onder dezelfde namen en dezelfde determinatiesleutel. Daarmee kiest deze interactieve flora voor de onder biologen bekende determinatiesleutels, de meest actuele gegevens en West-Europese taxonomische stand van kennis. Veel gekleurde illustraties en een verspreidingsatlas. Bij deze flora komt het meer op het ouderwetse determineren aan dan bij de Interactieve Flora van Nederland en Vlaanderen, maar hij is wellicht moeilijker in het gebruik. 16 Nieuwe dierengids, W. Stichmann, Duitse gids uit 1996 bewerkt voor de Nederlandse situatie. Uitgeverij Tirion, Baarn Een handzaam boekwerk boordevol met meestal prachtige foto s, waarvan de diverse groepen gemakkelijk opgezocht kunnen worden. In het totaal worden er bijna negenhonderd diersoorten Nectar vmbo 3 kgt 20

21 behandeld met meer dan 1300 afbeeldingen. Ook is een bruikbare literatuurlijst opgenomen van de verschillende taxonomische groepen. 17 Joost Tinbergen, Jan Bakker, Theunis Piersma en Jos van den Broek, De onvrije natuur, KNNV, Uitgeverij, gebonden, ISBN H. Wilke, Kikkers en Padden, bewerkte vertaling uit het Duits, Uitgeverij Tirion, Baarn Dit handzame boekwerk staat boordevol tips over aanschaf, verzorging, voeding en gedrag. Sommige soorten vertonen interessant gedrag. In dit boek is een hoofdstuk aan gedrag gewijd. Voor een terrarium, aquarium of paludarium (met oeverzone) is meestal nog wel een plekje te vinden in een klaslokaal. Men moet dan wel liefhebber zijn. Met dit boekwerk erbij voorkomt men wellicht de eerste aanloopproblemen. 19 Michael Balick en Paul Cox, Etnobotanie, De rol van planten in de menselijke cultuur, 1998, Natuur en Techniek, Wetenschappelijke Bibliotheek, ISBN In dit boek wordt beschreven dat de ontwikkeling van de menselijke cultuur ingrijpend is beïnvloed door planten. Onderzoek naar de interacties tussen mensen en planten, inclusief de invloed van planten op de menselijke cultuur vormt het hoofdthema van de etnobotanie. De belangstelling van de etnobotanie varieert van het effect van inheemse geneeswijzen tot het gebruik van planten tijdens rituelen, van de culturele gevolgen van het uitroeien van een wilde lianensoort, waarmee visfuiken werden vervaardigd, tot de gezondheidsrisico s van een verandering in eetpatroon, van de status van bepaalde kleding tot de culturele betekenis van bepaalde lichaamsversiering. 20 Serie Biobits onderbouw, Teleac/NOT Blok 15: Stengeldoorsnede, inwendige bouw van een plantenstengel Blok 22: Determineren, aan de hand van wilde planten, gewassen en planten uit de Hortus Botanicus wordt uitgelegd wat determineren is en hoe je dat kunt doen. Bijvoorbeeld door naar de bloemkleur te kijken of de flora van Heinsius te gebruiken. 21 U kunt afleveringen van Discovery channel op de video opnemen; deze gaan bijvoorbeeld over dieren in Afrika, Brazillie of in de oceaan. Op deze films zijn vaak de aanpassingen van dieren aan het ecosysteem goed te volgen. De voedselkeuze van de dieren komt uitgebreid aan de orde. 22 Serie Biobits bovenbouw, Teleac/NOT. Blok 29: Zonlicht en zetmeelvorming, tijdsduur 10 minuten 23 Bij de educatieve diensten van dierentuinen zijn vaak video s te huur of te verkrijgen waarop dieren in hun natuurlijke omgeving gefilmd zijn. Bijv. de vereniging Das en Boom, Ecomare, Noordzee, Stichting Werkgroep, Otterstation Nederland, en Otterpark Aqualutra, Reptielen, amfibieën en Vissen Onderzoek Nederland (RAVON), Roofvogels Nederland, Werkgroep, SOVON Vogelonderzoek Nederland, Stichting Vogelbescherming Nederland. Nectar vmbo 3 kgt 21

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Inhoudsopgave... 1. Algemeen... 2 Werken met Nectar... 3 Hoe werkt 3 vmbo bovenbouw?... 3 Differentiatie... 4 Toetsing... 5

Inhoudsopgave... 1. Algemeen... 2 Werken met Nectar... 3 Hoe werkt 3 vmbo bovenbouw?... 3 Differentiatie... 4 Toetsing... 5 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Algemeen... 2 Werken met Nectar... 3 Hoe werkt 3 vmbo bovenbouw?... 3 Differentiatie... 4 Toetsing... 5 Planning vmbo bovenbouw... 6 De hoofdstukken inhoudelijk... 7 Hoofdstuk

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT 2.1 Namen 1 Hoe zoek je de naam van een organisme op? De naam van een plant of een dier kan: * uit een andere taal komen * een eigenschap weergeven

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008 Biologie Over Bloqs Wie is Bloqs? Bloqs is een educatieve uitgeverij die innovatieve producten en diensten aanbiedt. Bloqs staat voor bouwen aan leren. Onze visie is dat u als docent of school zelf het

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif.

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif. Samenvatting Thema 1: Organen en cellen Basisstof 1 Levenskenmerken (levensverschijnselen): - stofwisseling (ademhaling, voeding, uitscheiding) - groei - voortplanting - reageren op prikkels - ontwikkeling

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2017. Vak : Natuur- en scheikunde 1 (NASK-1)

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2017. Vak : Natuur- en scheikunde 1 (NASK-1) PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2017 Vak : Natuur- en scheikunde 1 (NASK-1) Inleiding Voor het vak Nask1 gebruiken we de methode NOVA: Natuur/Scheikunde 1 KGT (Malmberg). Deze methode bestaat

Nadere informatie

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE?

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? SPREEKBEURT OF WERKSTUK WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over genetische modificatie. De informatie is ingedeeld in stappen. Dit zijn de verschillende

Nadere informatie

H1 Vier rijken vergelijken

H1 Vier rijken vergelijken H1 Vier rijken vergelijken Toelichting Do-it H1 Wat is het verschil tussen een paardenbloem en een olifant? Tijdens deze groepsopdracht maken de leerlingen een grote poster (4x A3). Het gaat erom dat de

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2017. Vak: Natuur- en scheikunde 1 (NASK) Inleiding. Voor het vak Nask1 gebruiken we twee methodes:

PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2017. Vak: Natuur- en scheikunde 1 (NASK) Inleiding. Voor het vak Nask1 gebruiken we twee methodes: PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING 2015-2017 Vak: Natuur- en scheikunde 1 (NASK) Inleiding Voor het vak Nask1 gebruiken we twee methodes: In het derde jaar: Nu voor staks (ThiemeMeulenhoff) In het vierde

Nadere informatie

Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar

Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar 5.1 4 organen van de plant: Wortels o Opnemen water met voedingsstoffen (mineralen) o Stevigheid o Opslag van reservestoffen Stengel o o Transport van water

Nadere informatie

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie)

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Herhaling leerstof / maatwerk Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Algemeen: Lees onderstaande tekst en uitleg door en beantwoord de vragen

Nadere informatie

JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar

JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar DEEL 1 Organismen vormen een levensgemeenschap Hoofdstuk 1 Voedselrelaties Hoofdstuk 2 Foto DEEL 2 Organismen planten zich voort Hoofdstuk 1 Voortplanting bij bloemplanten

Nadere informatie

PTA biologie BB locatie Waldeck cohort 2015-2016-2017

PTA biologie BB locatie Waldeck cohort 2015-2016-2017 Exameneenheden biologie PTA biologie BB locatie Waldeck cohort 2015-2016-2017 BI/K/1 Oriëntatie op leren en werken BI/K/2 Basisvaardigheden BI/K/3 Leervaardigheden in het vak biologie BI/K/4 Cellen staan

Nadere informatie

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken.

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Thema 4 Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Opdracht 2 1. bacteriën schimmels planten dieren 2. Kenmerken van cellen, namelijk of de organismen cellen hebben met celkernen,

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

NEDERLANDS VMBO-4 PERIODE 1

NEDERLANDS VMBO-4 PERIODE 1 NEDERLANDS VMBO-4 PERIODE 1 De leerlingen beheersen alle mondelinge en schriftelijke taalvaardigheden die aan bod komen in Op Nieuw Niveau 4 en aangeleverde materialen Afwisselende werkvormen: zelfstandig

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Mens & natuur projecten

Mens & natuur projecten Mens & natuur projecten Over Bloqs Wie is Bloqs? Bloqs is een educatieve uitgeverij die innovatieve producten en diensten aanbiedt. Bloqs staat voor bouwen aan leren. Onze visie is dat u als docent of

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Docentenhandleiding Vogelen met DNA

Docentenhandleiding Vogelen met DNA Docentenhandleiding Vogelen met DNA Doelgroep: 4-5 Havo, 4-6 VWO Leerstofgebied: biologie, erfelijkheid, evolutie Werkvorm: digitaal, alleen of groepswerk (max. 3 leerlingen per groep) Duur: 1 á 2 lesuren

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

H1 Vier rijken vergelijken

H1 Vier rijken vergelijken H1 Vier rijken vergelijken Toelichting Do-it H1 Wat is het verschil tussen een paardenbloem en een olifant? Tijdens deze groepsopdracht maken de leerlingen een grote poster (4x A). Het gaat erom dat de

Nadere informatie

Docentenhandleiding Coldcase Evolutie van olifantachtigen

Docentenhandleiding Coldcase Evolutie van olifantachtigen Docentenhandleiding Coldcase Evolutie van olifantachtigen Doelgroep: 4-5 Havo, 4-6 VWO Leerstofgebied: Biologie (evolutie), Aardrijkskunde (aarde) Werkvorm: digitaal, groepswerk (max. 3 leerlingen per

Nadere informatie

Programma van toetsing en bevordering. 1 vmbo-lwo. Schooljaar 2014 2015

Programma van toetsing en bevordering. 1 vmbo-lwo. Schooljaar 2014 2015 Programma van toetsing en bevordering Schooljaar 2014 2015 Inhoud: - Leergebied mijn wereld & ik - Leergebied meten & weten - Leergebied kunst & vliegwerk Programma van Toetsing en Bevordering 1 schooljaar

Nadere informatie

Borrelhapjes met energie

Borrelhapjes met energie Borrelhapjes met energie Keuzeopdracht voor biologie bovenbouw vwo Een practicum over voedingstoffen, voedingsmiddelen en energie Voorkennis: kennis over voeding uit de onderbouw biologie/verzorging. Termen

Nadere informatie

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inleiding 1 PLANTEN 1.1 Indeling van het plantenrijk 1.1.1 De groene wereld van de planten 1.1.2 Wieren (algen) 1.1.3 Mossen 1.1.4 Paardenstaarten 1.1.5 Varens

Nadere informatie

Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten.

Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten. Ordening van organismen: vroeger: plantenrijk - dierenrijk Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten. huidige indeling:

Nadere informatie

PTA 2008-2009 Vak: AARDRIJKSKUNDE Leerjaar: VMBO-4 MARKENHAGE EXAMENJAAR 2009 Periode Toetsvorm/duur Inhoud Gewicht schoolexamen

PTA 2008-2009 Vak: AARDRIJKSKUNDE Leerjaar: VMBO-4 MARKENHAGE EXAMENJAAR 2009 Periode Toetsvorm/duur Inhoud Gewicht schoolexamen PTA 2008-2009 Vak: AARDRIJKSKUNDE Leerjaar: VMBO-4 MARKENHAGE 1 schriftelijk (S1) 40 minuten schriftelijk (S2) 40 minuten Module 6 Transport en infrastructuur 1 tot en met 7 9 tot en met 11 Toetsweek 1

Nadere informatie

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA.

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA. Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou 4.1 Fenotype Genotype = waarneembare eigenschappen van een individu = de erfelijke informatie in het DNA Genotype + milieufactoren = fenotype Erfelijke

Nadere informatie

Alles over. Wijzer! Natuur en techniek. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen

Alles over. Wijzer! Natuur en techniek. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Alles over Wijzer! Natuur en techniek Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Wij vinden het belangrijk dat u goed geïnformeerd wordt om vervolgens de juiste keuze te kunnen maken.

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Samenvatting Planten VMBO 4a Biologie voor Jou

Samenvatting Planten VMBO 4a Biologie voor Jou Samenvatting Planten VMBO 4a Biologie voor Jou 2.1 Ongeslachtelijke voortplanting = voortplanting waarbij geen bevruchting plaats vindt; hierbij groeit een stukje van de volwassen plant uit tot een nieuwe

Nadere informatie

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo Betaonderwijs 'Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd kreeg' Albert Einstein Wat is betaonderwijs? De bètarichting

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN- SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN- SCHAPPEN LEVENSGEMEEN- SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n O:18/1 Je ziet hier een aantal planten en dieren. In welke gebieden horen ze thuis? Trek een lijn van de plant of het

Nadere informatie

Ongeslachtelijke voortplanting: een deel van een organisme groeit uit tot een nieuw organisme

Ongeslachtelijke voortplanting: een deel van een organisme groeit uit tot een nieuw organisme Samenvatting Thema 2: Planten Basisstof 1 Ongeslachtelijke voortplanting: een deel van een organisme groeit uit tot een nieuw organisme - Gebeurt door mitose (gewone celdeling) - Alle nakomelingen hebben

Nadere informatie

Voedselweb en voedselketen vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73586

Voedselweb en voedselketen vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73586 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 April 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73586 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

BIOLOGIE VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.10.1

BIOLOGIE VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.10.1 BIOLOGIE VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.10.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van

Nadere informatie

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Aftekenlijst 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Werkblad 1 Schematisch

Nadere informatie

BIOLOGIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

BIOLOGIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 BIOLOGIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

Handleiding. Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Handleiding. Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Handleiding Naam opdracht De omgeving met andere ogen bekeken Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec zeer geschikt ongeschikt Benodigde materialen opdrachtenbladen pen

Nadere informatie

Je zal de spitsmuis maar zijn..

Je zal de spitsmuis maar zijn.. Je zal de spitsmuis maar zijn.. Opdracht: Analyseren 1. Inleiding Bij deze opdracht gaan de leerlingen zelf een voedselweb maken met behulp van gegevens over organismen. Aan de hand van het zelfgemaakte

Nadere informatie

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school Groep 1 & 2 Lerarenhandleiding Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

stofomschrijving 2 021 po geografisch onderzoek in de eigen regio 1 3 n 4 013 tt 50 Katern Katern Systeem Aarde hoofdstuk 1 en 2 1 3 n

stofomschrijving 2 021 po geografisch onderzoek in de eigen regio 1 3 n 4 013 tt 50 Katern Katern Systeem Aarde hoofdstuk 1 en 2 1 3 n Vak: aardrijkskunde in min 0 tt 50 Katern Overleven in Europa Domein B3 en C SLU 50 3 j 2 02 po geografisch onderzoek in de eigen regio 3 n 3 02 tt 00 Katern Arm en Rijk Domein B en B2 SLU 70 3 j 4 03

Nadere informatie

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle Wereldoriëntatie - Natuur Algemene vaardigheden: 1.1 & 1.2 Levende en niet-levende natuur: 1.3 & 1.5 Wereldoriëntatie - Techniek 2.16* Geschatte lesduur 50 minuten Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt

Nadere informatie

4 HAVO thema 2 Cellen EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN

4 HAVO thema 2 Cellen EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN Examentrainer Vragen Cellen onder een microscoop Een leerling krijgt een preparaat van een aantal cellen. Hij gebruikt de kleinste vergroting van een normale schoolmicroscoop om het preparaat te bekijken.

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

De leerlingen maken kennis met het beroep van biotechnoloog en doen onderzoek naar het gebruik van enzymen in de bereiding van voedingsmiddelen.

De leerlingen maken kennis met het beroep van biotechnoloog en doen onderzoek naar het gebruik van enzymen in de bereiding van voedingsmiddelen. docentenhandleiding Module: De leerlingen maken kennis met het beroep van biotechnoloog en doen onderzoek naar het gebruik van enzymen in de bereiding van voedingsmiddelen. Inhoud 1. opzet module 2. voorbereidingen

Nadere informatie

Werkstuk groep 7 Een dier

Werkstuk groep 7 Een dier Werkstuk groep 7 Een dier Alle informatie over je werkstuk kun je hier vinden. Mocht je na het lezen van de informatie nog vragen hebben dan kun je altijd even langskomen! Hulpblad bij het maken van een

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen

Nadere informatie

Contexten in Pulsar: In de introductie als motivatie voor de leerling en het ophalen van voorkennis

Contexten in Pulsar: In de introductie als motivatie voor de leerling en het ophalen van voorkennis Pulsar Natuurkunde 3 e editie havo en vwo Tweede Fase Pulsar: Uitdagend en gestructureerd Keuze SE in het boek Veel aandacht voor conceptueel begrip (Pulsjes) Aansprekende en relevante contexten Stimuleert

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 4-5-6

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 4-5-6 Voorbereiding post 2 Hap, ik heb je! Groep 4-5-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Hap, ik heb je! voor groep 4, 5 en 6. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo)

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo

Nadere informatie

T2. Planten. 2009 Biosoft TCC - Lyceumstraat

T2. Planten. 2009 Biosoft TCC - Lyceumstraat T2. Planten T2. Planten (les 1. Tuinkers) De natuurwetenschappelijke methode Opdracht 2 blz. 33 1. Wat willen we onderzoeken? Waarom kwaakt de kikker? 2. Wat veronderstellen we? Je bedenkt een antwoord

Nadere informatie

Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar).

Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar). COO FPA Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar). Hardware-eisen MS-DOS 5.0 of hoger met Windows 3.x, muis, 80386 of hogere processor (486 wordt

Nadere informatie

Actief en zelfstandig leren en werken met Nu voor straks en Techniek om je heen

Actief en zelfstandig leren en werken met Nu voor straks en Techniek om je heen Actief en zelfstandig leren en werken met Nu voor straks en Techniek om je heen Door Hans Betlem, auteur Nu voor straks Inleiding Steeds meer scholen gaan over tot samenvoeging van de vakken natuur- en

Nadere informatie

Plat- Vorm deel 1 Handleiding Editie 2014

Plat- Vorm deel 1 Handleiding Editie 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Didactische informatie bij hoofdstuk 1 t/m 6 3. Bijlagen - Kernconcepten voor kunst en cultuur - Kernvaardigheden en kerndoelen - Model Creativiteit - Model planmatig werken - Model

Nadere informatie

groen in de stad BIOTOOPWANDELING BIOTOOPWANDELINGleidraad natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen biotoopstudie 1 MO biotoopstudie

groen in de stad BIOTOOPWANDELING BIOTOOPWANDELINGleidraad natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen biotoopstudie 1 MO biotoopstudie groen in de stad BIOTOOPWANDELING natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen 1 MO 01 Gewoon doen Deze wandeling met een biotooptas is ontwikkeld door het Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen, Milieudienst

Nadere informatie

Keuzeboekje examentrainingen 2016 MAVO

Keuzeboekje examentrainingen 2016 MAVO Keuzeboekje examentrainingen 2016 In dit boekje staat voor elk vak beschreven wat er tijdens de examentraining aan bod komt. Op basis van die beschrijvingen kun je een keus maken welke trainingen jij wilt

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Alles over. Binnenstebuiten. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen

Alles over. Binnenstebuiten. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Alles over Binnenstebuiten Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Wij vinden het belangrijk dat u goed geïnformeerd wordt om vervolgens de juiste keuze te kunnen maken. In samenwerking

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

beheerst de volgende vaardigheden, kan deze onderwijzen en vaardigheden

beheerst de volgende vaardigheden, kan deze onderwijzen en vaardigheden Checklist vakdidactisch Kennisbasis Biologie Voor het begin van de 3 e jaars stage vullen de studenten deze checklist in. De studenten formuleren leerdoelen die aansluiten op de uitkomst van deze list.

Nadere informatie

3 Theoretische leerweg

3 Theoretische leerweg Programma van ing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 3 Theoretische leerweg Gomarus College Cohort 2015 Programma van ing en afsluiting Vak:aardrijkskunde periode type duur weging ED01 1, 2 Arm en rijk

Nadere informatie

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp.

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Inleiding In de hout en papierindustrie ontstaat veel afval in de vorm van cellulose. Als men dit zou kunnen verwerken tot veevoer, wordt waardeloos

Nadere informatie

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs.

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. 11 januari 2010 MOTIVERING VOOR HET INDIENEN VAN VERVANGENDE EINDTERMEN NATUURWETENSCHAPPEN Een belangrijk onderscheid tussen de door de Vlaamse regering

Nadere informatie

Lesmethodes Voortgezet Onderwijs

Lesmethodes Voortgezet Onderwijs Lesmethodes Voortgezet Onderwijs Zienderogen Kunst Kunstwerk Tekenen in Zicht Plat Vorm Kunst Actief Uit de kunst (basisonderwijs) Arti Palet CKV2 De Bespiegeling Malmberg Malmberg Lambo Lambo Lambo Delubas

Nadere informatie

Getsie...bedorven! Bederf. Micro-organismen en hygiëne. Kies de juiste namen bij de tekeningen

Getsie...bedorven! Bederf. Micro-organismen en hygiëne. Kies de juiste namen bij de tekeningen Getsie...bedorven! Bederf Laat enkele producten bederven. Dit zijn: vochtig sneetje brood op een schoteltje onder een bekerglas een beetje melk in een open bekertje in het lokaal een stukje vlees op een

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Context 3: De natuur van de mens

Context 3: De natuur van de mens Context 3: De natuur van de mens De opbouw van de module ecologie komt steeds dichterbij de leerling zelf. In de eerste onderwijsleercontext maakt de leerling kennis met een leeuwenpopulatie in Afrika;

Nadere informatie

Synthese 35 Kruiswoordraadsel 36 Ken je de leerstof? 37. Hoofdstuk 2 Hoe zijn bloemplanten opgebouwd? 38 1 Wat zijn bloemplanten?

Synthese 35 Kruiswoordraadsel 36 Ken je de leerstof? 37. Hoofdstuk 2 Hoe zijn bloemplanten opgebouwd? 38 1 Wat zijn bloemplanten? INHOUD NATURALIS 1 DEEL 1 ORGANISMEN EN HUN BIOTOOP 15 Hoofdstuk 1 Biotoopstudie van het bos 16 1 Wat is een biotoop? 17 2 Energie is alomtegenwoordig 18 3 Observeren is leren 18 3.1 Leren correct meten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Achtergrond De globale kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs bieden

Nadere informatie

Voorbeeld lesplan: Modelleren van de glucose-insuline regulatie

Voorbeeld lesplan: Modelleren van de glucose-insuline regulatie - DOCENTMATERIAAL - Voorbeeld lesplan: Modelleren van de glucose-insuline regulatie 1 Organisatie Domein Onderwerp Aansluitend bij Leerjaar / niveau Voorkennis Lesomschrijving Leerdoelen Biologie Modelleren

Nadere informatie

4 Theoretische leerweg

4 Theoretische leerweg Programma van ing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 4 Theoretische leerweg Gomarus College Cohort 2014 Programma van ing en afsluiting periode type duur weging Vak: Nederlandse taal ED01 Lees H 1 & 2

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Opdrachten behorende bij les 2. Anatomie van de honingbij

Opdrachten behorende bij les 2. Anatomie van de honingbij Opdrachten behorende bij les 2. Anatomie van de honingbij In deze les ga je leren hoe de honingbij is opgebouwd. Je gaat bijen vergelijken met andere dieren en je gaat drie mooie tekeningen maken van de

Nadere informatie

Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad

Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad Opdrachten voor de 3 de graad Wil je met je klas meer leren over vissen?

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

PTA biologie KBL locatie Bohemen, Kijkduin, Statenkwartier, Waldeck cohort 2015-2016-2017

PTA biologie KBL locatie Bohemen, Kijkduin, Statenkwartier, Waldeck cohort 2015-2016-2017 Exameneenheden biologie BI/K/1 Oriëntatie op leren en werken BI/K/2 Basisvaardigheden BI/K/3 Leervaardigheden in het vak biologie BI/K/4 Cellen staan aan de basis BI/K/5 Schimmels en bacteriën: nuttig

Nadere informatie

osmose-onderzoek practicumhandleiding

osmose-onderzoek practicumhandleiding osmose-onderzoek practicumhandleiding pantoffeldiertjes b i o d o e n.n l > bovenbouw > osmose-onderzoek bij pantoffeldiertjes pantoffeldiertjes (ware grote) pantoffeldiertje Pantoffeldiertjes leven in

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 40. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 40. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 40 94 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 40 De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende

Nadere informatie

Vakwerkplan BIOLOGIE. 4 & 5 havo

Vakwerkplan BIOLOGIE. 4 & 5 havo Vakwerkplan BIOLOGIE 4 & 5 havo Schooljaar: 2011-2012 1. Doelen Biologie is een gevarieerd vak, dat gaat over jezelf en de omgeving om je heen. Daarbij is het ook een examenvak. Als sectie willen we leerlingen

Nadere informatie

PTA Biologie kaderberoepsgerichte leerweg, cohort 2013-2014-2015, locatie Bohemen

PTA Biologie kaderberoepsgerichte leerweg, cohort 2013-2014-2015, locatie Bohemen Schooljaar 2013-2014 ( leerjaar 3 ) a. Schoolexamen Periode Toets Omschrijving PCS- Examen- Toetsvorm Tijds- Her- Weging Methodewijzer code eenheid duur kansen 1 SE 1 Cellen en Ordening 301K BIO/K/4 Schriftelijk

Nadere informatie

PTA Biologie theoretische leerweg, cohort 2013-2014-2015, locatie Bohemen, Houtrust, Kijkduin

PTA Biologie theoretische leerweg, cohort 2013-2014-2015, locatie Bohemen, Houtrust, Kijkduin a. Schoolexamen schooljaar 2013-2014 (leerjaar 3) 1 SE 1 Cellen en ordening 301T BIO/K/4, Schriftelijk 90 min ja 2,0 Deel 1: Je weet dat planten en dieren gemaakt zijn van cellen. De cellen van een plant

Nadere informatie