Essays over Luchtvaart

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Essays over Luchtvaart"

Transcriptie

1 Essays over Luchtvaart Een verkenningsvlucht voor nieuw beleid 'imisierie van verkeer en

2 inhoudsopgave Voorwoord 6 > 1. Introductie 8 - Het luchtvaartbeleid in een notendop 3 - Beleid in beweging 8 Deze pubiikatie 9 > 2. Van essays naar thema's voor heleidsvernieuwing 12 - f Beleidsdoeispecifieke ontwikkelingen en knelpunten 13 - H Generieke thema's: een aanzet voor de vernieuwingsagenda 19 > 3. Veiligheid 26 - S. Matthews Veiligheid in de luchtvaart: toekomstige ontwikkelingen en uitdagingen 30 - Prof. dr. U. Rosenthal eft mw. drs. G.E.M. Saeijs Veiligheid en luchtvaartbeleid: trends 46 > 4, Capaciteit 56 Drs. C.T. den Braven De maatschappelifke vraag naar luchtvaart en luchthavencapaciteit 60 Drs. A. de Ruiter Luchthavencapaciteit in Nederiand; Van opleggen naar samenwerken en van uitleg naar inzicht 68 - S.S. Koopmans Airspace, the final frontier? 76 > 4 > Essays over Luchtvaart

3 > 5. Marktordening 86 B. Grin Een tango voor drie; Essay over effectief werkend iuchtvaartbestei 30 D. Stanley Privatisering, regulering en kwaliteit van het bestaan 102 Drs. B. Veldman Efficiënte routenetwerken in de luchtvaart 112 Prof. dr. H.A. Keuzenkamp Een vlucht naar de hemel 120 Dr. R.W. Weischen en mr. R.AA. Schnitker Decentralisatie rijkstaken kieine en regionale vliegvelden naar provincies; een tussenbalans 130 Prof. drs. J.G. de Wit Hoe regionaal is het regionale luchthavenbeleid? 138 Prof. dr. RJ. in't Veld Ontnuchterende verbetering 146 > 6. Milieu Mw. drs. W. Passchier-Vermeer en Prof. dr. W.F. Passchier Luchtvaart, tegen elke prijs? Prof. dr. PJ.M. Stallen en Prof. dr. H.R. van Gunsteren Schiphol en de illusie van een htnderioze samenleving 166 Bijlage: de auteurs 178 Essays over Luchtvaart > 5 >

4 > Voorwoord De constante in het luchtvaartbeleid is de opgave om de spanning tussen de lusten en de lasten van de luchtvaart in balans te houden. Nederlanders willen vliegen en we vinden het als samenleving belangrijk om goed aangesloten te blijven op het internationale luchtvaartnetwerk. Tegelijkertijd willen we de overlast van geluid, de uitstoot van emissies en de veiligheidsrisico's zoals verbonden aan de luchtvaart zoveel mogelijk beperken. Het Directoraat-Generaal Luchtvaart (DGL) staat voor de taak om deze balans beleidsmatig vorm te geven. De hoofdlijnen van het beleid zijn jaarlijks te lezen in de miljoenennota. Het beleid is door uiteenlopende ontwikkelingen in de samenleving voortdurend aan veranderingen onderhevig. Het behoort tot de kerntaken van het DGL om oog te hebben voor die maatschappelijke dynamiek. Welke ontwikkelingen komen er af op de luchtvaart en wat betekent dat voor het beleid? Welke onderdelen van het beleid behoeven aanpassing en/of aanvulling en welke niet? Ik vind het belangrijk dat we hier als moderne ambtelijke dienst een professioneel adviserende functie vervullen. Natuurlijk ligt de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor besluitvorming over beleidsaanvullingen en -wijzigingen bij de politiek. Natuurlijk is het nieuwe DGL ook zelf permanent bezig met de vraag waar continuïteit en verandering van beleid op zijn plaats is, maar om een extra impuls aan de beieidsvernieuwing te geven heb ik ook een aantal experts verzocht een prikkelend essay te schrijven over een bepaald aspect van het luchtvaartbeleid. Zij dragen ontwikkelingen, dilemma's en adviezen aan als inspiratiebron voor het DG Luchtvaart. De essays dateren van vlak voor de > 6 > Essays over Luchtvaart

5 catastrofe van 11 september. Sommige auteurs hebben hun essays daar later nog op aangepast. Ai deze essays, reder voor de eigen verantwoordelijkheid van de schrijver, vindt u in deze bundel. De essays worden gepresenteerd naar de vier hoofddoelen van het luchtvaartbeleid: veiligheid, capaciteit, marktordening en milieu. Natuurlijk stoppen we niet bij deze essays: we willen meer met beleidsvernieuwïng. Daarom heeft op 22 november 2001 een eerste bespreking van de essays plaatsgevonden. Opvallende bevindingen én opmerkingen van deze dag zijn op twee plekken verwerkt in deze bundel. In de eerste plaats in het eerste introductiehoofdstuk en in de tweede plaats in de introductieteksten die u vindt aan het begin van ieder hoof dstuk. Doel van deze publicatie is ook om in bredere kring de dialoog tè stimuleren over de aangedragen ideeën en voorstellen. Ik hoop dat deze bundel essays bij u net zoveel inspiratie zal geven als bij mij en nodig u uit om samen ha te denken over de ontwikkeling van het luchtvaartbeleid in Nederland. Den Haag, april 2002 Prof. dr. F. L. Bussink Directeur-Generaal Luchtvaart Essays over Luchtvaart > 7 >

6 > 1. Introductie Het luchtvaartbeleid in een notendop De inspanningen voor het luchtvaartbeleid zijn te rangschikken naar vier algemene beleidsdoelen. In de miljoenennota wordt jaarlijks beschreven welke inspanningen dit zijn: Veiligheid: Het bevorderen van veiligheid van verkeer en vervoer op luchtvaartgebied. Capaciteit: Het beschikbaar zijn van een op de vraag aangepast, doeltreffend en doelmatig logistiek luchtvaartnetwerk, bestaande uit de nationale luchthaven en het luchtruim. Marktordening: Het voorzien in een effectief werkend Iuchtvaartbestel door bij te dragen aan de ontwikkeling en bestendiging van een goed functionerende luchtvaartmarkt. Milieu: Het bewerkstelligen en instandhouden van een duurzame ontwikkeling van de luchtvaart. Beleid in beweging De beleidsinspanningen van vandaag anticiperen zo goed mogelijk op de problemen van overmorgen, maar we onderkennen dat ze niet per se toereikend zullen zijn. Nieuwe thema's komen naar voren en gewijzigde omstandigheden kunnen leiden tot aanpassingen. Om het beleid up to date te houden moeten we steeds oog houden voor de veranderingen in de samenleving. Voor een belangrijk deel komen die veranderingen in hun > 8 > Essays over Luchtvaart

7 onvoorspelbaarheid eenvoudigweg op ons af en stellen ze het beleid voor nieuwe opgaven. De aanslagen van 11 september waren volstrekt onvoorspelbaar, maar confronteerden de rijksoverheid al binnen korte tijd met nieuwe beleidsvragen. Zo moest er op stel en sprong een oplossing komen voor de verzekeringsproblematiek. En we weten dat de impact van de aanslagen op de luchtvaart nog verder reikt. Een en ander vergt van de professionele ambtenarij een grote flexibiliteit en creativiteit. Een professionele beleidsdienst doet er goed aan om ook oog te houden voor de langzame en niet altijd direct zichtbare veranderingen in de samenleving, omdat ook die een vertaling in het beleid behoeven. Het nieuwe beleidsdirectoraat Luchtvaart gaat hier bewust mee om. Binnen het DGL is hiertoe het project Orion gestart. Met dit project worden ambities als 'van buiten naar binnen werken', 'leidend willen zijn in de dialoog met de omgeving' met elkaar verknoopt en wordt het proces van beleidsvernieuwing op een planmatige wijze gekoppeld aan de jaarkalender van het beleidsbegrotingsproces. Dit jaar hebben we, mede als aftrap voor het Orion-project, aan een aantal experts gevraagd om hun visie, veronderstellingen en adviezen aan het papier toe te vertrouwen. Niet om één en ander klakkeloos te verwerken, wel om een deskundige inbreng voor de vernieuwing van de beleidsagenda te genereren. De auteurs houden als het ware een vergrootglas voor ontwikkelingen die zij betekenisvol achten voor het luchtvaartbeleid. Het komt er nu op aan om hun analyses op hun waarde te schatten en te benutten in het continue proces van afstemming van ons beleid op de veranderende omstandigheden in de samenleving. Deze publikatie De auteurs van deze bundel is gevraagd een prikkelend essay over luchtvaartbeleid te schrijven. De veertien essays dateren uit de maanden juli, augustus en begin september. Zij moeten daarom vanuit het perspectief van de toenmalige actualiteit gelezen worden. Op het moment van schrijven hadden de aanslagen op 11 september 2001 nog niét plaatsgevonden. De mogelijke gevolgen voor de luchtvaart van deze gebeurtenissen zijn daarom niet verdisconteerd in de betooglijnen van de essayisten. Een aantal auteurs heeft naderhand de behoefte geuit in verband met '11 september' een nawoord te willen toevoegen. Deze aanvullingen zijn na elk betrokken essay opgenomen. Essays over Luchtvaart > 9 >

8 De auteurs van de veertien essays hebben met elkaar gemeen dat zé vanuit hun specifieke deskundigheid in staat werden geacht een prikkelend essay te schrijven over een bepaald beleidsaspect dat wij hun hebben voorgehouden. Bij de keuze van de auteurs hanteerden we enkele leidraden. Wij zochten naar een evenwichtige mix van specifieke luchtvaartkennis en generieke politiekbestuurlijke of economische kennis, naar het vermogen om die twee te combineren en naar een goede spreiding over de diverse aan luchtvaart gerelateerde beleidsvelden.!n de bijlage van deze bundel is beknopt aangegeven welke functies de verschillende auteurs bekleden. De meeste auteurs is verzocht zich te richten op één van de vier beleidsdoelen van het DGL. Aan twee auteurs (In 't Vela" en Keuzen kamp) is een meer algemeen-generieke invalshoek gevraagd. Matthews en Rosenthal hébben we verzocht het beleidsaspect veiligheid te belichten. Den Braven en De Ruiter hebben zich op ons verzoek vooral gericht op de capaciteitsproblematiek van de nationale luchthaven, terwijl Koopmans primair de capaciteitsproblemen van het luchtruim centraal heeft gesteld. Voor het beleidsaspect met betrekking tot de marktordening hebben we Grin, Stanley en Veldman bereid gevonden om een essay te schrijven. Over het thema 'regionale luchthavens' hebben Welschen en De Wit hun visie gegeven. En de duo's Passchier en Passchieren Stallen en Van Gunsteren ten slotte is verzocht hét essay te richten op het aspect milieu. In deze bundel zijn de essays gepresenteerd naar de vier hoofddoelen. Omwille van de eenduidigheid zijn de twee algemeen-generieke essays opgenomen onder het beleidsdoel 'marktordening', omdat ze daaraan volgens ons het meest verwant zijn. Ook het thema 'regionale luchthavens' valt binnen het beleidsdoel marktordening. Hierdoor is het aantal essays in hoofdstuk 5 groter dan in de hoofdstukken die gerelateerd zijn aan de drie andere beleidsdoelen. > 10.jf' Essays over Luchtvaart

9 Behalve aan het signaleren van belangrijke trends en ontwikkelingen in de luchtvaart en de relevante dilemma's die daaruit voortkomen, hebben de essayisten zorg besteed aan de formulering van noties die richting kunnen geven aan de strategische beleidsvernieuwing. Deze noties zijn zeer divers. De essayisten hebben de ruimte gekregen om vooral hun eigen verhalen te schrijven, die dan ook geheel voor hun eigen rekening komen. De ene auteur is dichter bij het huidige beleid gebleven dan de andere. Kortom, deze essaybundel bevat een grote hoeveelheid nuttige inzichten en visies en is daarom een zeer bruikbare inspiratiebron voor onze beleidsvorming. Essays over Luchtvaart > 11 >

10 > 2. Van essays naar thema's voor beleidsvernieuwing In het navolgende worden een aantal in het oog springende ontwikkelingen en mogelijke beleidsopgaven beschreven. Eerst wordt in deel I in grote lijnen stilgestaan bij door de auteurs gesignaleerde relevante ontwikkelingen en knelpunten. De ordening, selectie en presentatie van deze onderwerpen was en is niet eenvoudig door het grote aantal onderwerpen dat in de essays aan de orde komt. Er is voor gekozen om de naar voren gebrachte ontwikkelingen en problemen zoveel mogelijk te presenteren langs de diverse invalshoeken van het luchtvaartbeleid: veiligheid, capaciteit (luchthaven- en luchtruimcapaciteit), marktordening (met inbegrip van de thema's 'prijsregulering' en 'regionale luchthavens') en milieu. Deze ordening sluit voor een groot deel aan op de verdeling van de vraagstukken naar essays. Afgesloten wordt met een beschrijving van ontwikkelingen en knelpunten uit het essay van In 't Veld, die het luchtvaartbeleid in z'n totaliteit heeft beschouwd. In het verlengde van de in deel I genoemde ontwikkelingen en knelpunten wordt in deel II een interpretatie gegeven van de beleidsuitdagingen die uit de essays naar voren komen. Daarbij is gepoogd de meest in het oog springende dwarsverbanden en generieke thema's te beschrijven. Deel II is te beschouwen als een eerste aanzet voor de vernieuwingsagenda van het luchtvaartbeleid. Het lijken thema's te zijn waar we als DGL iets mee moeten. Benadrukt moet worden dat dit niet meer is dan een eerste selectie van onze kant en voor onze verantwoordelijkheid. Bij deze selectie is ook rekening gehouden met hetgeen naar voren is gebracht op 22 november. > 12 > Essays over Luchtvaart

11 I. Beleidsdoelspecifieke ontwikkelingen en knelpunten Veiligheid Zowel luchtvaartspecifieke ontwikkelingen als aigemeen-maatschappelijke trends hebben hun uitwerking op de luchtvaartveiligheid. In de essays van respectievelijk Matthews en Rosenthal wordt dit uitgediept. Matthews spreekt de verwachting uit dat de groei van het aantal vliegtuigen verhoudingsgewijs blijvend hoger zal liggen dan de groei van het aantal passagiers als gevolg van een boomende markt voor zakenvliegtuigen en een toename van het aantal rechtstreekse verbindingen. Hij verbindt daaraan de conclusie dat er een extra inspanning moet worden geleverd voor een gelijkblijvend veiligheidsniveau. Daarnaast leiden ontwikkelingen op technologisch gebied, zoals de toenemende afhankelijkheid van de informatietechnologie en de tendens naar hogere kruissnelheden, tot nieuwe vraagstukken rond luchtvaartveiligheid. Matthews is tevens van mening dat er een spanning bestaat tussen de economische korte termijn-overwegingen van luchtvaartmaatschappijen en de noodzakelijke veiligheidsmaatregelen die doorgaans een lange termijn-focus hebben. Hij wijst verder op de 'human factor', die een hoofdrol speelt in het overgrote deel van de ongelukken. De mens is de achilleshiel van een veilige luchtvaart. Ook in het licht van recente aigemeen-maatschappelijke trends worden vraagtekens geplaatst bij de ambitie van een gelijkblijvend veiligheidsniveau. Rosenthal signaleert maatschappelijke trends die het debat over veiligheid in steeds grotere mate (zullen) beheersen. Vele van die trends leiden volgens hem tot een groeiend besef van veiligheidsrisico's en eert toenemende beleving van de lasten daarvan. De claimcultuur die steeds meer gemeengoed wordt, de steeds sterker wordende rol van de media en de groeiende weerbaarheid van de samenleving zijn enkele voorbeelden van de door hem genoemde ontwikkelingen. Rosenthal ziet verder een tegenstelling tussen de rationele wereld van risicoberekeningen en kwantitatieve analyses en het daarop gestoelde veiligheidsbeleid, versus de subjectieve wereld van veiligheidsgevoelens en wantrouwen. Kortom, hij benadrukt de tegenstelling tussen veiligheidsbeleving en veiligheidsrealïteit. Ook neemt Rosenthal een nieuwe politisering van het issue veiligheid waar. De veiligheidsgarantie is naar zijn mening weer een publiek/politiek vraagstuk van de eerste orde. De politieke focus verschuift daarbij volgens hem van beleidsvoering of Essays over Luchtvaart > 13 >

12 machtsuitoefening naar inspectie, onafhankelijk toezicht, ofwel naar de controle op de machtsuitoefening. Luchthavencapaciteit De toename van het verkeer en vervoer op Schiphol wordt in geen van de essays ter discussie gesteld- De Ruiter en anderen wijzen op de onmiskenbare groei van de luchtvaart op mondiaal niveau. Den Braven geeft aan dat de sukvraiviiiiuiv vwrainpivi iiniiniucia ra gs;iwfrrëv?iu v # «ÏIM^IC llh.ftl>ll«i.jr^ir? dl door andere maatschappijen. Het tempo van de liberalisering van de luchtvaartmarkt, de mogelijkheden om van allianties tot fusies van luchtvaartmaatschappijen te komen, de verdere uitbouw van luchtyaartnetwerken en de uiteindelijke milieucapaciteit van het vijfbanenstelsel zijn of Worden bepalende krachten voor de groei van Schiphol, maar wel krachten waarvan de uitwerking moeilijk te voorspellen is. Den Braven wijst op een aantal specifieke karakteristieken van de luchtvaart die volgens hem een actieve rol van de overheid blijven vragen in het scheppen van randvoorwaarden. Hij noemt de nog steeds op protectionisme gerichte internationale regelgeving, de toenemende internationale concurrentie in de luchtvaart, de expliciete en ingrijpende invloed van de overheid in de bedrijfsvoering van luchtvaartmaatschappijen en de groeiende verdeeldheid en diversiteit binnen de luchtvaartsector. Daarnaast stelt Den Braven dat de beperkte uurcapaciteit van het banenstelsel van Schiphol een belangrijke belemmering voor verdere ontwikkeling is. De Ruiter beschrijft de beleidsvorming van de afgelopen decennia over de aanpassing van de capaciteit van Schiphol en constateert daarbij dat de luchtvaartwet een aantal weeffouten uit het verleden heeft hersteld. Alhoewel er uiteindelijk op het gebied van draagvlak, hanteerbaarheid en duidelijkheid omtrent verantwoordelijkheden aanzienlijke winst is geboekt, voorziet hij een blijvende spanning als het gaat om capaciteitsuitbreidingen, landzijdige bereikbaarheid en ruimtelijke inpassing van de luchthaven. De Ruiter zegt in dit verband: "In een samenleving waarbij innovatie, aanpassingen snelheid sleutelbegrippen zijn geworden, kunnen we het ons eenvoudig niet permitteren om opnieuw decennia debat te voeren over het al dan niet aanpassen van de luchthavencapaciteit op de vraag naar luchtvervoer." Het is volgens hem zeer de vraag of de klassieke aanpak ook op de lange termijn bij de verdere ontwikkeling van de luchtvaart in Nederland perspectief biedt. > 14 > Essays over Luchtvaart

13 Luchtruimcapaciteit Ook op het gebied van luchtruimcapaciteit worden de nodige knelpunten geconstateerd. Koopmans brengt de onderbenutting van het Europese luchtruim onder de aandacht en, daaraan gerelateerd, de noodzaak van ingrijpende aanpassingen in de verdeling tussen militair en civiel luchtruim. Daarnaast meent hij dat het 'Single Sky Concept' van de EU een goede zaak is, maar dat de realisatietermijn en de houding van Eurocontrol een optimaal resultaat zeer waarschijnlijk in de weg zullen staan. Ook de implementatie van de noodzakelijke innovatie van het ATM-proces vindt hij moeizaam verlopen. Gebrek aan flexibiliteit wordt hier als belangrijke oorzaak genoemd. Marktordening De ontwikkelingen en knelpunten die genoemd worden rond het thema marktordening, lopen qua onderwerp nogal uiteen. De essays richten zich onder meer op de mainportontwikkefing, privatisering van luchthavens en congestie van luchtvaartnetwerken. Volgens Grin is het noodzakelijk het begrip mainport zoals omschreven in het huidige mainportbeleid nieuw leven in te blazen. Hij meent dat de ontwikkeling van de mainport een aantal fasen doorloopt en op dit moment diverse omstandigheden tot een nieuwe stap in de ontwikkeling leiden. Belangrijk vindt hij bijvoorbeeld dat de stijgende complexiteit van de traditionele knooppunten tot de organisatie van andere netwerkvormen leidt. Hieraan verwant is een accentverschuiving van 'schaal' (meer frequenties en verbindingen) naar 'scope' (meer selectiviteit in de samenstelling van het vervoer en meer toegevoegde waarde aan het vervoer). Daarnaast stelt hij dat de belangen van de maatschappijen, de luchthaven en de overheid steeds meer uiteenlopen en dat de maatschappijen onvoldoende klantgericht zijn. Stanley schrijft over de gevolgen van de internationale trend naar privatisering van luchthavens en wijst van daaruit op de risico's van monopolievorming. In het ongunstigste geval zou het volgens hem kunnen gebeuren dat het luchthavensysteem in handen komt van grote, niet-concurrerende ondernemingen, gevormd door luchtvaartmaatschappijen. Veldman wijst ondermeer op de ernstige capaciteitsproblemen waarmee Europese luchthavens te kampen hebben. Hij benadrukt dat netwerkcongestie (wat volgens hem een betere term is dan luchthavencongestie) een ingewikkeld probleem is, omdat het oplossen ervan uitbreiding van capaciteit op meerdere luchthavens vereist. Essays over Luchtvaart > 15 >

14 Zowel Grin als Veldman voorzien de komst van nieuwe organisatiestructuren binnen de luchtvaartmarkt. Volgens Veldman is een alternatieve structuur denkbaar, waarbij de momenteel geïntegreerde onderdelen airside, terminal en landside als aparte entiteiten (private bedrijven) gaan functioneren. In deze optiek zouden airside-operaties en slotallocatie samengevoegd worden. Prijsregulering In haf acc9u %/-»n l^oiitanl/amn rtt/ar nrilcratjiiiarirto la/rtrrlt crar-nnciaïqqra dat een eenduidige prijs van de negatieve externe effecten moeilijk is vast te stellen. Keuzenkamp schrijft dat een rationele afweging tussen geluid en compensatie niet gemaakt kan worden, omdat de politiek een 'administratieve' grens aan het toelaatbare geluid heeft gesteld. Wat de positieve externe effecten van luchtvaart betreft, is hij van mening dat deze nogal eens overschat worden en dat daardoor de claims voor infrastructuur te vanzelfsprekend gehonoreerd worden. Naast het ontbreken van markten benadrukt Keuzenkamp het dilemma van marktmacht. Marktmacht in de vorm van monopolies of een sterk geconcentreerd aanbod worden volgens hem in de hand gewerkt door het van staatswege beschermen van luchtvaartmaatschappijen en door de huidige wijze waarop de slotallocatie plaatsvindt. Volgens Keuzenkamp ligt de belangrijkste oorzaak voor verkeerde prijzen en monopolievorming in de luchtvaart bij de overheid zelf. In deze optiek gaat het zowel om begunstiging van de luchtvaartsector, bijvoorbeeld in de vorm van de vrijstelling van belastingen, als om beperking van de bewegingsvrijheid van de sector en dus benadeling. Regionale luchthavens Rond het thema 'regionale luchthavens' komt Welschen niet zozeer met een beschrijving van trends, maar meer met een beleidsmatige beschouwing op het bestaande beleid. Hij plaatst kritische kanttekeningen bij de wijze waarop het C0 2 -beleid voor de regionale luchthavens wordt uitgewerkt. De Wit geeft aan dat inzichten vanuit onder meer de groeiende aandacht voor marktwerking en het privatiseringsbeleid van de laatste jaren, ook betekenisvol zijn voor het regionale luchthavenbeleid. Evenals Welschen wijst hij er op dat decentralisatie leidt tot een verschuiving naar een lagere bestuurlaag van het nu bij de rijksoverheid bestaande rolconflict tussen regelgever en aandeelhouder. Een eventueel moeizame vervreemding van de aandelen van > 16 > Essays over Luchtvaart

15 regionale' luchthavens is daarbij een punt van aandacht en ook het verband tussen afkopen en privatiseren vergt volgens hem nadere reflectie. Daarnaast vestigt De Wit de aandacht op de effecten van marktwerking en marktmacht bij de conglomeraatvorming van Nederlandse luchthavens. In de context van de problematiek van het tekort aan luchthavencapaciteit in Nederland, vraagt De Wit zich af in hoeverre de verkeers- en vervoersmarkten van de regionale luchthavens en Schiphol samenhang vertonen. Aan de hand van een analyse van diverse verkeercategorieën concludeert De Wit dat vooral low cost carrier-operaties en chartervluchten in aanmerking zouden komen voor eventuele uitplaatsing van Schiphol naar de regionale luchthaven Rotterdam. Milieu De essays over de beleidsinvalshoek milieu zijn vanuit verschillende perspectieven geschreven. De negatieve invloed van luchtvaart op milieu en gezondheid wordt door Passchier en Passchier aan de hand van de resultaten van diverse onderzoeken geïllustreerd. De reductie van milieu- en gezpndheidskosten wordt onder andere belemmerd door de onevenwichtige verhouding tussen het voortschrijden van de vliegtuigtechnologie en de groei van de luchtvaart: de groei doet de technologie-winst weer teniet. Passchier en Passchier leggen in het essay uit dat de mate waarin geluid hinder veroorzaakt niet alleen afhangt van het geluidsniveau, maar ook van allerlei niet-akoestische factoren. Daarnaast menen zij dat het onmogelijk is om milieu- en gezondheidskosten ten volle in de prijs te verwerken, omdat deze kosten onzeker zijn en in ernst en omvang niet volledig te becijferen. Stallen en Van Gunsteren benadrukken de kwetsbaarheid van enkele kenmerken van het huidige beleidsconcept. Volgens hen zijn dit met name 'het krampachtig in één hand houden' van de bestuurlijke hoofdfuncties van de bestaande regelgeving, het onbegrip waar de lokale bevolking tegenaan meent te lopen en de daar gevoelde onmacht, en de problemen bij het omgaan met de handhaving van de contourvorm, waarbij een overschrijding niet door een 'onderschrijding' gecompenseerd kan worden. Daarnaast zijn zij van mening dat het eendimensionale beeld van geluidhinder (meer of minder decibellen) een verstarrend effect heeft op het politieke debat en daardoor rivaliteit creëert tussen luchthaven en omwonenden. Essays over Luchtvaart > 17 >

16 Luchtvaartbeleid in het algemeen Ook In 't Veld kwalificeert het beleidsinstrument 'contour' als conflictgenererend. "De luchtvaart beweegt zich expanderend van binnen naar buiten, terwijl de woningbouw van buitenaf zich in de richting van de contour uitbreidt. 'Wij groeien vast in tal en last' geldt hier wel in extreme mate", aldus In 't Veld. Daarnaast benadrukt hij de tegenstellingen tussen de ontwikkeling van de multiproductonderneming Schiphol aan de ene kant en de landzijdige verkeerscongestie, het ruimtelijke ordeningsbeleid en de sociale (veiligheids-)problematiek aan de andere kant. In 't Veld verwijt de overheid passiviteit daar waar het gaat om internationale focus op het gebied van luchthavenplanning, innovaties (bijvoorbeeld het luchtschip) en multimodaliteit. Wat betreft dit laatste punt merkt hij op dat de relatie tussen de luchtvaart en het integrale mobiliteitsbeleid nog in de kinderschoenen lijkt te staan. In 't Veld constateert overigens dat in het luchtvaartbeleid een ontnuchteringproces heeft plaatsgevonden, waardoor de met vrijheid, expansie en ontplooiing verbonden waardenoriëntatie is vervangen door een oriëntatie waarbinnen tevens plaats is voor ecologische waarden en adequate aandacht voor veiligheid. > 18 > Essays over Luchtvaart

17 11 Generieke thema's: een aanzet voor de vernieuwingsagenda De talrijke trends en knelpunten die in de essays naar voren zijn gebracht, roepen natuurlijk vragen op als "Wat is de betekenis van deze ontwikkelingen?", "Hoe lossen we deze problemen op?", "Komen we er met het vigerende beleid of zijn er beleidsaanpassingen vereist en zo ja, op welke terreinen spelen die?" en "Is er überhaupt een rol voor de overheid weggelegd om deze knelpunten uit de weg te ruimen?". Veel auteurs hebben op enigerlei wijze aandacht besteed aan de beantwoording van deze vragen. De noties die in de essays worden aangedragen variëren van het signaleren van belangrijke ontwikkelingen die in onze beleidscontext meegenomen zouden moeten worden, tot het benadrukken van de noodzaak van drastisch andere beleidsconcepten dan de huidige. Daarbij wordt veelal onderkend dat deze veranderingen niet van de ene op de andere dag kunnen worden doorgevoerd en worden ze derhalve voorgehouden als beleidsopgaven voor de toekomst. Niettemin doen de auteurs in enkele gevallen ook aanbevelingen voor concrete beleidsacties op korte termijn. Opmerkelijk is dat veel van de in de essays geventileerde gedachten over richtingen voor toekomstig beleid overeenkomsten vertonen. Deze overeenkomsten concentreren zich rond een aantal generieke thema's die van toepassing kunnen zijn op twee of meer hoofddoelen van beleid, Hieronder hebben wij getracht de meest in het oog springende generieke thema's en een aantal daaraan verbonden mogelijke beleidsopgaven te selecteren. Daarbij moet de kanttekening geplaatst worden dat deze generieke thema's, 2oaIs wij die uit de essays hebben gedistilleerd, slechts te zien zijn als eerste aanzetten voor de vorming van de (nieuwe) beleidsagenda. Tijdens de bijeenkomst van 22 november is een aantal van deze thema's genoemd en herkend. Op basis van nadere verkenningen en verdieping zal afgewogen moeten worden of deze thema's op termijn te vertalen zijn naar concrete beleidsactiviteiten. Van een rationele hinderbeheersing naar meer focus op de subjectieve hinderbeleving In de essay's over luchtvaartveiligheid en over milieu wordt het toenemend belang van de hïnderperceptie en -beleving onderstreept en de noodzaak deze in de beleidsvorming te betrekken. De mate waarin geluid hinder veroorzaakt Essays over Luchtvaart > 19 >

18 hangt niet alleen af van objectieve criteria zoals het gemeten geluidsniveau, maar ook van allerlei niet-akoestische factoren, zoals angst voor de geluidbron, de overtuiging dat anderen de blootstelling zouden kunnen beperken en de vertrouwdheid met de bron van het geluid of de technologie die het geluid veroorzaakt. Er wordt benadrukt dat geluidhinder geen louter akoestisch maar ook een sociaal fenomeen is, en dat daarom pluriformiteit en 'trial and error' een verfijning van het beleid zouden opleveren. Diverse auteurs benadrukken de noodzaak van het stimuleren:'van transacties tussen betrokkenen (zie 'Uitdagende sturingsvraagstukken over loslaten en aanhalen'). Ook ten aanzien van het veiligheidsaspect wordt gewezen op de noodzaak om beleidsmatig meer rekening te houden met sociaal-culturele en psychologische aspecten rond luchtvaartveiligheidsbeleving, bovenal ook bij de communicatie over de luchtvaartveiligheid. Er zou meer moeite gedaan moeten worden om de boodschap beter te laten aansluiten op de door burgers ervaren problemen. In die zin moet nagedacht worden hoe burgers nadrukkelijker bij de beleidsontwikkeling betrokken kunnen worden. Een en ander neemt niet weg dat aandacht voor de subjectieve aspecten van hinderbeleving niet ten koste mag gaan van aandacht voor feiten, cijfers, metingen en dergelijke. Beleid kan en mag niet enkel op emoties en gevoelens gebaseerd worden. Ook op 22 november is dit thema nadrukkelijk naar voren gekomen. Onder het motto 'denk vanuit de burger' is een aantal van de hiervoor genoemde punten herbevestigd. Versterking van het internationale perspectief In diverse essays wordt het internationale karakter van de luchtvaart en van het luchtvaartbeleid benadrukt. Het specifieke karakter van de luchtvaart noopt tot een actieve rol op internationaal niveau. De vele vormen van internationale regelgeving, de (nóg steeds) protectionistische trekken daarvan en de expliciete rol van de overheid in de bedrijfsvoering, onder andere door bilaterale akkoorden en vergunningen, zijn inherent aan luchtvaart en luchtvaartbeleid en vragen per definitie overheidsbemoeienis op internationaal niveau. Daarnaast kunnen oplossingen voor bijvoorbeeld stillere en/of schonere vliegtuigen alleen worden gezocht en gevonden indien er op het internationale schaalniveau afspraken gemaakt worden. Of, zoals In 't Veld stelt: "Natuurlijk is het een beetje het verhaal van de muis en de olifant om > 20 > Essays over Luchtvaart

19 te veronderstellen, dat de muis Nederland de olifanten-vliegtuigproducenten ertoe zou kunnen brengen om stillere vliegtuigen te produceren. Daar is de op Europese actie gerichte oriëntatie natuurlijk veel verstandiger." Uit de essays komt naar voren dat juist op internationaal schaalniveau actieve participatie en inbreng vereist is om beleidsdoelen te realiseren aangaande de interne veiligheid, de luchtruim- en luchthavencapaciteit, de liberalisering van de luchtvaart en een duurzame luchtvaart. Soms biedt bestaande internationale (EU-)regeigeving aanknopingspunten voor het bereiken van (onderdelen van) de beleidsdoelen. Den Braven noemt in zijn essay in het kader van de capaciteitsproblematiek de Europese regelgeving op het gebied van slots en luchthavensystemen. Uiteraard moet steeds expliciet worden bekeken of de (versterkte) internationale inzet op mondiale, Europese of EUschaal nodig is. Uit de discussies op 22 november kwam naar voren dat de intensiteit van de rol van de overheid de facto afneemt op nationaal niveau en steeds sterker wordt of zou moeten worden in internationale circuits. Over de maatschappelijke aandacht op nationaal niveau daarentegen werd het tegenovergestelde geconstateerd. Nationale luchtvaartdossiers ondervinden een grotere belangstelling dan de bij uitstek internationale aangelegenheden op het gebied van luchtvaart. Opgemerkt werd dat mede daardoor weinig prikkels bestaan om internationaal succes te boeken. Aandacht voor innovatie Diverse auteurs wijzen op het belang van innovaties op uiteenlopende terreinen van de luchtvaartoperatie. Uit de essays komt een divers beeld naar voren van wat een passende overheidsrol zou zijn. Waar bijvoorbeeld!n 't Veld pleit voor een actieve overheidsrol als initiator van een consortium voor het gebruik van luchtschepen, adviseren weer andere auteurs dat de overheid zichzelf geen probleemeigenaar moet maken, maar meer prikkels moet inbouwen, opdat de bedrijfstak overgaat tot ontwikkeling en toepassing van innovaties. Verschillende auteurs wijzen er op dat de vruchten van innovaties als stillere motoren en een betere benutting van het luchtruim in de praktijk opgesoupeerd worden door de volumegroei. Feit blijft dat door innovaties de lasten van de groei beperkt kunnen worden en dat deze dus gestimuleerd moeten worden. Wiet de discussies op 22 november is hier nog aan toegevoegd dat ook innovaties in het gehele mobiliteitsysteem nodig zijn. Essays over Luchtvaart > 21 >

20 Er is behoefte aan vraaggestuurde innovaties waardoor de verschillende vervoersmodaliteiten meer en beter op elkaar aansluiten; daarmee is het belang van de reiziger uiteindelijk het meest gediend. Het luchtvaartbeleid dient in dat kader ook nadrukkelijker als onderdeel van het totale vervoersbeleid te worden gezien. Uitdagende sturingsvraagstukken over loslaten en aanhalen Diverse auteurs breken een lans voor nieuwe vorrnen van systeemstüring, waarbij zelfsturende burgers de ordenende overheid vervangen of aanvullen. Geschreven wordt over de uitdaging om tot nieuwe verhoudingen te komen, waarbij luchthaven en omwonenden, binnen een aantal door de overheid geformuleerde randvoorwaarden, door middel van een stelsel van maatschappelijke transacties het functioneren van de luchthaven bepalen. Er wordt op gewezen dat dergelijke concepten van zelfsturing allesbehalve eenvoudig zijn. Ze vergen transactiebereidheid van de betrokken partijen en een open en transparant proces. Bovenal erkennen de auteurs dat ze van de nationale overheid en nationale politici de bereidheid vragen om sturingsmacht los te laten ten gunste van de meest betrokken partijen. Daarnaast zal een forse zoektocht noodzakelijk zijn om tot een transitie te komen van de huidige verhoudingen naar nieuwe verhoudingen. Wie neemt welke eerste stap? En hoe ontstaat de bereidheid bij alle betrokkenen om deze richting op te gaan? Een pleidooi voor loslaten van sturingsmacht door de rijksoverheid wordt in ander verpand ook gehouden in het kader van het decentralisatiebeleid met betrekking tot de regionale luchthavens. Welschen acht decentralisatie van rijkstaken op luchtvaartgebied naar de provinciale bestuurslaag uit het oogpunt van subsidiariteit een goede zaak. Taken en verantwoordelijkheden moeten volgens hem daar worden neergelegd waar zij het beste tot hun recht komen. Hij benadrukt dat de provincie voldoende beleidsruimte moet krijgen om binnen een algemeen kader beleid te maken. Pleidooien voor het loslaten van verantwoordelijkheden naar andere partijen en het overdragen daarvan aan lagere overheden leiden niet noodzakelijkerwijs tot 'beleidsrust' op rijksniveau. In diverse essays zijn nuanceringen te vinden bij de pleidooien voor het loslaten van sturingsmacht door de nationale overheid. Ten aanzien van de luchtvaartveïligheid wordt de vraag gesteld of de verschuiving van publieke naar private dienstverlening de > 22 > Essays over Luchtvaart

21 veiligheidszorg in algemene zin ten goede komt. Is de luchtvaartveiligheid in de private sfeer wellicht meer onderwerp van een afweging tussen kosten en baten dan in de publieke sfeer? Moet de rijksoverheid de sturingsmacht hier aanhalen? in algemene zin wordt ook gewezen op het publieke belang van een goed bereikbare luchthaven. Stallen en Van Cunsteren bijvoorbeeld vinden de leuze 'Schiphol als bedrijf' prima, maar benadrukken dat het bestuurlijk om een bijzonder bedrijf gaat en dat er van een omvangrijke regionale in- en aanpassingsproblematiek sprake is. Een actief overheidsbeleid is derhalve noodzakelijk, al is het de kunst om daarbij instrumenten te gebruiken die ruimte bieden voor de eerder genoemde concepten van zelfsturing. Ook zijn er met betrekking tot het decentralisatiebeleid voor de regionale luchthavens nuances te lezen. Door enkele auteurs wordt er op gewezen dat Rotterdam en Lelystad een overioopfunctie kunnen vervullen bij verder oplopende schaarste aan capaciteit op Schiphol. De vorming van een luchthavensysteem kan dan aan de orde zijn. Interessant is te bezien wie het voortouw zou moeten en kunnen hebben bij deze ontwikkeling: de NVLS, die de aandelen van Lelystad en Rotterdam in handen heeft, of de rijksoverheid, in verband met het voorkomen van misbruik van marktmacht. En in hoeverre is deze ontwikkeling te verenigen met de decentralisatietendens? Gelet op de divergerende belangen van partijen binnen de luchtvaartsector, wordt de vraag gesteld wat de consequenties zijn van het verschuiven van (te veel) verantwoordelijkheden naar 'een verdeelde sector'. Komt een verdeelde sector zelfstandig tot oplossingen die het publieke belang dienen? In dit verband wijzen diverse auteurs op de urgentie en noodzaak voor de rijksoverheid om vraagstukken rond mededinging, marktordening en preventie van monopolievorming nadrukkelijker onderwerp van beleidsaandacht te maken. Marktwerking; over het wegnemen van marktimperfecties en het creëren van nieuwe markten Veel auteurs wijzen op onvolkomenheden in het functioneren van de luchtvaartmarkt en op de noodzaak om tot meer marktwerking te komen. De luchtvaartmarkt wordt gekenmerkt door historisch gegroeide marktverhoudingen en kent veel internationale regelgeving die veelal op een protectionistische leest is geschoeid. Nieuwe markttoetreders krijgen daardoor weinig kansen. Stanley stelt "the best form of regulation is competition". Essays over Luchtvaart > 23 >

22 Bij volledige mededinging ontstaan in principe de meest efficiënte netwerken, met de grootste kostenbesparingen, die per saldo in het belang zijn van de consument. Keuzenkamp heeft de gevolgen van marktmacht in de luchtvaart uitgebreid onder de loep genomen. Zo benadrukt hij onder meer dat het corrigeren van de oorzaak van marktmacht te prefereren is boven prijsregulering. Als voorbeeld noemt hij het creëren van een markt voor slots in de vorm van een ve:.:rsg. Naast de aandacht voor de effecten van marktmacht, zien diverse auteurs ook een probleem in het ontbreken van markten. Keuzenkamp schrijft: "Het ontbreken van markten leidt ertoe dat individuele beslissingen geen optimale allocatie van goederen en diensten teweegbrengen. De kosten Van vliegen bestaan uit het vliegticket, maar ook uit de schade van omwonenden die lijden onder de hinder. Deze laatste kosten zijn niet in de marktprijs verwerkt. De prijs is dus lager dan eigenlijk zou moeten, en bij de lage marktprijs wordt te veel geconsumeerd." Ook hier is het creëren van een markt volgens hem beter dan het reguleren van prijzen. Volgens Keuzenkamp moeten varianten op door diverse economen aangedragen methoden benut worden om de negatieve externe effecten te corrigeren. Omwonenden stellen dan hun 'stilte' beschikbaar en krijgen 'vliegtuiggeluid' terug. Deze invalshoek heeft duidelijk raakvlakken met de eerder genoemde uitdaging van maatschappelijke transacties. > 24 > Essays over Luchtvaart

23 Rol overheid preciseren In het verlengde van de twee voorgaande kopjes lijkt er samenvattend de beleidsopgave te liggen om de precieze en exclusieve rol en verantwoordelijkheid van de rijksoverheid te benoemen. Dit punt is nadrukkelijk naar voren gebracht op 22 november. Voor elk van de beleidsdoelen van het luchtvaartbeleid zou een explicieter beleidskader geformuleerd moeten worden dan tot nu toe is gedaan. De grens tussen het private en het publieke domein zal duidelijker moeten worden aangegeven en de instrumenten die de overheid effectief kan inzetten om maatschappelijke doelen te bereiken zullen meer uitgewerkt moeten worden. Deze aanmoediging is geen pleidooi voor meer of minder overheldsregulering, maar meer een pleidooi voor een explicitering daarvan. Een verduidelijking die steeds opnieuw beschouwd en bediscussieerd moet worden vanwege de steeds weer wisselende omstandigheden. Essays over Luchtvaart > 25 >

24

25 «

26 > 3. Veiligheid Nederland streeft naar een minimaal gelijkblijvend veiligheidsniveau ondanks de groei van de luchtvaart Veiligheid is in de luchtvaart altijd een centraal thema geweest en zal dat blijven. De impact van vliegtuigongelukken is ongekend. De gebeurtenissen van 11 september staan menigeen nog in het geheugen gegrift en hebben een 'emotionele crisis' ónder de luchtreizigers veroorzaakt, met als gevolg een aanzienlijker terugval in het passagiersvervoer dan op growd-van-de economische ontwikkelingen te.verwachten was. > 28 > Essays over Luchtvaart > Veiligheid

27 De primaire zorg voor overheidsbeleid richt zich dan ook op het steeds opnieuw formuleren en handhaven van de luchtvaartveiligheidseisen en -criteria. Deze zijn reeds ver ontwikkeld, maar vergen vanwege de groei van de luchtvaart enerzijds, en de britwikkeling Van de technologie anderzijds, een voortdurende verdere,-." vernieuwing. Gelet op het internationale karakter van de luchrvaartveiligheidsreguleririg, is een actieve deelname aan internationaal overleg noodzakelijk. Het nationale luchtvaartvëiligheidsbeleid wordt momenteel geactualiseerd. Sinds 11 september is ook het aspect 'security' een nadrukkelijker aandachtsgebied voor het iuchtvaartveiligheidsbeleïdgeworden^ Maast de aandacht voor de harde en rationele randvoorwaarden ten aanzien van een veilige luchtvaart, vormt ook de onderkenning van de subjectieve beleving vari veiligheid eert nieuwe uitdaging voor het DGL. Rosenthal wijst daar terecht op. Naast de noodzakelijke risico-analyses; vergt ook de risicocommunicatie veel meer aandacht. De vettigheid is steeds minder het exclusieve domein van technici, wetenschappers en rationele beleidsmakers. Het beleid dient rekening te houden met sociaal-culturele en psychologische aspecten rond de beleving van veiligheid. Deze aandacht is niet alleen nodig tijdens de beleidsontwikkeling, maar zeker ook bij de communicatie over het beleid. Hoe komt een boodschap over? Sluit de communicatie wel aah op bij de burgers ervaren problemen? Deze nieuwe benadering vergt een actiever betrekken van de burger bij de beleidsontwikkeling. Niet door middel van langdurige, formele en anonieme beleidstrajecten, maar direct, toegankelijk, professioneel en persoonlijk. Tegeiijk zuilen wij onze doelen op het gebied van veiligheid explicieter en afrekenbaar moeten maken. Heldere en haalbare ambities, zonder te vervallen in vaktaal metcijfermatige kansberekeningen die niet aansluit op de kennis en beleving van de burger. De auteurs in dit hoofdstuk werpen ook de vraag op of de verdeling van verantwoordelijkheden tussen private en publieke partijen voor aanscherping in aanmerking komt. De zorg leeft dat private partijen hun veiligheidsinvesteringen ondergeschikt maken aan hun rendementsafwegingen. Waar of niet waar, van de overheid mag worden verwacht dat ze heldere regels stelt en ook in internationaal verband initiatieven ontplooit om de veiligheid te garanderen. Scherp toezicht op de private naleving van de publieke regels is noodzakelijk. Een belangrijke stap is gezet met het onderbrengen van uitvoering en handhaving in de luchtvaartdivisie van de Inspectie Verkeer en Waterstaat (IVW). Komende rapportages van de IVW-organisatie zullen leren of het veiligheidsbeleid voldoende richtinggevend is'geweest voor de uitvoering en handhaving en zullen leren of en waar de beleidsketen verdere versterking behoeft. Er is al veel bereikt op het gebied van veiligheid, en met de voortschrijdende techniek kart de veiligheid nog verder verbeteren. Alleen de mens zelf blijft op deze ontwikkeling achter: Matthews wijst erop dat ongelukken voor 85% te herleiden zijn tot menselijk falen. Hieraan zal meer aandacht geschonken moeten worden, in alle aspecten van de luchtvaart. Vanaf ontwerp, via fabricage tot en met de feitelijke operatie. De informatietechnologie lijkt nog ongekende mogelijkheden te bieden om de relatie tussen mens en machine te optimaliseren. Hier liggen belangrijke opgaven voor alle partijen in de wereld van de luchtvaartveiligheid. Essays over Luchtvaart > Veiligheid > 29 >

28 Veiligheid in de luchtvaart: toekomstige ontwikkelingen en uitdagingen S. Mattbews President en Chief Executïve Officer van de FtightSafety Foundation, Vïrgmia, U.S.A. augustus 2001 Inleiding en achtergrond Bezorgdheid over veiligheid heeft de luchtvaart gedurende zijn lange geschiedenis altijd parten gespeeld, zowel in mythen als in werkelijkheid. Het verhaal van Icarus en diens vader Daedalus in de Griekse mythologie leert ons al dat de mens alleen met gevaar voor eigen leven zijn grenzen en die van zijn machines kan negeren. De beginperiode van het vliegen met luchtballonnen en zweefvliegtuigen werd gekenmerkt door talrijke ongelukken en het streven naar gemotoriseerde vliegtuigen leverde weer heel eigen gevaren op. Ook sinds we met succes gemotoriseerde luchtvaart kennen en verder ontwikkelen, krijgen we steeds opnieuw lessen in veiligheid. Eigenlijk zijn veiligheidsproblemen bijna altijd het gevolg geweest van een of andere vorm van onwetendheid: met vliegen verlegt de mens immers voortdurend de grenzen van zijn kennis. Omdat we onvoldoende wisten van aërodynamica, vliegtuigstructuren, het weer en vuur, waagden we ons in de luchtvaart niet zelden op relatief onbekend terrein. Het economische polenlieci van LransporL van mensen en goederen door de lucht verleidde ons ertoe geen genoegen te nemen met de grenzen van onze kennis en steeds hoger en sneller te willen vliegen en steeds meer lading te willen vervoeren. Met de groei van de luchtvaart deden zich af en toe spectaculaire ongelukken voor die ons telkens weer duidelijk confronteerden met ons gebrek aan kennis. Verbeteringen kwamen met vallen en opstaan tot stand. Door het systematisch onderzoeken van ongelukken konden we leren van onze fouten. Maar daarnaast probeerden we door onderzoek en ontwikkeling problemen te voorkomen en meer inzicht te krijgen in alle aspecten van het vliegen. Uitgebreid onderzoek in Europa en de Verenigde Staten op het gebied van aërodynamica leverde een schat aan fundamentele kennis op die leidde tot de verbetering van de doelmatigheid en de veiligheid. Dankzij de kennis die werd verworven op het gebied van vliegtuigstructuren, -materialen en -aandrijving waren we in staat betere vliegtuigen te bouwen en er beter en veiliger mee te vliegen. Doordat we de structuur en de aandrijving nu zodanig beheersen dat ongelukken ten gevolge van het falen van die elementen zeer zeldzaam zijn geworden, zijn de zwaktes en tekortkomingen van de mens, die overigens al vanaf het begin aanwezig waren in het operationele systeem, duidelijker aan het licht gekomen. t» lcashtleivs Release, 13 jrau 20(11, ICAO, MontreaL M IBÏD! HBD [ f( IV1VA ww* iiopioijj/nitii/alïiit* hun! l ( hbat \lrrkit fiwrait '0U0 \irbus tuilumru luubiire Irjnkoik "><XH t' ( urren' \fnrkt t Outtoirk '001 bocingc imunrinl ^iiphncs tartte ' iwi Er ontstond een nieuw begrip: 'menselijke fout'. Het verving de term 'fout van de piloot', omdat men besefte dat het niet alleen om beoordelingsfouten en foute beslissingen in de cockpit ging. En zoals we eerst onze gebrekkige kennis van de machine hebben aangevuld, beginnen we nu inzicht te krijgen in de externe factoren die ertoe kunnen leiden dat mensen fouten maken. Ook beginnen we de relatie mens-machine beter te begrijpen, waardoor we de risico's van het vliegen kunnen verkleinen. > 30 ^ Essays over Luchtvaart > Veiligheid

29 Het onderzoek om het weer beter te leren begrijpen en nauwkeurig te kunnen voorspellen, begon aan het eind van de jaren dertig. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is op dit terrein veel vooruitgang geboekt. In de afgelopen jaren zijn we vooral veel beter geworden in het verzamelen en analyseren van weergegevens, waardoor we een heel gedetailleerd beeld hebben van weerverschijnselen. Dit heeft er op zijn beurt weer toe geleid dat we turbulentie in wolkenloze luchten, wind shear (grote snelheidsverschillen van de lucht) en andere gevaarlijke omstandigheden nauwkeurig kunnen vaststellen en voorspellen. Dit zijn de fundamenten van de hedendaagse veiligheidsprocedures en de internationale ontwikkelingen op het gebied van veiligheid. Groei van de luchtvaartsector De luchtvaartsector is met name in de afgelopen jaren zo snel gegroeid dat onze infrastructuren vaak niet in staat waren zich hieraan tijdig en efficiënt aan te passen en volledig aan de vraag van de klanten te blijven voldoen. Commerciële luchtvaart: Zowel het passagiers- als het goederenvervoer door de lucht hebben een gestage groei doorgemaakt. Daardoor is ook de mondiale luchtvaartvloot in omvang toegenomen. Dit proces zal zich in de nabije toekomst naar alle waarschijnlijkheid voortzetten. Ondanks de huidige economische slapte verwacht de ICAO dat het totale passagiersvervoer op geregelde vluchten, gemeten in passagierskilometers, de rest van dit decennium wereldwijd jaarlijks gemiddeld met 4,5% zal groeien. Dit is een voortzetting van de groeitrend van de afgelopen tien jaar. De totale verwachte groei in het goederenvervoer, gemeten in tonkilometers, is met 6% per jaar over dezelfde periode zelfs nog hoger.m Het internationale verkeer zal met 5,5% per jaar (passagierskilometers) en 6,5% (tonkilometers) naar verwachting sneller dan gemiddeld groeien. Het aantal vertrekkende vliegtuigen op geregelde vluchten zal naar verwacht het volgende decennium met een derde toenemen en het aantal afgelegde vliegtuigkilometers zal met circa de helft groeien. [2 ' Regionaal zullen zowel het passagiers- als het goederenvervoer door de lucht in Azië en het Stille-Oceaangebied aanzienlijk sterker groeien dan het mondiale gemiddelde. De snelst groeiende internationale routegroepen voor passagiersvervoer zullen naar verwachting die tussen Noord-Amerika en Midden-Amerika/Caribisch Gebied en die tussen de Noord-Amerika en Zuid-Amerika zijn, met de routes over de Stille Oceaan en die tussen Europa en Azië/Stille-Oceaangebied als goede derde.m Zakelijke luchtvaart: Hoewel de statistieken van de zakelijke luchtvaart niet zo volledig zijn als die van de luchtvaartmaatschappijen, laat de beschikbare informatie een soortgelijke groei zien wat betreft de vlootomvang en het aantal vervoerde passagiers. Onderzoek wijst uit dat directies van bedrijven steeds meer de voordelen van zakenvliegtuigen zien wat betreft gemak, tijdbesparing en beveiliging van de medewerkers. In de afgelopen jaren zijn er bedrijven gekomen die gespecialiseerd zijn in het geven van beveiligingsadviezen aan mondiaal opererende bedrijven, en die gebruikmaken van zakenvluchten op een groot aantal luchthavens die normaal niet worden aangedaan door geregelde vluchten. Nieuwe ontwikkelingen die de traditionele patronen van het zakelijke luchtverkeer doorbreken, zijn onder meer het delen van een vliegtuig door twee of meer bedrijven en het oprichten van zakenjet-divisies, zoals bijvoorbeeld Bizjet Holdings van United Airlines. Kleine luchtvaart: Hoewel het gebruik van privé-vliegtuigen vooral in Noord-Amerika is geconcentreerd, is deze bedrijfstak in vrijwel alle regio's van de wereld gegroeid. Dit blijkt ook uit het feit dat er meer dan 55 landen zijn aangesloten bij de International Council of Aircraft Owners and Pilot Association.M Fabricage: Gezien de toename van de vraag in de commerciële luchtvaart wordt voorspeld dat vervoer door de lucht de komende twintig jaar een van de belangrijkste groeisectoren in de wereld zal zijn, met een behoefte aan nieuwe transportvliegtuigen ter waarde van USD 1,3 biljoen. Het aantal vrachtvliegtuigen zal naar verwachting de komende 20 jaar verdubbelen van naar meer dan Het aandeel van de vrachtvliegtuigen in de totale luchtvloot blijft met 11-12% gelijk aan het huidige niveau. Wanneer we er rekening mee houden dat van de huidige vloot waarschijnlijk vliegtuigen uit bedrijf zullen worden genomen, zullen er in 2020 meer dan nieuwe vliegtuigen aan de vrachtvloot zijn toegevoegd. ^ Door de segmentering van de markt in de afgelopen twintig jaar zijn ontwerp, ontwikkeling en fabricage van vliegtuigen specifiek toegesneden op de afzonderlijke markten. Vóór de deregulering in de Verenigde Staten bijvoorbeeld vloog TWA dagelijks één keer met een B747 van Chicago op Londen. Nu vliegen United Airlines en American Airlines met de kleinere B767- en B777-toestellen vanuit Chicago dagelijks 22 keer op 11 bestemmingen in Europa. De verwachting is dat er door de segmentering alleen al in het Noord-Atlantische gebied in 2020 bijna 200 non-stoproutes tussen stedenparen bij zullen zijn gekomen.! 6 ' De regionale markt voor vliegtuigen heeft een explosieve groei doorgemaakt, die het verkeer op de aanvoerroutes heeft gestimuleerd. Service en comfort zijn verbeterd en er is een toenemend potentieel voor het ontwikkelen van directe vluchten tussen paren kleinere steden die nu alleen worden bediend vanuit een grote hub. Hoewel kleinere vliegtuigen zeker hun aantrekkelijke kanten hebben, maakt men zich echter zorgen over het feit dat ze in vergelijking met hun omvang relatief veel bijdragen aan de steeds toenemende congestie en vertragingen. Essays over Luchtvaart > Veiligheid > 31 >

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Ministerie van Verkeer en Waterstaat > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De heer J.G.M. Alders Ubbo Emmiussingel 41 9711 BC GRONINGEN Plesmanweg 1-6 2597 )G Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den

Nadere informatie

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Datum behandeling OVW i : 1 juni 2005 Kenmerk: OVW-2005-484 Aanleiding Het ministerie heeft het Overlegorgaan Goederenvervoer (OGV) advies gevraagd over

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Luchthavens in Nederland

Luchthavens in Nederland Fact Sheet Luchthavens in Nederland In deze fact sheet worden de belangrijkste feiten, cijfers en ontwikkelingen weergeven die over de Nederlandse luchthavens gaan. Alleen de luchthavens die aangesloten

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Dit seminar zal ons, de vandaag hier aanwezige sectoren, leiden in het exploreren van de inmiddels wereldwijd bekende Eigen Kracht.

Dit seminar zal ons, de vandaag hier aanwezige sectoren, leiden in het exploreren van de inmiddels wereldwijd bekende Eigen Kracht. Speech ter gelegenheid van Seminar Eigen Kracht / Forsa Propio 3 september 2015 Integrale aanpak vanuit een heldere visie Dit seminar gaat over Eigen Kracht. Welke associaties roept Eigen Kracht eigenlijk

Nadere informatie

Procedures RTHA 2014

Procedures RTHA 2014 Procedures RTHA 2014 Steven van der Kleij Manager Informatie, Capaciteit en Beleid Procedures Bestemmingsplan Luchthavenbesluit Procedure bestemmingsplan Regelt de ontwikkeling van het terrein (ruimtelijke

Nadere informatie

houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid

houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid Besluit van houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid Op de voordracht van Onze Minister van Verkeer en Waterstaat van, nr. HDJZ/LUV/2007-, Hoofddirectie Juridische Zaken, gedaan

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Version 1/2013 Uitdagingen in de gezondheidszorg Als professionele zorgaanbieder

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP)

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) I/ Inleiding Het aantal kinderen en jongeren met ernstige psychische problemen is goed bekend. Zowel in Nederland als in andere landen

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum Betreft Raad van Toezicht Autoriteit Financiële Markten

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum Betreft Raad van Toezicht Autoriteit Financiële Markten > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Protocol. de Inspectie voor de Gezondheidszorg. de Nederlandse Zorgautoriteit

Protocol. de Inspectie voor de Gezondheidszorg. de Nederlandse Zorgautoriteit Protocol tussen de Inspectie voor de Gezondheidszorg en de Nederlandse Zorgautoriteit inzake samenwerking en coördinatie op het gebied van beleid, regelgeving, toezicht & informatieverstrekking en andere

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord.

opgesteld die in de volgende hoofdstukken worden beantwoord. SAMENVATTING Introductie In dit proefschrift wordt volhoudtijd van mantelzorgers geïntroduceerd als een nieuw concept in de zorg voor mensen met dementie. De introductie in Hoofdstuk 1 wordt gestart met

Nadere informatie

Een aardbeving is een voorbeeld van een eenmalig-permanente en continue schok en de tijdelijke uitval van elektriciteit is bijvoorbeeld een eenmalige

Een aardbeving is een voorbeeld van een eenmalig-permanente en continue schok en de tijdelijke uitval van elektriciteit is bijvoorbeeld een eenmalige Samenvatting Een economische schok is een drastische verandering in het evenwicht of de continuïteit van een systeem. De wereld wordt gekenmerkt door een veelheid van schokken. En elke schok lijkt de economie

Nadere informatie

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties prof dr wim derksen Aan de directeur Bouwen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de heer drs J.M.C. Smallenbroek zondag 23 november 2014 Geachte heer Smallenbroek, Op uw verzoek

Nadere informatie

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen.

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen. tekst raadsvoorstel Inleiding Vanaf januari 2015 (met de invoering van de nieuwe jeugdwet) worden de gemeenten verantwoordelijk voor alle ondersteuning, hulp en zorg aan kinderen, jongeren en opvoeders.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 304 Certificatie en accreditatie in het kader van het overheidsbeleid Nr. 5 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden

Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden 15 mei 1997 97-000635 strategische luchtvaartontwikkeling Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (GS) stellen harde randvoorwaarden

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De OMC peer review van België Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De peer review exercitie van 2011 Open Method of Co-ordination (OMC): een Europees proces in het kader van het bereiken

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

O 8OKT 2015 Het tentoonstellen van genetisch gemodificeerde organismen

O 8OKT 2015 Het tentoonstellen van genetisch gemodificeerde organismen Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Datum Betreft O 8OKT 2015 Het tentoonstellen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal

Tweede Kamer der Staten Generaal Tweede Kamer der Staten Generaal Vergaderjaar 1988-1989 20 214 Hoger onderwijs en onderzoek plan Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language)

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language) Nederlandstaligesamenvatting 145 Nederlandstaligesamenvatting (summaryindutchlanguage) Reizen is in de afgelopen eeuwen sneller, veiliger, comfortabeler, betrouwbaarder, efficiënter in het gebruik van

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

Het waarom van ons aanbod

Het waarom van ons aanbod Pagina 1 van 5 - scroll Het waarom van ons aanbod Mensen laten zich leiden door ervaringen en de betekenis die zij daaraan hebben gegeven. Daarmee besturen zij zichzelf en daarmee geven zij iedere keer

Nadere informatie

HANS ALDERS. De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W. J. Mansveld Postbus 20906 2000 EX Den Haag. Groningen, 5 juni 2014.

HANS ALDERS. De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W. J. Mansveld Postbus 20906 2000 EX Den Haag. Groningen, 5 juni 2014. - de - hinderbeperking - het naar als HANS ALDERS Aan De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Mevrouw W. J. Mansveld Postbus 20906 2000 EX Den Haag Groningen, 5 juni 2014. Geachte mevrouw Mansveld,

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 4 Onderwerp: Transformatie jeugdzorg Regionaal projectplan Datum: 10 december 2012 Portefeuillehouder: Jhr. M.R.H.M. von Martels

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

In deze brief ga ik in op de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het evaluatierapport.

In deze brief ga ik in op de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het evaluatierapport. > Retouradres Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Prins Clauslaan 8 Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG www.minlnv.nl Betreft

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Deel I. Perspectieven op cultuurverandering

Deel I. Perspectieven op cultuurverandering Deel I Perspectieven op cultuurverandering 1 Perspectieven op organisatiecultuur 2 Veranderend denken over cultuurverandering 3 Aanleidingen voor cultuurverandering 4 Conclusies Hoofdstuk 4 Conclusies

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Meest mobiele organisatie van Nederland

Meest mobiele organisatie van Nederland Resultaten onderzoek Meest mobiele organisatie van Nederland Juni 2013 Uitkomsten onderzoek onder top organisaties in Nederland Uitgevoerd door Keala Research & Consultancy in de periode mei tot en met

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 18 november 2014 Agendanummer : 8 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : drs. J.F.N. Cornelisse : Veiligheid, Vergunningen en Handhaving : Eveline Plomp Voorstel

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL Inhoudsopgave: Voorwoord... 1 1. Visie: door KANTELING in BALANS...2 1.1 De kern: Eigen kracht en medeverantwoordelijkheid

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Nadere toelichting Op 15 april 2010 presenteert de Rekenkamercommissie Noordoost Fryslân (RKC) haar rapport inzake het grondbeleid in Achtkarspelen.

Nadere toelichting Op 15 april 2010 presenteert de Rekenkamercommissie Noordoost Fryslân (RKC) haar rapport inzake het grondbeleid in Achtkarspelen. Aan de Gemeenteraad Raad Status 3 februari 2011 Besluitvormend Onderwerp Advies controlecommissie over rapport Rekenkamercommissie inzake grondbeleid Punt no. 6 Korte toelichting De controlecommissie heeft

Nadere informatie

Belastingverdragen. Toepassing van het zee- en luchtvaartartikel (artikel 8 OESO-modelverdrag)

Belastingverdragen. Toepassing van het zee- en luchtvaartartikel (artikel 8 OESO-modelverdrag) Belastingverdragen. Toepassing van het zee- en luchtvaartartikel (artikel 8 OESO-modelverdrag) Directoraat-generaal voor Fiscale Zaken, directie Internationale Fiscale Zaken Besluit van 4 april 2008, nr.

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

De leefomgeving en toekomstige

De leefomgeving en toekomstige De leefomgeving en toekomstige ontwikkelingen RTHA Mini master class 2 juni 2015 Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland Natuur en Milieufederatie Zuid- Holland De Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016

Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016 Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016 WIE OF WAT IS DE OVERHEID? WIE OF WAT IS DE OVERHEID? De overheid is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied.

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 31 936 Luchtvaartbeleid Nr. 258 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Onderwijskwaliteit? Dan moet u bij de schoolbesturen zijn...

Onderwijskwaliteit? Dan moet u bij de schoolbesturen zijn... Onderwijskwaliteit? Dan moet u bij de schoolbesturen zijn... Edith Hooge Hans van Dael Selma Janssen Rolvastheid en toch kunnen variëren in bestuursstijl Schoolbesturen in Nederland beschikken al decennia

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Overschrijdingen grenswaarden geluid Schiphol Gebruiksjaar 2007

Overschrijdingen grenswaarden geluid Schiphol Gebruiksjaar 2007 Datum Overschrijdingen grenswaarden geluid Schiphol Gebruiksjaar 2007 2 van 11 1. Probleemstelling Ingevolge artikel 8.22 van de Wet luchtvaart schrijft de Inspecteur-Generaal Verkeer en Waterstaat (hierna:

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Rapport Methodiek Risicoanalyse

Rapport Methodiek Risicoanalyse Versie 1.5 31 december 2014 A.L.M. van Heijst emim drs. R.B. Kaptein drs. A. J. Versteeg Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Methodiek... 3 3. Stappenplan uitvoering risicoanalyse... 6 3.1 Landelijke risicoanalyse...

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID VAN DE UNIE BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE VERVOER EN TOERISME HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER

Nadere informatie

de verwachting van de klant centraal.*

de verwachting van de klant centraal.* de verwachting van de klant centraal.* The road ahead for public service delivery Groeiende verwachtingen van klanten, bezuinigingen en demografische ontwikkelingen zijn mondiale trends die de omgeving

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille.

b Onvermijdelijk Er moeten keuzes worden gemaakt ten aanzien van de investeringsportefeuille. gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 12BST02184 Beslisdatum B&W Dossiernummer RaadsvoorstelMeerjaren Investeringsprogramma 2013 na MKBA Inleiding De gemeente Eindhoven wil blijvend investeren in

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Ondernemerschap en bezieling in de zorg

Ondernemerschap en bezieling in de zorg Ondernemerschap en bezieling in de zorg KANSEN EN MOGELIJKHEDENVOOR ZORGONDERNEMERS Innovatief en trendsettend Efficiënt en effectief Ondernemend en daadkrachtig Vraaggerichte strategie en tevreden cliënten

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg En op welke wijze wij onze klanten verder willen brengen. Inhoud Onze Visie 4 Onze Missie 6 Onze kernwaarden 8 Onze gedragscode 10 Algemeen 11 Naleving van de wet 11 Medewerkers

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Van kostennaar waardesturing

Van kostennaar waardesturing Hoofdstuk Investeren in maatschappelijk vastgoed Van kostennaar waardesturing Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 7 Van kosten- naar waardesturing 9 Reacties uit het veld 21 Waardesturing in de praktijk 29 Samenwerken

Nadere informatie

Een leven lang leren in de techniek

Een leven lang leren in de techniek Hiteq Kennis van nu, kennis voor later Denk 10 of 20 jaar verder. Hoe ziet de technische sector er dan uit in de context van onderwijs, arbeidsmarkt, technologie en maatschappij? Hiteq selecteert en ontsluit

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Conclusies veranderen van organisatiecultuur

Conclusies veranderen van organisatiecultuur Hoofdstuk 11 Conclusies veranderen van organisatiecultuur In dit deel heb ik de basisprincipes en ingrediënten beschreven van de voor cultuurveranderingen in organisaties. 114 Leiders in cultuurverandering

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde gemeente Eindhoven Inboeknummer 12bst01585 Dossiernummer 12.38.651 18 september 2012 Commissienotitie Betreft startnotitie over Sturen met normen: domein 'flexibiliteit'. Inleiding Op 28 augustus is in

Nadere informatie

74 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 4

74 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 4 74 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 4 Luchtvaart en luchthavens: internationale bereikbaarheid De luchtvaart is in het internationale verkeer van mensen en goederen de snelst groeiende vervoerwijze. Dat heeft gevolgen

Nadere informatie