REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN"

Transcriptie

1 29 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN JAARGANG 10 NUMMER 2 COMPLEX GROEN + VLAAMSE KWABALEN

2 RAVON is het tijdschrift van de Stichting RAVON (Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland). Donateurs van RAVON krijgen het blad gratis toegezonden. Redactie-adres: Stichting RAVON, Postbus 1413, 6501 BK Nijmegen. Redactie: Jeroen van Delft, Ingo Janssen, Pedro Janssen, Frank Spikmans, Michaël Steeghs, Annemarieke Spitzen. Vormgeving + opmaak: Walter Lentjes Druk: Drukkerij HPC b.v., Arnhem Aanmelden als donateur van ravon kan: - via onze website: - per via: - schriftelijk: Stichting ravon Donateursadministratie Postbus 1413, 6501 BK Nijmegen IBAN nr.: NL37 PSTB BIC-Code: PSTB NL21 september 2008 RAVON 29 JAARGANG 10 NUMMER 2 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Kopij-wenken Inlevering van kopij dient op CD-rom of te geschieden (Word). Inhoud: RAVON is bedoeld voor publicatie van artikelen en voor rubrieken-nieuws over in Nederland voorkomende vissen, amfibieën en reptielen. In het buitenland verricht onderzoek kan gepubliceerd worden indien dit relevant geacht wordt voor de in Nederland voorkomende soorten. Introductie: Een artikel dient voorzien te worden van een leader van maximaal 120 woorden. Verdere structurering van artikelen door middel van paragraaftitels. Figuren: Tekeningen, grafieken en kaartjes los bijvoegen. Op A4 formaat aanleveren in direct reproduceerbare vorm, bij voorkeur in zwarte inkt en zonder grijstinten. Bij teksten en schaalaanduidingen dient men rekening te houden met verkleining. Aanlevering in Excel is ook mogelijk. Dia s en foto s: Voorkeur voor digitale foto s met een hoge resolutie. In overleg met de redactie kunnen ook algemene dia s gebruikt worden van soorten en/of biotopen. Literatuurverwijzingen: in de tekst alleen auteur en jaartal noemen. Bij twee auteurs beiden vermelden, gescheiden door &, bij meer dan twee auteurs alleen de eerste gevolgd door et al., in cursief. Literatuurlijst: Vermelding van de geciteerde literatuur. Auteur, jaartal en titel, gevolgd door uitgevende instantie. In verband met de overzichtelijkheid wordt de voorkeur gegeven aan korte artikelen platte tekst; 2500 woorden en mededelingen van niet meer dan een half A4. De redactie kan, indien nodig, de ingezonden artikelen en stukken inkorten en kleine, niet inhoudelijke wijzigingen aanbrengen. Inkorting of inhoudelijke wijziging geschiedt altijd in overleg met auteurs. Groene kikkers zijn complex 25 Kees Marijnissen Soortherstelproject kwabaal 31 Johan Coeck, Alain Dillen, Daniel De Charleroy, Inne Vught & Koen De Gelas kortom 36 Rectificatie Gezocht: exotische vissen, amfibieën en reptielen uit het veld 38 Albino bruine kikkers in stadstuin Amfibieën: prooien voor de steenuil, gezien door de webcam Opmerkelijke vangst Kapitaal ravon nieuws 39 RAVON-dag 2008 RAVON-vissenweekend 2008 Afscheid Annie Zuiderwijk Contract van de atlas ondertekend! Voor de omslag is gebruik gemaakt van illustraties van Paul Veenvliet: groene kikker en larve en Bas Teunis: dwergmeerval. Auteursrechten op afbeeldingen berusten bij de makers.

3 29 10(2) Groene kikkers zijn complex Kees Marijnissen Groene kikkers zijn gewoon en bijzonder tegelijk. Ze zijn algemeen, maar hun genetica en reproductieproces is uniek. In Nederland komen twee soorten voor en een hybride. Het onderscheid tussen de drie verschillende groene kikkers is niet eenvoudig. Dit artikel gaat in op de erfelijkheid van de drie vormen, de naamgeving en wat voor de waarnemers belangrijk is: het onderscheid in het veld. Groene kikkers behoren tot de meest algemene amfibieën van Europa en komen in bijna alle wateren voor. Ze behoren tot het genus Rana (echte kikkers) en de groep van de waterkikkers (subgenus Pelophylax). Naast de waterkikkergroep komen in Europa binnen het genus Rana soorten voor die tot de bruine kikker-groep worden gerekend. Recent is er een sterke tendens om het subgenus Pelophylax tot genus te verheffen. Onze groene kikkers behoren tot de Westpalearctische groep van waterkikkers. Het verspreidingsgebied omvat Europa, Noord-Afrika en West-Azië. De groep heeft de aandacht van evolutiebiologen uit de gehele wereld op zich gevestigd. De ontdekking van het bijzondere karakter van de hybriden en de unieke populatiegenetische relaties tussen de verschillende taxa (soorten en hybriden) heeft een enorme stroom aan wetenschappelijke publicaties op gang doen komen. Het meest intrigerende aan de hybriden is misschien wel het feit dat ze succesvoller lijken te zijn dan de oudersoorten. Binnen de groep van de Westpalearctische waterkikkers onderscheidt men inmiddels, afhankelijk van de gevolgde taxonomische inzichten, tien echte soorten en drie hybridogenetische taxa. Sinds 1976 is bekend dat er in Nederland niet één, maar drie taxa van de groene kikker voorkomen (Wijnands & Van Gelder, 1976). De meerkikker (Rana ridibunda) en de poelkikker (Rana lessonae) zijn aparte soorten. De bastaardkikker (Rana klepton esculenta) is een hybride die uit kruising van deze twee soorten is ontstaan. In elke biologiemethode voor de middelbare school staat te lezen dat twee dieren die gezamenlijk vruchtbare nakomelingen kunnen voortbrengen tot één soort behoren. Een kruising tussen afzonderlijke soorten levert geen vruchtbare nakomelingen op. r. kl. esculenta is echter wel vruchtbaar en kan zich met beide oudersoorten voortplanten. Zeer opmerkelijk is het gegeven dat daardoor geen vermenging van het genetisch materiaal van de oudersoorten optreedt. Om deze reden is de status die men aan de taxa moet toekennen lange tijd een twistpunt geweest. r. kl. esculenta is dan wel ontstaan door kruising van r. lessonae en r. ridibunda, maar deze soorten leven zo geïsoleerd van elkaar dat de algemene verspreiding en talrijkheid van r. kl. esculenta niet verklaard kan worden uit steeds weer optredende kruisingen. Hybridiogenese Hybridogenese werd in het rijk der gewervelden ontdekt door Schultz (1969) bij in Midden-Amerika voorkomende, levendbarende tandkarpertjes (Poeciliidae, waartoe ook het guppy behoort). Naast een aantal normale soorten bevat deze groep hybriden die uit uitsluitend vrouwtjes bestaan en die zich reproduceren door te paren met mannetjes van een der oudersoorten. Bij r. kl. esculenta is de hybridogenetische reproductie ingewikkelder en veelzijdiger dan bij de Midden-Amerikaanse tandkarpertjes. Een opvallend verschil is de aanwezigheid van zowel vrouwtjes als mannetjes bij r. kl. esculenta. Daarnaast kunnen door r. kl. esculenta verschillende geslachtscellen gevormd worden. Er kunnen geslachtscellen worden gevormd met een lessonae-chromosoomset (l) of een ridibunda-chromosoomset (r) of zelfs geslachtscellen met een dubbele chromosoomset (ll-, lr- of rr). Dit laatste komt met name voor bij triploïde individuen, waarover hierna meer. Taxonomie Vele auteurs hebben in het verleden de hybriden zoals r. kl. esculenta aangeduid alsof het echte soorten waren. Nadat steeds meer bekend werd over het hybride-karakter van deze taxa bleek dat ze met de bestaande taxonomische nomenclatuur niet in te delen waren. Dubois & Günther (1982) hebben daarom voorgesteld een nieuw woord in te voeren om deze vormen van seksueel parasitisme te kunnen indelen. De voorgestelde tussenvoeging was klepton, het Griekse woord voor dief. In gemengde populaties steelt r. klepton esculenta als het ware geslachtscellen van een der oudersoorten om zich te Poelkikkers in ven Foto: Jelger Herder

4 29 10(2) 2008 Foto s: Jelger Herder Habitat poelkikker, Drenthe Habitat meerkikker, Noord-Holland reproduceren. Volgens de definitie van Dubois & Günther kunnen kleptons zich niet reproduceren zonder gameten (geslachtscellen) van een der oudersoorten. r. klepton esculenta kan zich echter ook in zuivere populaties handhaven en voldoet dus niet aan deze regel. Dubois & Günther onderkennen dat het lijkt alsof r. klepton esculenta in deze situatie de taxonomische status van een soort heeft bereikt. Zij wijzen echter op de abnormale vorming van geslachtscellen en het ontbreken van vermenging van de erfelijke eigenschappen van de ouders, als argumenten om de status van soort te verwerpen. De oudersoorten samen met het klepton duiden Dubois & Günther aan met synklepton. Zij hebben voorgesteld de naam van het synklepton als tussenvoeging te hanteren bij de volledige benaming van alle taxa die tot een synklepton behoren. De volledige benamingen van de in Nederland voorkomende groene kikkers luiden dan als volgt: poelkikker (kleine groene kikker) Rana (synklepton esculenta) lessonae meerkikker (grote groene kikker) Rana (synklepton esculenta) ridibunda bastaardkikker (middelste groene kikker) Rana (synklepton esculenta) klepton esculenta Bij r. kl. esculenta worden verschillende verschijningsvormen met verschillende reproductiesystemen onderscheiden. Er wordt echter voor alle verschijningsvormen slechts een benaming gehanteerd; r. kl. esculenta. Verspreiding Het verspreidingsgebied van de Westpalearctische waterkikkers beslaat bijna geheel Europa, met uitzondering van Groot-Brittannië, Spanje, Portugal en het grootste deel van Scandinavië, plus het westen van Azië en het noorden van Afrika. r. kl. esculenta komt meestal in mengpopulaties met r. lessonae voor (l-e-populaties) (Graf & Polls Pelaz, 1989; Günther, 1990). Zuivere lessonae-populaties (l-l-populaties) zijn zeldzaam. Gemengde populaties van r. ridibunda en r. kl. esculenta (r-e-populaties) zijn bekend uit Nederland, Duitsland en Polen. Populaties van uitsluitend r. kl. esculenta (e-e-populaties) zijn bekend uit het noordelijk deel van Duitsland en Polen, het zuiden van Zweden en Nederland (Günther, 1975b, 1990; Berger, 1977; Wijnands, 1979; Ebendal & Uzzell, 1982; Blommers-Schlösser, 1990). r. ridibunda komt in Nederland vooral voor in waterrijke gebieden zoals polders met veel sloten en groot open water. Hij is dan ook het meest talrijk in het noordelijk en westelijk deel van het land. r. lessonae komt vooral voor in kleine soms tamelijk geïsoleerde wateren zoals vennen, poelen en slootjes in drogere gebieden in het zuidelijk en oostelijk deel van het land (Bergmans & Zuiderwijk, 1986; Wijnands, 1979). r. kl. esculenta komt vrijwel overal in Nederland en in allerlei typen wateren voor, meestal in gezelschap van een van beide oudersoorten. Zijn verspreidingsgebied is zelfs groter dan dat van r. ridibunda en r. lessonae samen. In Zeeland lijkt r. kl. esculenta exclusief voor te komen (Blommers Schlösser, 1992). Voortplanting en populatieopbouw r. kl. esculenta kan zich in l-e-populaties handhaven door terugkruising met r. lessonae. r. kl. esculenta produceert daarbij geslachtscellen met een chromosoomset van r. ridibunda. Combinatie met geslachtscellen afkomstig van r. lessonae levert weer r. kl. esculenta op. R. lessonae (LL) L R. kl. esculenta (LR) R LR R. kl. esculenta Bij de vorming van geslachtscellen in r. kl. esculenta wordt de lessonae-chromosoomset niet gebruikt. Paring van r. kl. esculenta onderling zou dan r. ridibunda moeten opleveren. Het levert echter meestal geen levensvatbare nakomelingen op. De larven sterven voor of tijdens de metamorfose (Berger, 1968). De samenstelling van de populaties is afhankelijk van de ecologische omstandigheden (Blankenhorn, 1977; Blommers Schlösser, 1992). r. lessonae is in het voordeel in (zwak) zure, voedselarme wateren zoals heidevennen en veensloten en kan daar zuivere populaties vormen. Naarmate de zuurgraad en de trofiegraad stijgen, stijgt ook het aandeel van r. kl. esculenta in de populaties. Het typische biotoop van r. lessonae is op veel plaatsen aangetast door verzuring of door eutrofiëring, waardoor r. lessonae minder algemeen is geworden. In het noordelijk verspreidingsgebied van r. kl. esculenta komt deze ook voor in r-e-populaties. r. kl. esculenta produceert in die populaties geslachtscellen met een chromosoomset van r. lessonae. Combinatie met geslachtscellen afkomstig van r. ridibunda levert weer r. kl. esculenta op. R. ridibunda (RR) R R. kl. esculenta (LR) L LR R. kl. esculenta

5 29 10(2) In zuivere e-e-populaties treft men altijd een groot aantal triploïden (dieren met drie in plaats van het normale aantal van twee sets chromosomen, wat diploïd wordt genoemd), tot 83% in het noorden van het verspreidingsgebied (Günther, 1975a). Triploïden kunnen in twee typen worden opgedeeld; lrr (een l- en twee r-chromosoomsets) en llr (twee l- en een r-chromosoomsets). Per populatie kan het aantal triploïden sterk variëren. In Oost-Duitsland werden triploïden in bijna elke l-e-populatie vastgesteld, tot een aandeel van 43% (Günther, 1975a, 1990). Het grootse deel der triploïden in l-e-populaties heeft een llr-genotype (Berger & Günther, 1988; Günther, 1990). lrr-triploïden worden regelmatig aangetroffen in r-e-populaties of e-e-populaties (Günther et al., 1979; Berger, 1987, 1988). Blommers-Schlösser (1990) vond in het westen van Nederland in e-e-populaties uitsluitend llr-triploïden en in het geheel geen lr-diploïden of lrrtriploïden. llr-triploïden vormen l-geslachtscellen of lr-geslachtscellen. De llr-triploden kunnen in een l-e-populatie de plaats innemen van r. lessonae. r. lessonae kan dan geheel worden weggeconcurreerd zonder dat het voortbestaan van de populatie als geheel in gevaar komt. De populatievorm is dan een e-e-populatie geworden. Zonder triploïden heeft r. kl. esculenta een van de oudersoorten nodig om zich te kunnen reproduceren en kan een e-e-populatie dus niet bestaan. R. kl. esculenta (LR) R R. kl. esculenta (LLR) L R. kl. esculenta (LLR) L R. kl. esculenta (LLR) LR LR R. kl. esculenta LLRR. kl. esculenta De verdeling in l-e-populaties, r-e-populaties en e-epopulaties is niet uitputtend. Het is slechts een globale indeling in het schijnbare woud van mogelijkheden. Voor meer gedetailleerde informatie over dit onderwerp kan men Jooris (2002) of Günther (1990) raadplegen. Determinatie Het determineren van de verschillende groene kikkers is niet eenvoudig. Er is een aantal kleurkenmerken waarmee de soorten redelijk goed te onderscheiden zijn (Blommers-Schlösser, 1992). Die mogen echter nooit als doorslaggevend determinatiekenmerk gebruikt worden. Sommige professionele herpetologen determineren groene kikkers aan de hand van bloedeiwitten. Voor vrijwilligers is deze methode echter niet bruikbaar. Een redelijk betrouwbare determinatie kan worden verricht door een aantal maten aan de achterpoten te meten (figuur 1) met een schuifmaat met een nauwkeurigheid van 0,1 mm., maar ook deze methode is niet 100% betrouwbaar. Het is waarschijnlijk een poelkikker als: - de berekende waarde van fa voor de linker zijde groter dan fab en fb voor de linker zijde én is de berekende waarde van fa voor de rechter zijde groter dan fab en fb voor de rechter zijde. Het is waarschijnlijk een meerkikker als: - de berekende waarde van fb voor de linker zijde groter dan fa en fab voor de linkerzijde én is de berekende waarde van fb voor de rechter zijde groter dan fa en fab voor de rechter zijde. Het is waarschijnlijk een bastaardkikker als: - de berekende waarde van fab voor de linker zijde groter dan fa en fb voor de linkerzijde én is de berekende waarde van fab voor de rechter zijde groter dan fa en fb voor de rechter zijde. Soms geven de linker en de rechter achterpoot niet hetzelfde resultaat (bijvoorbeeld fa is links de grootste waarde en fab is rechts de grootste waarde). In dergelijke gevallen biedt de methode geen uitkomst en kan men het dier het best noteren als groene kikker onbepaald. Voor een betrouwbare determinatie moet men de maten meerdere keren opmeten, totdat men zeker is dat de gemeten waarden correct zijn. Bij het noteren van de waarneming is het aan te raden de gemeten waarden op de waarnemingskaart te vermelden. Zo kunnen de determinaties achteraf altijd gecontroleerd worden. Overigens is niet alleen de grootte van het graafknobbeltje aan de voet (callus internus) sterk verschillend tussen de soorten, maar ook de vorm, met name tussen de poelkikker (groot en symmetrisch) en meerkikker (klein en asymmetrisch) (figuren 2 tot en met 4). Wanneer triploïde individuen in een populatie voorkomen wordt deze methode onbruikbaar. Uit onderzoek door Günther (1990) is gebleken dat de triploïden wat betreft kenmerken tussenposities innemen. llr triploïden zitten tussen r. lessonae (ll) en r. kl. esculenta (lr) in. lrr triploïden zitten tussen r. kl. esculenta (lr) en r. ridibunda Meetmethode: Meet tot op 0,1 mm nauwkeurig aan de achterpoot: - de lengte van het scheenbeen (tibialengte: t.l.), - de hoogte van het knobbeltje aan de voet (callus internus hoogte: c.i.h.) en - de lengte van deze knobbel (callus internus lengte: c.i.l.). Doe dit afzonderlijk voor zowel de linker- als de rechterachterpoot. Voer voor zowel de linker- als de rechterachterpoot de volgende berekeningen uit: X = t.l./c.i.l. en Y = t.l./c.i.h. Deze waarden worden in de volgende formules ingevuld. Voor de linker lichaamszijde: fa = (9,2 * X) + (0,72 * Y) - 35,9 fab = (11,0 * X) + (1,19 * Y) - 56,9 fb = (14,0 * X) + (1,68 * Y) - 97,0 Voor de rechter lichaamszijde: fa = (9,9 * X) + (0,71 * Y) - 37,8 fab = (11,7 * X) + (1,13 * Y) - 58,4 fb = (14,6 * X) + (1,69 * Y) -99,2 Figuur 1 Te meten onderdelen aan de poot van een groene kikker (afkortingen in de tekst) en in detail de callus internus van meerkikker (GGK), bastaardkikker (MGK) en poelkikker (KGK). Overgenomen uit Lenders et al. (1993).

6 29 10(2) 2008 neuspunt, bij de poelkikker hooguit tot het oog en bij de bastaardkikker tot aan de neuspunt (figuren 5 tot en met 7) (van Diepenbeek & Creemers, 2006). De poten kunnen ook in een meer natuurlijke houding worden gehouden, maar dan zo dat het bovenbeen in een rechte hoek op het lichaam staat. Bij duidelijk overlappende hielen is het een meerkikker (figuur 8), wanneer de hielen elkaar niet raken een poelkikker (figuur 9). De bastaardkikker neemt weer een intermediaire positie in. Bij het determineren is het gebruiken van een combinatie van kenmerken dan ook aan te bevelen. De aanwezigheid van triploïden maakt ook deze methoden niet onfeilbaar. Ook nu geldt dat wanneer meer dan 10 dieren zijn gedetermineerd en ze alle tien een overtuigende uitkomst geven, men mag aannemen dat de determinatie betrouwbaar is. Determinatie van mannetjes in de paartijd Bij de mannetjes is het in de paartijd goed mogelijk om een betrouwbare determinatie te verrichten, zelfs zonder de dieren te vangen. De determinatie wordt dan gebaseerd op het uiterlijk en het geluid van mannetjes in een paargroep. Dit is alleen mogelijk bij gunstige weersomstandigheden. Kleur en grootte zijn lastige kenmerken bij groene kikkers. Een koor van r. lessonae is voor een geoefende waarnemer echter onmiskenbaar. Het zijn kleine dieren met een geelgroene kleur, gitzwarte vlekjes en spierwitte kwaakblazen. Een koor van r. ridibunda is eveneens herkenbaar. Het zijn grote dieren met een olijfgroene kleur, bruine vlekken en donkergrijze kwaakblazen. r. kl. esculenta mannetjes zijn meestal grasgroen met zwarte vlekken en witte tot lichtgrijze kwaakblazen. Foto s: Kees Marijnissen Meerkikker Poelkikker (rr) in. Aangezien de aanwezigheid van triploïden alleen met zekerheid vast te stellen is door bloedonderzoek, zetten triploïden elke soortvaststelling zonder bloedonderzoek op losse schroeven. Determineren met zekerheid is dus nagenoeg onmogelijk! Wanneer van meer dan 10 dieren de achterpoten zijn gemeten en ze geven alle tien een overtuigende uitkomst mag men aannemen dat de determinatie betrouwbaar is. In een mengpopulatie moeten dan dus minimaal 20 dieren worden gemeten. Een minder exacte maar in het veld eenvoudiger toe te passen methode is de strekproef. De lengte van de achterpoten geeft informatie, wanneer deze voorzichtig naar voren worden geklapt. Bij de meerkikker reikt het hielgewricht tot voorbij het oog, meestal zelfs tot voorbij de Naast het uiterlijk is het geluid een bruikbaar kenmerk om de mannetjes van elkaar te onderscheiden. Om de soorten te herkennen aan het geluid is alleen de paarroep geschikt. De paarroep is een langgerekte roep die goed te horen is in de paartijd als de temperatuur voldoende hoog is. De dieren moeten zogezegd, lekker door kwaken. Als er veel stiltes vallen zijn de omstandigheden niet gunstig. De roep van r. ridibunda is een schaterend geluid, met een vrij constant ritme, duidelijke onderbrekingen en klankkleur. Het is goed te onderscheiden van de andere twee taxa (Schneider, 2005). De roep van r. lessonae is een langgerekte kwaak waar een rasp in te horen valt. Er zijn geen onderbrekingen en er is weinig klankkleur. r. kl. esculenta houdt het midden tussen de beide oudersoorten. Het kan omschreven worden als een langgerekte kwaak met een neiging tot schateren er in. Het onderscheid tussen de twee laatst genoemde taxa is niet eenvoudig, omdat de roep afhankelijk is van de watertemperatuur (Schneider, 2005). Na wat oefening is het verschil tussen r. kl. esculenta en r. lessonae te horen. Maar ook nu kunnen de triploïden roet in het eten gooien door tussenposities in te nemen. Neemt men bij gunstige weersomstandigheden rustig de tijd om een koor kwakende mannetjes te observeren en te beluisteren dan is een betrouwbare determinatie goed mogelijk. De geluiden zijn te beluisteren op Klik door naar Soorten. Illustraties: Paul Veenvliet Figuur 2 Graafknobbel meerkikker Figuur 3 Graafknobbel poelkikker Figuur 4 Graafknobbel bastaardkikker Is determineren echt belangrijk? Günther (1990) veronderstelt dat r. kl. esculenta de verspreiding van de oudersoorten kan bevorderen. Door de grotere ecologische plasticiteit kan de hybride gebieden die voor de oudersoorten ongunstig zijn overbruggen. Bij de voortplanting kunnen de oudersoorten worden teruggevormd. In een voor de oudersoorten gunstige omgeving aangekomen, kunnen ze overleven en (deel-)

7 populaties vormen. Een nadeel hierbij kan zijn dat de erfelijke variatie erg beperkt is. De verhouding in de aantallen van de taxa binnen een populatie wordt sterk beïnvloed door de ecologische omstandigheden. Op basis van deze kennis zou men kunnen veronderstellen dat het bij verspreidingsonderzoek van ondergeschikt belang is om vast te stellen welke taxa ergens voorkomen. Wanneer de omstandigheden veranderen zal ook de samenstelling van de populatie zich wijzigen. De aanwezigheid van r. kl. esculenta betekent in potentie ook de aanwezigheid van r. lessonae of r. ridibunda. Wanneer de omstandigheden voor een van de beide oudersoorten gunstig worden zal deze vroeg of laat verschijnen. Het blijft natuurlijk interessant om te weten welke taxa waar voorkomen. Bij de groene kikkers kan men vanuit puur wetenschappelijke overwegingen beter terughoudend zijn met het vaststellen van taxa. Wanneer men niet absoluut zeker is van een determinatie kan men beter groene kikker onbepaald noteren. Vanuit beleidsoverweging zou het verleidelijk kunnen zijn om de poelkikker vast te stellen. Deze soort geniet zowel nationaal (Floraen faunawet) als internationaal (Habitatrichtlijn) een strengere bescherming dan de twee andere taxa. Laat je echter niet verleiden om al te snel poelkikker te noteren. Literatuur Bastaardkikker Figuur 5 Strekproef meerkikker Figuur 6 Strekproef poelkikker Figuur 7 Strekproef bastaardkikker Figuur 8 Meerkikker, overlappende hielen Figuur 9 Poelkikker, geen overlappende hielen Foto: Kees Marijnissen Illustraties: Paul Veenvliet Koor van poelkikkers Foto: Jelger Herder

8 (2) 2008 Habitat bastaardkikker, Noord-Holland Berger, L., Morphology of the F1 generation of various crosses within Rana esculenta-complex. Acta Zool. Cracov. 13: Berger, L., Systematics and hybridisation in the Rana esculenta complex. In: The reproductive biology of amphibians, p Taylor D.H. & S.I. Guttman, eds., Plenum Press, New York/London. Berger, L., Impact of agricultural intensification on Amphibia. 4th Ordinary General meeting of seh, Berg en Dal-Nijmegen, August 1987, p. 46. Berger, L., On the origin of genetic systems in European water frog hybrids. Zool. Polon. 35: Berger, L & R. Günther, Genetic composition and reproduction of the waterfrog populations (Rana esculenta Synklepton) near nature reserve Serrahn, gdr. Arch. Naturschutz u. Landschaftsforsch. Berlin 28: Bergmans, W. & A. Zuiderwijk, Atlas van de Nederlandse Amfibieën en Reptielen en hun bedreigingen. Uitgave no 39 van de Stichting Uitgeverij knnv, Hoogwoud. Blankenhorn, H.J Reproduction and matingbehavior in Rana lessonae- Rana esculenta mixed populations, pp In: The Productive Biology of Amphibians. D.H. Taylor and S.I. Guttman (red.) Plenum Press, New York and London. Blommers-Schlösser, Rose M.A., De groene kikkers in Nederland; samenstelling van populaties, oecologie, verspreiding en bedreiging. De Levende Natuur 93 (1): 2-9. Blommers-Schlösser, Rose M.A., On occurence and identity of the triploids of Rana kl. esculenta Linnaeus and r. lessonae Camerano in the Netherlands (Anura: Ranidae). Bijdragen tot de dierkunde 60(3/4): Diepenbeek, A. van & R. Creemers, Herkenning Amfibieën en Reptielen. Stichting ravon, Nijmegen. Dubois, A. & R. Günther, Klepton and Synklepton: Two New Evolutionary Systematics Categories in Zoology. Zool. Jahrb. Syst. 109: Ebendal, T. & T. Uzzell, Ploidy and immunological distance in Swedish waterfrogs (Rana esculenta complex). Amphibia-Reptilia, 3: Eikhorst, R., Untersuchungen zur Verwandtschaft der Grünfrösche. Rapport, Universität Bremen. Eikhorst, R., Der laich des Tiechfroches Rana esculenta Linnaeus, 1758 in einer reinen Bastardpopulation. Salamandra 23: Graf, J.-D. & M. Polls Pelaz, Evolutionary genetics of the Rana esculenta complex. Evolution and ecology in unisexuel vertebrates 466: Günther, R., 1975a. Zum näturlichen Vorkommen und zur Morphologie triploider Teichfrösche, Rana esculenta L. in der ddr (Anura, Ranidae). Mitt. Zool. Mus. Berlin 51: Günther, R., 1975b. Untersuchungen der Meiose bei Männchen von Rana ridibunda Pall., Rana lessonae Cam. und deren Bastardform Rana esculenta L. (Anura). Biol. Zentralbl. 94: Günther, R., Die Wasserfrösche Europas. Die Neue Brehmbücherei, Wittenberg Lutherstadt. isbn: Günther R., T. Uzzell & L. Berger, Inharitance patterns in triploid Rana esculenta (Amphibia, Salientia). Mitt Zool. Mus. Berlin 55: Jooris, R., Pelophylax, de groene wachters aan de waterkant. Natuurpunt, Mechelen. Natuurhistorische reeks. Depotnummer: D/2002/8586/1 Lenders, H.J.R., C.C.H. Marijnissen & R.P.W.H. Felix, Waarnemen en herkennen van amfibieën en reptielen in het veld. Uitgave Stichting ravon, Nijmegen. Schneider, H., Bioakustik der Froschlurche. Supplement der Zeitschrift für Feldherpetologie 6. Laurenti Verlag, Bielefeld. isbn: Schultz, R.J., Hybridization, unisexuality, and polyploidy in the teleost Poeciliopsis (Poeciliidae) and other vertebrates. Amer. Nat. 103: Wijnands, H.E.J., & J.J. van Gelder, Biometrical and serological evidence for the occurrence of three phenotypes of green frogs (Rana esculenta complex) in the Netherlands. Neth. J. Zool. 26: Wijnands, H.E.J., De Groene kikker bestaat niet. Vakbl. Biol. 18(59): Summary Water frogs are complex This article provides an overview of the complex genetics and determination of water frogs. Only since 1976 it is known that there are three taxa of water frog instead of one taxon in the Netherlands. Determination of water frogs is complex. Therefore useful information is given on colouration, body proportions, measurements and sounds. With these characteristics it is possible to obtain a quite high degree of certainty, however only blood analyses will give absolute certainty. It is stated that determination to species level can be useful from a conservation point of view, but should be done with utmost care. Kees Marijnissen Wethouder Traplein BE Goirle

9 29 10(2) Soortherstelproject kwabaal nieuwe kansen voor een verdwenen vissoort in Vlaanderen Johan Coeck, Alain Dillen, Daniel De Charleroy, Inne Vught & Koen De Gelas Rond 1970 verdwenen de laatste kwabalen (Lota lota) uit Vlaanderen, ondermeer uit het bekken van de Nete. De oorzaak voor de achteruitgang en het verdwijnen moeten we zoeken in het verslechteren van de waterkwaliteit, het verlies of onbereikbaar worden van typische paaibiotopen en het verdwijnen van geschikt habitat in de waterlopen zelf. Hoewel de waterkwaliteit van de Vlaamse beken en rivieren de laatste decennia gestaag verbeterd is en er in het kader van integraal waterbeheer meer aandacht wordt besteed aan het verbeteren van de beek- en rivierstructuur en het verzekeren van een vrije vismigratie, is er door de afwezigheid van bronpopulaties in de directe omgeving geen natuurlijk herstel meer mogelijk. Daarom werd in samenwerking tussen het Agentschap Natuur en Bos (anb) en het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (inbo) een herstelprogramma opgestart waarin de mogelijkheden en randvoorwaarden voor een herintroductie werden nagegaan. Het herstelprogramma werd opgezet als een stappenplan met een haalbaarheidsstudie, de eigenlijke herintroducties en een opvolgstudie. De haalbaarheidsstudie bestond uit een populatiegenetisch onderzoek, een gecontroleerd kweekprogramma en een studie naar de biologie en habitatbinding in referentiebiotopen met eraan gekoppeld een evaluatieonderzoek naar de geschiktheid van Vlaamse waterlopen. Kennismaking met de kwabaal De kwabaal is de enige vertegenwoordiger van de kabeljauwen in het zoete water. De soort komt oorspronkelijk voor in heel Europa, Azië en Noord-Amerika boven 40 Noorderbreedte. Het is een langgerekte, vaak opvallend gemarmerde vis met een brede, platte kop, een lange baarddraad aan de kin en, net zoals de paling, een zeer lange rug- en aarsvin. Dankzij de baarddraad op zijn kin, kan de kwabaal met geen enkele andere zoetwatervis verward worden. Kwabaallarven voeden zich met plankton, de jongen eten allerlei ongewervelde diertjes en vanaf een lengte van ongeveer 10 cm. beginnen ze vis te eten. Het dieet van volwassen kwabalen bestaat praktisch volledig uit vis. Populatiegenetisch onderzoek Via een populatiegenetische studie werd nagegaan uit Kwabaal Foto: Johan Coeck

10 29 10(2) 2008 dus een lage watertemperatuur en een aangepast dag- en nachtritme. Dit stimuleert de kweekdieren in teeltbassins om hun eitjes af te zetten, gewoonlijk tussen kerst en midden januari. De bevruchte eitjes komen in speciale Zougflessen tot ontwikkeling en worden constant van zuurstofrijk water voorzien. Bij een temperatuur van 4 C komen de larven na ongeveer 32 dagen uit. Tijdens deze periode bedraagt de overleving meestal meer dan 80%. De eerste twee weken na het uitkomen overleven de larven op de voedselvoorraad in hun dooierzak. Daarna moeten ze zelf op zoek naar voedsel dat in de natuur bestaat uit plankton. Er is nog geen visvoeder op de markt dat als startvoeder voor de larven gebruikt kan worden. Daarom wordt aan het inbo geschikt dierlijk plankton gekweekt (zoetwaterraderdiertjes en larven van pekelkreeftjes). Kwabaallarven groeien en overleven het best bij temperaturen tussen 12 en 16 C. Na verloop van enkele weken worden ze uitgezet in extensieve kweekvijvers waar ze opgekweekt worden tot eenzomerige kwabalen. Afhankelijk van voedselaanbod, watertemperatuur en kannibalisme meten ze in het najaar tussen de 10 en 20 cm. (Vught et al., in press). Habitatbinding in referentiebiotopen In een rivier gebruiken vissen tijdens de verschillende fasen in hun levenscyclus andere microhabitats. Tussen deze ruimtelijk gescheiden habitats worden kleine of grotere migraties ondernomen. Aanwezigheid van al deze karakteristieke microhabitats (binnen een range van enkele kilometers) is een voorwaarde voor de overleving van een soort. Omdat over de habitateisen van kwabaal in laaglandbeken en -rivieren weinig informatie beschikbaar was, werd naar een geschikte referentiesituatie in het buitenland gezocht. Die referentiesituatie werd gevonden in de rivier La Bar in de Franse Ardennen, waar door het inbo in samenwerking met de Franse Conseil Supérieure de la Pêche (csp) een onderzoek gestart werd (Dillen et al, in press). Geomorfologisch vertoont La Bar grote gelijkenissen met een typisch Vlaamse laaglandbeek. La Bar is overigens de enige rivier in het Franse stroomgebied van de Maas waarin nog een omvangrijke kwabaalpopulatie voorkomt. Foto s: Jelger Herder Kwabaaleitjes Kwabaallarfjes welke waterlopen of rivierbekkens in Europa geschikte ouderdieren gehaald konden worden die de oorspronkelijke kwabaalpopulaties in Vlaanderen het meest benaderen. Het onderzoek dat uitgevoerd werd aan de ku Leuven (Van Houdt et al., 2003) toonde aan dat er in Europa drie grote genetische kwabaalgroepen bestaan: een noordelijke groep, een continentale groep en een Atlantische groep. België en Nederland vallen volledig in het areaal van de Atlantische groep die ruwweg de stroomgebieden van Seine, Maas, Rijn en enkele kleinere stroomgebieden uit het Noordzeegebied omvat. Gecontroleerd kweekprogramma In het centrum voor visteelt van het inbo in Linkebeek werd nagegaan of de kwabaal in gevangenschap succesvol gekweekt kon worden. In de natuur vindt de voortplanting in het midden van de winter plaats. De kweek vereist Jongvolwassen en volwassen kwabalen In dit Franse riviertje leven de jongvolwassen en volwassen kwabalen gedurende het grootste deel van het jaar in de hoofdrivier zelf. In juni en juli 2003 werden 42 trajecten van 50 m. in de rivier bemonsterd om het habitatgebruik te analyseren. Ieder traject werd opgedeeld in een raster met 75 cellen (5 in de breedte- en 15 in de lengterichting van de rivier) en in elke cel werden 11 variabelen opgemeten (diepte, stroomsnelheid op 10 cm. boven het substraat, oevercel of geen oevercel (positie t.o.v. oever), hard of zacht substraattype en aan- of afwezigheid van holle oevers, dood hout, draadalgen, ondergedoken waterplanten, moerasvegetatie, oeverbedekking door bomen en struiken, boom- en struikwortels in de oeverzone). Daarnaast werd via een elektrische bevissing in elke cel het aantal gevangen kwabalen genoteerd. In totaal werden er 151 gevangen waarvan de lengte varieerde tussen 93 en 501 mm. Cellen die aan de oever grenzen, cellen met holle oevers en cellen met aanwezigheid van boom- en struikwortels in de oeverzone herbergen significant meer kwabalen dan cellen zonder de aanwezigheid van deze variabelen (X 2 -test, P<0,01 voor de 3 variabelen na Bonferroni-correctie). De sterkste preferentie van kwabaal werd gevonden voor de aanwezigheid van holle oevers (figuur 1). Met behulp van deze informatie werd een habitatgeschikheidsmodel opgesteld voor jongvolwassen en volwassen kwabalen (Dillen et al., 2004).

11 29 10(2) 2008 Habitatgeschiktheidsmodel Het model maakt gebruik van de variabelen aanwezigheid van holle oever en aanwezigheid van oeverzone in een cel en berekend habitatgeschiktheid van een cel met een habitatgeschiktheidsindex (hgi) die omgerekend kan worden naar hoeveelheid geschikte habitatoppervlakte of weighted usable area (wua) (Bovee, 1982). Vermits er een significante associatie gevonden werd tussen de aanwezigheid van holle oevers en de aanwezigheid van boom- en struikwortels in de oeverzone (P<0,001), werd de tweede variabele niet gebruikt in het habitatgeschiktheidsmodel. Het rekenmodel voor de habitatgeschiktheidsindex van een cel werd daarom als volgt opgesteld: hgi cel = hgi holle oever * hgi oeverzone Waarbij hgi holle oever = 1 als holle oever aanwezig is in de cel en = 0,15 indien holle oever afwezig is in de cel; hgi oeverzone = 1 indien de cel grenst aan de oever en = 0,12 indien dit niet het geval is. De wua voor een cel is vervolgens gelijk de hgi van de cel vermenigvuldigd met de oppervlakte van de cel. Evaluatie van het model op een onafhankelijke dataset (habitatmetingen en kwabaaldichtheden in andere trajecten in het stroomgebied van de rivier La Bar ) toont een sterke correlatie tussen de berekende wua op basis van de metingen van de habitatvariabelen en de waargenomen kwabaaldichtheid tijdens elektrische bevissingen in die trajecten (R2 = 0,57, N = 17, P < 0,001), wat de voorspellende waarde van het model aantoont (figuur 2). De wintermigratie van kwabaal werd bestudeerd in december 2003 en januari 2004 Dillen et al. (in press). Hiervoor werden kleine fuiken gebruikt die gemaakt werden van geplastificeerde metaaldraad. In vijf zijlopen van La Bar werden op verschillende locaties fuiken uitgezet, waarbij tegelijk stroomopwaartse en stroomafwaartse migratie bestudeerd werd door op elke locatie twee fuiken te gebruiken. Gedurende de twee maanden durende onderzoekperiode werden 115 volwassen kwabalen gevangen met een lengte tussen 139 en 580 mm. en een gewicht tussen 23 en 1290 gram. Er werd vastgesteld dat de kwabalen in de eerste helft van januari massaal de zijbeken optrokken, gestimuleerd door een toename van de waterhoogte La Bar, de enige rivier in het Franse stroomgebied van de Maas met een omvangrijke kwabaalpopulatie Foto: Johan Coeck Juveniele kwabalen Kwabalen uit de 0+ leeftijdsklasse (vissen van minder dan 1 jaar oud, oftewel juvenielen) werden enkel gevangen in kleine zijbeken en in ontwateringssloten in de vallei die in verbinding staan met de hoofdrivier La Bar. In de hoofdrivier zelf werden tijdens het onderzoek nooit juvenielen aangetroffen. Het onderzoek naar de juveniele kwabalen werd uitgevoerd in vijf zijlopen en in de hoofdrivier. Op elke locatie werden drie trajecten van 15 m. bemonsterd via elektrische bevissing en het aantal kwabalen per traject werd genoteerd, samen met 11 habitatvariabelen. Holle oever, boom- en struikwortels in de oeverzone, overhangende bedekking door bomen en struiken, kruidachtige oeverbedekking, beschaduwing, dood hout in het water en vegetatie in het water (ondergedoken waterplanten en moerasvegetatie) werden opgemeten als aantal meter oeverlengte en uitgedrukt als een percentage voor het onderzochte traject. Daarnaast werden in elk traject op vijf random plaatsen de diepte, stroomsnelheid en breedte gemeten en werd de gemiddelde waarde ervan meegenomen in de analyse. Er werden in totaal 171 juveniele kwabalen gevangen waarvan de lengte varieerde tussen 20 en 40 mm. Een multiple regressieanalyse toonde aan dat juvenielen vooral voorkomen in zijlopen met veel ondergedoken waterplanten en moerasvegetatie, oeverzones met overhangende beschutting van bomen en struiken en een matige stroomsnelheid. De volgende regressievergelijking kan gebruikt worden om de geschiktheid van zijlopen na te gaan voor juveniele kwabalen: Aantal juvenielen = ,0096 * (% Vegetatie) + 0,024 * (Stroomsnelheid (in cm./sec.)) + 0,005 * (% Oever met overhangende bomen en struiken) Voortplantingsmigratie Figuur 1 Aantal aangetroffen en op basis van random distributie verwachte jongvolwassen en volwassen kwabalen voor het kenmerk holle oever in de rivier La Bar in Frankrijk. Figuur 2 Berekende Weighted Usable Area (WUA) volgens het habitatgeschikheidsmodel voor jongvolwassen en volwassen kwabalen (-) versus het aantal waargenomen kwabalen per riviercel tijdens controlebevissingen in de rivier La Bar in Frankrijk ( ).

12 (2) 2008 Figuur 3 Aantal stroomopwaarts en stroomafwaarts trekkende kwabalen in de zijloop Neuville-à-Maire van de rivier La Bar in Frankrijk in relatie tot het waterpeil in de rivier. Figuur 4 Aantal voorspelde kwabalen volgens het jongvolwassen en volwassen habitatgeschiktheidsmodel voor drie locaties in de Grote Nete (grote hokjes) en volgens het juveniele multiple regressiemodel voor drie zijlopen uit het stroomgebied (kleine hokjes). Rood = ongeschikt habitat, oranje = matig geschikt habitat, groen = zeer geschikt habitat. 29/12/03 05/01/04 12/01/04 19/01/04 26/01/04 in de hoofdrivier en dat de dieren ongeveer een week later opnieuw stroomafwaarts naar de hoofdrivier migreerden (figuur 3). Deze migraties tonen duidelijk aan dat er, in een stroomgebied zoals dat van La Bar, een duidelijke voortplantingsmigratie is naar kleine zijbeken, sloten en grachten in de vallei die door de kwabalen als paaiplaats gebruikt worden. Het is in deze zijgrachten dat de larven ontluiken en opgroeien tot juvenielen. Vermoedelijk trekken de juvenielen pas laat in de zomer of in het najaar, wanneer de grachten eventueel droog komen te staan, naar de hoofdrivier. Een analyse van de gegevens toonde ook aan dat er een duidelijke voorkeur is voor de diepere zijgrachten in het stroomgebied die in de zomer langer of permanent watervoerend zijn. Waterkwaliteitseisen Op basis van waterkwaliteitsmetingen van het Franse Agence de l Eau op verschillende locaties in de Albe, een zijrivier van de Moezel, werd een Chemische Index (ci) berekend die een waardeoordeel aan de zuurstofhuishouding van stromend water geeft aan de hand van het percentage opgeloste zuurstof, de hoeveelheid ammoniumstikstof en het biologisch zuurstofverbruik. Deze gegevens werden vergeleken met de visstandgegevens van de csp op deze plaatsen. Vastgesteld werd dat vanaf een ci gelijk aan of groter dan 7 de kwabalendichtheid begint af te nemen. Daaruit mag besloten worden dat voor een onverstoorde populatie water met een ci kleiner dan 7 noodzakelijk is. Evaluatie van waterlopen in Vlaanderen Met de verzamelde kennis uit de Franse rivieren werd nagegaan welke mogelijkheden er zijn om kwabaalpopulaties in Vlaanderen te herstellen. Er werd een evaluatieprocedure opgesteld in drie stappen. In de eerste plaats werd nagegaan of de waterkwaliteit op een bepaalde locatie in de geëvalueerde waterloop geschikt was. De waterkwaliteitsgegevens werden bekomen via de meetdatabank van de Vlaamse Milieumaatschappij en omgerekend naar een ci. Indien uit de gegevens bleek dat de ci nooit groter was dan 7 werd de locatie als geschikt beoordeeld. In een volgende stap werd op deze locatie met behulp van het habitatgeschiktheidsmodel voor jongvolwassen en volwassen kwabalen in vijf trajecten van 100 m. nagegaan hoeveel individuen het model er voorspelt. Trajecten met 0 individuen kregen de beoordeling ongeschikt, trajecten met 1 tot 4 individuen werden als matig geschikt beoordeeld en trajecten waar het model meer dan 4 individuen per 100 m. voorspelt, werden als zeer geschikt aangeduid (figuur 4). In een laatste stap werd minstens één bereikbare zijloop (zonder migratieknelpunt ertussen) in de buurt van de locatie geëvalueerd als potentieel voortplantingsbiotoop. De evaluatie werd uitgevoerd met het multiple regressiemodel voor juvenielen in tien trajecten van 10 m. Indien het voorspelde aantal juvenielen voor het 10 m. traject tussen 0 en 6 lag werd het traject als ongeschikt beoordeeld, bij 7 tot 9 juvenielen werd het als matig geschikt beoordeeld en bij meer dan 9 juvenielen werd het als zeer geschikt aangeduid. De gebruikte indeling in de verschillende geschiktheidsklassen voor beide evaluatiemodellen is gebaseerd op het resultaat van 20 geëvalueerde locaties in Vlaanderen, waarbij de bekomen resultaten in 3 gelijke groepen verdeeld werden. Uit een evaluatie van verschillende waterlopen op hun geschiktheid als leefomgeving voor de kwabaal, blijkt dat in een aantal beken en rivieren de soort zou moeten kunnen gedijen. Herintroductie van kwabaal in deze waterlopen is dan ook haalbaar. De gebruikte evaluatieprocedure laat ook toe om aan te geven op welk vlak bepaalde waterlopen niet voldoen als biotoop. Via beekherstelmaatregelen of een aangepast beheer zijn er nog heel wat waterlopen die geschikt kunnen worden gemaakt. In de meeste gevallen is er een tekort aan schuilplaatsen doordat er onvoldoende holle oevers zijn, of er geen geschikte zijbeken zijn waarin de larven kunnen opgroeien, of de zijbeken zijn niet bereikbaar door migratieknelpunten zoals stuwen. Wanneer deze problemen opgelost worden, zouden ook hier kwabaalpopulaties hersteld kunnen worden. Beheermaatregelen ten gunste van de kwabaal De jongvolwassen en volwassen kwabalen verschuilen zich in holtes in de rivieroever. Door het aanbrengen van dood hout zoals grotere takken en boomstammen in de rivier, zal er meer afwisseling komen in de waterstroom waardoor er holtes in de oevers worden uitgespoeld. Wanneer men bovendien de oevers niet meer maait, krijgen jonge boompjes en struiken de kans om door te groeien. Hun wortels verstevigen de uitgeholde oevers, zodat deze niet zo snel meer in elkaar zakken. De larven en jonge kwabalen groeien op in plantenrijke zijbeken die niet te snel mogen droogvallen. Door deze beken niet meer, of minder vaak te ruimen, blijven er genoeg planten aanwezig waartussen de larven kunnen opgroeien. Draineren van de vallei en het onttrekken van water uit de zijbeekjes zorgt er dikwijls voor dat deze droog komen te staan. Door te zorgen dat de beken watervoerend blijven tot aan de zomer, krijgen de jonge kwabaaltjes de kans om er in op te groeien voor ze naar de hoofdrivier trekken. Herintroductie van kwabaal in de Grote Nete Evaluatie van verschillende locaties in de bovenloop van de Grote Nete in de Antwerpse Kempen toonde aan dat overal een zeer goede waterkwaliteit voorkomt en dat op heel wat plaatsen in de hoofdrivier en in verschillende zijbeken matig tot zeer geschikt habitat voor opgroei en voortplanting van kwabaal aanwezig is (figuur 4). De

13 29 10(2) 2008 waterloop werd in het najaar van 2005 geselecteerd als een pilootlocatie voor herintroductie met 2000 eenzomerige kwabalen. De uitgezette kwabaaltjes hadden een gemiddelde lengte van 98 mm. Via elektrische bevissing weten we dat de gemiddelde lengte twee maanden na de uitzetting 111 mm. bedroeg en zes maanden na uitzetting was dat reeds 124 mm. Het terugvangstpercentage in de bemonsterde trajecten bedroeg gemiddeld 4 tot 12 % (Coeck et al., 2006; Dillen et al., in press). Twee jaar na uitzetting werden in het najaar van 2007 in de Grote Nete reeds exemplaren gevangen tot 350 mm. Er wordt uitgekeken naar de eerste voortplantingsactiviteit van de uitgezette kwabalen. Wordt vervolgd Literatuur Coeck, J., Martens, S., Baeyens, R., Dillen, A., Auwerx, J., De Charleroy, D., Evaluatie van de pilootherintroductie van kwabaal in Grote Nete en Bosbeek. inbo.r Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel. Bovee, K.D., A guide to stream habitat analysis using the instream flow incremental methodology. Instream flow information paper 12. U.S. Fish & Wildlife Service, Office of biological services. fws/obs-82/26/ Dillen, A., Coeck, J., Monnier, D., Development of a habitat suitability model for burbot Lota lota in lowland rivers. In: Garcia de Jalon Lastra, D. & Martinez, P.V. Aquatic habitats, analysis & restoration - Proceedings of the fifth international symposium on ecohydraulics. iahr, Madrid: Dillen, A., Coeck, J., Monier, D., in press. Habitat use and seasonal migrations of burbot in lowland rivers in North France. American Fisheries Society Symposium. Dillen, A., Vught, I., De Charleroy, D., Monier, D., Coeck, J., in press. A preliminary evaluation of reintroductions of burbot in Flanders, Belgium. American Fisheries Society Symposium. Van Houdt, J., Hellemans, B., Volkaert, F., Phylogenetic relationships among Palearctic and Nearctic burbot Lota lota: Pleistocene extinctions and recolonizition. Molecular Phylogenetics and Evolution 29: Vught, I., Harzevili, A.S., Auwerx, J., De Charleroy, D., in press. Aspects of reproduction and larviculture of burbot under hatchery conditions. American Fisheries Society Symposium. and that larval and juvenile Burbot mainly occur in moderately flowing, highly vegetated tributaries. Adult Burbot mainly migrated into the deeper tributaries and spawning migration was stimulated by a sudden increase of water level, after severe rainfall in winter. These results allowed development and testing of habitat suitability models for subadult and adult Burbot on one hand and for juvenile/ spawning habitat on the other hand. Application of these models on Flemish water courses lead to the selection of water courses for pilot reintroductions. First results of these reintroductions show that reintroduced Burbot attempt to survive and has a normal growth in the Flemish rivers. De Bosbeek, een herintroductielocatie Foto: Jelger Herder Een korter artikel verscheen eerder dit jaar in De Levende Natuur: Coeck, J., A. Dillen, D. De Charleroy, I. Vught & K. De Gelas, Soortherstelproject kwabaal nieuwe kansen voor een verdwenen vissoort in Vlaanderen. De Levende Natuur 109(3): Summary Recovery program for Burbot new chances for an extinct fish species in Flanders. 40 years after extinction, a recovery program for Burbot (Lota lota) in the Flemish Region of Belgium was initiated. First a feasibility study for the reintroduction of the species was started. The feasibility study consisted of a research project on population genetics, artificial breeding under controlled circumstances and a habitat suitability study. An extensive field campaign was conducted to explore the habitat use of the species under reference conditions. The habitat use of the species was studied for different life stages in a reference biotope in the French Ardennes, in the river La Bar. Habitat preference of juvenile Burbot was investigated on the macroscale, while habitat-use of subadult and adult Burbot were studied on a microscale. Fyke catches were used to investigate winter spawning migration. Most important conclusions of this research were that subadult and adult Burbot prefer habitats with shelter opportunities near the river bank, such as undercut banks, J. Coeck Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek Kliniekstraat 25 B-1070 Brussel D. De Charleroy, I. Vught & K. De Gelas Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek Dwersbos 28 B-1630 Linkebeek A. Dillen Agentschap voor Natuur en Bos Gebroeders Van Eyckstraat 2-6 B-9000 Gent

Ecologische monitoring

Ecologische monitoring Ecologische monitoring Op dit deel van de website staan de monitoringsgegevens die Eco-Niche heeft verzameld voor de jaarlijkse ecologische monitoring van de Meeslouwerplas. Gegevens over vissen, vogels,

Nadere informatie

Zeldzame vissoorten krijgen een plek in Vlaams-Brabant

Zeldzame vissoorten krijgen een plek in Vlaams-Brabant 68 Brakona jaarboek 2008 krijgen een plek in Vlaams-Brabant Tom Van den Neucker Chris Van Liefferinge Johan Coeck Door het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) werden, in samenwerking met het

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond

Nadere informatie

VISSTANDSONDERZOEK OP DE LEIEMEANDER TE WEVELGEM, 2003. West-Vlaanderen Burg 2B B-8000 Brugge. Duboislaan 14 B-1560 Hoeilaart-Groenendaal

VISSTANDSONDERZOEK OP DE LEIEMEANDER TE WEVELGEM, 2003. West-Vlaanderen Burg 2B B-8000 Brugge. Duboislaan 14 B-1560 Hoeilaart-Groenendaal VISSTANDSONDERZOEK OP DE LEIEMEANDER TE WEVELGEM, 2003 Sven Vrielynck (1) en Gerlinde Van Thuyne (2) (1) Provinciale Visserijcommissie West-Vlaanderen Burg 2B B-8000 Brugge (2) Instituut voor Bosbouw en

Nadere informatie

Meetstrategie en methodiek macrofyten 1 METHODIEK

Meetstrategie en methodiek macrofyten 1 METHODIEK ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Meetstrategie en methodiek macrofyten //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Nadere informatie

Advies betreffende de jacht op houtduiven in het Vlaamse gewest

Advies betreffende de jacht op houtduiven in het Vlaamse gewest Advies betreffende de jacht op houtduiven in het Vlaamse gewest Nummer: INBO.A.2010.197 Datum: 20/07/2010 Auteur(s): Contact: Frank Huysentruyt, Jim Casaer lon.lommaert@inbo.be Kenmerk aanvraag: e-mail

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander.

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. Waterlanders : op weg met Sam de salamander Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. 1 De kamsalamander... Hallo, Ik ben Sam, de salamander met

Nadere informatie

achterhoekse beekprikken + kammen in vledder adderkop op herhaling + nieuwe voorzitter

achterhoekse beekprikken + kammen in vledder adderkop op herhaling + nieuwe voorzitter Betuwepijn Eigenlijk is deze kwestie te gemakkelijk voor een columnist. Een bal die klaar is gelegd voor een enorm, 360 graden rond en meters hoog doel. Maakt niet uit waar je heen trapt, hij kan er alleen

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM

HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Rapport vissterfte op de Boezingegracht augustus 2013

Rapport vissterfte op de Boezingegracht augustus 2013 Rapport vissterfte op de Boezingegracht augustus 2013 Kristof Vlietinck Beleidsthemabeheerder Visserij Agentschap voor Natuur en Bos Centrale Diensten Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 8 te 1000

Nadere informatie

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland

Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten voor beschermde vissoorten in Flevoland REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Resultaten veldwerk t.b.v. de ontwikkeling van kansenkaarten

Nadere informatie

HAPTE CHAP SAMENVATTING

HAPTE CHAP SAMENVATTING HAPTE CHAP Wanneer voortplanting tussen individuen van verschillende soorten, maar ook van verschillende populaties wordt voorkómen, noemen we dit reproductieve isolatie. Reproductieve isolatie speelt

Nadere informatie

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een nieuwsbrief naar de RAVON waarnemers

Nadere informatie

Vissoorten Aal Herkenning: Verspreiding: Voedsel: Lengte afgebeelde vis: Lengte tot circa: Snoek Herkenning: Verspreiding: Voedsel:

Vissoorten Aal Herkenning: Verspreiding: Voedsel: Lengte afgebeelde vis: Lengte tot circa: Snoek Herkenning: Verspreiding: Voedsel: Vissoorten Aal Herkenning: Het lichaam is slangachtig van vorm. De borstvinnen bevinden zich direct achter de kop. Op het achterste deel van het lichaam is, zowel onder als boven, een vinzoom aanwezig

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Nader onderzoek aanwezigheid poelkikker. Zonnepark Gansenwoirt I Bedrijventerrein InnoFase Duiven. September 2014. mei 2013

Nader onderzoek aanwezigheid poelkikker. Zonnepark Gansenwoirt I Bedrijventerrein InnoFase Duiven. September 2014. mei 2013 Nader onderzoek aanwezigheid poelkikker mei 2013 September 2014 Zonnepark Gansenwoirt I Bedrijventerrein InnoFase Duiven Inhoud 1. Inleiding... 4 2. Ligging en ontwikkelingen... 5 2.1 Ligging... 5 2.2

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Het voorkomen van vleermuizen, amfibieën en vissen in het gebied van de stedelijke uitbreidingslocatie te Elst. 1 INLEIDING...

INHOUDSOPGAVE. Het voorkomen van vleermuizen, amfibieën en vissen in het gebied van de stedelijke uitbreidingslocatie te Elst. 1 INLEIDING... INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 METHODE... 3 2.1 VLEERMUIZEN... 3 2.2 AMFIBIEËN... 3 2.3 VISSEN... 3 3 RESULTAAT... 4 3.1 VLEERMUIZEN... 4 3.2 AMFIBIEËN... 4 3.3 VISSEN... 4 4 CONCLUSIE... 5 LITERATUUR...

Nadere informatie

Ondersteuningsproject bij de uitvoering van de reemonitoring in het Zoniënwoud

Ondersteuningsproject bij de uitvoering van de reemonitoring in het Zoniënwoud Ondersteuningsproject bij de uitvoering van de reemonitoring in het Zoniënwoud Periode 2008-2013 Céline Malengreaux, Jan Vercammen, Alain Licoppe, Frank Huysentruyt, Jim Casaer Dankwoord Het uitvoeren

Nadere informatie

Onderwerp: Voorlopige resultaten doortrekmetingen vislift H&Z polder Datum: 24-6-2013 Kenmerk: 20121066/not02 Status: Definitief Opsteller: J.

Onderwerp: Voorlopige resultaten doortrekmetingen vislift H&Z polder Datum: 24-6-2013 Kenmerk: 20121066/not02 Status: Definitief Opsteller: J. Aan: P.C. Jol Onderwerp: Voorlopige resultaten doortrekmetingen vislift H&Z polder Datum: 24-6-2013 Kenmerk: 20121066/not02 Status: Definitief Opsteller: J. Hop Inleiding Omstreeks begin mei 2013 is de

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Stamboek Ocadia sinensis Jaar overzicht 2004

Stamboek Ocadia sinensis Jaar overzicht 2004 Stamboek Ocadia sinensis Jaar overzicht 2004 Ruben Lybaert februari 2005 Pagina - 1 - Inhoud 1. Voorstelling 1.1 voorstellen stamboek: ontstaan en doelstellingen 1.2 korte soortbeschrijving Ocadia sinensis

Nadere informatie

RED DE AMFIBIEËN IN EN ROND DE KERKPOLDER IN DELFT

RED DE AMFIBIEËN IN EN ROND DE KERKPOLDER IN DELFT RED DE AMFIBIEËN IN EN ROND DE KERKPOLDER IN DELFT Rapportage over 2001 2009 KNNV afdeling Delfland Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus 133 2600 AC DELFT

Nadere informatie

Stichting RAVON A.M. Spitzen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 11 april 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Stichting RAVON A.M. Spitzen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 11 april 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530 2500 CM Den Haag Stichting RAVON A.M. Spitzen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN Postbus 19530 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft Beslissing

Nadere informatie

Mitigatie en compensatieplan rugstreeppad

Mitigatie en compensatieplan rugstreeppad Mitigatie en compensatieplan rugstreeppad Mitigatie en compensatieplan rugstreeppad Auteur Opdrachtgever Projectnummer Ingen foto omslag T. Ursinus In den Eng Investment 11.148 december 2011 Voortplantingswater

Nadere informatie

[datum woensdag 15 april, auteur Guido Keijl, gepubliceerd op www.walvisstrandingen.nl]

[datum woensdag 15 april, auteur Guido Keijl, gepubliceerd op www.walvisstrandingen.nl] Jaaroverzicht walvisstrandingen 2014 [datum woensdag 15 april, auteur Guido Keijl, gepubliceerd op www.walvisstrandingen.nl] Het totale aantal aangespoelde walvissen in 2014 is wat lager uitgekomen dan

Nadere informatie

Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) H1042. 1. Status:

Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) H1042. 1. Status: Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis) H1042 1. Status: Dit profiel dient gelezen, geïnterpreteerd en gebruikt te worden in combinatie met de leeswijzer, waarin de noodzakelijke uitleg van de

Nadere informatie

5. Hoe komt het dat de brulkikker niet meer in Nederland voorkomt?

5. Hoe komt het dat de brulkikker niet meer in Nederland voorkomt? Lesbrief Help, een brulkikker! Wat weet je al? 1. Welke namen zijn genoemd voor deze kikker? 2. Wat eet deze kikker? 3. Waar komt deze kikker van oorsprong vandaan? 4. Hoe is deze kikker in Nederland gekomen?

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Alain Dillen Klaar Meulebrouck Agentschap voor Natuur en Bos

Alain Dillen Klaar Meulebrouck Agentschap voor Natuur en Bos Voorstel tot herstelplan voor de visstand in de Boven-Schelde naar aanleiding van de vissterfte in september 2012 AGENTSCHAP VOOR NATUUR EN BOS Alain Dillen Klaar Meulebrouck Agentschap voor Natuur en

Nadere informatie

Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad.

Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad. Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad. REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Compex wiskunde A1-2 vwo 2005-I

Compex wiskunde A1-2 vwo 2005-I Zalm Wanneer van een vissoort te veel gevangen wordt, kan de populatie zich niet herstellen en valt er op den duur niets meer te vangen. Visserijbiologen streven dan ook naar een evenwichtssituatie waarbij

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Habitatrichtlijn Bijlage II (inwerkingtreding 1994). In zee valt de Zalm niet onder de werking van Bijlage II.

Habitatrichtlijn Bijlage II (inwerkingtreding 1994). In zee valt de Zalm niet onder de werking van Bijlage II. Dit profiel dient gelezen, geïnterpreteerd en gebruikt te worden in combinatie met de leeswijzer, waarin de noodzakelijke uitleg van de verschillende paragrafen vermeld is. Zalm (Salmo salar) (H1106) 1.

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

De otter is terug! Alterra, Centrum Ecosystemen Hugh Jansman Dennis Lammertsma Loek Kuiters i.s.m. Freek Niewold Vilmar Dijkstra

De otter is terug! Alterra, Centrum Ecosystemen Hugh Jansman Dennis Lammertsma Loek Kuiters i.s.m. Freek Niewold Vilmar Dijkstra De otter is terug! Alterra, Centrum Ecosystemen Hugh Jansman Dennis Lammertsma Loek Kuiters i.s.m. Freek Niewold Vilmar Dijkstra Alterra april 2013 Otters (vooralsnog) grootste roofdier van Nederland!

Nadere informatie

Is er nog een toekomst voor de Europese paling?

Is er nog een toekomst voor de Europese paling? Is er nog een toekomst voor de Europese paling? Onderzoeks- en beheersuitdagingen in de 21e eeuw Gregory Maes Dirk Schaerlaekens Laboratory of Animal Diversity & Systematics Katholieke Universiteit Leuven

Nadere informatie

Inhaalslag Verspreidingsonderzoek. De mossen van de Habitatrichtlijn: Geel schorpioenmos & Tonghaarmuts. BLWG Rapport 2004.07.

Inhaalslag Verspreidingsonderzoek. De mossen van de Habitatrichtlijn: Geel schorpioenmos & Tonghaarmuts. BLWG Rapport 2004.07. Inhaalslag Verspreidingsonderzoek De mossen van de Habitatrichtlijn: Geel schorpioenmos & Tonghaarmuts BLWG Rapport 2004.07 Oktober 2004 In opdracht van Expertisecentrum LNV Inhaalslag verspreidingsonderzoek,

Nadere informatie

Visseninventarisatie terrein Simon Loos

Visseninventarisatie terrein Simon Loos Visseninventarisatie terrein Simon Loos resultaten visseninventarisatie Definitief Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 26 oktober 2011 Verantwoording Titel : Visseninventarisatie terrein Simon Loos Subtitel

Nadere informatie

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken

titel Opbouw Vis, exoten en KRW Visexoten en achtergrond MWTL 2008 Visexoten in Nederland Oorzaken Opbouw Vis, exoten en KRW visexoten- achtergrond en ecologie KRW-maatlatten en visexoten andere exoten (rivierkreeften) en vis signalering nieuwe visexoten Themadag exoten en de KRW 10 dec 09 Willie van

Nadere informatie

SPREEKBEURT KOI VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KOI VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KOI l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VISSEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KOI BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

v a n b r o n t o t m o n d i n g

v a n b r o n t o t m o n d i n g V i s m i g r a t i e... v a n b r o n t o t m o n d i n g vrije vismigratie van bron tot monding De Noordzee werd ooit geroemd vanwege zijn rijke visstand. Steden werden gesticht en de visserij floreerde.

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009 Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Op 3 t/m 6 augustus 2009 is een bezoek gebracht aan de mitigatie- en een aantal natuurlijke zeegraslocaties.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6 Naam:_ KIKKERS _ De kikker is een amfibie. Er zijn veel soorten kikkers op de wereld. In Nederland zie je de bruine en de groene kikker het meest. De groene kikkers zijn graag veel in het water, de bruine

Nadere informatie

Samenvatting. Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam

Samenvatting. Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam Er zijn veel verschillende bostypen in Vietnam, omdat het land een tropisch klimaat heeft en topografisch zeer gevariëerd is. Er zijn tropische regenbossen, mangrovebossen,

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Jelger Herder Nijmegen, 21 maart 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar in de modder

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016. Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016. Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was een heel aangename dag, maar er was minder te zien dan ik had gehoopt/verwacht. Twee dagen eerder waren we in de Hortus

Nadere informatie

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde.

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Status Definitief Datum 7 april 2015 Handtekening Matthijs

Nadere informatie

Centrum voor Beleidsstatistiek en Microdata Services. Documentatierapport X- en Y-coördinaten van een verblijfsobject (VSLCOORDTAB)

Centrum voor Beleidsstatistiek en Microdata Services. Documentatierapport X- en Y-coördinaten van een verblijfsobject (VSLCOORDTAB) Centrum voor Beleidsstatistiek en Microdata Services Documentatierapport X- en Y-coördinaten van een verblijfsobject (VSLCOORDTAB) Datum: 7 oktober 2015 Bronvermelding Publicatie van uitkomsten geschiedt

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer

Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Verificatie habitatkaart en veldwaarnemingen 2010 Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Verificatie habitatkaart en veldwaarnemingen 2010 Opdrachtgever: Gemeente Haarlemmermeer

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Inleiding Op 10 april is een excursie gehouden op landgoed Den Treek Henschoten vanuit Ravon Utrecht. Doel van deze excursie was

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

NATIONALE AAL MANAGEMENTSPLANNEN BINNEN DE EU

NATIONALE AAL MANAGEMENTSPLANNEN BINNEN DE EU NATIONALE AAL MANAGEMENTSPLANNEN BINNEN DE EU De paling, een mythe waarover nog maar weinig bekend is. Een inventarisatie februari 2011 Pagina 1 van 8 NEDERLAND Door de aanwezigheid van te weinig data,

Nadere informatie

Micro evolutie In een populatie huisjesslakken

Micro evolutie In een populatie huisjesslakken Inleiding Bij evolutie denken we vaak aan macro evolutie: het ontstaan, de afstamming of verandering van organismen over een lange tijdsperiode. In macro evolutionair onderzoek werkt men met aannames,

Nadere informatie

Vissen in de Palmerswaard, met advies voor toekomstige inrichting

Vissen in de Palmerswaard, met advies voor toekomstige inrichting Vissen in de Palmerswaard, met advies voor toekomstige inrichting REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Stichting RAVON Vissen in de Palmerswaard, met advies voor toekomstige inrichting Een rapportage

Nadere informatie

Natuurtoets ontwikkeling. bedrijventerrein Hattemerbroek

Natuurtoets ontwikkeling. bedrijventerrein Hattemerbroek Natuurtoets ontwikkeling bedrijventerrein Hattemerbroek Overzicht van de inventarisatiegegevens Uitgevoerd door: In opdracht van: oktober 2005 Rapportnr: 0530 Natuurtoets ontwikkeling bedrijventerrein

Nadere informatie

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160

Aantal pagina's 5. Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 Memo Aan Port of Rotterdam, T.a.v. de heer P. Zivojnovic, Postbus 6622, 3002 AP ROTTERDAM Datum Van Johan Valstar, Annemieke Marsman Aantal pagina's 5 Doorkiesnummer +31(0)88335 7160 E-mail johan.valstar

Nadere informatie

Foto: Merkske, Noord-Brabant

Foto: Merkske, Noord-Brabant Foto: Merkske, Noord-Brabant 1 2 Hydraulischeweerstand is een optelsom van diverse soorten weerstand. Vegetatie geeft, met name in de zomer, de grootste weerstand. Ook obstakels als takken en omgevallen

Nadere informatie

Voortgang ontwikkeling Lunterse beek Plan Wittenoord en traject KleinWolfswinkel-Engelaar

Voortgang ontwikkeling Lunterse beek Plan Wittenoord en traject KleinWolfswinkel-Engelaar Voortgang ontwikkeling Lunterse beek Plan Wittenoord en traject KleinWolfswinkel-Engelaar In de Wijerd van december jl. heeft u in het artikel Kronkelende beek is nog geen natuurlijke beek kunnen lezen

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

2.4 Transport. Figuur 21 : Dichtheid van de drie types vee op het niveau van de clusters

2.4 Transport. Figuur 21 : Dichtheid van de drie types vee op het niveau van de clusters IV. Beschrijving van de drijvende krachten en Analyse van druk en impact Figuur 21 : Dichtheid van de drie types vee op het niveau van de clusters 15 100 Aantal per ha BLO (runderen en varkens) 12 9 6

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Mijnbouw bedreigt bijzonder natuurgebied in het Nassaugebergte (dl)

Mijnbouw bedreigt bijzonder natuurgebied in het Nassaugebergte (dl) Mijnbouw bedreigt bijzonder natuurgebied in het Nassaugebergte (dl) 20/03/2009 In het Nassaugebergte is door onderzoek van Surinaamse en buitenlandse wetenschappers een bijzondere fauna ontdekt met een

Nadere informatie

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010,

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, 2011, 2012, 2013 en 2014. Deel: Waterschap Hunze en Aas Groen: Krabbenscheer; Rood: Groene glazenmaker. In de gemeente Emmen zijn nu op meerdere

Nadere informatie

Opbouw presentatie. Kansen voor waterplanten langs de Rijntakken. 15 december 2011 Gerben van Geest Deltares. - Achtergrond;

Opbouw presentatie. Kansen voor waterplanten langs de Rijntakken. 15 december 2011 Gerben van Geest Deltares. - Achtergrond; Opbouw presentatie - Achtergrond; Kansen voor waterplanten langs de Rijntakken - Sturende factoren voor waterplanten; - Uitleg KRW-tool. 15 december 11 Gerben van Geest Deltares Achtergrond: Maatregelen

Nadere informatie

Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa

Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Spanje, Javea, Cap Sant Antoni december 2013 - februari 2014 Door: Silvia Hellingman-Biocontrole Onderzoek en Advies en Jan van Eijle

Nadere informatie

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME)

Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Fish Based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME) Overleg i.v.m. verdere verfijning en validatie van de nieuw ontwikkelde visindex op Europese schaal (EFI = the European

Nadere informatie

Prooiherkenning bij Steenuilen

Prooiherkenning bij Steenuilen Prooiherkenning bij Steenuilen Noteren Van belang is het te noteren: - datum (gebeurt automatisch) - tijdstip waarop de prooi binnengebracht wordt (graag zo nauwkeurig mogelijk op de minuut af) - wie brengt

Nadere informatie

Examen HAVO. biologie Compex. Vragen 32 tot en met 46. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt.

Examen HAVO. biologie Compex. Vragen 32 tot en met 46. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 vrijdag 25 mei totale examentijd 3,5 uur biologie Compex Vragen 32 tot en met 46 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Bij dit examen

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen Vissen op reis Over de problemen van migrerende vissen Migrerende vissen Net als bij vogels zijn er ook vissen die trekken. Zalmen, zeeforellen, houtingen en een aantal andere soorten groeien op in zee,

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Plant en dier: blijven, komen, weggaan of... Soorten, verspreiding en klimaat Kleine beestjes: sterk in beweging Libellen: voordeel van een warmer klimaat Dagvlinders: extra onder

Nadere informatie

Werkblad Waterrapport 1 - Kleur van het water

Werkblad Waterrapport 1 - Kleur van het water Werkblad Waterrapport - Kleur van het water Water in sloten, plassen, meren en rivieren kan allerlei verschillende kleuren hebben door de stoffen die erin opgelost zijn. Meestal betekent helder en lichtgekleurd

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inhoud Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inleiding Proef 1. Algemene bepalingen. Proef 2. Bepaling waterkwaliteit met behulp van kleine waterdieren (makrofauna). Verzameltabel voor alle resultaten.

Nadere informatie

Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel

Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel Opdrachtgever: R. J. van Kerkhoff Juni 2014 Pastoor Vermuntstraat 22 4851 CS Ulvenhout Tel.: 076-8504196/06-33764547 E-mail: eac@home.nl Pagina

Nadere informatie

RAVON Hemelvaartweekend

RAVON Hemelvaartweekend RAVON Hemelvaartweekend Noord-Holland 2008 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND RAVON Hemelvaartweekend Noord-Holland 2008 Een rapportage van RAVON J.E. Herder & K. Pluis augustus 2008 m.m.v.

Nadere informatie