Zes voordelen van ict voor het mbo

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zes voordelen van ict voor het mbo"

Transcriptie

1 Zes voordelen van ict voor het mbo Prestaties motivatie zelfstandig werken differentiatie onderwijstijd toetsing nderzoeksreeks ict in het onderwijs 1

2 2 32

3 Voorwoord Inhoud Dit is de tweeëndertigste publicatie in de Kennisnet Onderzoeksreeks Ict in het onderwijs. In de onderzoeksreeks zijn tot nu toe nog niet veel publicaties over het middelbaar beroepsonderwijs verschenen. De reden daarvoor is zeker niet dat ict geen belangrijke rol speelt in het beroepsonderwijs, integendeel. Veelgehoord is de bewering dat de inzet van ict in het mbo zo afhankelijk is van beroepsrichting, instelling, locatie en docent, dat systematisch onderzoek een onmogelijke opgave lijkt. In dit onderzoek is het ondanks al die verscheidenheid gelukt om in algemene termen iets te zeggen over de opbrengsten van ict in het mbo. De onderzoekers Margot Oomens en Sanne Weijers komen tot zes typen opbrengsten van ict, die passen bij het mbo en door betrokkenen ook herkend en ervaren worden. Soms gaat het meer om hoopvolle verwachtingen, soms ook om daadwerkelijk vastgestelde resultaten. Deze inzichten zijn relevante bijdragen aan de bewijskracht voor de meerwaarde van ict in het beroepsonderwijs. Daarnaast geeft het onderzoek een mooi beeld van de manier waarop docenten in het mbo ict inzetten en wat ze daarvan verwachten. Alfons ten Brummelhuis Hoofd Onderzoek Kennisnet 0 Inleiding 6 1 Betere prestaties van studenten 9 2 Hogere motivatie van studenten 12 3 Mogelijkheden voor zelfstandig werken 14 4 Gedifferentieerd onderwijsaanbod 16 5 Efficiënt gebruik van onderwijstijd 18 6 Nieuwe kansen voor toetsing en feedback 20 7 Algemene tips 22 8 Meer weten? 23 Samenvatting 24 Colofon

4 0 Inleiding Over ict in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) is nog weinig bekend. Er zijn wel aanzetten en initiatieven, maar die zijn niet of nauwelijks systematisch onderzocht. Deze publicatie beschrijft de resultaten van onderzoek naar ict-gebruik in het middelbaar beroepsonderwijs (Oomens e.a., 2010). Wat levert ict-gebruik op? 0.1 Zes opbrengsten Het mbo is erop gericht studenten competenties mee te geven waarmee ze na hun opleiding aan de slag kunnen als beroepsbeoefenaar. Onder een competentie verstaat men een combinatie van kennis, vaardigheden en houding. Deze publicatie gaat over de bijdrage van ict aan de competenties van studenten en aan de vormgeving van het onderwijsleerproces. We vonden zes typen opbrengsten van ict-gebruik in het mbo: 1. Studenten leveren betere prestaties 2. Studenten zijn meer gemotiveerd 3. Ict biedt mogelijkheden tot zelfstandig werken 4. Ict helpt het onderwijsaanbod te differentiëren 5. Onderwijstijd wordt efficiënt gebruikt 6. Ict biedt kansen voor toetsing en feedback Deze zesdeling is een paraplu waar alle voordelen van ict in het mbo onder passen. Daarom is ze ook de ruggengraat van dit boekje: de hoofdstukken 1 t/m De plaats in de kennispiramide De opbrengsten van ict-gebruik voor het onderwijs kunnen op verschillende niveaus worden onderzocht en beschreven. Kennisnet heeft dit gesystematiseerd in de zogenaamde kennispiramide (Luyten e.a., 2011). De kennispiramide bestaat uit vier niveaus, met toenemende bewijskracht, van intuïtief naar wetenschappelijk: 1. Inspiratie (idee): de overtuiging dat ict een zinvolle bijdrage kan leveren aan het onderwijs 2. Existentie (uitvoering): het idee wordt in praktijk gebracht 3. Perceptie (ervaren opbrengsten): de voordelen zoals docenten, studenten en andere betrokkenen die hebben ervaren 4. Evidentie (gemeten opbrengsten): de effecten die onderzoekers objectief hebben vastgesteld Figuur 1. De Kennispiramide Evidentie - gemeten opbrengsten Perceptie - ervaren opbrengsten Existentie - uitvoering Inspiratie - idee In deze publicatie de neerslag van een verkennend onderzoek worden de opbrengsten van ict behandeld op de twee middelste niveaus: existentie (good practices) en perceptie. Ofwel: observaties en interviews. Het boekje doet geen uitspraken op evidentieniveau. 6 76

5 0.3 Verkenning in het mbo De onderzoeksresultaten zijn gebaseerd op onderzoek op de volgende mboopleidingen: 1 Betere prestaties van studenten AOC Friesland opleiding Sport, Recreatie en Toerisme opleiding Tuin, Park en Landschap ROC Aventus cluster Secretariaat cluster Bedrijfsadministratie ROC Leeuwenborgh afdeling Handel Scheepvaart en Transport College sector Havenlogistiek sector Waterbouw/baggerbedrijf Op deze opleidingen hebben we lessen geobserveerd en gesproken met opleidingsmanagers, docenten en studenten. Daarmee kwamen we tot de eerste vijf type opbrengsten. Om de resultaten van het onderzoek te toetsen, hebben we ze voorgelegd aan experts op het gebied van ict-gebruik in het mbo, met drie vragen: Onderschrijft u de resultaten? Zijn er hiernaast nog andere opbrengsten van ict-gebruik te verwachten? Waar moet aan worden voldaan om de opbrengsten te realiseren? De experts waren het met de gevonden resultaten eens. En ze voegden er een zesde type opbrengst aan toe: voordelen voor toetsing en feedback. Verdere informatie over het onderzoek is te vinden in de eindrapportage op onderzoek.kennisnet.nl (Oomens e.a., 2010). Een van de belangrijkste bijdragen die ict aan het onderwijs kan leveren is, dat de studenten beter gaan presteren. Mensen uit de praktijk en de wetenschap lichten dit bijvoorbeeld zo toe: Ict biedt veel mogelijkheden voor oefening en herhaling, waardoor de stof beter beklijft. Door vaardigheden te oefenen in realistische situaties worden we beter voorbereid op het werk dat we later gaan doen. We hebben complimenten gekregen van het bedrijfsleven voor de goede voorbereiding van studenten op de praktijk. 1.1 Kennisvergroting De bijdrage van ict aan de kennis van studenten is tweeledig. In de eerste plaats biedt ict mogelijkheden om de lesstof vanuit meerdere invalshoeken te presenteren. Naast de uitleg van de docent en de tekst in het boek is ook visualisatie mogelijk. Verder biedt ict veel mogelijkheden om het geleerde te oefenen. Kennis op AOC Friesland Het AOC Friesland werkt met digitale leerarrangementen die beschikbaar zijn via de Educatieve Content Corner (ECC). Een leerarrangement bestaat uit een multimediale lessenserie met informatieblokjes over inhoud en werkwijze, oefenmateriaal, bronnen en een toets. Toetsen worden gemaakt met het programma Question Mark Perception (QMP). De lessen waarin gewerkt wordt met een leerarrangement zijn vooral gericht op het verwerven van nieuwe kennis, op het oefenen van leerstof en op het koppelen van praktijkervaringen en vaardigheden aan de theorie. De lessen beginnen altijd met een klassikale instructie en een terugblik op de stof van de vorige les. Daarna gaan de studenten aan de slag met de leereenheden die de docent voor hen heeft klaargezet in het arrangement. Ze werken zelfstandig en testen hun kennis aan het eind van de les met een toets. De docent is aanwezig om extra uitleg te geven of om te helpen bij opdrachten. 8 98

6 1.2 Beroeps- en algemene vaardigheden Het verwerven van vaardigheden is een essentieel doel van het beroepsonderwijs. Die vaardigheden zijn grotendeels opleidingsspecifiek (zoals werken met een boekhoudpakket of het bedienen van een baggerschip). Een deel van de beroepsvaardigheden betreft het kunnen omgaan met software. Het spreekt voor zich dat ict daarbij onmisbaar is. Voor andere beroepsvaardigheden is het voordeel van ict dat daarmee realistische situaties worden gecreëerd waarin studenten werkprocessen en vaardigheden kunnen oefenen. Voorbeelden daarvan zijn een leerwerkbedrijf en een simulator. Met dit soort toepassingen ontwikkelen studenten niet alleen beroepsspecifieke vaardigheden, maar ook algemene vaardigheden, zoals samenwerken. Het oefenen van vaardigheden op ROC Aventus Op ROC Aventus worden vaardigheden met behulp van ict op verschillende manieren geoefend. Studenten die een opleiding administrateur volgen, leren in het leerbedrijf PROLA omgaan met softwarepakketten voor financiële administraties. Eén dag in de week houden ze de financiële administratie van diverse verenigingen en bedrijven bij. Doordat ze in- en verkoopfacturen moeten invoeren, leren ze het programma Accountview gebruiken. In het leerbedrijf Check-out wordt met de open simulatie SimNet gewerkt. In het leerbedrijf kunnen eerstejaars studenten van de opleiding administratief medewerker stage lopen. Het leerbedrijf bevindt zich in een ruimte die is ingericht als een echt kantoor met verschillende afdelingen. In deze contextrijke leeromgeving oefenen studenten administratieve handelingen, zoals het invoeren van in- en verkoopfacturen en boekhouden. Verder doen ze in het leerbedrijf ervaring op met algemene vaardigheden die belangrijk zijn voor het werken op een echte werkplek, zoals communicatie met collega s en verantwoordelijkheid nemen. Beroepsvaardigheden op het Scheepvaart en Transport College Het STC heeft een uitgebreid simulatorpark, met onder meer een bagger- en een ketensimulator, waarin diverse processen uit de logistieke keten worden nagebootst. Studenten van de opleiding Manager Havenlogistiek oefenen de onderdelen van het logistieke proces in de simulator en spelen daarbij verschillende rollen. De ene helft van de klas is binnenvaartagent en de andere helft binnenvaartondernemer. De agenten krijgen verzoeken binnen voor een transport van bulklading. Daarna moeten ze de binnenvaartondernemers benaderen om uit te zoeken welke schepen daarvoor geschikt en beschikbaar zijn. De opdrachten zijn voorgeprogrammeerd in de simulator en gebaseerd op de realiteit. Tijdens de lessen ligt de nadruk op het berekenen van de kostprijs en het onderhandelen. Daarnaast krijgen studenten inzicht in het logistieke proces doordat dit heel visueel wordt gemaakt. 1.3 Stem ict-toepassingen af op de doelen van de opleiding Wil ict bijdragen aan betere prestaties, dan moet de keuze van ict-toepassingen goed afgestemd worden op de doelen van de opleiding. Daarnaast is het belangrijk dat een docent niet alleen uitgaat van de ict-toepassing, maar ook een zo realistisch mogelijke omgeving probeert te creëren en dat hij de studenten goed begeleidt. Een docent merkte hierover op: Wanneer er iets misgaat, hoef ik niet altijd direct in te grijpen, want een fout komt vaak vanzelf aan het licht. De leerervaring is dan veel groter. 10 Instructie in de baggersimulator van het Scheepvaartcollege

7 Studenten aan het werk in de full mission bridge simulator 2 Hogere motivatie van studenten 2.1 Afwisseling, zelfstandig werken en contextrijk onderwijs Hoewel het verhogen van de motivatie van studenten niet altijd een expliciet doel is van ict-gebruik, zijn studenten vaak enthousiast over ict. Ze geven hiervoor verschillende redenen. Allereerst vinden ze lessen met ict een leuke afwisseling van andere, voornamelijk klassikale, lessen. Een ander belangrijk voordeel vinden ze de mogelijkheid om veel zelfstandig te werken. Je kunt je eigen werktempo bepalen, legt een student uit. Daarnaast waarderen ze toepassingen zoals simulatoren, omdat het praktische en visueel aantrekkelijke werkvormen zijn. De experts voegen hieraan toe dat ict veel mogelijkheden biedt om contextrijk onderwijs te geven. Doordat studenten taken in een reële context uitvoeren, stijgen hun motivatie en hun taakgerichte werktijd. We zien zelfs dat ze met bepaalde opdrachten ook na schooltijd enthousiast aan de slag gaan. Motivatie van studenten op het Scheepvaart en Transport College Het STC is een vakschool waar de beroepspraktijk centraal staat. De studenten werken onder meer met simulatoren waarmee de beroepscontext wordt nagebootst en met softwarepakketten die ook in het werkveld worden gebruikt. Een baggersimulator werkt bijvoorbeeld bijna als een echt baggerschip. De bedieningspanelen van de simulator komen grotendeels overeen met de werkelijkheid en er kunnen gegevens van elke denkbare locatie in de wereld worden ingevoerd. Daarnaast kan de docent invloeden zoals grondsoorten, getijdenbeweging, deining, obstakels en het functioneren van de pompen voor water- en zandtransport invoeren. Tijdens een baggeropdracht maakt de simulator geluiden en trillingen die aansluiten op de handelingen van de student. De studenten zijn gemotiveerd voor de lessen met de baggersimulator. Ze vinden het een leuke afwisseling van andere, voornamelijk frontale, lessen. Verder waarderen ze het dat ze veel inzicht krijgen in hoe het baggerproces in werkelijkheid verloopt en dat ze baggervaardigheden heel realistisch kunnen oefenen. En ze vinden het fijn dat ze met de simulator hun praktische vaardigheden goed kunnen laten zien. Leren en verslagen schrijven vind ik soms moeilijk, maar hier kan ik laten zien dat ik wat ik straks in de praktijk moet doen, wel kan, legt een student uit. 2.2 Variatie in werkvormen en begeleiding van de docent zijn onmisbaar Hier zijn enige kritische kanttekeningen op zijn plaats. Studenten geven aan dat het demotiverend werkt wanneer ze alleen maar met ict werken. Op sommige dagen hebben we zes uur les op de computer en twee uur klassikaal. Ik vind het erg vermoeiend om de hele tijd achter de computer te zitten, merkt een student op. Afwisseling van werkvormen is daarom van groot belang. Door een combinatie van ict met andere werkvormen kunnen inspirerende en afwisselende lessen ontstaan. Die afwisseling is nodig omdat veel studenten een korte spanningsboog hebben, maar vraagt veel voorbereidingstijd van een docent. Verder is persoonlijke begeleiding door docenten onmisbaar om ervoor te zorgen dat de studenten gemotiveerd blijven. Velen hebben nog onvoldoende zelfdiscipline en kunnen niet buiten de stimulans en de begeleiding van een docent

8 3 Mogelijkheden voor zelfstandig werken Ook voor de inrichting van het onderwijsleerproces heeft ict voordelen. Een belangrijk aspect daarvan is zelfstandig werken. 3.1 Opdrachten, simulatoren en digitale leerarrangementen Er zijn verschillende mogelijkheden van ict-gebruik voor zelfstandig werken. Deze sluiten aan bij de verschillende manieren van leren, zoals de Vier in Balans Monitor 2010 die onderscheidt. Opdrachten maken met ict Nadat een docent klassikale instructie heeft gegeven, gaan studenten met een opdracht aan de slag, die ze de volgende les moeten inleveren. Dit is het verwerken (consolideren) van kennis door gestructureerd oefenen. Computersimulaties of simulatoren Hiermee wordt een beroepscontext nagebootst waarin een student praktische vaardigheden kan oefenen en inzicht krijgt in beroepsprocessen. Dit sluit aan bij onderzoekend leren. Digitale leerarrangementen Studenten bepalen zelf welke stof ze bestuderen en welke oefeningen ze maken ter voorbereiding op de toets. Ze krijgen dus veel controle over hun eigen leerproces. Dit sluit aan bij leren leren. 3.2 De docent heeft een cruciale rol Dat ict mogelijkheden biedt voor zelfstandig werken, wil niet zeggen dat de rol van de docent minder belangrijk wordt. Sterker nog, in het mbo zijn begeleiding en sturing door een docent onmisbaar. De mate waarin studenten daadwerkelijk zelfstandig kunnen werken, verschilt per leerjaar en per niveau. Het lijkt erop dat studenten in lagere leerjaren en van lagere niveaus iets meer moeite hebben met zelfstandig werken dan studenten in hogere leerjaren en van hogere niveaus. Er is een wisselwerking tussen de van een student gevraagde zelfstandigheid, de didactische functies van software en de vereiste rol van de docent. Het is raadzaam daar bij de keuze van digitaal leermateriaal rekening mee te houden. 3.3 Studenten en docenten over de afhankelijkheid van medestudenten Er zijn vormen van zelfstandig werken waarbij studenten afhankelijk zijn van het werk van medestudenten, bijvoorbeeld een leerwerkbedrijf of een simulator. Ze ervaren deze afhankelijkheid als nadelig: Als een ander een bestelling of een offerte verkeerd aanlevert, kun je niet verder en moet je wachten tot de ander dat heeft aangepast. Docenten vinden deze afhankelijkheid juist een onderdeel van het leerproces. Het gaat niet alleen om het uitvoeren van je eigen taak, maar ook om samenwerkings- en communicatievaardigheden. Studenten werken zelfstandig aan digitale leerarrangementen op ROC Aventus Studenten van verschillende bedrijfsadministratieve en secretariële opleidingen werken op ROC Aventus met het educatieve dat leereenheden bevat die studenten zelfstandig moeten doorwerken. Elke leereenheid bevat een introductie van de stof, praktijkoefeningen, ondersteunende blokken en een afsluitende praktijkopdracht. Tijdens een periode kan een student zelf bepalen welke praktijkoefeningen hij maakt en welke ondersteunende blokken hij doorneemt. Een docent is beschikbaar om feedback te geven op de opdrachten, hij houdt de voortgang van studenten in de gaten en spreekt ze hierop aan wanneer dat nodig is. Een student is er zelf verantwoordelijk voor dat hij de afsluitende opdracht naar behoren maakt. Studenten vinden het prettig dat ze zoveel ruimte krijgen om zelfstandig en in hun eigen tempo te werken. Studenten in het Havenpracticumlokaal

9 4 Gedifferentieerd onderwijsaanbod Een andere bijdrage van ict aan de inrichting van het onderwijsleerproces is differentiatie. Door te differentiëren kunnen docenten hun onderwijs afstemmen op het niveau en de mogelijkheden van hun studenten. 4.1 Tempo- en inhoudsdifferentiatie Differentiatie is mogelijk naar tempo en naar inhoud. Bij alle vormen van ict-gebruik kunnen de studenten grotendeels in hun eigen tempo werken. Een studiewijzer (op papier of digitaal) is hierbij vaak richtinggevend. Op vaste momenten moeten de studenten de opdrachten af hebben. Over het algemeen bepaalt de docent het type van de leeractiviteiten en zijn de opdrachten voor alle studenten hetzelfde. Maar dat hoeft niet, ook differentiatie naar inhoud is mogelijk. Sommige opleidingen stemmen ook de inhoud van de leeractiviteiten af op het niveau van de studenten, bijvoorbeeld met leerarrangementen. Variatie in tempo en inhoud op AOC Friesland Aan de hand van de verschillende leereenheden in het leerarrangement werken studenten in hun eigen tempo de lesstof door. Ter voorbereiding op de afsluitende toets kunnen ze zelf bronnen raadplegen en oefenmateriaal doorwerken. Niemand werkt het leerarrangement van begin tot eind door, de toets staat centraal. Een student bepaalt zelf het moment waarop hij de toets maakt. Het programma waarin de toets is gemaakt (Question Mark Perception) kijkt hem direct na. Fout gemaakte vragen oefenen de studenten opnieuw; ze bekijken de leerstof die specifiek bij die vraag hoort in het leerarrangement. Een enkeling zoekt aanvullende informatie op internet. Wanneer de toets voor tenminste 80 procent goed is gemaakt, tekent de docent hem af. 4.2 Leerstijl en individuele leerbehoeften van studenten Naast differentiatie naar tempo en inhoud biedt ict mogelijkheden om rekening te houden met de leerstijl van studenten. Met ict is het eenvoudig om schriftelijke of mondelinge uitleg te versterken met beeld en geluid, en dus op meerdere manieren aan te bieden. Ook leerarrangementen bieden studenten de mogelijkheid om de stof door te werken in een volgorde die aansluit bij hun leerstijl. Studenten die vooral leren door te doen, zullen vermoedelijk beginnen met de oefeningen en de bronnen pas raadplegen als zij ergens niet uitkomen. Studenten die vooral leren door te denken zullen juist een voorkeur hebben voor de omgekeerde volgorde. Dankzij ict heeft de docent relatief veel tijd om aandacht te besteden aan de individuele leerbehoefte van studenten. Studenten werken immers vaak zelfstandig, zodat de docent gericht hulp kan bieden aan studenten die dat nodig hebben. 4.3 Voorwaarden en grenzen De mogelijkheid voor studenten om in hun eigen tempo te werken mag niet leiden tot onnodige vertraging. De rol van de docent is daarbij cruciaal. Hij moet de voortgang van de studenten bewaken en hen stimuleren om door te werken. Wat betreft differentiatie naar inhoud, merken de experts op dat dit slechts tot op zekere hoogte mogelijk is. Alle studenten moeten immers de competenties uit hun beroepscompetentieprofiel verwerven

10 5 Efficiënt gebruik van onderwijstijd Ict draagt op verschillende manieren bij aan efficiënt gebruik van onderwijstijd. 5.1 Informatie bewaren en opvragen Met ict kunnen docenten en studenten informatie gemakkelijk bewaren en opvragen. PowerPointpresentaties bijvoorbeeld kunnen via internet beschikbaar worden gesteld. Wanneer studenten vragen hebben over de stof van de vorige les, kunnen ze eerst zelf de presentatie en de uitleg bekijken. Hierdoor gaat in de les minder tijd verloren aan het beantwoorden van vragen. Wanneer een student er zelf niet uitkomt, kan de docent in de les gemakkelijk de presentatie terughalen en ingaan op de vraag. Doordat informatie digitaal sneller terug te halen is dan wanneer studenten in hun studieboek of aantekeningen moeten terugbladeren, kan een docent makkelijker koppelingen leggen tussen al behandelde en nieuwe stof. 5.2 Efficiëntie door differentiatie Met behulp van ict kan de docent buiten de lestijd om gemakkelijk communiceren met de studenten. Via mail of chat kan hij ze begeleiden en vragen beantwoorden. Hierdoor wordt in de les tijd gewonnen. Verder biedt ict mogelijkheden om aan te sluiten bij de verschillende leerstijlen van studenten. Door uitleg te combineren met bijvoorbeeld een filmpje wordt de stof op verschillende manieren gepresenteerd. Dit biedt studenten meer mogelijkheden om de stof te begrijpen, wat kan leiden tot tijdwinst. Daarnaast kunnen studenten met behulp van ict meestal in hun eigen tempo werken, waardoor ze sneller door de stof kunnen gaan. 5.3 Tijdsinvestering van de docent, mogelijk verlies van onderwijstijd Ict kan leiden tot efficiënt gebruik van onderwijstijd. De keerzijde is echter dat deze winst alleen te behalen valt als de docent zijn lessen goed voorbereidt en zich flexibel opstelt om buiten de lestijd vragen van studenten te beantwoorden. Dit vergt een flinke tijdsinvestering. Verder kan door technische problemen veel onderwijstijd verloren gaan. Het gebruik van ict in het onderwijs stelt dan ook hoge eisen aan de ict-infrastructuur. Efficiënt gebruik van de onderwijstijd op ROC Leeuwenborgh In de les commerciële economische vorming zien we dat de docent tijdens de klassikale uitleg makkelijk schakelt tussen het ophalen van eerder behandelde stof, praktijkervaringen van studenten en de nieuwe stof. In zijn uitleg gebruikt hij veel voorbeelden die aansluiten bij de belevingswereld van de studenten of de actualiteit. Bij elke dia van zijn presentatie stelt hij enkele gerichte vragen aan de studenten. Wanneer een student een vraag stelt over de stof van de vorige les, heeft de docent in enkele seconden de presentatie van die les geopend en beantwoordt hij de vraag

11 6 Nieuwe kansen voor toetsing en feedback Tijdens de observaties hebben we zelden of nooit gezien dat ict werd gebruikt voor toetsing en feedback. Ook in gesprekken met docenten en studenten van de opleidingen is dit onderwerp slechts beperkt aan de orde gekomen. De beschrijving van deze opbrengst berust daarom hoofdzakelijk op de mening van de experts. Zij waren het er unaniem over eens dat ict meer mogelijkheden biedt voor toetsing en het geven van feedback. 6.1 Toetsing tijdens het leerproces: feedback Toetsen kun je tijdens en na het leerproces: formatief en summatief. Toetsen tijdens het leerproces dient om het proces waar nodig bij te sturen. Het leidt tot feedback waarmee studenten hun prestaties kunnen verbeteren. Feedback wordt meestal gegeven door de docent, maar kan ook rechtstreeks van de icttoepassing komen. Dit laatste heeft, volgens de experts, zeker voordelen. De meeste waarde heeft feedback wanneer die niet alleen zegt wat er fout is, maar ook een toelichting of tips bevat. Veel individuele feedback op ROC Leeuwenborgh Tijdens een les commerciële economische vorming gaan studenten na de klassikale uitleg individueel met de opdrachten aan de slag. Elke student werkt op zijn eigen laptop. Vrijwel alle studenten zijn hard aan het werk. Wanneer een student een opdracht heeft afgerond, mailt hij deze naar de docent. Als de docent een opdracht heeft nagekeken, roept hij de student bij zich om persoonlijke feedback te geven. Deze feedback beperkt zich niet tot de vakinhoud, maar kan bijvoorbeeld ook betrekking hebben op de overzichtelijkheid van de inhoudsopgave of op taalfouten. Behalve dat de docent een groot deel van de les besteedt aan persoonlijke feedback, neemt hij ook de tijd om inhoudelijke vragen van studenten te beantwoorden. Het eerste praktijkexamen op de baggersimulator op het STC Vier studenten leggen hun eerste tussentijdse proef op de baggersimulator af. Eerst nemen ze de baggeropdracht door. Individueel moeten ze een aantal berekeningen uitvoeren, want de uitkomsten hebben ze nodig bij het instellen van de simulator. Wanneer de studenten aan de slag gaan, loopt de docent rond en stelt af en toe een vraag om de student te prikkelen goed na te denken over waar hij mee bezig is. Soms legt de docent kort iets uit. De verschillende stappen van de proef beoordeelt hij afzonderlijk. Een student mag pas verder als een stap is gecontroleerd. Hiermee wil de docent voorkomen dat een proef helemaal mislukt. Wanneer een student in het begin een paar fouten maakt, kan hij niet laten zien dat hij de laatste onderdelen wel beheerst. Ook bij het controleren stelt de docent vragen om te checken of een student het echt begrepen heeft. Na afloop van de proef neemt de docent voor elke student even tijd om de opdracht na te bespreken. Met het programma van de bagger simulator kan hij de bewegingen van de lier terug laten zien en aanwijzen waar een student de fout in ging en waardoor. 6.2 Toetsing na het leerproces: beoordeling Toetsen aan het einde van een leerproces dient ter beoordeling, bijvoorbeeld om te bepalen of een student voldoende kennis en vaardigheden bezit om de studie te vervolgen of af te ronden. Ook voor zo n proeve van bekwaamheid biedt ict extra voordelen, bijvoorbeeld dat de toetsen meer contextgericht kunnen zijn en dat ict soms het nakijkwerk kan overnemen. 6.3 Beperkingen van digitaal toetsen Digitaal toetsen heeft niet alleen maar voordelen. Zowel voor toetsen tijdens als na afloop van het leerproces moet voldoende materiaal beschikbaar zijn. Docenten hebben tijd nodig om dit te ontwikkelen of als het van een uitgever afkomstig is het te beoordelen. Bovendien zijn er naast voorstanders ook tegenstanders die volhouden dat digitale toetsen fraudegevoeliger zijn dan papieren toetsen. Een docent moet dus een zorgvuldige afweging maken voordat hij digitale toetsen inzet

12 7 Algemene tips 8.1 Referenties In de voorgaande hoofdstukken hebben we beschreven waar het mbo zou kunnen profiteren van de mogelijkheden die ict biedt. Deze voordelen ontstaan niet vanzelf. Volgens Vier in Balans is er voor succesvol ict-gebruik evenwicht nodig tussen vier bouwstenen: visie, digitaal leermateriaal, ict-infrastructuur en deskundigheid. 7.1 Zorg voor een duidelijke visie Alle opleidingen en experts benadrukken dat ict in het onderwijs pas werkt wanneer de opleiding precies weet wat ze ermee wil. Een duidelijk geformuleerde visie bepaalt welk type ict wordt ingezet, op welke wijze en op welk moment. Luyten, H., Ehren, M. & Meelissen, M. (2011). Opbrengsten van EXPO. Zoetermeer: Kennisnet Onderzoeksreeks, #31. Oomens, M., Weijers, S. & Veerman, A. (2010). Gepercipieerde opbrengsten van ict in het mbo. Utrecht: Oberon. Kennisnet Vier in Balans Monitor Zoetermeer: Kennisnet. Deze publicaties zijn beschikbaar op onderzoek.kennisnet.nl. 8 Meer weten? 7.2 Stem de keuze van digitaal leermateriaal af op de onderwijsdoelen Op basis van hun visie hebben de opleidingen een duidelijke keuze gemaakt voor bepaalde vormen van ict. Zo zien we elektronische leeromgevingen, software die bij een lesmethode hoort, softwarepakketten die in het werkveld worden gebruikt en simulatoren. Elke vorm sluit op zijn eigen wijze aan bij de onderwijsdoelen. Bijvoorbeeld: elektronische leeromgevingen geven studenten overzicht over de lesstof en het lesmateriaal en simulatoren geven studenten een realistisch beeld van hun latere beroep en inzicht in de werkprocessen. De experts voegen hieraan toe dat het ook de studenten duidelijk moet zijn waarom zij met ict werken. Pas dan kunnen zij doelgericht werken aan hun opdrachten. 8.2 Een vraag stellen De afdeling Onderzoek van Kennisnet kan specifieke vragen over dit onderzoek beantwoorden. Mail naar of bel naar Een gratis abonnement op de Onderzoeksreeks Gemiddeld tien keer per jaar verschijnen nieuwe publicaties in de Kennisnet Onderzoeksreeks. Ga naar onderzoek.kennisnet.nl/kennisvanwaarde/ onderzoeksreeks en sluit een gratis abonnement af. 7.3 Maak de docenten deskundig Ict schakelt de docent niet uit, integendeel. De docent geeft vorm aan het onderwijsaanbod en begeleidt de studenten. Dit kost hem heel wat tijd en vergt veel van zijn ict- en coachingsvaardigheden. Meestal krijgen docenten hiervoor een basistraining en waar nodig bijscholing in een specifieke icttoepassing. Verder moeten docenten een ict-toepassing goed leren kennen en ontdekken hoe ze deze kunnen integreren in het onderwijs. Pas dan werpt ict vruchten af. 7.4 Zorg voor een goede ict-infrastructuur De opleidingen hebben veel geïnvesteerd in een goede ict-infrastructuur. Maar updates en het intensieve gebruik maken het noodzakelijk de infrastructuur voortdurend te verbeteren, uit te breiden of zelfs te vernieuwen. Voor directe hulp bij het oplossen van technische problemen vinden docenten en studenten een goede helpdesk onmisbaar

13 Samenvatting Zes voordelen van ict voor het mbo Kennisnet Onderzoeksreeks, nr. 32 Over ict in het middelbaar beroepsonderwijs is nog weinig bekend. Toch blijken er al heel wat opbrengsten te zijn en bovendien bestrijken ze een breed gebied. De verwachte en ervaren voordelen van ict voor het mbo laten zich in zes punten systemati seren. 1. Studenten leveren betere prestaties Op het gebied van kennis maakt ict het mogelijk om de lesstof op verschillende manieren aan te bieden en de leerstof te oefenen. Op het gebied van vaardigheden ondersteunt ict zowel beroepsspecifieke vaardigheden (zoals boekhouden, baggeren) als algemene vaardigheden (bijvoorbeeld samenwerken). 2. Studenten zijn meer gemotiveerd De studenten zijn vaak enthousiast wanneer ze met ict moeten werken. Niet alleen vinden ze het een leuke afwisseling, ze waarderen het ook dat ze hun eigen werktempo kunnen bepalen. Maar ze willen niet alles op de computer doen: zes uur digitaal en twee uur klassikaal vinden ze te vermoeiend. Af wisseling van werkvormen is dus geboden. De tijdwinst kan ook verdampen door technische problemen, waardoor veel onderwijstijd verloren kan gaan. 6. Het biedt kansen voor toetsing en feedback Er zijn twee momenten om te toetsen: tijdens en na afloop van het leer proces. Bij toetsing tijdens het leerproces gaat het om feedback om het proces bij te sturen. Bij toetsing na afloop krijgt een student een beoordeling om te kijken of hij de studie kan voortzetten of afronden. Experts menen dat ict beide toetsvormen vergemakkelijkt mits er voldoende materiaal is en de docent mogelijke fraude weet te bestrijden. Deze bijdragen komen alleen tot stand onder de volgende randvoorwaarden: 1. Formuleer een duidelijke visie over wat je met ict in het onderwijs wilt. 2. Wanneer je digitaal lesmateriaal kiest, stem dit dan duidelijk af op je onderwijsdoelen. 3. Zorg ervoor dat de docenten moeiteloos met ict kunnen omgaan. 4. Zorg voor een goede ict-infrastructuur en helpdesk. 3. Het biedt mogelijkheden tot zelfstandig werken Ict schept allerlei mogelijkheden om zelfstandig te werken: (1) opdrachten maken; (2) simulaties (waarin een praktijksituatie wordt nagebootst) en (3) digitale leerarrangementen (waarin de studenten zelf bepalen welke stof te bestuderen en welke oefeningen ze maken). Daarbij is de begeleiding van de docent onmisbaar. Studenten klagen nog wel eens dat ze afhankelijk zijn van en gedupeerd worden door hun medestudenten, maar dat is volgens docenten onderdeel van hun leerproces. 4. Het helpt het onderwijsaanbod te differentiëren Bijna alle ict-werkvormen differentiëren naar tempo: de studenten werken in hun eigen tempo aan opdrachten. Daarnaast differentiëren sommige opleidingen naar inhoud (bijvoorbeeld leerarrangementen afgestemd op het niveau van de student) en naar leerstijl. 5. Onderwijstijd wordt efficiënt gebruikt Tijdens de les kan de docent de stof van de vorige les veel makkelijker terughalen. En buiten de les om kan hij de studenten end of chattend begeleiden en hun vragen beantwoorden. Dat spaart onderwijstijd, maar het is de vraag of dit opweegt tegen de tijd die de docent er van tevoren ingestoken heeft

14 Colofon Zes voordelen van ict voor het mbo Kennisnet, Zoetermeer Augustus 2011 ISBN: Onderzoek Margot Oomens (Oberon), Sanne Weijers (Oberon) en Arja Veerman (Omtrend Advies) Tekst Margot Oomens en Sanne Weijers (Oberon) Redactie Het Laatste Woord, Bennekom Vormgeving Tappan Communicatie, Den Haag Fotografie STC-Group (Praktijkfoto s van het Scheepvaart en Transportcollege) Druk Gravo Offset, Purmerend Naamsvermelding-NietCommercieel-GeenAfgeleideWerken 2.5 Nederland De gebruiker mag: het werk kopiëren, verspreiden, tonen en op en uitvoeren onder de volgende voorwaarden: Naamsvermelding. De gebruiker dient bij het werk de naam van Kennisnet te vermelden. Niet-commercieel. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken. Geen Afgeleide werken. De gebruiker mag het werk niet bewerken. Bij hergebruik of verspreiding dient de gebruiker de licentievoorwaarden van dit werk kenbaar te maken aan derden. De gebruiker mag uitsluitend afstand doen van een of meerdere van deze voorwaarden met voorafgaande toestemming van Kennisnet. Het voorgaande laat de wettelijke beperkingen op de intellectuele eigendomsrechten onverlet. (www.creativecommons.org/licenses) Dit is een publicatie van Stichting Kennisnet. kennisnet.nl

15 Kennisnet Onderzoeksreeks Wat weten we uit wetenschappelijk onderzoek over ict in het onderwijs en hoe kunnen scholen samen met onderzoekers voortbouwen op beschikbare resultaten uit eerder uitgevoerd onderzoek? De Kennisnet Onderzoeksreeks Ict in het onderwijs heeft als doel een verzamelplaats te zijn voor antwoorden op deze vragen. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van de praktijkervaringen van onderwijs professionals en resultaten uit wetenschappelijk onderzoek. Deze reeks is bedoeld voor management en leraren in het onderwijs en voor instellingen en organisaties die het onderwijs ondersteunen bij effectief en efficiënt gebruik van ict #1 Kennis van Waarde Maken #2 Leren met meer effect #3 Ict werkt in het vmbo! #4 Games in het (v)mbo #5 Web 2 in de BVE #6 Digitale schoolborden in het PO #7 Speciaal onderwijs levert maatwerk met ict #8 Opbrengsten van ict-projecten #9 Leren in Second Life # #11 Web 2.0 als leermiddel #12 De betrouwbaarheid van internetbronnen #13 Leren met meer effect: de onderzoeksresultaten #14 Samen Engels Leren Spreken #15 Taalontwikkeling van jonge kinderen #16 Digitaal leermateriaal taalonderwijs PO #17 Jongeren en interactieve media #18 Essays over bruikbaar digitaal leermateriaal #19 Computersimulaties in het VO #20 Eerst onderwijsvisie, dan techniek 2010 #21 Zelfstandig leren rekenen met het digibord #22 Leren van moderne vreemde talen #23 Opbrengsten van Leren met meer effect #24 Meerwaarde van het digitale schoolbord #25 Effecten van games #26 Maak kennis met TPACK #27 Duurzame onderwijsvernieuwing #28 De prijs van digitaal leermateriaal #29 Een digitaal klassenboek #30 Leren met je mobiel 2011 #31 Opbrengsten van EXPO #32 Zes voordelen van ict voor het mbo Stichting Kennisnet Postadres Bezoekadres T (0800) Postbus 778 Paletsingel 32 E 2700 AT Zoetermeer 2718 NT Zoetermeer W kennisnet.nl nderzoeksreeks

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers Minimumstandaard ICT, ten aanzien van - voorzieningen binnen de school - de medewerkers DDS, januari 2011 Inleiding In dit document wordt de minimum standaard voor ICT beschreven. Alle DDS scholen streven

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Hybride leeromgeving in het beroepsonderwijs

Hybride leeromgeving in het beroepsonderwijs Erica Aalsma(a) & Tonnie van Dijk(b) (a) De Leermeesters, Wijk bij Duurstede (b) Koning Willem I College, s-hertogenbosch Contact: Erica.aalsma@deleermeesters.nl t.vandijk@kw1c.nl Hybride leeromgeving

Nadere informatie

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten 3 De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten Roos Scharten & Andrea Netten Expertisecentrum Nederlands Sander Gerritsen & Sonny Kuijpers Centraal Planbureau Welke strategieën

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO Brochure MBO Toetsing Figuur 4, toetsing Door de nieuwe aanpak en de goede mix van digitaal lesmateriaal en boeken geeft Taalblokken Engels mij de ruimte om les te geven zoals ik wil. Verleg je grenzen!

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Kennisdomeinen taal & rekenen

Kennisdomeinen taal & rekenen Informatiekaart 05 leren vernieuwen Kennisdomeinen taal & rekenen Taal en rekenen worden in Nederland gezien als kernvakken voor het onderwijs. En hoewel de meningen verschillen over de wijze waarop deze

Nadere informatie

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist!

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Eisen aan een toekomstvaste ict-infrastructuur Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Heb je tips, aanvullingen of ervaringen binnen jouw bestuur? Laat het weten op

Nadere informatie

1. AOC Friesland opleiding: Tuin, Park en Landschap. 2. ICT-gebruik volgens Vier in Balans

1. AOC Friesland opleiding: Tuin, Park en Landschap. 2. ICT-gebruik volgens Vier in Balans 1. AOC Friesland opleiding: Tuin, Park en Landschap AOC Friesland is een regionaal opleidingscentrum voor de opleidingen VMBO Groen & MBO Groen en cursus- en contractactiviteiten. In dit onderzoek richten

Nadere informatie

Producten en prijzen 2016 GPS Engels

Producten en prijzen 2016 GPS Engels Volwassen en Eigentijds Producten en prijzen 2016 Volwassen en Eigentijds 1 Mei 2016 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Maak kennis met... 3 Opbouw en inhoud van... 4 Gebruik voor de docent... 6 Lineair

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV

Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV Michel Habraken Peter te Riele Agenda donderdag 19 juni 2008 13.00 13.45 uur Welkom en opening Agenda Startopdracht Doelstelling Presentatie Digitale schoolborden

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s

Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Bijlage A, behorende bij artikel 2 lid 1 Besluit personeel veiligheidsregio s Supplement h. Functie docent Functie zoals genoemd in artikel 2 lid 1 sub h Besluit personeel veiligheidsregio s 1.1 Algemene

Nadere informatie

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf In vet en genummerd van A tot en met F: Aspecten Daar onder per aspect genummerd in cijfers: Indicatoren Een flink aantal indicatoren

Nadere informatie

Handleiding Docenten/Begeleiders

Handleiding Docenten/Begeleiders Handleiding Docenten/Begeleiders In dit document vindt u een aantal handige tips en wetenswaardigheden die van pas kunnen komen wanneer u het invullen van de JOB-monitor klassikaal begeleidt. 1. Algemene

Nadere informatie

Enquête inzet leermiddelen

Enquête inzet leermiddelen Enquête inzet leermiddelen Aan de hand van deze vragenlijst kunnen schoolleiding, teamleiding en vaksecties gezamenlijk de discussie voeren over hun wensen ten aanzien van leermateriaal. Verschillende

Nadere informatie

Competentieleren met EMERGO. Hans Hummel, Henk van den Brink

Competentieleren met EMERGO. Hans Hummel, Henk van den Brink Competentieleren met EMERGO Hans Hummel, Henk van den Brink Presentatie Competentieleren (A) Serious games (B) Authentieke taken én toetsing (C) EMERGO: aanpak en tools (D) Demo functionaliteiten (E) Discussie

Nadere informatie

ipad enquete Maaslandcollege (docenten) - Google Drive

ipad enquete Maaslandcollege (docenten) - Google Drive responses ipad enquête - docenten - reacties Edit this form View all responses Publish analytics (Opmerking: bij vakken wordt zoveel als mogelijk gebruik gemaakt van digitaal materiaal, voor de overige

Nadere informatie

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten.

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten. 1. Differentiëren Onderzoeken welke manieren en mogelijkheden er zijn om te differentiëren en praktische handvatten bieden om hiermee aan de slag te gaan. Vervolgens deze kennis toepassen in de praktijk

Nadere informatie

0-meting opleidingsinstituut [naam opleidingsinstituut] leergang [naam leergang]

0-meting opleidingsinstituut [naam opleidingsinstituut] leergang [naam leergang] 1. Eisen aan het onderwijs 1. Er wordt opgeleid tot beginnend beroepsbeoefenaar manschap A en/of bevelvoerder. 2. Er is sprake van beroepspraktijkvorming: - er is sprake van een stevige integratie tussen

Nadere informatie

ZAKELIJKE COMMUNICATIE. Schriftelijk. Handleiding competentiegerichte assessments. Diddo van Zand

ZAKELIJKE COMMUNICATIE. Schriftelijk. Handleiding competentiegerichte assessments. Diddo van Zand ZAKELIJKE COMMUNICATIE Schriftelijk Handleiding competentiegerichte assessments Diddo van Zand Inleiding Schriftelijk communiceren is en blijft een belangrijke competentie voor alle hogere beroepsgroepen.

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

Leerpaden in Toledo.

Leerpaden in Toledo. Leerpaden in Toledo. 16 doelgroep BaKO BaLO BaSO SLO tijdperspectief : week maand semester opleiding traject regulier werk opleidingsonderdeel: vak p e d stage Uitdaging Het is belangrijk dat studenten

Nadere informatie

1. Een ELO of dagplan gebruiken om de planning met de leerlingen te delen. 2. Een ELO, e-mail of chat gebruiken om met de leerlingen te communiceren.

1. Een ELO of dagplan gebruiken om de planning met de leerlingen te delen. 2. Een ELO, e-mail of chat gebruiken om met de leerlingen te communiceren. Stellingen doelen 1. Een ELO of dagplan gebruiken om de planning met de leerlingen te delen. 2. Een ELO, e-mail of chat gebruiken om met de leerlingen te communiceren. 3. Instructielessen maken voor het

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

CHECKLIST PASSEND ONDERWIJS EN OMGAAN MET VERSCHILLEN IN DE OVERGANG VAN PO NAAR VO

CHECKLIST PASSEND ONDERWIJS EN OMGAAN MET VERSCHILLEN IN DE OVERGANG VAN PO NAAR VO AANSLUITING PO-VO AFSLUITING EN START CHECKLIST PASSEND ONDERWIJS EN OMGAAN MET VERSCHILLEN IN DE OVERGANG VAN PO NAAR VO Aan de hand van deze checklist kunnen school en schoolbestuur vaststellen in hoeverre

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw inspireren motiveren realiseren Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw primair onderwijs Klassewijzer BV Lageweg 14c 9698 BN Wedde T 0597-464483 www.klassewijzer.nl info@klassewijzer.nl

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens

De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens Onderwerpen Voorstellen Waar speelt het zich af? Startsituatie 2011-2012 Praktijkprobleem en onderzoeksvraag Theorie:

Nadere informatie

Onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten

Onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten Onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten In het onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten staat de vraag centraal hoe vmbo-docenten in het groen onderwijs hun werktijd zouden indelen als ze dat zelf kunnen

Nadere informatie

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Angelique van het Kaar Risbo Erasmus Universiteit Rotterdam 7 november 2012 Overzicht onderwerpen Training Didactische

Nadere informatie

Werkwijze voor de website projectmatig werken

Werkwijze voor de website projectmatig werken Werkwijze voor de website projectmatig werken De eerste stap Ontdekken hoe de lessenserie projectmatig werken gebruikt moet worden YouTube clips Studie- en beroepsvaardigheden Samenwerkend leren Differentiëren

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen.

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen. Inhoud Als er leerdoelen gehaald moeten worden moeten we als docent wel enige zekerheid hebben omtrend het effect van een interactieve multimediale applicatie. Allereerst moet de applicatie beken worden

Nadere informatie

DOELEN VAN DE WORKSHOP. Wat is coaching? Stukje geschiedenis Digitaal coachen Leercoachen Wat voor coach ben jij? Aanzet tot bijleren?

DOELEN VAN DE WORKSHOP. Wat is coaching? Stukje geschiedenis Digitaal coachen Leercoachen Wat voor coach ben jij? Aanzet tot bijleren? DOELEN VAN DE WORKSHOP Wat is coaching? Stukje geschiedenis Digitaal coachen Leercoachen Wat voor coach ben jij? Aanzet tot bijleren? W O R K S H O P D E D I G I T A L E D O C E N T 6 J U N I 2 0 1 2 2

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs VELON/VELOV CONFERENTIE Brussel, 4-5 februari 2016 Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs Fontys Hogescholen, Eindhoven Dr. E. Klatter, Dr. K. Vloet, Dr. S. Janssen & MEd

Nadere informatie

Beoordeling werkplekleren jaar 2 DEELTIJD

Beoordeling werkplekleren jaar 2 DEELTIJD Beoordeling werkplekleren jaar 2 DEELTIJD eindbeoordeling WPL-2 Hogeschool van Amsterdam Onderwijs en Opvoeding tweedegraads lerarenopleidingen datum: 2 april 2015 naam student: Peter Lakeman studentnr.

Nadere informatie

SOL. SOL self-organised learning

SOL. SOL self-organised learning SOL self-organised learning SOL is een didactisch concept waarin verschillende moderne methoden op een nieuwe manier gebruikt worden. Essentieel is dat SOL het leren combineert met doceren met als achterliggende

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD'

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' School : basisschool 'Pater van der Geld' Plaats : Waalwijk BRIN-nummer : 13NB Onderzoeksnummer : 94513 Datum schoolbezoek : 12 juni

Nadere informatie

1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren.

1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren. Eindtermen ICT 1. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover ICT en zijn bereid ICT te gebruiken ter ondersteuning van hun leren. 2. De leerlingen gebruiken ICT op een veilige, verantwoorde en

Nadere informatie

Van beleidsplan naar docentgedrag in de klas. Etalageconferentie 7 februari 2013 Geppie Bootsma

Van beleidsplan naar docentgedrag in de klas. Etalageconferentie 7 februari 2013 Geppie Bootsma Van beleidsplan naar docentgedrag in de klas Etalageconferentie 7 februari 2013 Geppie Bootsma g.bootsma@aps.nl Opzet lezing Taalbeleidsplan in de school Taalbewust gedrag in de les Onderzoek naar taal

Nadere informatie

Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg

Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg Naam: Klas: praktijkbegeleider: Werkplek: Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg Gedurende de opleiding werken de studenten in de praktijk aan praktijkopdrachten. Een schooljaar

Nadere informatie

ALEXANDER GIELE Competentiemonitor Ingevuld door : C.M.T. Ruppert Ingevuld op : 19 december 2013

ALEXANDER GIELE Competentiemonitor Ingevuld door : C.M.T. Ruppert Ingevuld op : 19 december 2013 ALEANDER GIELE Competentiemonitor Ingevuld door : C.M.T. Ruppert Ingevuld op : 19 december 2013 Deze monitor is ingevuld op basis van een eerste gesprek, een lesobservatie en een nagesprek (soms in andere

Nadere informatie

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1 9. Taalbeleid en -screening Ronde 4 Tiba Bolle & Inge van Meelis ITTA Contact: Tiba.bolle@itta.uva.nl Inge.vanmeelis@itta.uva.nl Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek

Nadere informatie

Een flexibele deeltijdopleiding die inspeelt op de actualiteit van het sociaal werk

Een flexibele deeltijdopleiding die inspeelt op de actualiteit van het sociaal werk Een flexibele deeltijdopleiding die inspeelt op de actualiteit van het sociaal werk Inhoud 1. Heldere onderwijsvisie 2. Opleiden op maat 3. Online leren 4. Samen verantwoordelijk 5. Modulaire opleiding

Nadere informatie

White Paper. De implementatie van het SMARTboard. binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer

White Paper. De implementatie van het SMARTboard. binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer White Paper De implementatie van het SMARTboard binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer Maart 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding Blz. 3 1.1 De wens van de school 1.2 Visie van de school 2. ICT en

Nadere informatie

Competentieprofiel werkbegeleider

Competentieprofiel werkbegeleider Competentieprofiel werkbegeleider Voor verzorgenden en verpleegkundigen Ontwikkeld door: Hennie Verhagen (Evean) Joukje Stellingwerf (Puur Zuid) Maaike Hakvoort (ZGAO) Brenda van der Zaag (ROC TOP) Kim

Nadere informatie

Leerlingprofielen in het voortgezet onderwijs

Leerlingprofielen in het voortgezet onderwijs Leerlingprofielen in het voortgezet onderwijs In deze leerlingprofielen wordt per onderwijsniveau een beschrijving gegeven van kenmerken en eigenschappen van leerlingen die passen bij dat onderwijsniveau.

Nadere informatie

Academy4learning. Trainingsaanbod 2015-2016

Academy4learning. Trainingsaanbod 2015-2016 Academy4learning Aan de slag met Academy4learning Welkom bij Academy4learning! Met praktijkgerichte trainingen en workshops ondersteunen we docenten en medewerkers bij de invoering en het gebruik van digitaal

Nadere informatie

secretaresse! niveau 3 en! management assistent niveau 4!

secretaresse! niveau 3 en! management assistent niveau 4! secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4 De mbo-opleiding secretaresse niveau 3 / management assistent niveau 4 is bedoeld voor secretaresses van KLM die geen mbo-diploma hebben. VAKMANSCHAP

Nadere informatie

Ict werkt in het vmbo! Een onderzoek naar rendement van ict in het vmbo

Ict werkt in het vmbo! Een onderzoek naar rendement van ict in het vmbo KENNISNET Onderzoeksreeks Ict werkt in het vmbo! Een onderzoek naar rendement van ict in het vmbo 2 Voorwoord Waarom een publicatie over ict-gebruik in het vmbo? Voor u ligt de derde publicatie in de Kennisnet

Nadere informatie

VO RAPPORT VAN BEVINDINGEN OV 2013. Gymnasium Felisenum

VO RAPPORT VAN BEVINDINGEN OV 2013. Gymnasium Felisenum VO RAPPORT VAN BEVINDINGEN OV 2013 Gymnasium Felisenum Plaats : Velsen-Zuid BRIN-nummer : 20DG Onderzoeksnummer : 150930 Datum onderzoek : 17-18 januari 2013 Datum vaststelling : 18 december 2012-14 maart

Nadere informatie

Handleiding Docenten

Handleiding Docenten Handleiding Docenten In dit document vindt u een aantal handige tips en wetenswaardigheden die van pas kunnen komen wanneer u het invullen van de JOB-monitor JOB klassikaal begeleidt. Algemene informatie:

Nadere informatie

HOE LAAT IK MEDEWERKERS

HOE LAAT IK MEDEWERKERS MANAGEMENT Een zelfstandige medewerker is een tevreden medewerker HOE LAAT IK MEDEWERKERS ZELFSTANDIG FUNCTIONEREN? De ene mens is de andere niet. Sommigen zijn blij met een chef die aan hen geducht leiding

Nadere informatie

Secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4

Secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4 Secretaresse niveau 3 en management assistent niveau 4 De mbo-opleiding secretaresse niveau 3 / management assistent niveau 4 is bedoeld voor secretaresses en management assistenten die geen mbo-diploma

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

MBO OPLEIDINGEN VOOR TOPSPORTERS EN TALENTEN

MBO OPLEIDINGEN VOOR TOPSPORTERS EN TALENTEN MBO OPLEIDINGEN VOOR TOPSPORTERS EN TALENTEN Sport & Business: Medewerker Marketing & Communicatie Medewerker Evenementenorganisatie Nijmegen 2016-17 JOHAN CRUYFF COLLEGE UNIVERSITY INSTITUTE Johan Cruijff

Nadere informatie

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Trainerscursus deel 1 Open Universiteit / CELSTEC 10-1-2013 1 1 Leermiddelen Taak van private sector of toch (deels) publiek? Wet gratis schoolboeken (scholen

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK NAAR DE KWALITEITSVEBETERING. Stedelijke Scholengemeenschap Nijmegen Afdeling havo

RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK NAAR DE KWALITEITSVEBETERING. Stedelijke Scholengemeenschap Nijmegen Afdeling havo RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK NAAR DE KWALITEITSVEBETERING Stedelijke Scholengemeenschap Nijmegen Afdeling havo Plaats: Nijmegen BRIN-nummer: 20EO-0 Arrangementsnummer: 84652 Onderzoek uitgevoerd op:

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

TeleTrainer: training in de e van het leren

TeleTrainer: training in de e van het leren TeleTrainer: training in de e van het leren TeleTrainer voor elke docent die betrokken is bij ICT in het onderwijs geschikt voor beginner, gevorderde en specialist geschikt voor verschillende rollen rondom

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 4 Onderwijsbehoeften en differentiatievormen: differentiatie bij verwerking

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 4 Onderwijsbehoeften en differentiatievormen: differentiatie bij verwerking Opbrengstgericht omgaan met verschillen Bijeenkomst 4 Onderwijsbehoeften en differentiatievormen: differentiatie bij verwerking Programma Doelen en programma toelichten Terugblik op huiswerkopdracht Een

Nadere informatie

LEREN EN PRESTEREN OP DE WERKPLEK HET LEERBEDRIJF TOP 15

LEREN EN PRESTEREN OP DE WERKPLEK HET LEERBEDRIJF TOP 15 LEREN EN PRESTEREN OP DE WERKPLEK HET LEERBEDRIJF TOP 15 1 CO-CREATIE Een (experimenteel) product of dienst ontwikkelen, in samenwerking met mensen van een klantorganisatie of een ander bedrijf in de bedrijfskolom.

Nadere informatie

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse Ouders, het verborgen kapitaal van de school Hans Christiaanse Initiatief OCW vanaf januari 2012 www.facebook.com/oudersenschoolsamen Samenwerken Noem wat erin je opkomt, als je denkt aan een goede samenwerking

Nadere informatie

Informatieavond Byod onderwijs

Informatieavond Byod onderwijs Informatieavond Byod onderwijs Inhoud De maatschappij, onderwijs, de school, de leerling in 2013 Onderzoek van Kennisnet ICT op Canisius Uitgevers en leermateriaal Canisius en laptopondersteund onderwijs

Nadere informatie

1. AOC Friesland - opleiding: Sport, Recreatie en Toerisme. 2. ICT-gebruik volgens Vier in Balans

1. AOC Friesland - opleiding: Sport, Recreatie en Toerisme. 2. ICT-gebruik volgens Vier in Balans 1. AOC Friesland - opleiding: Sport, Recreatie en Toerisme AOC Friesland is een regionaal opleidingscentrum voor de opleidingen VMBO Groen & MBO Groen en cursus- en contractactiviteiten. In dit onderzoek

Nadere informatie

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5 ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 2.1 ICT-VISIE...3 2.2 AMBITIE VAN DE RSG...3 3. DOELEN...4 3.1 LEREN OVER COMPUTER...4 3.2 WERKEN MET COMPUTER...4 3.3 LEREN DOOR MIDDEL VAN COMPUTER...4

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Visie in de praktijk

Visie in de praktijk Gastlessen voor studenten 2 e leerjaar PW 3 en 4 Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar - Docentenhandleiding Visie in de praktijk Gastles visie in de praktijk - Docentenhandleiding Theorie over dit onderwerp:

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL DEN DIJK

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL DEN DIJK RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL DEN DIJK School : Basisschool Den Dijk Plaats : Odiliapeel BRIN-nummer : 05YW Onderzoeksnummer : 95105 Datum schoolbezoek : 23 augustus 2007 Datum vaststelling

Nadere informatie

Teach32 Ontdek de toepassingen van Teach32 Sluit aan bij de digitale generatie Haviken en Muizen Samen Groeien Monitoring

Teach32 Ontdek de toepassingen van Teach32 Sluit aan bij de digitale generatie Haviken en Muizen Samen Groeien Monitoring Teach32 Teach32 is dè interactieve oplossing voor in de klas. Jouw klas werkt gelijktijdig óf in groepjes samen op het digitale schoolbord. Elke leerling heeft een eigen tablet en daarmee een directe interactie

Nadere informatie

DOCENTENHANDREIKING WAT BAK JIJ ER VAN?

DOCENTENHANDREIKING WAT BAK JIJ ER VAN? DOCENTENHANDREIKING WAT BAK JIJ ER VAN? INLEIDING BLENDED LEARNING Met blended learning, letterlijk iets als gemengd leren, bedoelen we dat een docent lesstof aan de leerlingen aanbiedt in een combinatie

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Erkend leerbedrijf dáár wordt het vak geleerd horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Waarom erkend leerbedrijf? Jonge mensen wegwijs maken in de sector: dat is de taak van een leerbedrijf.

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Drenthe College 5 maart 2007

Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO projectplan Drenthe College 5 maart 2007 1 / 5 Regeling ontwikkelen en gebruiken van streaming media in het MBO Projectplan Auteur(s) Versienummer Datum Hilbert van der Duim Margriet Dunning en Jan Bos Willem Karssenberg 1.0 5 maart 2007 2 /

Nadere informatie

groene lyceum het Kom naar DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO WWW.GROENEWELLE.NL

groene lyceum het Kom naar DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO WWW.GROENEWELLE.NL Kom naar het groene lyceum WWW.GROENEWELLE.NL SCHOOLJAAR 15/16 DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO Ondernemend onderwijs voor slimme doeners in een groene omgeving. Dat is Het Groene Lyceum van De Groene Welle.

Nadere informatie

CarrièreBoost. Praktische begeleiding voor werknemers die zich succesvol willen presenteren op de arbeidsmarkt anno nu

CarrièreBoost. Praktische begeleiding voor werknemers die zich succesvol willen presenteren op de arbeidsmarkt anno nu CarrièreBoost Praktische begeleiding voor werknemers die zich succesvol willen presenteren op de arbeidsmarkt anno nu Op zoek naar een nieuwe baan waar begin ik?! Reorganisatie, inkrimping, u bent ontslagen!

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK BIJ AOC DE GROENE WELLE. Opleiding Bloembinder (Eerste Bloembinder)

RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK BIJ AOC DE GROENE WELLE. Opleiding Bloembinder (Eerste Bloembinder) RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK BIJ AOC DE GROENE WELLE Opleiding Bloembinder (Eerste Bloembinder) Plaats: BRIN: Onderzoeksnummer: Onderzoek uitgevoerd op: Conceptrapport verzonden op: Rapport vastgesteld

Nadere informatie

NAUTICAL TECHNICAL TRAINING ACADEMY

NAUTICAL TECHNICAL TRAINING ACADEMY NAUTICAL TECHNICAL TRAINING ACADEMY STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2012-2015 1 Inhoudsopgave: Blz. 1. Algemeen 3 2. Looptijd en evaluatie 3 3. Motto 3 4. Visie 3 5. Missie 3 6. Doelstellingen 4 6.1 strategie

Nadere informatie

Productplan Leerwijzer.info

Productplan Leerwijzer.info Productplan Leerwijzer.info Inhoud Inleiding:... 3 Missie:... 3 Visie:... 3 Juridische vorm:... 4 Partnership:... 4 De concurrentie de baas blijven.... 4 Borging kwaliteit en continuïteit.... 5 Financieel....

Nadere informatie

Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg

Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg Naam: Klas: praktijkbegeleider: Werkplek: Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg Het werken aan en en de relatie daarvan met de voortgangsrapportage Gedurende de verdiepingsfase

Nadere informatie

Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om.

Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om. OVER DIT IS WIJS Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om. Vanuit deze betrokkenheid maken wij het verschil in aanpak en docenten. En om u nog wijzer te maken, heeft DIT IS WIJS unieke volledig uitgewerkte

Nadere informatie

Evaluatie weblectures bij FLOT. aanleiding

Evaluatie weblectures bij FLOT. aanleiding Evaluatie weblectures bij FLOT aanleiding In september 2013 is bij de lerarenopleiding wiskunde van FLOT gestart met het project weblectures. Het plan was om deze in te zetten bij de cursussen calculus

Nadere informatie

Onderwijsassistent. Kenmerken. Werkzaamheden. Na deze opleiding:

Onderwijsassistent. Kenmerken. Werkzaamheden. Na deze opleiding: Onderwijsassistent Een leraar of lerares komt soms handen tekort in de klas. Als onderwijsassistent zorg je er samen met de leerkracht voor dat alle leerlingen de aandacht krijgen die ze verdienen. In

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

Huiswerkbeleid bb havo/vwo

Huiswerkbeleid bb havo/vwo Huiswerkbeleid bb havo/vwo De manier waarop de school met huiswerk omgaat, zowel inhoudelijk als ook wat betreft de ondersteuning door studievaardigheden, is bepalend voor de mate waarin de leerstof wordt

Nadere informatie

Gepercipieerde opbrengsten van ict in het mbo

Gepercipieerde opbrengsten van ict in het mbo Gepercipieerde opbrengsten van ict in het mbo Gepercipieerde opbrengsten van ict in het mbo Opdrachtgever: Kennisnet Utrecht, december 2010 Margot Oomens, Sanne Weijers (Oberon) en Arja Veerman (Omtrend

Nadere informatie

DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL

DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL Rekenen Groep 3 tot en met 8 De wereld in getallen Digitaal 1 lnhoud De methode Waarom De wereld in getallen Digitaal? 2 lnhoud en didactiek Zorgvuldige opbouw en beproefde

Nadere informatie